- सन्धिः
- चाप + विसृष्ट → चापविसृष्ट — सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- रामस्य चापात् विसृष्टः — पञ्चमीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- तृतीया, एकवचनम् (शरस्य विशेषणम्)
किष्किन्धाकाण्डम् — विंशः सर्गः
तारायाः विलापः
तारायाः परिष्वङ्गः, पतिं प्रति विलापः, सुग्रीवोपालम्भः, अङ्गदचिन्ता, वानरीणां क्रन्दनम्, प्रायोपवेशनसङ्कल्पः
रामचापविसृष्टेन अन्तकरेण शरेण भूमौ विनिहतं वालिनं दृष्ट्वा ताराधिपानना तारा तं परिष्वज्य विललाप — ‘हे रणे दारुणविक्रान्त, किमिदानीं पुरोभागां मां न अभिभाषसे? उत्तिष्ठ, शयनोत्तमं भजस्व; एवंविधाः नृपतिसत्तमाः भूमौ न शेरते। गतासुः अपि त्वं मां विहाय वसुधाम् एव गात्रैः सेवसे; व्यक्तं स्वर्गमार्गे किष्किन्धा इव रम्या पुरी त्वया विनिर्मिता। मधुगन्धिषु वनेषु यानि विहृतानि, तेषाम् उपरमः कृतः। त्वयि पञ्चत्वम् आपन्ने अहं निरानन्दा शोकसागरे निमग्ना। सुग्रीवस्य भार्या त्वया हृता, सः च विवासितः; तस्य इयं व्युष्टिः। हितैषिणी अहं मोहात् त्वया विगर्हिता। कालः एव तव जीवितान्तकरः।’ ततः रामं प्रति — ‘अस्थाने युध्यमानं वालिनं हत्वा काकुत्स्थः न संतप्यति।’ पुनः — ‘अदुःखोपचिता अहं वैधव्यम् अनाथवत् वर्तयिष्यामि; क्रोधमूर्च्छिते पितृव्ये अङ्गदः कां दशां वत्स्यते? हे पुत्र, पितरं सुदृष्टं कुरुष्व।’ सुग्रीवं प्रति च — ‘सकामः भव, रुमां प्रतिपत्स्यसे, अनुद्विग्नः राज्यं भुङ्क्ष्व।’ तस्याः विलपितं श्रुत्वा वानर्यः अङ्गदं परिगृह्य प्रतिचुक्रुशुः। अन्ते अनिन्द्यवर्णा तारा वानरीभिः सह भर्तुः समीपे प्रायम् उपोपवेष्टुं व्यवस्यत।
१तारायाः परिष्वङ्गः विलापारम्भः च
१रामचापविसृष्टेन शरेणान्तकरेण तम्।
दृष्ट्वा विनिहतं भूमौ तारा ताराधिपानना॥
२सा समासाद्य भर्तारं पर्यष्वजत भामिनी।
इषुणाभिहतं दृष्ट्वा वालिनं कुञ्जरोपमम्॥
३वानरं पर्वतेन्द्राभं शोकसंतप्तमानसा।
तारा तरुमिवोन्मूलं पर्यदेवयतातुरा॥
रामस्य चापात् विसृष्टेन अन्तकरेण शरेण भूमौ विनिहतं तं दृष्ट्वा ताराधिपानना तारा भर्तारं समासाद्य पर्यष्वजत। ‘ताराधिपानना’ इति विशेषणं तस्याः नाम्ना सह क्रीडति — यस्याः मुखं चन्द्रः इव, सा एव तारा नाम। इषुणा अभिहतं कुञ्जरोपमं वालिनं दृष्ट्वा सा भामिनी शोकसंतप्तमानसा जाता। पर्वतेन्द्राभं वानरम् उन्मूलं तरुम् इव पतितं दृष्ट्वा आतुरा सा पर्यदेवयत। द्वे उपमे गजस्य पर्वतस्य च — उभे अपि बृहत्त्वस्य निश्चलत्वस्य च सूचिके; तयोः पतनं तु दारुणम्। ‘तरुम् इव उन्मूलम्’ इति तृतीया उपमा सप्तदशे सर्गे प्रथमश्लोके ‘निकृत्तः पादपः इव’ इति उक्तां प्रतिध्वनयति। त्रिषु एतेषु श्लोकेषु तिस्रः क्रियाः क्रमेण — दर्शनम्, आलिङ्गनम्, विलापः च; तेन शोकस्य स्वाभाविकः क्रमः दर्शितः। ‘अन्तकरेण शरेण’ इति विशेषणेन कविः स्मारयति यत् बाणः एव मृत्युरूपः; एकोनविंशे सर्गे वानरैः अपि ‘रामरूपेण अन्तकः’ इति उक्तम् आसीत्।
Tārā saw her husband lying on the ground, struck down by the arrow that Rāma's bow had loosed, an arrow that brought life to its end, and she came to him and took him in her arms. The poet calls her "moon-faced", literally "she whose face is the lord of the stars", and the epithet plays on her own name, for tārā means a star. When the proud lady saw Vālī, huge as an elephant, laid low by the shaft, her heart burned with grief. She saw the monkey, splendid as the king of mountains, fallen like a tree torn up by its roots, and in her distress she began to lament. Elephant and mountain both speak of size and steadfastness, which makes their fall the more terrible, and the image of the uprooted tree echoes the "felled tree" with which the seventeenth sarga opened. In these first verses three acts follow in turn, seeing, embracing and lamenting, the natural course of grief. And by calling the arrow "the one that brings the end" the poet reminds us that the shaft was death itself; in the nineteenth sarga the fleeing monkeys had likewise spoken of Death come in the form of Rāma.
२पतिं प्रति तारायाः प्रथमः विलापः
४रणे दारुणविक्रान्त प्रवीर प्लवतां वर।
किमिदानीं पुरोभागामद्य त्वं नाभिभाषसे॥
५उत्तिष्ठ हरिशार्दूल भजस्व शयनोत्तमम्।
नैवंविधाः शेरते हि भूमौ नृपतिसत्तमाः॥
६अतीव खलु ते कान्ता वसुधा वसुधाधिप।
गतासुरपि तां गात्रैर्मां विहाय निषेवसे॥
७व्यक्तमद्य त्वया वीर धर्मतः सम्प्रवर्तता।
किष्किन्धेव पुरी रम्या स्वर्गमार्गे विनिर्मिता॥
८यान्यस्माभिस्त्वया सार्धं वनेषु मधुगन्धिषु।
विहृतानि त्वया काले तेषामुपरमः कृतः॥
९निरानन्दा निराशाहं निमग्ना शोकसागरे।
त्वयि पञ्चत्वमापन्ने महायूथपयूथपे॥
१०हृदयं सुस्थितं मह्यं दृष्ट्वा निपतितं भुवि।
यन्न शोकाभिसंतप्तं स्फुटतेऽद्य सहस्रधा॥
‘हे रणे दारुणविक्रान्त, प्लवतां वर, प्रवीर! किम् इदानीं पुरोभागां माम् अद्य न अभिभाषसे? उत्तिष्ठ, हे हरिशार्दूल, उत्तमं शयनं भजस्व; एवंविधाः नृपतिसत्तमाः भूमौ न शेरते। हे वसुधाधिप, अतीव खलु ते वसुधा कान्ता, यत् गतासुः अपि त्वं गात्रैः तां सेवसे, मां च विहाय। हे वीर, अद्य व्यक्तं यत् त्वया धर्मतः सम्प्रवर्तता स्वर्गमार्गे किष्किन्धा इव रम्या पुरी विनिर्मिता — अन्यथा किष्किन्धां त्यक्त्वा अत्र किमर्थं शयीथाः? मधुगन्धिषु वनेषु यानि विहृतानि अस्माभिः त्वया सार्धं कृतानि, तेषाम् उपरमः त्वया एव कृतः। त्वयि महायूथपयूथपे पञ्चत्वम् आपन्ने अहं निरानन्दा निराशा शोकसागरे निमग्ना। भुवि निपतितं त्वां दृष्ट्वा अपि यत् मम हृदयं शोकाभिसंतप्तं सत् सहस्रधा न स्फुटति, तत् सुस्थितम् एव।’ विलापस्य आरम्भे प्रेमविषयाः स्मृतयः, मध्ये च उपालम्भः, अन्ते च आत्मनिन्दा — इति क्रमः। ‘वसुधा ते कान्ता’ इति वचने सपत्नीभावः कल्पितः, यः विरहिण्याः स्वाभाविकः। विलापस्य अयं प्रथमः खण्डः सप्तभिः श्लोकैः निबद्धः; तत्र सम्बोधनानि बहूनि — ‘प्लवतां वर’, ‘हरिशार्दूल’, ‘वसुधाधिप’, ‘वीर’ इति; प्रत्येकं सम्बोधनं भर्तुः अन्यम् अंशं स्मारयति। ‘उत्तिष्ठ, शयनोत्तमं भजस्व’ इति वचने विरहिण्याः भ्रमः इव दृश्यते — सा मृतं जीवन्तम् इव सम्बोधयति। सप्तमे श्लोके स्वर्गे नूतना किष्किन्धा कल्पिता, यत् मार्मिकम् — यत्र भर्ता तत्र एव पुरी इति भावः।
"Hero, terrible in battle, best of all who leap," she cried, "why do you not speak to me now, when I stand here before you? Get up, tiger among monkeys, and lie on a proper bed; the best of kings do not sleep on the bare ground. You must love the earth very much, lord of the earth, since even with your life gone you hold her close with your limbs and leave me aside. It is plain today, my hero, that because you walked in dharma you have had a city as lovely as Kiṣkindhā built for you on the road to heaven; why else would you leave Kiṣkindhā to lie here? All the pleasures we shared with you in the honey-scented woods, you yourself have brought to an end. Now that you, the leader of leaders of great troops, have met your death, I am joyless and without hope, sunk in an ocean of sorrow. My heart must be hard indeed, for though it burns with grief at the sight of you fallen on the ground, it does not break into a thousand pieces." Her lament follows a natural course: first loving memories, then reproach, and at the end blame of herself. When she says the earth is dear to him she imagines the earth as a rival wife, a fancy natural to a woman parted from her husband. This first part of the lament runs to seven verses and is full of ways of addressing him, "best of leapers", "tiger among monkeys", "lord of the earth", "hero", each recalling a different side of the man. In telling him to rise and take a better bed she seems almost deluded, speaking to the dead as though he were alive. And the picture of a new Kiṣkindhā built in heaven is deeply moving: wherever her husband is, there the city must be.
३सुग्रीवविषये उपालम्भः रामनिन्दा च
११सुग्रीवस्य त्वया भार्या हृता स च विवासितः।
यत्तत्तस्य त्वया व्युष्टिः प्राप्तेयं प्लवगाधिप॥
१२निःश्रेयसपरा मोहात्त्वया चाहं विगर्हिता।
यैषाब्रुवं हितं वाक्यं वानरेन्द्र हितैषिणी॥
१३रूपयौवनदृप्तानां दक्षिणानां च मानद।
नूनमप्सरसामार्य चित्तानि प्रमथिष्यसि॥
१४कालो निःसंशयो नूनं जीवितान्तकरस्तव।
बलाद्येनावपन्नोऽसि सुग्रीवस्यावशो वशम्॥
१५अस्थाने वालिनं हत्वा युध्यमानं परेण च।
न संतप्यति काकुत्स्थः कृत्वा कर्म सुगर्हितम्॥
‘हे प्लवगाधिप, सुग्रीवस्य भार्या त्वया हृता, सः च विवासितः; तस्य एव इयं व्युष्टिः त्वया प्राप्ता। निःश्रेयसपरा हितैषिणी अहं या हितं वाक्यम् अब्रुवं, सा एव मोहात् त्वया विगर्हिता, हे वानरेन्द्र। हे मानद आर्य, रूपयौवनदृप्तानां दक्षिणानां च अप्सरसां चित्तानि नूनं त्वं प्रमथिष्यसि। निःसंशयः कालः एव तव जीवितान्तकरः आसीत्, येन अवशः अपि त्वं बलात् सुग्रीवस्य वशम् आपन्नः।’ ततः सा रामं प्रति वदति — ‘परेण सह युध्यमानं वालिनम् अस्थाने हत्वा सुगर्हितं कर्म कृत्वा अपि काकुत्स्थः न संतप्यति।’ त्रयोदशः पञ्चदशः च श्लोकौ समीक्षितसंस्करणे न स्तः — तौ वुल्गेटस्य एव। त्रयोदशे अप्सरोविषयकः परिहासः इव उक्तिः शोकस्य मध्ये विचित्रा, किन्तु सा वीरस्य स्वर्गप्राप्तिम् एव सूचयति। पञ्चदशे तु तारायाः आक्षेपः साक्षात् रामं प्रति, यः सप्तदशे सर्गे वालिना उक्तस्य आक्षेपस्य प्रतिध्वनिः। एकादशे श्लोके तारा भर्तुः दोषम् अपि स्पष्टं वदति — रुमापहरणं सुग्रीवनिर्वासनं च; अतः तस्याः विलापः केवलं शोकः न, अपितु धर्मविवेकयुक्तः। द्वादशे सा स्वस्य उपदेशस्य अवमानं स्मरति, यः पञ्चदशे सर्गे कृतः आसीत्। पञ्चदशे तु सा रामं प्रति आक्षिपति; एषः एव आक्षेपः एकविंशे सर्गे हनूमता समाहितः भविष्यति।
"You carried off Sugrīva's wife and drove him into exile, lord of monkeys," she went on, "and this is the fruit of it that has come to you. I wanted nothing but your welfare and spoke to you for your own good, and in your folly you rebuked me for it. Surely now, my noble lord, you who honoured others, you will stir the hearts of the apsarases, the heavenly nymphs, proud of their beauty and youth and skilled in every art. It was Time, beyond all doubt, that ended your life, for it was by force that you, who bowed to no one, were brought under Sugrīva's power." Then she turned her words against Rāma: "Kākutstha killed Vālī unfairly while he was fighting someone else, and even after so shameful a deed he feels no remorse." The remark about the apsarases, almost a jest in the midst of grief, is strange, but what it really says is that a hero goes to heaven. Her charge against Rāma is made to his face, and it echoes the charge Vālī himself made in the seventeenth sarga. Yet Tārā also names her husband's own fault plainly, the seizing of Rumā and the banishing of Sugrīva, so her lament is not grief alone but grief that still judges right from wrong. She remembers too how her good counsel, given in the fifteenth sarga, was scorned. Her reproach of Rāma will be answered by Hanumān in the twenty-first sarga.
४अङ्गदविषया चिन्ता संदेशयाचना च
१६वैधव्यं शोकसंतापं कृपणाकृपणा सती।
अदुःखोपचिता पूर्वं वर्तयिष्याम्यनाथवत्॥
१७लालितश्चाङ्गदो वीरः सुकुमारः सुखोचितः।
वत्स्यते कामवस्थां मे पितृव्ये क्रोधमूर्च्छिते॥
१८कुरुष्व पितरं पुत्र सुदृष्टं धर्मवत्सलम्।
दुर्लभं दर्शनं तस्य तव वत्स भविष्यति॥
१९समाश्वासय पुत्रं त्वं संदेशं संदिशस्व मे।
मूर्ध्नि चैनं समाघ्राय प्रवासं प्रस्थितो ह्यसि॥
‘पूर्वम् अदुःखोपचिता अहं कृपणा सती वैधव्यं शोकसंतापं च अनाथवत् वर्तयिष्यामि — या कदापि दुःखं न अनुभूतवती, सा अधुना दीना जाता। लालितः वीरः सुकुमारः सुखोचितः अङ्गदः क्रोधमूर्च्छिते पितृव्ये मम कां दशां वत्स्यते?’ ततः सा पुत्रं सम्बोध्य वदति — ‘हे पुत्र, धर्मवत्सलं पितरं सुदृष्टं कुरुष्व; हे वत्स, तस्य दर्शनं तव दुर्लभं भविष्यति।’ पुनः पतिं प्रति — ‘त्वं पुत्रं समाश्वासय, मे संदेशं च संदिशस्व; एनं मूर्ध्नि समाघ्राय प्रवासं प्रस्थितः हि असि।’ ‘प्रवासम्’ इति पदेन मरणं दूरदेशगमनम् इव उच्यते, यत् सौम्यम् अपि तीव्रं दुःखं सूचयति। पितृव्यस्य क्रोधः अङ्गदस्य भयकारणम् इति तस्याः आशङ्का; एषा एव आशङ्का अष्टादशे सर्गे वालिना अपि उक्ता आसीत्। षोडशे श्लोके ‘अदुःखोपचिता’ इति एकम् एव पदं तस्याः पूर्वजीवनस्य सौख्यं सम्पूर्णतया सूचयति। सप्तदशे ‘पितृव्ये क्रोधमूर्च्छिते’ इति आशङ्का, या अग्रे निर्मूला भविष्यति — सुग्रीवः अङ्गदं यौवराज्ये स्थापयिष्यति। एकोनविंशे ‘मूर्ध्नि समाघ्राय’ इति स्नेहचिह्नं भारतीयसंस्कृतौ प्रसिद्धम्।
"I who never knew sorrow before," she said, "am now a poor woman who must live out her widowhood in grief and pain, like one with no one to protect her. And Aṅgada, my brave boy, so petted and delicate and used to comfort — what will become of him with an uncle mad with rage?" Then she spoke to her son: "Look well at your father, my son, who loved dharma; you will not easily see him again, my child." And again to her husband: "Comfort your son and give me your last word. Smell his head in blessing, for you are setting out on a journey far away." By calling death a journey abroad she softens the word, yet the gentleness only sharpens the pain. Her fear of the angry uncle is the same fear that Vālī voiced in the eighteenth sarga. The single word "never acquainted with sorrow" sums up the whole ease of her former life. The fear itself will prove groundless, for Sugrīva will make Aṅgada crown prince. Smelling the head of a child is a mark of love well known in Indian custom.
५सुग्रीवं प्रति वचनं वानरीणां क्रन्दनं च
२०रामेण हि महत्कर्म कृतं त्वामभिनिघ्नता।
आनृण्यं तु गतं तस्य सुग्रीवस्य प्रतिश्रवे॥
२१सकामो भव सुग्रीव रुमां त्वं प्रतिपत्स्यसे।
भुङ्क्ष्व राज्यमनुद्विग्नः शस्तो भ्राता रिपुस्तव॥
२२किं मामेवं प्रलपतीं प्रियां त्वं नाभिभाषसे।
इमाः पश्य वरा बह्व्यो भार्यास्ते वानरेश्वर॥
२३तस्या विलपितं श्रुत्वा वानर्यः सर्वतश्च ताः।
परिगृह्याङ्गदं दीना दुःखार्ताः प्रतिचुक्रुशुः॥
‘रामेण हि त्वाम् अभिनिघ्नता महत् कर्म कृतम्; सुग्रीवस्य प्रतिश्रवे तस्य आनृण्यं गतम्।’ ततः सुग्रीवं सम्बोध्य — ‘हे सुग्रीव, सकामः भव; रुमां त्वं प्रतिपत्स्यसे; अनुद्विग्नः सन् राज्यं भुङ्क्ष्व; तव रिपुः भ्राता शस्तः।’ इयम् उक्तिः कटाक्षगर्भा — ‘तव रिपुः भ्राता’ इति पदद्वयेन सम्बन्धस्य विरोधः एव सूच्यते। पुनः पतिं प्रति — ‘हे वानरेश्वर, एवं प्रलपतीं प्रियां मां त्वं किं न अभिभाषसे? इमाः ते वराः बह्व्यः भार्याः पश्य।’ तस्याः विलपितं श्रुत्वा सर्वतः ताः वानर्यः दीनाः दुःखार्ताः च अङ्गदं परिगृह्य प्रतिचुक्रुशुः। एकस्याः शोकः बहूनां शोके परिणतः; अङ्गदस्य परिग्रहेण च तासां चिन्ता बालके एव केन्द्रिता। विंशे श्लोके ‘आनृण्यं गतम्’ इति पदेन तारा रामस्य प्रतिज्ञापालनम् एव स्वीकरोति, तथापि तत्र व्यङ्ग्यः। एकविंशे सुग्रीवं प्रति उक्तिः तीक्ष्णा — ‘सकामो भव’ इति आशीर्वादरूपेण उपालम्भः। द्वाविंशे ‘इमाः पश्य वराः बह्व्यः भार्याः’ इति वचने ईर्ष्या न, अपितु भर्तुः मौनवेदना एव प्रकटिता।
"Rāma has done a great deed in striking you down," she said; "he has paid his debt to Sugrīva and kept his promise." Then she turned to Sugrīva: "Have what you wanted, Sugrīva. You will get Rumā back. Enjoy the kingdom without a care; your brother, who was your enemy, is dead." The words are loaded with irony: by joining "your enemy" and "your brother" she exposes how unnatural the quarrel was. She grants that Rāma kept his word, yet there is a sting in it, and her blessing to Sugrīva, "have your wish", is really a reproach. Then to her husband again: "Lord of monkeys, why do you not answer me, your beloved, when I lament like this? Look at all these fine wives of yours." This is not jealousy; it lays bare the pain of his silence. Hearing her lament, the monkey women all around, wretched and stricken, took hold of Aṅgada and wailed in answer. The grief of one woman became the grief of many, and in gathering Aṅgada to them their care was fixed on the boy.
६तारायाः प्रायोपवेशनसङ्कल्पः
२४किमङ्गदं साङ्गदवीरबाहो विहाय यातोऽसि चिरं प्रवासम्।
न युक्तमेवं गुणसंनिकृष्टं विहाय पुत्रं प्रियचारुवेषम्॥
२५यद्यप्रियं किंचिदसम्प्रधार्य कृतं मया स्यात्तव दीर्घबाहो।
क्षमस्व मे तद्धरिवंशनाथ व्रजामि मूर्ध्ना तव वीर पादौ॥
२६तथा तु तारा करुणं रुदन्ती भर्तुः समीपे सह वानरीभिः।
व्यवस्यत प्रायमनिन्द्यवर्णा उपोपवेष्टुं भुवि यत्र वाली॥
‘हे साङ्गदवीरबाहो, किम् अङ्गदं विहाय चिरं प्रवासं यातः असि? गुणसंनिकृष्टं प्रियचारुवेषं पुत्रं विहाय एवं गन्तुं न युक्तम्। हे दीर्घबाहो, यदि असम्प्रधार्य मया किंचित् अप्रियं तव कृतं स्यात्, तत् क्षमस्व; हे हरिवंशनाथ वीर, अहं मूर्ध्ना तव पादौ व्रजामि।’ एवं करुणं रुदन्ती अनिन्द्यवर्णा तारा वानरीभिः सह भर्तुः समीपे, यत्र वाली शयितः, तत्र एव उपोपवेष्टुं प्रायं व्यवस्यत। ‘प्रायः’ इति अनशनव्रतम्, यत् मरणपर्यन्तं क्रियते; तेन तस्याः सहगमनसङ्कल्पः प्रकटितः, यः एकोनविंशे सर्गे ‘पादमूलं गमिष्यामि’ इति सूचितः आसीत्। अन्त्याः त्रयः श्लोकाः दीर्घवृत्तेन निबद्धाः, तेन च विलापस्य गाम्भीर्यं वर्धितम्। सर्गः सङ्कल्पेन समाप्यते; एकविंशे सर्गे हनुमान् ताम् आश्वासयिष्यति। चतुर्विंशे ‘साङ्गदवीरबाहो’ इति सम्बोधने श्लेषः — अङ्गदम् (केयूरम्) धारयन् बाहुः, पुत्रः अङ्गदः च; उभयोः त्यागः एकस्मिन् एव पदे सूचितः। समीक्षितसंस्करणे अत्र एकः अधिकः श्लोकः (४.०२०.०२३) दृश्यते, यः वुल्गेटे नास्ति; तत् मुद्रणे साक्षात् परीक्षितम्।
"Hero whose mighty arm wears the armlet," she cried, "why have you left Aṅgada and gone on so long a journey? It is not right to go like this, leaving a son so like you in virtue, so dear and so fair. If ever without thinking I did anything that displeased you, long-armed one, forgive me. Lord of the monkey race, my hero, I bow my head at your feet." The word for armlet is aṅgada, the boy's own name, so in one phrase she speaks of the arm that wore the ornament and the son it has let go, and both are abandoned together. Weeping piteously, Tārā of flawless beauty, with the monkey women around her, resolved to fast to the death, sitting down close beside her husband where Vālī lay. Such a fast is a vow kept until death, and it shows her resolve to follow him, a resolve she had hinted at in the nineteenth sarga when she said she would go to his feet. The last verses are in a longer metre, which deepens the gravity of the lament. The sarga ends on her resolve; in the next, Hanumān will console her.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये किष्किन्धाकाण्डे विंशः सर्गः॥ २०॥
पदविवरणम्
कठिनपदानां सन्धिः, समासः, विभक्तिः, अर्थश्च।
- सन्धिः
- अन्त + कर → अन्तकर — सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- अन्तं करोति इति — उपपदतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- तृतीया, एकवचनम् (शरस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- ताराधिप + आनना → ताराधिपानना — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ); ‘तारा + अधिप’ इत्यत्र अपि सवर्णदीर्घः
- समासः
- ताराधिपः इव आननं यस्याः सा — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (तारायाः विशेषणम्)
- सन्धिः
- परि + अष्वजत → पर्यष्वजत — यण्सन्धिः (इ + अ = य् + अ)
- समासः
- समासः नास्ति — ‘ष्वञ्ज्’ धातोः लङ्, ‘परि’ उपसर्गः
- विभक्तिः
- क्रियापदम् — लङ्, प्रथमपुरुषः, एकवचनम्
- सन्धिः
- कुञ्जर + उपम → कुञ्जरोपम — गुणसन्धिः (अ + उ = ओ)
- समासः
- कुञ्जरेण उपमा यस्य सः — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम् (वालिनः विशेषणम्)
- सन्धिः
- पर्वत + इन्द्र → पर्वतेन्द्र — गुणसन्धिः (अ + इ = ए); इन्द्र + आभ → इन्द्राभ — सवर्णदीर्घसन्धिः
- समासः
- पर्वतेन्द्रस्य आभा इव आभा यस्य सः — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्
- सन्धिः
- परि + अदेवयत → पर्यदेवयत — यण्सन्धिः (इ + अ = य् + अ)
- समासः
- समासः नास्ति — ‘दिव्’ धातोः णिजन्तस्य लङ्
- विभक्तिः
- क्रियापदम् — लङ्, प्रथमपुरुषः, एकवचनम्
- सन्धिः
- दारुण + विक्रान्त → दारुणविक्रान्त — सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- दारुणं विक्रान्तं यस्य सः — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- सम्बोधनम्, एकवचनम्
- सन्धिः
- पुरस् + भाग → पुरोभाग — विसर्जनीयस्य उकारे ओकारः
- समासः
- पुरः भागे स्थिता — सप्तमीतत्पुरुषः (स्त्रीलिङ्गे)
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम् (‘पुरोभागाम्’ इति रूपेण)
- सन्धिः
- हरि + शार्दूल → हरिशार्दूल — सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- हरिषु शार्दूलः इव — उपमितसमासः
- विभक्तिः
- सम्बोधनम्, एकवचनम्
- सन्धिः
- शयन + उत्तम → शयनोत्तम — गुणसन्धिः (अ + उ = ओ)
- समासः
- शयनेषु उत्तमम् — सप्तमीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्
- सन्धिः
- नृपति + सत्तम → नृपतिसत्तम — सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- नृपतिषु सत्तमाः — सप्तमीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, बहुवचनम्
- सन्धिः
- गत + असु → गतासु — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
- समासः
- गताः असवः यस्य सः — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (वालिनः विशेषणम्)
- सन्धिः
- सम् + प्र + वर्तत् → सम्प्रवर्तत् — सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति — वर्तमानकृदन्तम्, ‘सम्’ ‘प्र’ उपसर्गौ
- विभक्तिः
- तृतीया, एकवचनम् (‘सम्प्रवर्तता’ इति रूपेण)
- सन्धिः
- मधु + गन्धि → मधुगन्धि — सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- मधुनः गन्धः येषु तानि — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- सप्तमी, बहुवचनम् (वनानां विशेषणम्)
- सन्धिः
- उप + रम → उपरम — सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति — ‘रम्’ धातोः घञन्तम्, ‘उप’ उपसर्गः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- यूथप + यूथप → सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- महतां यूथपानां यूथपः — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- सप्तमी, एकवचनम् (सति सप्तमी)
- सन्धिः
- सु + स्थित → सुस्थित — सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- सुष्ठु स्थितम् — प्रादितत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम् (हृदयस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- वि + वासित → विवासित — सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति — ‘वस्’ धातोः णिजन्तस्य क्तप्रत्ययान्तम्
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (सुग्रीवस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- वि + उष्टि → व्युष्टि — यण्सन्धिः (इ + उ = य् + उ)
- समासः
- समासः नास्ति — ‘वस्’ धातोः क्तिन्प्रत्ययान्तम्
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- निःश्रेयस + परा → निःश्रेयसपरा — विसर्जनीयः रक्षितः
- समासः
- निःश्रेयसे परा — सप्तमीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (तारायाः विशेषणम्)
- सन्धिः
- हित + एषिणी → हितैषिणी — वृद्धिसन्धिः (अ + ए = ऐ)
- समासः
- हितम् इच्छति इति — उपपदतत्पुरुषः, स्त्रीलिङ्गे ङीप्
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- रूप + यौवन + दृप्त → सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- रूपेण यौवनेन च दृप्ताः — तृतीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- षष्ठी, बहुवचनम् (अप्सरसां विशेषणम्)
- सन्धिः
- दक्षिणा — सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति
- विभक्तिः
- षष्ठी, बहुवचनम् (‘दक्षिणानाम्’ इति रूपेण)
- सन्धिः
- सु + गर्हित → सुगर्हित — सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- सुष्ठु गर्हितम् — प्रादितत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम् (कर्मणः विशेषणम्)
- सन्धिः
- विधवा + ष्यञ् → वैधव्य — तद्धिते वृद्धिः
- समासः
- समासः नास्ति — भावप्रधानं तद्धितान्तम्
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्
- सन्धिः
- दुःख + उपचिता → दुःखोपचिता — गुणसन्धिः (अ + उ = ओ); नञ्समासे ‘अ’
- समासः
- न दुःखेन उपचिता — नञ्तत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (तारायाः विशेषणम्)
- सन्धिः
- अनाथ + वति → अनाथवत् — सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- अनाथा इव — तद्धितान्तम् अव्ययम्
- विभक्तिः
- अव्ययम्
- सन्धिः
- सुख + उचित → सुखोचित — गुणसन्धिः (अ + उ = ओ)
- समासः
- सुखस्य उचितः — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (अङ्गदस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- क्रोध + मूर्च्छित → क्रोधमूर्च्छित — सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- क्रोधेन मूर्च्छितः — तृतीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- सप्तमी, एकवचनम् (पितृव्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- पितृ + व्य → पितृव्य — सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति — तद्धितान्तम्
- विभक्तिः
- सप्तमी, एकवचनम्
- सन्धिः
- सु + दृष्ट → सुदृष्ट — सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- सुष्ठु दृष्टम् — प्रादितत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्
- सन्धिः
- सम् + आ + घ्राय → समाघ्राय — सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति — ‘घ्रा’ धातोः ल्यबन्तम्
- विभक्तिः
- अव्ययम् (पूर्वकालिकक्रिया)
- सन्धिः
- अनृण + ष्यञ् → आनृण्य — तद्धिते वृद्धिः
- समासः
- समासः नास्ति — भावप्रधानं तद्धितान्तम्
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- प्रति + श्रव → प्रतिश्रव — सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति — ‘श्रु’ धातोः अप्प्रत्ययान्तम्
- विभक्तिः
- सप्तमी, एकवचनम्
- सन्धिः
- अनु + उद्विग्न → अनुद्विग्न — नञ्समासे ‘अन्’
- समासः
- न उद्विग्नः — नञ्तत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (सुग्रीवस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- प्र + लपत् → प्रलपत् — सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति — वर्तमानकृदन्तम्
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम् (‘प्रलपतीम्’ इति रूपेण)
- सन्धिः
- प्रति + चुक्रुशुः → प्रतिचुक्रुशुः — सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति — ‘क्रुश्’ धातोः लिट्
- विभक्तिः
- क्रियापदम् — लिट्, प्रथमपुरुषः, बहुवचनम्
- सन्धिः
- स + अङ्गद → साङ्गद — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
- समासः
- अङ्गदेन (केयूरेण) सहितः — बहुव्रीहिः; ‘साङ्गदवीरबाहो’ इति समुदाये पूर्वपदम्
- विभक्तिः
- सम्बोधनम्, एकवचनम् (‘साङ्गदवीरबाहो’ इति समासे)
- सन्धिः
- गुण + संनिकृष्ट → गुणसंनिकृष्ट — सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- गुणैः संनिकृष्टः — तृतीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम् (पुत्रस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- अ + सम्प्रधार्य → असम्प्रधार्य — नञ्समासे ‘अ’
- समासः
- न सम्प्रधार्य — नञ्तत्पुरुषः (ल्यबन्ते)
- विभक्तिः
- अव्ययम्
- सन्धिः
- मूर्धन् — सन्धिकार्यं नास्ति; तृतीयैकवचने ‘मूर्ध्ना’
- समासः
- समासः नास्ति
- विभक्तिः
- तृतीया, एकवचनम् (‘मूर्धन्’ इत्यस्य रूपम्)
- सन्धिः
- अ + निन्द्य → अनिन्द्य — नञ्समासे ‘अ’; निन्द्य + वर्णा → सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- अनिन्द्यः वर्णः यस्याः सा — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (तारायाः विशेषणम्)
- सन्धिः
- उप + उपवेष्टुम् → उपोपवेष्टुम् — गुणसन्धिः (अ + उ = ओ)
- समासः
- समासः नास्ति — ‘विश्’ धातोः तुमुन्, ‘उप’ ‘उप’ इति द्वौ उपसर्गौ
- विभक्तिः
- अव्ययम् (तुमुन्नन्तम्)
- सन्धिः
- प्र + आय → प्राय — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ)
- समासः
- समासः नास्ति
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम् (‘प्रायम्’ इति रूपेण)