प्लवगर्षभः सुग्रीवः सर्वान् प्लवगान् आहूय रामकार्यस्य सिद्धये समस्तान् अब्रवीत् — ‘वानरोत्तमाः, मया यथा उक्तं तथा एव भवद्भिः इदं सर्वम् अन्वेष्टव्यम्’ इति। ‘एवम् एतत्’ इति पदाभ्यां पूर्वसर्गे उक्तः दिग्विभागः स्मार्यते; नूतनः आदेशः न दीयते, पूर्वोक्तम् एव दृढीक्रियते। भर्तुः तत् उग्रं शासनं विज्ञाय हरिपुंगवाः शलभाः इव मेदिनीं संछाद्य सम्प्रतस्थिरे। शलभोपमा सङ्ख्याबाहुल्यं वेगं च सूचयति। रामः तु लक्ष्मणसहितः तस्मिन् प्रस्रवणगिरौ एव न्यवसत् — राजकार्यं भृत्यैः साध्यम् इति नीतिः। अत्र कविः सेनायाः प्रस्थानं राजपुत्रस्य स्थैर्यं च एकस्मिन् एव श्लोके स्थापयति — गतिः तेषाम्, प्रतीक्षा तु तस्य। एतेन रामस्य धैर्यम् अपि सूच्यते; यः स्वयं गन्तुं शक्नोति सः अपि मित्रस्य वचनं मन्यते, कालं च क्षमते।

सीताधिगमनार्थं यः मासः नियतः, तं प्रतीक्षमाणः रामः तत्र अवसत्। कालनियमः अत्र प्रधानः — मासान्ते प्रत्यागन्तव्यम् इति सुग्रीवस्य पूर्वा आज्ञा आसीत्। ततः दिशां विभागः वर्ण्यते। गिरिराजेन समावृतां रम्याम् उत्तरां दिशं वीरः हरिः शतबलिः सहसा प्रतस्थे। पूर्वां दिशं विनतः नाम हरियूथपः प्रतिययौ। ताराङ्गदादिभिः सहितः पवनात्मजः प्लवगः अगस्त्येन चरितां दक्षिणां दिशम् अगच्छत्। वरुणपालितां घोरां पश्चिमां दिशं प्लवगेश्वरः हरिशार्दूलः सुषेणः प्रतस्थे। चतसृषु अपि दिक्षु यूथपतयः नियुक्ताः, तथापि फलं दक्षिणस्यां दिशि एव भविष्यति इति सूक्ष्मः सङ्केतः। चतुर्णाम् अपि यूथपानां नामानि गुणैः सह उक्तानि — शतबलिः वीरः, विनतः यूथपः, हनूमान् पवनात्मजः, सुषेणः प्लवगेश्वरः। दिशां विशेषणानि अपि सार्थकानि — उत्तरा रम्या गिरिराजेन आवृता, दक्षिणा अगस्त्येन पूता, पश्चिमा घोरा वरुणेन रक्षिता। एवं भूगोलः कवेः वचनेन एव चित्रितः।

ततः सर्वाः दिशः यथातथं चोदयित्वा कपिसेनापतिः वीरः राजा सुग्रीवः सुखितः सन् सुखं मुमोद। ‘यथातथम्’ इति पदेन यथायोग्यं देशज्ञानम् अनुसृत्य वानराः प्रेषिताः इति ज्ञायते। एवं राज्ञा संचोदिताः सर्वे वानरयूथपाः स्वां स्वां दिशम् अभिप्रेत्य त्वरिताः सम्प्रतस्थिरे। ते महाबलाः प्लवंगमाः नदन्तः उन्नदन्तः गर्जन्तः क्ष्वेडन्तः धावमानाः विनदन्तः च आसन्। षट् क्रियापदानि एकत्र निबद्धानि वानरसेनायाः कोलाहलं श्रोतुः कर्णयोः इव आनयन्ति। राज्ञः हर्षः अपि सकारणः — तस्य वैरं शान्तम्, मित्रकार्यं च आरब्धम्, अतः सः सुखितः सुखं मुमोद इति द्विरुक्त्या हर्षस्य गाढता दर्श्यते। एकस्मिन् क्षणे भयं गतम्, उत्साहः च आगतः।

पुनः राज्ञा संचोदिताः ते यूथपाः परस्परम् उत्साहवचनानि ऊचुः — ‘सीताम् आनयिष्यामः, रावणं च हनिष्यामः। आहवे प्राप्तं रावणम् अहम् एकः एव वधिष्यामि, ततः सहसा उन्मथ्य जनकात्मजां हरिष्यामि। श्रमेण वेपमानां तां सहसा हरिष्यामि; भवद्भिः अत्र एव स्थीयताम्, पातालात् अपि जानकीम् अहम् एकः एव आहरिष्यामि। अहं वृक्षान् विधमिष्यामि, गिरीन् दारयिष्यामि, धरणीं दारयिष्यामि, सागरान् क्षोभयिष्यामि।’ एतानि वचनानि न केवलं शौर्यप्रदर्शनम्, अपि तु स्वामिकार्ये आत्मसमर्पणस्य उद्घोषः। ‘एकः एव’ इति पुनः पुनः उक्तम् — प्रत्येकः वानरः स्वयम् एव कार्यं साधयितुम् इच्छति। एतानि वाक्यानि कस्य कस्य इति कविः न वदति; समूहस्य एव वाणी इयम्। तथापि एतेषु वचनेषु यत् उक्तं तत् सर्वं पश्चात् हनूमता एव कृतम् — सागरः लङ्घितः, सीता दृष्टा, लङ्का दग्धा। अतः इयं गर्वोक्तिः वस्तुतः भविष्यवाणी एव।

‘अहं योजनसंख्यायाः प्लवेयम्, अत्र संशयः नास्ति; शतयोजनसंख्यायाः अपि शतं समधिकं च अहं प्लवितुं शक्नोमि’ इति कश्चित् अवदत्। ‘भूतले सागरे शैलेषु वनेषु पातालस्य मध्ये वा मम गतिः न कुत्रचित् आच्छिद्यते’ इति च अपरः। एवम् एकैकः बलदर्पितः वानरः तदा तत्र हरिराजस्य संनिधौ वचनम् ऊचुः। एतत् गर्वितं भाषणम् अग्रे हनूमता क्रियमाणस्य सागरलङ्घनस्य पूर्वसूचना इव भाति — यत् बहवः वदन्ति, तत् एकः एव करिष्यति। ‘एकैकः’ इति पदेन क्रमेण एकस्य अनन्तरम् अन्यः इति ध्वन्यते, यथा सभायां प्रतिज्ञाः क्रियन्ते। सर्गः प्रतिज्ञाभिः समाप्यते, कार्यं तु अग्रिमेषु सर्गेषु आरभ्यते।

వానరశ్రేష్ఠుడైన సుగ్రీవుడు వానరులందరినీ పిలిచి, రామకార్యసిద్ధి కోసం అందరితో ఇలా అన్నాడు — ‘వానరోత్తములారా, నేను చెప్పినట్లుగానే మీరు ఇదంతా అన్వేషించాలి.’ ‘ఏవమేతత్’ (ఇది ఇలాగే) అనే పదాలతో గత సర్గలో చెప్పిన దిగ్విభాగం గుర్తుచేయబడుతుంది; కొత్త ఆదేశం ఇవ్వబడలేదు, ముందు చెప్పినదే దృఢపరచబడుతోంది. స్వామి యొక్క ఆ ఉగ్రమైన శాసనాన్ని గ్రహించి వానరశ్రేష్ఠులు మిడతల్లా భూమిని కప్పివేస్తూ బయలుదేరారు. మిడతల ఉపమానం సంఖ్యాబాహుళ్యాన్నీ వేగాన్నీ సూచిస్తుంది. రాముడు మాత్రం లక్ష్మణునితో కలిసి ఆ ప్రస్రవణగిరిపైనే నివసించాడు — రాజకార్యం సేవకులచేత సాధించదగినది అనే నీతి. ఇక్కడ కవి సేనా ప్రయాణాన్నీ రాజకుమారుని స్థైర్యాన్నీ ఒకే శ్లోకంలో నిలుపుతున్నాడు — గమనం వారిది, నిరీక్షణ అతనిది. దీనితో రాముని ధైర్యం కూడా సూచించబడుతుంది; తానే వెళ్ళగలిగినవాడు కూడా మిత్రుని మాటను గౌరవిస్తాడు, కాలాన్ని సహిస్తాడు.

సీతను కనుగొనడానికి నియమించిన నెలరోజుల కోసం ఎదురుచూస్తూ రాముడు అక్కడ నివసించాడు. ఇక్కడ కాలనియమం ప్రధానం — నెల చివర తిరిగిరావాలని సుగ్రీవుని పూర్వాజ్ఞ ఉంది. తరువాత దిక్కుల విభాగం వర్ణించబడుతుంది. పర్వతరాజుతో కప్పబడిన రమణీయమైన ఉత్తర దిక్కుకు వీరుడైన వానరుడు శతబలి వెంటనే బయలుదేరాడు. తూర్పు దిక్కుకు వినతుడనే వానరయూథపతి వెళ్ళాడు. తారుడు, అంగదుడు మొదలైనవారితో కూడి వాయుపుత్రుడైన వానరుడు అగస్త్యుడు సంచరించిన దక్షిణ దిక్కుకు వెళ్ళాడు. వరుణుడు పాలించే ఘోరమైన పడమటి దిక్కుకు వానరేశ్వరుడూ వానరశార్దూలుడూ అయిన సుషేణుడు బయలుదేరాడు. నాలుగు దిక్కులకూ యూథపతులు నియమించబడ్డారు, అయినా ఫలం దక్షిణ దిక్కులోనే లభిస్తుందని సూక్ష్మసంకేతం. నలుగురు యూథపతుల పేర్లూ గుణాలతో పాటు చెప్పబడ్డాయి — శతబలి వీరుడు, వినతుడు యూథపతి, హనుమంతుడు వాయుపుత్రుడు, సుషేణుడు వానరేశ్వరుడు. దిక్కుల విశేషణాలు కూడా సార్థకమైనవి — ఉత్తరం రమణీయమైనది, పర్వతరాజుతో కప్పబడినది; దక్షిణం అగస్త్యునితో పవిత్రమైనది; పడమర ఘోరమైనది, వరుణునిచే రక్షించబడినది. ఇలా భూగోళం కవి వచనంతోనే చిత్రించబడింది.

అప్పుడు అన్ని దిక్కులకూ తగినవిధంగా ప్రేరేపించి, వానరసేనాపతీ వీరుడూ రాజూ అయిన సుగ్రీవుడు సుఖపడి సంతోషంగా ఆనందించాడు. ‘యథాతథమ్’ (తగినవిధంగా) అనే పదంతో దేశజ్ఞానాన్ని అనుసరించి యథాయోగ్యంగా వానరులు పంపబడ్డారని తెలుస్తుంది. ఇలా రాజుచేత ప్రేరేపించబడిన వానరయూథపతులందరూ తమ తమ దిక్కును లక్ష్యంగా చేసుకొని త్వరగా బయలుదేరారు. మహాబలవంతులైన ఆ వానరులు నాదం చేస్తూ, బిగ్గరగా అరుస్తూ, గర్జిస్తూ, కిలకిలలాడుతూ, పరుగెత్తుతూ, కేకలు వేస్తూ ఉన్నారు. ఒకేచోట కూర్చబడిన ఆరు క్రియాపదాలు వానరసేన కోలాహలాన్ని శ్రోత చెవులకు చేర్చినట్లుంటాయి. రాజు హర్షానికి కూడా కారణం ఉంది — అతని వైరం శాంతించింది, మిత్రకార్యం ప్రారంభమైంది; అందుకే ‘సుఖితః సుఖం ముమోద’ (సుఖపడి సుఖంగా ఆనందించాడు) అనే ద్విరుక్తితో హర్షపు గాఢత చూపబడుతుంది. ఒక్క క్షణంలో భయం పోయింది, ఉత్సాహం వచ్చింది.

మళ్ళీ రాజుచేత ప్రేరేపించబడిన ఆ యూథపతులు పరస్పరం ఉత్సాహవచనాలు పలికారు — ‘సీతను తీసుకువస్తాం, రావణుని చంపుతాం. యుద్ధంలో ఎదురైన రావణుని నేనొక్కడినే చంపుతాను, తరువాత వెంటనే అతనిని మర్దించి జనకాత్మజను తీసుకువస్తాను. శ్రమతో వణుకుతున్న ఆమెను వెంటనే తీసుకువస్తాను; మీరు ఇక్కడే ఉండండి, పాతాళం నుండి కూడా జానకిని నేనొక్కడినే తెస్తాను. నేను వృక్షాలను పెకలిస్తాను, కొండలను చీలుస్తాను, భూమిని బద్దలుకొడతాను, సముద్రాలను కల్లోలపరుస్తాను.’ ఈ మాటలు కేవలం శౌర్యప్రదర్శన కాదు, స్వామికార్యంలో ఆత్మసమర్పణ ఉద్ఘోషణ కూడా. ‘ఏక ఏవ’ (నేనొక్కడినే) అని మళ్ళీ మళ్ళీ చెప్పబడింది — ప్రతి వానరుడూ తానే కార్యాన్ని సాధించాలనుకుంటాడు. ఈ వాక్యాలు ఎవరెవరివో కవి చెప్పడు; ఇది సమూహపు వాణే. అయినా ఈ మాటలలో చెప్పినదంతా తరువాత హనుమంతుడే చేశాడు — సముద్రం లంఘించబడింది, సీత కనిపించింది, లంక దహించబడింది. కాబట్టి ఈ గర్వోక్తి నిజానికి భవిష్యవాణే.

‘నేను ఒక్క యోజనం దూకగలను, ఇందులో సందేహం లేదు; వంద యోజనాలకు, వందకు పైగా కూడా నేను దూకగలను’ అని ఒకడు అన్నాడు. ‘భూమిపైనా, సముద్రంలోనూ, కొండలలోనూ, వనాలలోనూ, పాతాళం మధ్యలోనూ నా గమనం ఎక్కడా ఆగదు’ అని మరొకడు. ఇలా బలగర్వంతో ఉన్న ఒక్కొక్క వానరుడూ అప్పుడు అక్కడ వానరరాజు సన్నిధిలో మాటలు పలికాడు. ఈ గర్వవచనం ముందు హనుమంతుడు చేయబోయే సాగరలంఘనానికి పూర్వసూచనలా కనిపిస్తుంది — అనేకులు చెప్పినదానిని ఒక్కడే చేస్తాడు. ‘ఏకైకః’ (ఒక్కొక్కడు) అనే పదంతో ఒకని తరువాత ఒకడు క్రమంగా అని ధ్వనిస్తుంది, సభలో ప్రతిజ్ఞలు చేసినట్లుగా. సర్గ ప్రతిజ్ఞలతో ముగుస్తుంది, కార్యం మాత్రం తరువాతి సర్గలలో మొదలవుతుంది.

வானரக் காளையான சுக்ரீவன் எல்லா வானரர்களையும் அழைத்து, ராமனின் பணி கைகூடுவதற்காக அனைவரிடமும் சொன்னான் — ‘வானரர்களில் சிறந்தோரே, நான் சொன்னபடியே இவை அனைத்தும் உங்களால் தேடப்பட வேண்டும்.’ ‘இவ்வாறே இது’ என்ற சொற்களால் முந்தைய சர்க்கத்தில் சொன்ன திசைப் பிரிவினை நினைவூட்டப்படுகிறது; புதிய ஆணை தரப்படவில்லை, முன்பு சொன்னதே உறுதிப்படுத்தப்படுகிறது. தலைவனின் அந்தக் கடுமையான ஆணையை உணர்ந்து, வானரச் சிறந்தோர் விட்டில்பூச்சிகள்போலப் பூமியை மூடிக்கொண்டு புறப்பட்டார்கள். விட்டில் உவமை எண்ணிக்கையின் மிகுதியையும் வேகத்தையும் சுட்டுகிறது. ராமனோ லக்ஷ்மணனோடு அந்தப் பிரஸ்ரவண மலையிலேயே தங்கியிருந்தான் — அரசப்பணி பணியாளர்களால் நிறைவேற்றப்பட வேண்டியது என்பது நீதி. இங்கே கவிஞர் படையின் புறப்பாட்டையும் அரசகுமாரனின் நிலைத்திருத்தலையும் ஒரே சுலோகத்தில் வைக்கிறார் — பயணம் அவர்களுடையது, காத்திருப்பு அவனுடையது. இதனால் ராமனின் மனவுறுதியும் சுட்டப்படுகிறது; தானே செல்ல வல்லவனாக இருந்தும் அவன் நண்பனின் சொல்லை மதிக்கிறான், காலத்தையும் பொறுத்துக்கொள்கிறான்.

சீதையைக் கண்டறிவதற்காக வரையறுக்கப்பட்ட ஒரு மாதத்தை எதிர்பார்த்து ராமன் அங்கே தங்கியிருந்தான். காலக்கெடுவே இங்கே முதன்மையானது — மாத முடிவில் திரும்பி வர வேண்டும் என்பது சுக்ரீவனின் முந்தைய ஆணை. பிறகு திசைகளின் பிரிவினை வர்ணிக்கப்படுகிறது. மலையரசனால் சூழப்பட்ட அழகிய வடக்குத் திசைக்கு வீர வானரன் சதபலி உடனே புறப்பட்டான். கிழக்குத் திசைக்கு வினதன் என்னும் வானரக் கூட்டத் தலைவன் சென்றான். தாரன், அங்கதன் முதலியோரோடு வாயுமைந்தனான வானரன் அகஸ்தியர் வாழ்ந்த தெற்குத் திசைக்குச் சென்றான். வருணனால் காக்கப்படும் அஞ்சத்தக்க மேற்குத் திசைக்கு வானரத் தலைவனும் வானரப் புலியுமான சுஷேணன் புறப்பட்டான். நான்கு திசைகளிலும் கூட்டத் தலைவர்கள் பணியமர்த்தப்பட்டனர்; ஆயினும் பலன் தெற்குத் திசையிலேயே கிடைக்கும் என்பது நுட்பமான குறிப்பு. நான்கு கூட்டத் தலைவர்களின் பெயர்களும் குணங்களோடு சொல்லப்படுகின்றன — சதபலி வீரன், வினதன் கூட்டத் தலைவன், அனுமன் வாயுமைந்தன், சுஷேணன் வானரத் தலைவன். திசைகளின் அடைமொழிகளும் பொருளுள்ளவை — வடக்கு அழகியது, மலையரசனால் சூழப்பட்டது; தெற்கு அகஸ்தியரால் புனிதமானது; மேற்கு அஞ்சத்தக்கது, வருணனால் காக்கப்படுவது. இவ்வாறு நிலவியல் கவிஞரின் சொல்லாலேயே சித்திரிக்கப்படுகிறது.

பிறகு எல்லாத் திசைகளையும் உரியவாறு தூண்டிவிட்டு, வானரப் படைத்தலைவனும் வீரனுமான அரசன் சுக்ரீவன் நிம்மதியடைந்து இன்பமாக மகிழ்ந்தான். ‘உரியவாறு’ என்ற சொல்லால் தகுந்த இட அறிவைப் பின்பற்றி வானரர்கள் அனுப்பப்பட்டார்கள் என்று அறியப்படுகிறது. இவ்வாறு அரசனால் தூண்டப்பட்ட வானரக் கூட்டத் தலைவர்கள் அனைவரும் தத்தம் திசையை நோக்கி விரைந்து புறப்பட்டார்கள். பெருவலிமையுடைய அந்த வானரர்கள் ஒலியெழுப்பியும், உரக்கக் கூவியும், கர்ஜித்தும், சீழ்க்கையடித்தும், ஓடியும், முழங்கியும் சென்றார்கள். ஒன்றாக அமைக்கப்பட்ட ஆறு வினைச்சொற்கள் வானரப் படையின் ஆரவாரத்தைக் கேட்பவரின் காதுகளுக்கே கொண்டுவருவதுபோல் உள்ளன. அரசனின் மகிழ்ச்சிக்கும் காரணம் உண்டு — அவனுடைய பகை தணிந்தது, நண்பனின் காரியமும் தொடங்கியது; ஆகவே ‘நிம்மதியடைந்து இன்பமாக மகிழ்ந்தான்’ என்ற இரட்டைச் சொல்லால் மகிழ்ச்சியின் ஆழம் காட்டப்படுகிறது. ஒரே கணத்தில் அச்சம் போயிற்று, ஊக்கம் வந்தது.

அரசனால் மீண்டும் தூண்டப்பட்ட அந்தக் கூட்டத் தலைவர்கள் ஒருவருக்கொருவர் ஊக்கமொழிகளைச் சொன்னார்கள் — ‘சீதையைக் கொண்டுவருவோம், ராவணனையும் கொல்வோம். போரில் எதிர்ப்படும் ராவணனை நான் ஒருவனே கொல்வேன்; பிறகு உடனே அவனை நசுக்கி ஜனகன் மகளைக் கொண்டுவருவேன். களைப்பால் நடுங்கும் அவளை உடனே கொண்டுவருவேன்; நீங்கள் இங்கேயே இருங்கள்; பாதாளத்திலிருந்தும் ஜானகியை நான் ஒருவனே கொண்டுவருவேன். நான் மரங்களை முறிப்பேன், மலைகளைப் பிளப்பேன், பூமியைப் பிளப்பேன், கடல்களைக் கலக்குவேன்.’ இந்தச் சொற்கள் வீரத்தைக் காட்டுவது மட்டுமல்ல, தலைவனின் பணிக்குத் தம்மை ஒப்படைப்பதன் அறைகூவலும் ஆகும். ‘நான் ஒருவனே’ என்பது மீண்டும் மீண்டும் சொல்லப்படுகிறது — ஒவ்வொரு வானரனும் தானே பணியை நிறைவேற்ற விரும்புகிறான். இந்த வாக்கியங்கள் யார் யாருடையவை என்று கவிஞர் சொல்லவில்லை; இது கூட்டத்தின் குரலே. ஆயினும் இந்தச் சொற்களில் சொல்லப்பட்டவை அனைத்தும் பின்னர் அனுமனாலேயே செய்யப்பட்டன — கடல் தாண்டப்பட்டது, சீதை காணப்பட்டாள், இலங்கை எரிக்கப்பட்டது. ஆகவே இந்தச் செருக்குமொழி உண்மையில் ஒரு முன்னறிவிப்பே.

‘நான் ஒரு யோஜனை தூரம் தாவுவேன், இதில் ஐயமில்லை; நூறு யோஜனை தூரத்தையும், அதற்கு மேல் இன்னும் நூறையும் கூட நான் தாவ வல்லவன்’ என்று ஒருவன் சொன்னான். ‘நிலத்திலோ, கடலிலோ, மலைகளிலோ, காடுகளிலோ, பாதாளத்தின் நடுவிலோ என் செலவு எங்கும் தடைப்படுவதில்லை’ என்று மற்றொருவன். இவ்வாறு வலிமையால் செருக்குற்ற வானரர்கள் ஒவ்வொருவரும் அப்போது அங்கே வானர அரசனின் முன்னிலையில் சொற்களைச் சொன்னார்கள். இந்தச் செருக்கான பேச்சு பின்னர் அனுமன் செய்யவிருக்கும் கடல் தாண்டுதலுக்கு ஒரு முன்னறிவிப்புபோலத் தோன்றுகிறது — பலர் சொல்வதை ஒருவனே செய்வான். ‘ஒவ்வொருவரும்’ என்ற சொல்லால், அவையில் உறுதிமொழிகள் செய்யப்படுவதுபோல, ஒருவருக்குப் பின் ஒருவராக என்று குறிப்பால் உணர்த்தப்படுகிறது. சர்க்கம் உறுதிமொழிகளோடு நிறைவடைகிறது; பணியோ அடுத்த சர்க்கங்களில் தொடங்குகிறது.

ವಾನರಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ಸುಗ್ರೀವನು ಎಲ್ಲ ವಾನರರನ್ನೂ ಕರೆದು ರಾಮಕಾರ್ಯದ ಸಿದ್ಧಿಗಾಗಿ ಅವರೆಲ್ಲರಿಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ವಾನರೋತ್ತಮರೇ, ನಾನು ಹೇಳಿದಂತೆಯೇ ನೀವು ಇದೆಲ್ಲವನ್ನೂ ಹುಡುಕಬೇಕು.’ ‘ಏವಮೇತತ್’ (ಇದು ಹೀಗೆಯೇ) ಎಂಬ ಪದಗಳಿಂದ ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದ ದಿಗ್ವಿಭಾಗ ನೆನಪಿಸಲ್ಪಡುತ್ತದೆ; ಹೊಸ ಆದೇಶವನ್ನು ಕೊಡಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ, ಹಿಂದೆ ಹೇಳಿದುದನ್ನೇ ದೃಢಪಡಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಒಡೆಯನ ಆ ಉಗ್ರ ಶಾಸನವನ್ನು ಅರಿತು ಕಪಿಶ್ರೇಷ್ಠರು ಮಿಡತೆಗಳಂತೆ ಭೂಮಿಯನ್ನು ಮುಚ್ಚುತ್ತಾ ಹೊರಟರು. ಮಿಡತೆಗಳ ಉಪಮೆ ಸಂಖ್ಯೆಯ ಬಾಹುಳ್ಯವನ್ನೂ ವೇಗವನ್ನೂ ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ರಾಮನಾದರೋ ಲಕ್ಷ್ಮಣನೊಡನೆ ಆ ಪ್ರಸ್ರವಣಗಿರಿಯಲ್ಲೇ ನೆಲೆಸಿದನು — ರಾಜಕಾರ್ಯ ಸೇವಕರಿಂದ ಸಾಧ್ಯ ಎಂಬುದು ನೀತಿ. ಇಲ್ಲಿ ಕವಿ ಸೇನೆಯ ಪ್ರಯಾಣವನ್ನೂ ರಾಜಪುತ್ರನ ಸ್ಥೈರ್ಯವನ್ನೂ ಒಂದೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಇರಿಸುತ್ತಾನೆ — ಚಲನೆ ಅವರದು, ಕಾಯುವಿಕೆ ಅವನದು. ಇದರಿಂದ ರಾಮನ ಧೈರ್ಯವೂ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ; ತಾನೇ ಹೋಗಬಲ್ಲವನೂ ಮಿತ್ರನ ಮಾತನ್ನು ಮನ್ನಿಸುತ್ತಾನೆ, ಕಾಲವನ್ನು ಸಹಿಸುತ್ತಾನೆ.

ಸೀತೆಯನ್ನು ಕಂಡುಹಿಡಿಯಲು ನಿಗದಿಪಡಿಸಿದ ತಿಂಗಳನ್ನು ಕಾಯುತ್ತಾ ರಾಮನು ಅಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸಿದನು. ಇಲ್ಲಿ ಕಾಲನಿಯಮವೇ ಪ್ರಧಾನ — ತಿಂಗಳ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಹಿಂದಿರುಗಬೇಕೆಂಬುದು ಸುಗ್ರೀವನ ಹಿಂದಿನ ಆಜ್ಞೆಯಾಗಿತ್ತು. ಅನಂತರ ದಿಕ್ಕುಗಳ ವಿಭಾಗವನ್ನು ವರ್ಣಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಗಿರಿರಾಜನಿಂದ ಆವೃತವಾದ ರಮಣೀಯ ಉತ್ತರದಿಕ್ಕಿಗೆ ವೀರನಾದ ಕಪಿ ಶತಬಲಿಯು ಒಡನೆಯೇ ಹೊರಟನು. ಪೂರ್ವದಿಕ್ಕಿಗೆ ವಿನತನೆಂಬ ಕಪಿಯೂಥಪತಿ ಹೊರಟನು. ತಾರ, ಅಂಗದ ಮೊದಲಾದವರೊಡನೆ ಕೂಡಿ ವಾಯುಪುತ್ರನಾದ ವಾನರನು ಅಗಸ್ತ್ಯನು ಸಂಚರಿಸಿದ ದಕ್ಷಿಣದಿಕ್ಕಿಗೆ ಹೋದನು. ವರುಣನಿಂದ ಪಾಲಿತವಾದ ಘೋರ ಪಶ್ಚಿಮದಿಕ್ಕಿಗೆ ವಾನರೇಶ್ವರನೂ ಕಪಿಶಾರ್ದೂಲನೂ ಆದ ಸುಷೇಣನು ಹೊರಟನು. ನಾಲ್ಕೂ ದಿಕ್ಕುಗಳಿಗೆ ಯೂಥಪತಿಗಳು ನಿಯೋಜಿತರಾಗಿದ್ದರೂ ಫಲ ದಕ್ಷಿಣದಿಕ್ಕಿನಲ್ಲೇ ದೊರೆಯುವುದು ಎಂಬುದು ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಸಂಕೇತ. ನಾಲ್ವರು ಯೂಥಪತಿಗಳ ಹೆಸರುಗಳನ್ನೂ ಗುಣಗಳೊಡನೆ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ — ಶತಬಲಿ ವೀರ, ವಿನತ ಯೂಥಪತಿ, ಹನುಮಂತ ವಾಯುಪುತ್ರ, ಸುಷೇಣ ವಾನರೇಶ್ವರ. ದಿಕ್ಕುಗಳ ವಿಶೇಷಣಗಳೂ ಅರ್ಥಪೂರ್ಣ — ಉತ್ತರವು ರಮಣೀಯ, ಗಿರಿರಾಜನಿಂದ ಆವೃತ; ದಕ್ಷಿಣವು ಅಗಸ್ತ್ಯನಿಂದ ಪವಿತ್ರ; ಪಶ್ಚಿಮವು ಘೋರ, ವರುಣನಿಂದ ರಕ್ಷಿತ. ಹೀಗೆ ಭೂಗೋಳವನ್ನು ಕವಿಯ ಮಾತಿನಿಂದಲೇ ಚಿತ್ರಿಸಲಾಗಿದೆ.

ಅನಂತರ ಎಲ್ಲ ದಿಕ್ಕುಗಳಿಗೂ ಯಥೋಚಿತವಾಗಿ ವಾನರರನ್ನು ಪ್ರೇರೇಪಿಸಿ ಕಳುಹಿಸಿ, ಕಪಿಸೇನಾಪತಿಯೂ ವೀರನೂ ಆದ ರಾಜ ಸುಗ್ರೀವನು ಸುಖಿಯಾಗಿ ಸುಖದಿಂದ ಆನಂದಿಸಿದನು. ‘ಯಥಾತಥಮ್’ (ಯಥೋಚಿತವಾಗಿ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಯೋಗ್ಯವಾದ ದೇಶಜ್ಞಾನವನ್ನು ಅನುಸರಿಸಿ ವಾನರರನ್ನು ಕಳುಹಿಸಲಾಯಿತು ಎಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತದೆ. ಹೀಗೆ ರಾಜನಿಂದ ಪ್ರೇರಿತರಾದ ಎಲ್ಲ ವಾನರಯೂಥಪತಿಗಳೂ ತಮ್ಮತಮ್ಮ ದಿಕ್ಕನ್ನು ಗುರಿಯಾಗಿಸಿಕೊಂಡು ತ್ವರೆಯಿಂದ ಹೊರಟರು. ಮಹಾಬಲಶಾಲಿಗಳಾದ ಆ ವಾನರರು ಕೂಗುತ್ತಾ, ಅಬ್ಬರಿಸುತ್ತಾ, ಗರ್ಜಿಸುತ್ತಾ, ಸಿಳ್ಳೆ ಹಾಕುತ್ತಾ, ಓಡುತ್ತಾ, ಚೀರುತ್ತಾ ಇದ್ದರು. ಒಟ್ಟಿಗೆ ಹೆಣೆದ ಆರು ಕ್ರಿಯಾಪದಗಳು ವಾನರಸೇನೆಯ ಕೋಲಾಹಲವನ್ನು ಕೇಳುಗನ ಕಿವಿಗಳಿಗೇ ತರುವಂತಿವೆ. ರಾಜನ ಹರ್ಷಕ್ಕೂ ಕಾರಣವಿದೆ — ಅವನ ವೈರ ಶಾಂತವಾಯಿತು, ಮಿತ್ರಕಾರ್ಯವೂ ಆರಂಭವಾಯಿತು; ಆದ್ದರಿಂದ ‘ಸುಖಿಯಾಗಿ ಸುಖದಿಂದ ಆನಂದಿಸಿದನು’ ಎಂಬ ದ್ವಿರುಕ್ತಿಯಿಂದ ಹರ್ಷದ ಗಾಢತೆ ತೋರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ. ಒಂದೇ ಕ್ಷಣದಲ್ಲಿ ಭಯ ಹೋಯಿತು, ಉತ್ಸಾಹ ಬಂದಿತು.

ಮತ್ತೆ ರಾಜನಿಂದ ಪ್ರೇರಿತರಾದ ಆ ಯೂಥಪತಿಗಳು ಒಬ್ಬರಿಗೊಬ್ಬರು ಉತ್ಸಾಹದ ಮಾತುಗಳನ್ನಾಡಿದರು — ‘ಸೀತೆಯನ್ನು ಕರೆತರುವೆವು, ರಾವಣನನ್ನು ಕೊಲ್ಲುವೆವು. ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಎದುರಾದ ರಾವಣನನ್ನು ನಾನೊಬ್ಬನೇ ವಧಿಸುವೆನು, ಅನಂತರ ಒಡನೆಯೇ ಅವನನ್ನು ಮಥಿಸಿ ಜನಕನ ಮಗಳನ್ನು ಎತ್ತಿಕೊಂಡು ಬರುವೆನು. ಆಯಾಸದಿಂದ ನಡುಗುತ್ತಿರುವ ಅವಳನ್ನು ಒಡನೆಯೇ ಕರೆತರುವೆನು; ನೀವು ಇಲ್ಲೇ ಇರಿ, ಪಾತಾಳದಿಂದಲೂ ಜಾನಕಿಯನ್ನು ನಾನೊಬ್ಬನೇ ತರುವೆನು. ನಾನು ಮರಗಳನ್ನು ಉರುಳಿಸುವೆನು, ಬೆಟ್ಟಗಳನ್ನು ಸೀಳುವೆನು, ಭೂಮಿಯನ್ನು ಬಿರಿಯುವೆನು, ಸಾಗರಗಳನ್ನು ಕಲಕುವೆನು.’ ಈ ಮಾತುಗಳು ಕೇವಲ ಶೌರ್ಯಪ್ರದರ್ಶನವಲ್ಲ, ಸ್ವಾಮಿಕಾರ್ಯದಲ್ಲಿ ಆತ್ಮಸಮರ್ಪಣೆಯ ಘೋಷಣೆಯೂ ಹೌದು. ‘ಏಕ ಏವ’ (ಒಬ್ಬನೇ) ಎಂಬುದನ್ನು ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ — ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬ ವಾನರನೂ ತಾನೇ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಸಾಧಿಸಲು ಬಯಸುತ್ತಾನೆ. ಈ ಮಾತುಗಳು ಯಾರು ಯಾರವು ಎಂದು ಕವಿ ಹೇಳುವುದಿಲ್ಲ; ಇದು ಸಮೂಹದ್ದೇ ವಾಣಿ. ಆದರೂ ಈ ಮಾತುಗಳಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದುದೆಲ್ಲವನ್ನೂ ಆಮೇಲೆ ಹನುಮಂತನೇ ಮಾಡಿದನು — ಸಾಗರವನ್ನು ಲಂಘಿಸಿದನು, ಸೀತೆಯನ್ನು ಕಂಡನು, ಲಂಕೆಯನ್ನು ಸುಟ್ಟನು. ಆದ್ದರಿಂದ ಈ ಗರ್ವೋಕ್ತಿ ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಭವಿಷ್ಯವಾಣಿಯೇ.

‘ನಾನು ಯೋಜನಗಳ ಸಂಖ್ಯೆಯಷ್ಟು ಹಾರಬಲ್ಲೆ, ಇದರಲ್ಲಿ ಸಂಶಯವಿಲ್ಲ; ನೂರು ಯೋಜನಗಳನ್ನಲ್ಲ, ನೂರಕ್ಕೂ ಹೆಚ್ಚನ್ನು ನಾನು ಹಾರಬಲ್ಲೆ’ ಎಂದು ಒಬ್ಬನು ಹೇಳಿದನು. ‘ಭೂಮಿಯಲ್ಲಾಗಲಿ, ಸಾಗರದಲ್ಲಾಗಲಿ, ಬೆಟ್ಟಗಳಲ್ಲಾಗಲಿ, ವನಗಳಲ್ಲಾಗಲಿ, ಪಾತಾಳದ ನಡುವೆಯಾಗಲಿ ನನ್ನ ಗತಿ ಎಲ್ಲಿಯೂ ಕುಂಠಿತವಾಗುವುದಿಲ್ಲ’ ಎಂದು ಇನ್ನೊಬ್ಬನು. ಹೀಗೆ ಬಲದಿಂದ ದರ್ಪಿತರಾದ ವಾನರರು ಒಬ್ಬೊಬ್ಬರಾಗಿ ಆಗ ಅಲ್ಲಿ ಕಪಿರಾಜನ ಸಾನ್ನಿಧ್ಯದಲ್ಲಿ ಮಾತನಾಡಿದರು. ಈ ಗರ್ವದ ಮಾತು ಮುಂದೆ ಹನುಮಂತನು ಮಾಡುವ ಸಾಗರಲಂಘನದ ಮುನ್ಸೂಚನೆಯಂತೆ ತೋರುತ್ತದೆ — ಅನೇಕರು ಹೇಳುವುದನ್ನು ಒಬ್ಬನೇ ಮಾಡುವನು. ‘ಏಕೈಕಃ’ (ಒಬ್ಬೊಬ್ಬರಾಗಿ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಸಭೆಯಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಗಳನ್ನು ಮಾಡುವಂತೆ ಒಬ್ಬನಾದ ಮೇಲೆ ಇನ್ನೊಬ್ಬ ಎಂದು ಕ್ರಮವಾಗಿ ಎಂಬುದು ಧ್ವನಿಸುತ್ತದೆ. ಸರ್ಗವು ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಗಳಿಂದ ಮುಗಿಯುತ್ತದೆ; ಕಾರ್ಯವಾದರೋ ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗಗಳಲ್ಲಿ ಆರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ.

വാനരശ്രേഷ്ഠനായ സുഗ്രീവൻ എല്ലാ വാനരന്മാരെയും വിളിച്ചുകൂട്ടി രാമകാര്യത്തിന്റെ സിദ്ധിക്കായി എല്ലാവരോടും പറഞ്ഞു — ‘വാനരോത്തമന്മാരേ, ഞാൻ പറഞ്ഞതുപോലെതന്നെ നിങ്ങൾ ഇതെല്ലാം അന്വേഷിക്കണം.’ ‘ഏവമേതത്’ (ഇതിങ്ങനെതന്നെ) എന്ന പദങ്ങൾകൊണ്ട് കഴിഞ്ഞ സർഗങ്ങളിൽ പറഞ്ഞ ദിഗ്വിഭാഗം ഓർമിപ്പിക്കുന്നു; പുതിയ ആദേശം നൽകുന്നില്ല, മുമ്പു പറഞ്ഞതുതന്നെ ദൃഢമാക്കുന്നു. സ്വാമിയുടെ ആ ഉഗ്രശാസനം അറിഞ്ഞ് വാനരപ്രമുഖന്മാർ വെട്ടുക്കിളികളെപ്പോലെ ഭൂമിയെ മൂടിക്കൊണ്ട് പുറപ്പെട്ടു. വെട്ടുക്കിളിയുടെ ഉപമ എണ്ണത്തിന്റെ ആധിക്യവും വേഗവും സൂചിപ്പിക്കുന്നു. രാമനാകട്ടെ ലക്ഷ്മണനോടൊപ്പം ആ പ്രസ്രവണപർവതത്തിൽതന്നെ താമസിച്ചു — രാജകാര്യം ഭൃത്യന്മാർ സാധിക്കേണ്ടതാണ് എന്ന നീതി. ഇവിടെ കവി സൈന്യത്തിന്റെ പുറപ്പാടും രാജകുമാരന്റെ സ്ഥൈര്യവും ഒരേ ശ്ലോകത്തിൽ സ്ഥാപിക്കുന്നു — ഗതി അവരുടേത്, കാത്തിരിപ്പ് അവന്റേത്. ഇതിലൂടെ രാമന്റെ ധൈര്യവും സൂചിപ്പിക്കുന്നു; സ്വയം പോകാൻ കഴിവുള്ളവനും മിത്രത്തിന്റെ വാക്കു മാനിക്കുന്നു, സമയം ക്ഷമിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു.

സീതയെ കണ്ടെത്താനായി നിശ്ചയിച്ച ഒരു മാസം കാത്തുകൊണ്ട് രാമൻ അവിടെ താമസിച്ചു. ഇവിടെ കാലനിയമമാണ് പ്രധാനം — ഒരു മാസം അവസാനിക്കുമ്പോൾ മടങ്ങിവരണമെന്നായിരുന്നു സുഗ്രീവന്റെ മുൻ ആജ്ഞ. പിന്നെ ദിക്കുകളുടെ വിഭജനം വർണിക്കുന്നു. പർവതരാജനാൽ ആവൃതമായ രമണീയമായ വടക്കേ ദിക്കിലേക്ക് വീരനായ വാനരൻ ശതബലി ഉടൻ പുറപ്പെട്ടു. കിഴക്കേ ദിക്കിലേക്കു വിനതൻ എന്ന വാനരയൂഥപൻ പോയി. താരൻ, അംഗദൻ മുതലായവരോടൊപ്പം വായുപുത്രനായ വാനരൻ അഗസ്ത്യൻ സഞ്ചരിച്ച തെക്കേ ദിക്കിലേക്കു പോയി. വരുണൻ പാലിക്കുന്ന ഘോരമായ പടിഞ്ഞാറേ ദിക്കിലേക്കു വാനരേശ്വരനും വാനരശാർദൂലനുമായ സുഷേണൻ പുറപ്പെട്ടു. നാലു ദിക്കുകളിലേക്കും യൂഥപതികളെ നിയോഗിച്ചു; എങ്കിലും ഫലം തെക്കേ ദിക്കിൽ മാത്രമായിരിക്കും എന്ന സൂക്ഷ്മസൂചനയുണ്ട്. നാലു യൂഥപന്മാരുടെയും പേരുകൾ ഗുണങ്ങളോടൊപ്പം പറഞ്ഞിരിക്കുന്നു — ശതബലി വീരൻ, വിനതൻ യൂഥപൻ, ഹനുമാൻ വായുപുത്രൻ, സുഷേണൻ വാനരേശ്വരൻ. ദിക്കുകളുടെ വിശേഷണങ്ങളും അർഥവത്താണ് — വടക്ക് രമണീയവും പർവതരാജനാൽ ആവൃതവും, തെക്ക് അഗസ്ത്യനാൽ പവിത്രം, പടിഞ്ഞാറ് ഘോരവും വരുണനാൽ രക്ഷിതവും. ഇങ്ങനെ ഭൂമിശാസ്ത്രം കവിയുടെ വാക്കിലൂടെതന്നെ ചിത്രീകരിക്കപ്പെടുന്നു.

പിന്നെ എല്ലാ ദിക്കുകളിലേക്കും യഥോചിതം പ്രേരിപ്പിച്ചശേഷം വാനരസേനാപതിയും വീരനുമായ സുഗ്രീവരാജാവ് സുഖിതനായി സുഖമായി ആനന്ദിച്ചു. ‘യഥാതഥം’ (യഥോചിതം) എന്ന പദംകൊണ്ട്, യഥായോഗ്യമായ ദേശജ്ഞാനമനുസരിച്ചാണ് വാനരന്മാരെ അയച്ചതെന്നറിയാം. ഇങ്ങനെ രാജാവിനാൽ പ്രേരിപ്പിക്കപ്പെട്ട എല്ലാ വാനരയൂഥപന്മാരും താന്താങ്ങളുടെ ദിക്കു ലക്ഷ്യമാക്കി ധൃതിയിൽ പുറപ്പെട്ടു. മഹാബലരായ ആ വാനരന്മാർ ശബ്ദിച്ചും ഉച്ചത്തിൽ ശബ്ദിച്ചും ഗർജിച്ചും ആർത്തുവിളിച്ചും ഓടിയും നാദം മുഴക്കിയും നീങ്ങി. ഒരുമിച്ചു ചേർത്ത ആറു ക്രിയാപദങ്ങൾ വാനരസൈന്യത്തിന്റെ കോലാഹലം ശ്രോതാവിന്റെ കാതുകളിലേക്കെന്നപോലെ എത്തിക്കുന്നു. രാജാവിന്റെ ഹർഷത്തിനും കാരണമുണ്ട് — അവന്റെ വൈരം ശമിച്ചു, മിത്രകാര്യം ആരംഭിക്കുകയും ചെയ്തു; അതിനാൽ ‘സുഖിതനായി സുഖമായി ആനന്ദിച്ചു’ എന്ന ദ്വിരുക്തികൊണ്ട് ഹർഷത്തിന്റെ ഗാഢത കാണിക്കുന്നു. ഒരേ ക്ഷണത്തിൽ ഭയം പോയി, ഉത്സാഹം വന്നു.

രാജാവിനാൽ വീണ്ടും പ്രേരിപ്പിക്കപ്പെട്ട ആ യൂഥപന്മാർ പരസ്പരം ഉത്സാഹവചനങ്ങൾ പറഞ്ഞു — ‘നാം സീതയെ കൊണ്ടുവരും, രാവണനെ കൊല്ലുകയും ചെയ്യും. യുദ്ധത്തിൽ കണ്ടുമുട്ടുന്ന രാവണനെ ഞാൻ ഒറ്റയ്ക്കുതന്നെ വധിക്കും; പിന്നെ പെട്ടെന്നു തകർത്ത് ജനകപുത്രിയെ കൊണ്ടുപോകും. ക്ഷീണംകൊണ്ടു വിറയ്ക്കുന്ന അവളെ ഞാൻ പെട്ടെന്നു കൊണ്ടുവരും; നിങ്ങൾ ഇവിടെത്തന്നെ നിന്നോളൂ; പാതാളത്തിൽനിന്നായാലും ജാനകിയെ ഞാൻ ഒറ്റയ്ക്കു കൊണ്ടുവരും. ഞാൻ വൃക്ഷങ്ങളെ തകർക്കും, പർവതങ്ങളെ പിളർക്കും, ഭൂമിയെ പിളർക്കും, സമുദ്രങ്ങളെ ഇളക്കിമറിക്കും.’ ഈ വാക്കുകൾ വെറും ശൗര്യപ്രദർശനമല്ല, സ്വാമികാര്യത്തിൽ ആത്മസമർപ്പണത്തിന്റെ ഉദ്ഘോഷവുമാണ്. ‘ഒറ്റയ്ക്കുതന്നെ’ എന്നു വീണ്ടും വീണ്ടും പറയുന്നു — ഓരോ വാനരനും സ്വയം കാര്യം സാധിക്കാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു. ഈ വാക്യങ്ങൾ ആരുടേതെല്ലാമാണെന്നു കവി പറയുന്നില്ല; ഇതു സമൂഹത്തിന്റെതന്നെ വാണിയാണ്. എങ്കിലും ഈ വാക്കുകളിൽ പറഞ്ഞതെല്ലാം പിന്നീടു ഹനുമാൻതന്നെയാണ് ചെയ്തത് — സാഗരം ലംഘിച്ചു, സീതയെ കണ്ടു, ലങ്ക ദഹിപ്പിച്ചു. അതിനാൽ ഈ ഗർവോക്തി യഥാർഥത്തിൽ ഒരു പ്രവചനംതന്നെയാണ്.

‘ഞാൻ ഒരു യോജന ദൂരം ചാടും, ഇതിൽ സംശയമില്ല; നൂറു യോജനയും അതിലധികവും ചാടാൻ എനിക്കു കഴിയും’ എന്ന് ഒരാൾ പറഞ്ഞു. ‘ഭൂതലത്തിലോ സാഗരത്തിലോ പർവതങ്ങളിലോ വനങ്ങളിലോ പാതാളത്തിനുള്ളിലോ എന്റെ ഗതി എവിടെയും തടയപ്പെടുന്നില്ല’ എന്നു മറ്റൊരാൾ. ഇങ്ങനെ ബലത്തിൽ ഗർവിതരായ ഓരോ വാനരനും അപ്പോൾ അവിടെ വാനരരാജാവിന്റെ സന്നിധിയിൽ വാക്കുകൾ പറഞ്ഞു. ഈ ഗർവിതമായ ഭാഷണം പിന്നീടു ഹനുമാൻ ചെയ്യുന്ന സാഗരലംഘനത്തിന്റെ മുന്നറിയിപ്പുപോലെ തോന്നുന്നു — പലരും പറയുന്നത് ഒരാൾ മാത്രം ചെയ്യും. ‘ഏകൈകഃ’ (ഓരോരുത്തരും) എന്ന പദംകൊണ്ട്, സഭയിൽ പ്രതിജ്ഞകൾ ചെയ്യുന്നതുപോലെ ഒരാൾക്കു പിന്നാലെ മറ്റൊരാൾ എന്ന ക്രമം ധ്വനിക്കുന്നു. സർഗം പ്രതിജ്ഞകളോടെ സമാപിക്കുന്നു; കാര്യമാകട്ടെ തുടർന്നുള്ള സർഗങ്ങളിൽ ആരംഭിക്കുന്നു.

Sugrīva, bull among the monkeys, called all the monkeys together and spoke to them all for the success of Rāma's cause: "Just as I have told you, best of monkeys, so must you carry out this whole search." With "just as I have told you" he recalls the division of the quarters already made; he gives no new orders, only confirms the old. Understanding their master's stern command, those bulls among the monkeys set out together, covering the earth like locusts — an image of their numbers and their speed. Rāma, meanwhile, stayed on Mount Prasravaṇa with Lakṣmaṇa, for it is sound policy that a king's business be done by his servants. In a single verse the poet places the army's departure beside the prince's stillness: the going is theirs, the waiting his. It shows Rāma's patience too: he who could have gone himself accepts his friend's word and bears the delay.

There he waited out the month that had been fixed for finding Sītā; the time limit governs everything here, since Sugrīva had already ordered that all must return when the month was over. Then the poet tells how the quarters were divided. The hero Śatabali set out at once for the lovely north, enclosed by the king of mountains. The troop-leader Vinata went east. Hanumān, the monkey born of the Wind, went with Tāra, Aṅgada and the rest to the south, the region Agastya had made his own. And Suṣeṇa, lord of monkeys and a tiger among them, set out for the dreadful west, which Varuṇa guards. Troop-leaders were posted to all four quarters, yet there is a quiet hint that success lies only in the south. Each leader is named with his quality — Śatabali the hero, Vinata the troop-leader, Hanumān the Wind's son, Suṣeṇa the lord of monkeys — and each quarter's epithet counts too: the north lovely and girt by the king of mountains, the south hallowed by Agastya, the west dreadful and guarded by Varuṇa. So the poet paints the map with his words alone.

Having sent the monkeys to every quarter as each was fitted to go — "as was fitting" means according to their knowledge of the lands — the heroic king, commander of the monkey army, was happy and rejoiced in his happiness. The repetition shows how deep his joy was, and it had reason: his feud was over and his friend's cause was under way, fear gone and enthusiasm come in a single moment. Urged on by the king, all the monkey troop-leaders made for their own quarters and set off in haste, and those mighty monkeys went roaring, bellowing, growling, shouting, running and crying aloud. Six verbs packed together bring the din of the monkey army right to the listener's ears.

Spurred on again by the king, the troop-leaders began to boast to one another: "We'll bring Sītā back and kill Rāvaṇa!" "I alone will strike Rāvaṇa down when I meet him in battle, crush him on the spot and carry off Janaka's daughter, trembling as she is with exhaustion. The rest of you stay here — I'll fetch Jānakī by myself, even out of Pātāla!" "I'll smash the trees, split the mountains, tear the earth open and churn up the oceans!" These words are not just a show of bravado but a proclamation of their devotion to their master's cause, and "I alone" rings out again and again, because each monkey wants to do the deed himself. The poet does not say who said what; this is the voice of the crowd. And yet everything they boast of will in fact be done later by Hanumān alone — the ocean crossed, Sītā found, Laṅkā burned — so their boasting is really prophecy.

"I can leap a whole yojana, no doubt about it," said one, "and I can cover a hundred yojanas and more than a hundred besides." "On the earth or in the ocean, in the hills or the forests, even in the depths of Pātāla, nothing anywhere can stop my going," said another. So, one after another, as vows are taken in an assembly, the monkeys, proud of their strength, spoke there in the presence of the monkey king. This proud talk seems to foreshadow Hanumān's leap across the ocean: what many say, one will do. The sarga closes with vows; the deed itself begins in the sargas that follow.