चतसृषु दिक्षु वानरान् प्रेष्य सुग्रीवः विशेषेण हनूमते अर्थम् उक्तवान्; सः हि तस्मिन् हरिश्रेष्ठे अर्थसाधने निश्चितार्थः आसीत् — अर्थात् कार्यस्य सिद्धिः अनेन एव भविष्यति इति तस्य निश्चयः। सर्ववनौकसां प्रभुः परमप्रीतः सुग्रीवः विक्रान्तम् अनिलात्मजं हनूमन्तम् अब्रवीत् — ‘भूमौ, अन्तरिक्षे, अम्बरे, अमरालये, अप्सु वा ते गतिसङ्गं न पश्यामि, हे हरिपुंगव। सासुराः सगन्धर्वाः सनागनरदेवताः ससागरधराधराः सर्वे लोकाः ते विदिताः। हे महाकपे, गतिः वेगः तेजः लाघवं च ते महौजसः पितुः मारुतस्य सदृशम्। तेजसा ते समं भूतं भुवि न विद्यते; अतः येन प्रकारेण सीता लभ्यते तत्त्वम् एव अनुचिन्तय।’ एषा प्रशंसा न स्तुतिमात्रम्, अपितु कार्यभारस्य अर्पणम् एव। ‘गतिसङ्गं न पश्यामि’ इति पदेन हनूमतः अप्रतिहता गतिः सूचिता, या अग्रे समुद्रलङ्घने प्रमाणीभविष्यति। चतुर्णाम् अपि दिशां प्रेषणे सामान्यम् आदेशः दत्तः; अत्र तु एकस्मै एव विशेषवचनम्, तेन कविः सूचयति यत् कार्यस्य भारः वस्तुतः एकस्य एव स्कन्धे। ‘विशेषेण’ इति प्रथमम् एव पदं सर्गस्य स्वरं निर्धारयति — सामान्यात् पृथक् किञ्चित् वक्तव्यम् अस्ति इति। हनूमतः पञ्च गुणाः अत्र गणिताः — गतिः, वेगः, तेजः, लाघवम्, लोकज्ञानं च; एतेषु लाघवं विशेषेण मार्मिकम्, यतः तेन एव समुद्रलङ्घनं सम्भवति।

‘हे हनुमन्, त्वयि एव बलं बुद्धिः पराक्रमः च अस्ति; हे नयपण्डित, देशकालानुवृत्तिः नयः च अपि त्वयि एव’ — इति सुग्रीवः वदति। बलबुद्धिपराक्रमाणां त्रयाणां सह देशकालज्ञानस्य नीतेः च योगः एव दूतस्य योग्यता। ततः हनूमति कार्यसमासङ्गम् अवगम्य, हनुमन्तं च विदित्वा राघवः चिन्तयामास — ‘अयं हरीश्वरः सर्वथा हनूमति निश्चितार्थः; हनूमान् अपि कार्यसाधने निश्चितार्थतरः। तत् एवं प्रस्थितस्य, कर्मभिः परिज्ञातस्य, भर्त्रा परिगृहीतस्य अस्य कार्यफलोदयः ध्रुवः।’ अत्र त्रीणि कारणानि गणितानि — स्वस्य उद्योगः, पूर्वकर्मभिः सिद्धा प्रतिष्ठा, स्वामिनः स्वीकारः च; एतेषां त्रयाणां योगे फलं निश्चितम् इति रामस्य नीतिदृष्टिः। ‘निश्चितार्थतरः’ इति तरप्प्रत्ययेन सुग्रीवात् अपि अधिका हनूमतः आत्मनिष्ठा सूचिता। रामः अत्र न वदति, केवलं चिन्तयति; कविः तस्य अन्तर्मनसः विचारम् एव मुद्रयति, तेन पाठकः रामस्य विश्वासं साक्षात् जानाति। ‘कार्यसमासङ्गम् अवगम्य’ इति पदेन रामः सुग्रीवस्य आशयं स्वयम् एव अनुमितवान् इति सूचितम्।

व्यवसायोत्तरं तं हरिं समीक्ष्य महातेजाः रामः कृतार्थः इव संहृष्टः प्रहृष्टेन्द्रियमानसः अभवत्। ततः प्रीतः परंतपः सः स्वनामाङ्कोपशोभितम् अङ्गुलीयं राजपुत्र्याः अभिज्ञानं तस्मै ददौ। ‘हे हरिश्रेष्ठ, अनेन चिह्नेन जनकात्मजा त्वां मत्सकाशात् अनुप्राप्तम् अनुद्विग्ना पश्यति’ — इति उक्तवान्। एतत् एव सुन्दरकाण्डस्य मूलसूत्रम्; यतः अभिज्ञानं विना सीता कस्मैचित् वानराय न विश्वसेत्। ‘अनुद्विग्ना’ इति पदेन तस्याः भयनिवृत्तिः सूचिता — राक्षसीभिः परिवृता सा कस्मात् न उद्विजेत। ‘हे वीर, ते व्यवसायः, सत्त्वयुक्तः विक्रमः, सुग्रीवस्य संदेशः च मे सिद्धिं कथयति इव’ — इति रामः स्वस्य आशाम् अपि प्रकटयति। ‘स्वनामाङ्कोपशोभितम्’ इति विशेषणं महत्त्वपूर्णम् — अङ्गुलीये रामनाम अङ्कितम् आसीत्, तेन एव तत् अभिज्ञानम् अभवत्। अङ्गुलीयकदानम् अस्य सर्गस्य केन्द्रबिन्दुः; तेन एव अयं सर्गः शीर्षकं लभते। रामः स्वयं न किमपि याचते, केवलं चिह्नं ददाति — तत्र तस्य संयमः दृश्यते। ‘सिद्धिं कथयतीव मे’ इति ‘इव’ शब्देन रामः स्वाशां न अतिशयेन कथयति, अपितु सूचनामात्रेण।

सः हरिश्रेष्ठः तत् अङ्गुलीयं गृह्य मूर्ध्नि कृत्वा कृताञ्जलिः चरणौ वन्दित्वा प्रस्थितः। ततः वंशस्थवृत्तेन कविः वदति — वीरः पवनात्मजः कपिः हरीणां महत् बलं प्रकर्षन् गताम्बुदे व्योम्नि विशुद्धमण्डलः नक्षत्रगणोपशोभितः शशी इव बभूव। एषा उपमा सर्गस्य शिखरम् — हनूमान् चन्द्रः, वानरसेना नक्षत्रगणः, मेघरहितं व्योम च निर्विघ्नः मार्गः। अन्ते रामः पुनः सम्बोधयति — ‘हे अतिबल, तव बलम् आश्रितः अहम्; हे हरिवर, हे विक्रम, अनल्पैः विक्रमैः; हे पवनसुत, येन प्रकारेण सा जनकसुता अधिगम्यते, हे हनुमन्, तथा कुरुष्व।’ अत्र रामः स्वयं हनूमतः बलम् आश्रितः इति स्वीकरोति, यत् स्वामिनः मुखात् अत्यन्तं गौरवसूचकम्। अन्तिमौ द्वौ श्लोकौ भिन्नवृत्तौ — षोडशः वंशस्थेन, सप्तदशः पुष्पिताग्रया निबद्धः। ‘मूर्ध्नि कृत्वा’ इति क्रियया हनूमतः भक्तिः प्रकटिता — अङ्गुलीयं तेन आभरणतया न, अपितु प्रसादतया गृहीतम्। सप्तदशे श्लोके पञ्च सम्बोधनानि क्रमेण प्रयुक्तानि, तेन रामस्य उत्साहः वचने एव प्रकाशते।

నాలుగు దిక్కులకూ వానరులను పంపిన తరువాత సుగ్రీవుడు ప్రత్యేకంగా హనుమంతునికి కార్యం గురించి చెప్పాడు; ఎందుకంటే ఆ వానరశ్రేష్ఠుని విషయంలో కార్యసాధన గురించి అతనికి నిశ్చయం ఉంది — అంటే కార్యసిద్ధి ఇతనిచేతనే జరుగుతుందని అతని నిశ్చయం. వనవాసులందరికీ ప్రభువైన సుగ్రీవుడు పరమప్రీతుడై పరాక్రమవంతుడూ వాయుపుత్రుడూ అయిన హనుమంతునితో ఇలా అన్నాడు — ‘వానరశ్రేష్ఠా, భూమిపైనా, అంతరిక్షంలోనూ, ఆకాశంలోనూ, దేవలోకంలోనూ, నీటిలోనూ నీ గమనానికి అడ్డంకి నాకు కనిపించదు. అసురులూ గంధర్వులూ నాగులూ మనుష్యులూ దేవతలూ సముద్రాలూ పర్వతాలతో కూడిన లోకాలన్నీ నీకు తెలుసు. మహాకపీ, నీ గమనమూ వేగమూ తేజస్సూ లాఘవమూ మహాతేజస్వి అయిన నీ తండ్రి వాయువుతో సమానమైనవి. తేజస్సులో నీకు సాటియైన ప్రాణి భూమిపై లేదు; కాబట్టి సీత ఏ విధంగా లభిస్తుందో ఆ తత్త్వాన్నే ఆలోచించు.’ ఈ ప్రశంస కేవలం స్తుతి కాదు, కార్యభారాన్ని అప్పగించడమే. ‘గతిసంగం న పశ్యామి’ (గమనానికి అడ్డంకి కనిపించదు) అనే పదంతో హనుమంతుని అప్రతిహతమైన గమనం సూచించబడింది; అది ముందు సముద్రలంఘనంలో నిరూపితమవుతుంది. నాలుగు దిక్కులకూ పంపేటప్పుడు సామాన్యమైన ఆదేశం ఇవ్వబడింది; ఇక్కడ మాత్రం ఒక్కనికే విశేషవచనం; దానితో కార్యభారం నిజానికి ఒక్కని భుజాలపైనే ఉందని కవి సూచిస్తున్నాడు. ‘విశేషేణ’ (ప్రత్యేకంగా) అనే మొదటి పదమే సర్గ స్వరాన్ని నిర్ధారిస్తుంది — సామాన్యం నుండి వేరుగా చెప్పవలసినది ఏదో ఉంది. హనుమంతుని అయిదు గుణాలు ఇక్కడ లెక్కించబడ్డాయి — గమనం, వేగం, తేజస్సు, లాఘవం, లోకజ్ఞానం; వీటిలో లాఘవం ప్రత్యేకంగా ముఖ్యమైనది, ఎందుకంటే దానితోనే సముద్రలంఘనం సాధ్యమవుతుంది.

‘హనుమా, బలమూ బుద్ధీ పరాక్రమమూ నీలోనే ఉన్నాయి; నీతికోవిదా, దేశకాలాలను అనుసరించడమూ నీతీ కూడా నీలోనే ఉన్నాయి’ — అని సుగ్రీవుడు అంటున్నాడు. బలబుద్ధిపరాక్రమాలనే మూడింటితో పాటు దేశకాలజ్ఞానమూ నీతీ కలవడమే దూతకు యోగ్యత. అప్పుడు కార్యభారం హనుమంతునిపై ఉంచబడిందని గ్రహించి, హనుమంతుని గురించి తెలుసుకొని రాఘవుడు ఇలా ఆలోచించాడు — ‘ఈ వానరేశ్వరుడు హనుమంతుని విషయంలో అన్నివిధాలా నిశ్చయంతో ఉన్నాడు; హనుమంతుడు కూడా కార్యసాధనలో మరింత నిశ్చయంతో ఉన్నాడు. కాబట్టి ఇలా బయలుదేరుతున్న, తన కార్యాలతో పరీక్షింపబడిన, స్వామి స్వీకరించిన ఇతనికి కార్యఫలం సిద్ధించడం నిశ్చయం.’ ఇక్కడ మూడు కారణాలు లెక్కించబడ్డాయి — తన ఉద్యమం, పూర్వకార్యాలతో సిద్ధించిన ప్రతిష్ఠ, స్వామి స్వీకారం; ఈ మూడూ కలిస్తే ఫలం నిశ్చితమని రాముని నీతిదృష్టి. ‘నిశ్చితార్థతరః’ (మరింత నిశ్చయం గలవాడు) అనే తరప్‌ప్రత్యయంతో సుగ్రీవుని కంటె కూడా హనుమంతుని ఆత్మనిష్ఠ ఎక్కువని సూచించబడింది. రాముడు ఇక్కడ మాట్లాడడు, కేవలం ఆలోచిస్తాడు; కవి అతని అంతర్మనస్సులోని ఆలోచననే ముద్రిస్తున్నాడు; దానితో పాఠకుడు రాముని విశ్వాసాన్ని నేరుగా తెలుసుకుంటాడు. ‘కార్యసమాసంగమవగమ్య’ (కార్యభారం ఉంచబడిందని గ్రహించి) అనే పదంతో రాముడు సుగ్రీవుని ఆశయాన్ని తానే ఊహించాడని సూచించబడింది.

కార్యనిశ్చయమే ప్రధానంగా గల ఆ వానరుని చూసి మహాతేజస్వి అయిన రాముడు కృతార్థునిలా సంతోషించి, ఇంద్రియాలూ మనస్సూ ఆనందంతో నిండినవాడయ్యాడు. అప్పుడు ప్రీతుడైన ఆ శత్రుతాపనుడు తన పేరు చెక్కబడి శోభించే ఉంగరాన్ని రాజపుత్రికి గుర్తుగా అతనికి ఇచ్చాడు. ‘వానరశ్రేష్ఠా, ఈ చిహ్నంతో జనకాత్మజ నిన్ను నా దగ్గరి నుండి వచ్చినవానిగా ఆందోళన లేకుండా చూస్తుంది’ — అన్నాడు. ఇదే సుందరకాండకు మూలసూత్రం; ఎందుకంటే గుర్తు లేకుండా సీత ఏ వానరుని నమ్మదు. ‘అనుద్విగ్నా’ (ఆందోళన లేకుండా) అనే పదంతో ఆమె భయనివృత్తి సూచించబడింది — రాక్షసీలతో చుట్టుముట్టబడిన ఆమె ఎందుకు ఆందోళన చెందదు? ‘వీరా, నీ ప్రయత్నమూ, సత్త్వంతో కూడిన పరాక్రమమూ, సుగ్రీవుని సందేశమూ నాకు సిద్ధిని చెబుతున్నట్లున్నాయి’ — అని రాముడు తన ఆశను కూడా ప్రకటిస్తున్నాడు. ‘స్వనామాంకోపశోభితమ్’ (తన పేరు చెక్కబడి శోభించేది) అనే విశేషణం ముఖ్యమైనది — ఉంగరంపై రాముని పేరు చెక్కబడి ఉంది, అందుకే అది గుర్తయింది. అంగుళీయకదానం ఈ సర్గకు కేంద్రబిందువు; దాని వల్లనే ఈ సర్గకు ఆ శీర్షిక. రాముడు తాను ఏదీ అర్థించడు, కేవలం చిహ్నాన్ని ఇస్తాడు — ఇందులో అతని సంయమం కనిపిస్తుంది. ‘సిద్ధిం కథయతీవ మే’ (నాకు సిద్ధిని చెబుతున్నట్లుంది) అనే మాటలోని ‘ఇవ’ (వలె) శబ్దంతో రాముడు తన ఆశను అతిశయంగా చెప్పడు, సూచనమాత్రంగానే చెబుతాడు.

ఆ వానరశ్రేష్ఠుడు ఆ ఉంగరాన్ని తీసుకొని తలపై ఉంచుకొని, చేతులు జోడించి పాదాలకు నమస్కరించి బయలుదేరాడు. తరువాత వంశస్థవృత్తంలో కవి అంటున్నాడు — వీరుడైన వాయుపుత్రుడైన ఆ కపి వానరుల మహాబలాన్ని వెంట లాక్కుపోతూ, మేఘాలు తొలగిన ఆకాశంలో నక్షత్రగణాలతో శోభిస్తున్న నిర్మలమండలం గల చంద్రునిలా ఉన్నాడు. ఈ ఉపమానం సర్గకు శిఖరం — హనుమంతుడు చంద్రుడు, వానరసేన నక్షత్రగణం, మేఘాలు లేని ఆకాశం నిర్విఘ్నమైన మార్గం. చివరలో రాముడు మళ్ళీ సంబోధిస్తున్నాడు — ‘అతిబలా, నేను నీ బలాన్ని ఆశ్రయించాను; వానరవరా, అపారమైన పరాక్రమాలు గల విక్రమశీలీ, పవనసుతా, హనుమా, ఆ జనకసుత ఏ విధంగా లభిస్తుందో ఆ విధంగా చేయి.’ ఇక్కడ రాముడు తానే హనుమంతుని బలాన్ని ఆశ్రయించానని అంగీకరిస్తున్నాడు; ఇది స్వామి నోటి నుండి వచ్చినప్పుడు అత్యంత గౌరవసూచకం. చివరి రెండు శ్లోకాలూ వేరువేరు వృత్తాలలో ఉన్నాయి — పదహారవది వంశస్థంలో, పదిహేడవది పుష్పితాగ్రలో కూర్చబడ్డాయి. ‘మూర్ధ్ని కృత్వా’ (తలపై ఉంచుకొని) అనే క్రియతో హనుమంతుని భక్తి ప్రకటమైంది — అతడు ఉంగరాన్ని ఆభరణంగా కాదు, ప్రసాదంగా స్వీకరించాడు. పదిహేడవ శ్లోకంలో అయిదు సంబోధనలు క్రమంగా ప్రయోగించబడ్డాయి; దానితో రాముని ఉత్సాహం మాటలోనే ప్రకాశిస్తుంది.

நான்கு திசைகளுக்கும் வானரர்களை அனுப்பிவைத்த சுக்ரீவன், அனுமனிடம் தனிப்படக் காரியத்தைச் சொன்னான்; ஏனெனில் வானரர்களில் சிறந்த அவனிடமே காரியம் கைகூடும் என்று அவன் உறுதியாக நம்பியிருந்தான் — அதாவது பணியின் வெற்றி இவனாலேயே நிகழும் என்பது அவனுடைய உறுதியான எண்ணம். வனவாசிகள் அனைவருக்கும் தலைவனான சுக்ரீவன் மிகவும் மகிழ்ந்து, பராக்கிரமசாலியான வாயுமைந்தன் அனுமனிடம் சொன்னான்: ‘வானரச் சிறந்தோனே, பூமியிலோ, இடைவெளியிலோ, வானிலோ, தேவருலகிலோ, நீரிலோ உன் செலவுக்குத் தடை எதையும் நான் காணவில்லை. அசுரர்களோடும் கந்தர்வர்களோடும் நாகர், மனிதர், தேவர்களோடும் கடல்களோடும் மலைகளோடும் கூடிய எல்லா உலகங்களும் உனக்குத் தெரிந்தவை. பெரும் வானரனே, உன் செலவும் வேகமும் ஒளியும் லாகவமும் (இலேசான சுறுசுறுப்பும்) பேராற்றலுடைய உன் தந்தை மாருதனுக்கு நிகரானவை. ஒளியில் உனக்கு நிகரான உயிர் பூமியில் இல்லை; ஆகவே எந்த வகையில் சீதை கிடைப்பாளோ அந்த உண்மையையே நீ சிந்தித்துப் பார்.’ இந்தப் புகழுரை வெறும் புகழ்ச்சி அல்ல, பணிச்சுமையை ஒப்படைப்பதே. ‘உன் செலவுக்குத் தடை எதையும் நான் காணவில்லை’ என்ற சொல்லால் அனுமனின் தடையற்ற செலவு சுட்டப்படுகிறது; அது பின்னர் கடல் தாண்டுதலில் நிரூபிக்கப்படும். நான்கு திசைகளுக்கும் அனுப்பியபோது பொதுவான ஆணை தரப்பட்டது; இங்கோ ஒருவனுக்கு மட்டுமே தனிச்சொல்; அதனால் பணியின் சுமை உண்மையில் ஒருவனின் தோளிலேயே உள்ளது என்று கவிஞர் சுட்டுகிறார். ‘தனிப்பட’ என்ற முதல் சொல்லே சர்க்கத்தின் தொனியைத் தீர்மானிக்கிறது — பொதுவானதிலிருந்து வேறான ஏதோ சொல்லப்பட வேண்டியுள்ளது. அனுமனின் ஐந்து குணங்கள் இங்கே எண்ணப்படுகின்றன — செலவு, வேகம், ஒளி, லாகவம், உலக அறிவு; இவற்றில் லாகவம் தனிப்பட நுட்பமானது; ஏனெனில் அதனாலேயே கடல் தாண்டுதல் இயல்கிறது.

‘அனுமனே, வலிமையும் அறிவும் பராக்கிரமமும் உன்னிடமே உள்ளன; நீதியில் வல்லவனே, இடத்துக்கும் காலத்துக்கும் ஏற்ப நடத்தலும் நீதியும் உன்னிடமே உள்ளன’ — என்று சுக்ரீவன் சொல்கிறான். வலிமை, அறிவு, பராக்கிரமம் ஆகிய மூன்றும் இட கால அறிவோடும் நீதியோடும் சேர்வதே தூதனின் தகுதி. பிறகு பணி அனுமனிடம் ஒப்படைக்கப்பட்டதை உணர்ந்து, அனுமனையும் அறிந்து, ராகவன் சிந்தித்தான் — ‘இந்த வானரத் தலைவன் எல்லா வகையிலும் அனுமனிடமே காரியம் கைகூடும் என்று உறுதியாக நம்புகிறான்; அனுமனும் காரியத்தை நிறைவேற்றுவதில் இன்னும் அதிக உறுதியுடையவன். ஆகவே இவ்வாறு புறப்படுபவனும், செயல்களால் அறியப்பட்டவனும், தலைவனால் ஏற்றுக்கொள்ளப்பட்டவனுமான இவனுக்குப் பணியின் பலன் உதிப்பது உறுதி.’ இங்கே மூன்று காரணங்கள் எண்ணப்படுகின்றன — தன் முயற்சி, முன்செயல்களால் பெற்ற மதிப்பு, தலைவனின் ஏற்பு; இம்மூன்றும் சேரும்போது பலன் உறுதி என்பது ராமனின் நீதிப் பார்வை. ‘இன்னும் அதிக உறுதியுடையவன்’ என்ற உயர்வுநிலைச் சொல்லால், சுக்ரீவனைவிடவும் அனுமனின் தன்னம்பிக்கை அதிகம் என்று சுட்டப்படுகிறது. ராமன் இங்கே பேசவில்லை, சிந்திக்க மட்டுமே செய்கிறான்; கவிஞர் அவனுடைய உள்மனச் சிந்தனையையே பதிவுசெய்கிறார்; அதனால் வாசகர் ராமனின் நம்பிக்கையை நேரடியாக அறிகிறார். ‘பணி ஒப்படைக்கப்பட்டதை உணர்ந்து’ என்ற சொல்லால் ராமன் சுக்ரீவனின் கருத்தைத் தானே ஊகித்தான் என்று சுட்டப்படுகிறது.

முயற்சியில் சிறந்த அந்த வானரனை உற்றுநோக்கி, பேரொளியுடைய ராமன் காரியம் கைகூடியவன்போல மகிழ்ந்தான்; அவனுடைய புலன்களும் மனமும் மகிழ்ந்தன. பிறகு மனம் மகிழ்ந்த, பகைவரை வாட்டும் அவன் தன் பெயர் பொறிக்கப்பட்டு அழகுபெற்ற கணையாழியை அரசகுமாரிக்கான அடையாளமாக அவனுக்குக் கொடுத்தான். ‘வானரச் சிறந்தோனே, இந்த அடையாளத்தால் ஜனகன் மகள் நீ என்னிடமிருந்து வந்தவன் என்று கலக்கமின்றிக் காண்பாள்’ — என்று சொன்னான். இதுவே சுந்தர காண்டத்தின் அடிப்படை இழை; ஏனெனில் அடையாளமின்றிச் சீதை எந்த வானரனையும் நம்பமாட்டாள். ‘கலக்கமின்றி’ என்ற சொல்லால் அவளுடைய அச்சம் நீங்குவது சுட்டப்படுகிறது — அரக்கியர் சூழ்ந்திருக்கும் அவள் ஏன் கலங்காமல் இருப்பாள்? ‘வீரனே, உன் முயற்சியும், உள்ளுரம் நிறைந்த பராக்கிரமமும், சுக்ரீவனின் செய்தியும் எனக்கு வெற்றியைச் சொல்வதுபோல் உள்ளன’ — என்று ராமன் தன் நம்பிக்கையையும் வெளிப்படுத்துகிறான். ‘தன் பெயர் பொறிக்கப்பட்டு அழகுபெற்ற’ என்ற அடைமொழி முக்கியமானது — கணையாழியில் ராமனின் பெயர் பொறிக்கப்பட்டிருந்தது; அதனாலேயே அது அடையாளமானது. கணையாழி அளித்தலே இந்தச் சர்க்கத்தின் மையப்புள்ளி; அதனாலேயே இந்தச் சர்க்கம் தன் தலைப்பைப் பெறுகிறது. ராமன் தானே எதையும் வேண்டவில்லை, அடையாளத்தை மட்டுமே தருகிறான் — அதில் அவனுடைய தன்னடக்கம் தெரிகிறது. ‘எனக்கு வெற்றியைச் சொல்வதுபோல்’ என்பதில் ‘போல்’ என்ற சொல்லால் ராமன் தன் நம்பிக்கையை மிகைப்படுத்திச் சொல்லாமல் குறிப்பால் மட்டுமே சொல்கிறான்.

வானரர்களில் சிறந்த அவன் அந்தக் கணையாழியைப் பெற்றுத் தலைமேல் வைத்துக்கொண்டு, கைகூப்பி, பாதங்களை வணங்கிப் புறப்பட்டான். பிறகு வம்சஸ்த யாப்பில் கவிஞர் சொல்கிறார் — வீரனும் வாயுமைந்தனுமான அந்த வானரன் வானரர்களின் பெரும் படையை இழுத்துக்கொண்டு, மேகமற்ற வானில் தூய வட்டமுடையதும் நட்சத்திரக் கூட்டங்களால் அழகுபெற்றதுமான சந்திரனைப்போல விளங்கினான். இந்த உவமையே சர்க்கத்தின் சிகரம் — அனுமன் சந்திரன், வானரப் படை நட்சத்திரக் கூட்டம், மேகமற்ற வானம் தடையற்ற வழி. இறுதியில் ராமன் மீண்டும் விளிக்கிறான் — ‘மிகுவலிமையுடையவனே, உன் வலிமையையே நான் சார்ந்திருக்கிறேன்; வானரச் சிறந்தோனே, பராக்கிரமசாலியே, அளவற்ற பராக்கிரமங்களால், வாயுமைந்தனே, எந்த வகையில் அந்த ஜனகன் மகள் அடையப்படுவாளோ, அனுமனே, அவ்வாறு செய்.’ இங்கே ராமன் தானே அனுமனின் வலிமையைச் சார்ந்திருப்பதாக ஒப்புக்கொள்கிறான்; தலைவனின் வாயிலிருந்து வரும் இது மிக உயர்ந்த மதிப்பைச் சுட்டுகிறது. இறுதி இரு சுலோகங்களும் வெவ்வேறு யாப்புகளில் — பதினாறாவது வம்சஸ்தத்திலும், பதினேழாவது புஷ்பிதாக்ராவிலும் அமைந்தவை. ‘தலைமேல் வைத்து’ என்ற செயலால் அனுமனின் பக்தி வெளிப்படுகிறது — கணையாழியை அவன் அணிகலனாக அல்ல, அருட்பிரசாதமாக ஏற்றான். பதினேழாம் சுலோகத்தில் ஐந்து விளிகள் வரிசையாக ஆளப்பட்டுள்ளன; அதனால் ராமனின் உற்சாகம் சொல்லிலேயே ஒளிர்கிறது.

ನಾಲ್ಕೂ ದಿಕ್ಕುಗಳಿಗೆ ವಾನರರನ್ನು ಕಳುಹಿಸಿದ ಮೇಲೆ ಸುಗ್ರೀವನು ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಹನುಮಂತನಿಗೆ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಹೇಳಿದನು; ಏಕೆಂದರೆ ಆ ಕಪಿಶ್ರೇಷ್ಠನು ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಸಾಧಿಸುವನೆಂದು ಅವನಿಗೆ ನಿಶ್ಚಯವಿತ್ತು — ಅಂದರೆ ಕಾರ್ಯಸಿದ್ಧಿ ಇವನಿಂದಲೇ ಆಗುವುದೆಂಬುದು ಅವನ ನಿಶ್ಚಯ. ಸಕಲ ವನವಾಸಿಗಳ ಪ್ರಭುವಾದ ಸುಗ್ರೀವನು ಪರಮಸಂತುಷ್ಟನಾಗಿ ಪರಾಕ್ರಮಿಯಾದ ವಾಯುಪುತ್ರ ಹನುಮಂತನಿಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ಕಪಿಶ್ರೇಷ್ಠನೇ, ಭೂಮಿಯಲ್ಲಾಗಲಿ, ಅಂತರಿಕ್ಷದಲ್ಲಾಗಲಿ, ಆಕಾಶದಲ್ಲಾಗಲಿ, ದೇವಲೋಕದಲ್ಲಾಗಲಿ, ನೀರಿನಲ್ಲಾಗಲಿ ನಿನ್ನ ಗತಿಗೆ ಅಡ್ಡಿಯನ್ನು ನಾನು ಕಾಣೆನು. ಅಸುರರೊಡನೆ, ಗಂಧರ್ವರೊಡನೆ, ನಾಗ-ನರ-ದೇವತೆಗಳೊಡನೆ, ಸಾಗರಗಳೊಡನೆ, ಪರ್ವತಗಳೊಡನೆ ಎಲ್ಲ ಲೋಕಗಳೂ ನಿನಗೆ ತಿಳಿದಿವೆ. ಮಹಾಕಪಿಯೇ, ನಿನ್ನ ಗತಿ, ವೇಗ, ತೇಜಸ್ಸು, ಲಾಘವ — ಇವು ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿಯಾದ ನಿನ್ನ ತಂದೆ ವಾಯುವಿಗೆ ಸಮಾನವಾಗಿವೆ. ತೇಜಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ನಿನಗೆ ಸಮಾನವಾದ ಪ್ರಾಣಿ ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲ; ಆದ್ದರಿಂದ ಯಾವ ರೀತಿಯಿಂದ ಸೀತೆ ದೊರೆಯುವಳೋ ಅದರ ತತ್ತ್ವವನ್ನೇ ಚಿಂತಿಸು.’ ಈ ಪ್ರಶಂಸೆ ಕೇವಲ ಸ್ತುತಿಯಲ್ಲ, ಕಾರ್ಯಭಾರದ ಅರ್ಪಣೆಯೇ. ‘ಗತಿಸಂಗಂ ನ ಪಶ್ಯಾಮಿ’ (ಗತಿಗೆ ಅಡ್ಡಿಯನ್ನು ಕಾಣೆನು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಹನುಮಂತನ ಅಪ್ರತಿಹತ ಗತಿ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ; ಅದು ಮುಂದೆ ಸಮುದ್ರಲಂಘನದಲ್ಲಿ ಪ್ರಮಾಣವಾಗುವುದು. ನಾಲ್ಕು ದಿಕ್ಕುಗಳಿಗೆ ಕಳುಹಿಸುವಾಗ ಸಾಮಾನ್ಯ ಆದೇಶವನ್ನು ಕೊಡಲಾಯಿತು; ಇಲ್ಲಾದರೋ ಒಬ್ಬನಿಗೇ ವಿಶೇಷ ಮಾತು; ಅದರಿಂದ ಕಾರ್ಯದ ಭಾರ ನಿಜವಾಗಿ ಒಬ್ಬನ ಹೆಗಲ ಮೇಲೆಯೇ ಇದೆ ಎಂದು ಕವಿ ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ವಿಶೇಷೇಣ’ (ವಿಶೇಷವಾಗಿ) ಎಂಬ ಮೊದಲ ಪದವೇ ಸರ್ಗದ ಸ್ವರವನ್ನು ನಿರ್ಧರಿಸುತ್ತದೆ — ಸಾಮಾನ್ಯಕ್ಕಿಂತ ಭಿನ್ನವಾಗಿ ಹೇಳಬೇಕಾದುದೇನೋ ಇದೆ. ಹನುಮಂತನ ಐದು ಗುಣಗಳನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ಎಣಿಸಲಾಗಿದೆ — ಗತಿ, ವೇಗ, ತೇಜಸ್ಸು, ಲಾಘವ, ಲೋಕಜ್ಞಾನ; ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ಲಾಘವ ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಮಾರ್ಮಿಕ, ಏಕೆಂದರೆ ಅದರಿಂದಲೇ ಸಮುದ್ರಲಂಘನ ಸಾಧ್ಯ.

‘ಹನುಮಂತ, ನಿನ್ನಲ್ಲೇ ಬಲವೂ ಬುದ್ಧಿಯೂ ಪರಾಕ್ರಮವೂ ಇವೆ; ನೀತಿಪಂಡಿತನೇ, ದೇಶ-ಕಾಲಗಳಿಗೆ ತಕ್ಕಂತೆ ನಡೆಯುವುದೂ ನೀತಿಯೂ ನಿನ್ನಲ್ಲೇ ಇವೆ’ ಎಂದು ಸುಗ್ರೀವನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಬಲ, ಬುದ್ಧಿ, ಪರಾಕ್ರಮಗಳ ಜೊತೆಗೆ ದೇಶ-ಕಾಲಜ್ಞಾನ ಮತ್ತು ನೀತಿಗಳ ಯೋಗವೇ ದೂತನ ಯೋಗ್ಯತೆ. ಅನಂತರ ಕಾರ್ಯದ ಭಾರ ಹನುಮಂತನ ಮೇಲೆ ಇರುವುದನ್ನು ಅರಿತು, ಹನುಮಂತನನ್ನೂ ತಿಳಿದುಕೊಂಡು ರಾಘವನು ಚಿಂತಿಸಿದನು — ‘ಈ ಕಪೀಶ್ವರನು ಹನುಮಂತನ ಮೇಲೆ ಸರ್ವಥಾ ನಿಶ್ಚಯವನ್ನಿಟ್ಟಿದ್ದಾನೆ; ಹನುಮಂತನೂ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಸಾಧಿಸುವುದರಲ್ಲಿ ಅವನಿಗಿಂತಲೂ ಹೆಚ್ಚು ದೃಢನಿಶ್ಚಯನು. ಆದ್ದರಿಂದ ಹೀಗೆ ಹೊರಟಿರುವ, ತನ್ನ ಕರ್ಮಗಳಿಂದ ಪರಿಚಿತನಾದ, ಸ್ವಾಮಿಯಿಂದ ಸ್ವೀಕರಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಇವನಿಗೆ ಕಾರ್ಯದ ಫಲ ಉದಯಿಸುವುದು ನಿಶ್ಚಿತ.’ ಇಲ್ಲಿ ಮೂರು ಕಾರಣಗಳನ್ನು ಎಣಿಸಲಾಗಿದೆ — ತನ್ನ ಪ್ರಯತ್ನ, ಹಿಂದಿನ ಕರ್ಮಗಳಿಂದ ಸಿದ್ಧವಾದ ಪ್ರತಿಷ್ಠೆ, ಸ್ವಾಮಿಯ ಸ್ವೀಕಾರ; ಈ ಮೂರರ ಯೋಗದಲ್ಲಿ ಫಲ ನಿಶ್ಚಿತ ಎಂಬುದು ರಾಮನ ನೀತಿದೃಷ್ಟಿ. ‘ನಿಶ್ಚಿತಾರ್ಥತರಃ’ (ಹೆಚ್ಚು ದೃಢನಿಶ್ಚಯನು) ಎಂಬಲ್ಲಿರುವ ತರತಮಪ್ರತ್ಯಯದಿಂದ ಸುಗ್ರೀವನಿಗಿಂತಲೂ ಹೆಚ್ಚಿನ ಹನುಮಂತನ ಆತ್ಮನಿಷ್ಠೆ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ. ರಾಮನು ಇಲ್ಲಿ ಮಾತನಾಡುವುದಿಲ್ಲ, ಕೇವಲ ಚಿಂತಿಸುತ್ತಾನೆ; ಕವಿ ಅವನ ಅಂತರಂಗದ ವಿಚಾರವನ್ನೇ ದಾಖಲಿಸುತ್ತಾನೆ; ಅದರಿಂದ ಓದುಗನು ರಾಮನ ವಿಶ್ವಾಸವನ್ನು ನೇರವಾಗಿ ಅರಿಯುತ್ತಾನೆ. ‘ಕಾರ್ಯಸಮಾಸಂಗಮವಗಮ್ಯ’ (ಕಾರ್ಯದ ಭಾರವನ್ನು ಅರಿತು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ರಾಮನು ಸುಗ್ರೀವನ ಆಶಯವನ್ನು ತಾನೇ ಊಹಿಸಿದನು ಎಂಬುದು ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ.

ಉದ್ಯಮವೇ ಪ್ರಧಾನವಾಗಿರುವ ಆ ಕಪಿಯನ್ನು ನೋಡಿ ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿಯಾದ ರಾಮನು ಕೃತಾರ್ಥನಾದವನಂತೆ ಸಂತೋಷಗೊಂಡನು; ಅವನ ಇಂದ್ರಿಯಗಳೂ ಮನಸ್ಸೂ ಹರ್ಷಿತವಾದುವು. ಅನಂತರ ಪ್ರೀತನಾದ ಪರಂತಪನು ತನ್ನ ಹೆಸರು ಕೆತ್ತಿ ಶೋಭಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಉಂಗುರವನ್ನು ರಾಜಪುತ್ರಿಗೆ ಗುರುತಾಗಿ ಅವನಿಗೆ ಕೊಟ್ಟನು. ‘ಕಪಿಶ್ರೇಷ್ಠನೇ, ಈ ಚಿಹ್ನೆಯಿಂದ ಜನಕನ ಮಗಳು ನೀನು ನನ್ನ ಬಳಿಯಿಂದ ಬಂದವನೆಂದು ಉದ್ವೇಗವಿಲ್ಲದೆ ನಿನ್ನನ್ನು ನೋಡುವಳು’ ಎಂದನು. ಇದೇ ಸುಂದರಕಾಂಡದ ಮೂಲಸೂತ್ರ; ಏಕೆಂದರೆ ಗುರುತಿನ ಚಿಹ್ನೆಯಿಲ್ಲದೆ ಸೀತೆ ಯಾವ ವಾನರನನ್ನೂ ನಂಬಳು. ‘ಅನುದ್ವಿಗ್ನಾ’ (ಉದ್ವೇಗವಿಲ್ಲದೆ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅವಳ ಭಯನಿವೃತ್ತಿ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ — ರಾಕ್ಷಸಿಯರಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿದ ಅವಳು ಏಕೆ ಉದ್ವೇಗಗೊಳ್ಳದಿರುವಳು? ‘ವೀರನೇ, ನಿನ್ನ ಉದ್ಯಮ, ಸತ್ತ್ವದಿಂದ ಕೂಡಿದ ಪರಾಕ್ರಮ, ಸುಗ್ರೀವನ ಸಂದೇಶ — ಇವು ನನಗೆ ಸಿದ್ಧಿಯನ್ನು ಸಾರುತ್ತಿರುವಂತಿವೆ’ ಎಂದು ರಾಮನು ತನ್ನ ಆಶೆಯನ್ನೂ ಪ್ರಕಟಪಡಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಸ್ವನಾಮಾಂಕೋಪಶೋಭಿತಮ್’ (ತನ್ನ ಹೆಸರಿನ ಮುದ್ರೆಯಿಂದ ಶೋಭಿಸುವ) ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣ ಮಹತ್ತ್ವದ್ದು — ಉಂಗುರದಲ್ಲಿ ರಾಮನ ಹೆಸರು ಕೆತ್ತಲ್ಪಟ್ಟಿತ್ತು, ಅದರಿಂದಲೇ ಅದು ಗುರುತಾಯಿತು. ಉಂಗುರವನ್ನು ಕೊಡುವುದೇ ಈ ಸರ್ಗದ ಕೇಂದ್ರಬಿಂದು; ಅದರಿಂದಲೇ ಈ ಸರ್ಗಕ್ಕೆ ಶೀರ್ಷಿಕೆ ದೊರೆಯುತ್ತದೆ. ರಾಮನು ತಾನು ಏನನ್ನೂ ಯಾಚಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಕೇವಲ ಚಿಹ್ನೆಯನ್ನು ಕೊಡುತ್ತಾನೆ — ಅದರಲ್ಲಿ ಅವನ ಸಂಯಮ ಕಾಣುತ್ತದೆ. ‘ಸಿದ್ಧಿಂ ಕಥಯತೀವ ಮೇ’ (ನನಗೆ ಸಿದ್ಧಿಯನ್ನು ಸಾರುತ್ತಿರುವಂತಿದೆ) ಎಂಬಲ್ಲಿ ‘ಇವ’ (ಅಂತೆ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ರಾಮನು ತನ್ನ ಆಶೆಯನ್ನು ಅತಿಶಯವಾಗಿ ಹೇಳದೆ ಕೇವಲ ಸೂಚನಾಮಾತ್ರದಿಂದ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ.

ಆ ಕಪಿಶ್ರೇಷ್ಠನು ಆ ಉಂಗುರವನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಂಡು ತಲೆಯ ಮೇಲಿರಿಸಿಕೊಂಡು, ಕೈಮುಗಿದು ಪಾದಗಳಿಗೆ ವಂದಿಸಿ ಹೊರಟನು. ಅನಂತರ ವಂಶಸ್ಥ ವೃತ್ತದಲ್ಲಿ ಕವಿ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ವೀರನಾದ ವಾಯುಪುತ್ರ ಕಪಿಯು ವಾನರರ ಮಹಾಸೇನೆಯನ್ನು ಮುನ್ನಡೆಸುತ್ತಾ, ಮೋಡಗಳಿಲ್ಲದ ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ನಿರ್ಮಲವಾದ ಮಂಡಲವುಳ್ಳ, ನಕ್ಷತ್ರಗಣಗಳಿಂದ ಶೋಭಿಸುವ ಚಂದ್ರನಂತೆ ಆದನು. ಈ ಉಪಮೆ ಸರ್ಗದ ಶಿಖರ — ಹನುಮಂತನೇ ಚಂದ್ರ, ವಾನರಸೇನೆಯೇ ನಕ್ಷತ್ರಗಣ, ಮೋಡವಿಲ್ಲದ ಆಕಾಶವೇ ನಿರ್ವಿಘ್ನ ಮಾರ್ಗ. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ರಾಮನು ಮತ್ತೆ ಸಂಬೋಧಿಸುತ್ತಾನೆ — ‘ಅತಿಬಲಶಾಲಿಯೇ, ನಾನು ನಿನ್ನ ಬಲವನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿದ್ದೇನೆ; ಕಪಿಶ್ರೇಷ್ಠನೇ, ಅಪಾರ ಪರಾಕ್ರಮಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ವಿಕ್ರಮಿಯೇ, ವಾಯುಪುತ್ರನೇ, ಯಾವ ರೀತಿಯಿಂದ ಆ ಜನಕಸುತೆ ದೊರೆಯುವಳೋ, ಹನುಮಂತ, ಹಾಗೆ ಮಾಡು.’ ಇಲ್ಲಿ ರಾಮನು ತಾನೇ ಹನುಮಂತನ ಬಲವನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿದ್ದೇನೆ ಎಂದು ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ; ಸ್ವಾಮಿಯ ಬಾಯಿಂದ ಬಂದ ಈ ಮಾತು ಅತ್ಯಂತ ಗೌರವಸೂಚಕ. ಕೊನೆಯ ಎರಡು ಶ್ಲೋಕಗಳು ಬೇರೆ ಬೇರೆ ವೃತ್ತಗಳಲ್ಲಿವೆ — ಹದಿನಾರನೆಯದು ವಂಶಸ್ಥದಲ್ಲಿ, ಹದಿನೇಳನೆಯದು ಪುಷ್ಪಿತಾಗ್ರಾದಲ್ಲಿ ರಚಿತವಾಗಿವೆ. ‘ಮೂರ್ಧ್ನಿ ಕೃತ್ವಾ’ (ತಲೆಯ ಮೇಲಿರಿಸಿಕೊಂಡು) ಎಂಬ ಕ್ರಿಯೆಯಿಂದ ಹನುಮಂತನ ಭಕ್ತಿ ಪ್ರಕಟವಾಗಿದೆ — ಅವನು ಉಂಗುರವನ್ನು ಆಭರಣವಾಗಿಯಲ್ಲ, ಪ್ರಸಾದವಾಗಿ ಸ್ವೀಕರಿಸಿದನು. ಹದಿನೇಳನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಐದು ಸಂಬೋಧನೆಗಳನ್ನು ಕ್ರಮವಾಗಿ ಬಳಸಲಾಗಿದೆ; ಅದರಿಂದ ರಾಮನ ಉತ್ಸಾಹ ಮಾತಿನಲ್ಲೇ ಪ್ರಕಾಶಿಸುತ್ತದೆ.

നാലു ദിക്കുകളിലേക്കും വാനരന്മാരെ അയച്ചശേഷം സുഗ്രീവൻ ഹനുമാനോടു വിശേഷിച്ചു കാര്യം പറഞ്ഞു; കാരണം ആ വാനരശ്രേഷ്ഠനിലാണ് കാര്യസാധനത്തെക്കുറിച്ചുള്ള അവന്റെ നിശ്ചയം — അതായത്, കാര്യം സിദ്ധിക്കുന്നത് ഇവനിലൂടെതന്നെയാകും എന്ന് അവന് ഉറപ്പായിരുന്നു. എല്ലാ വനവാസികളുടെയും പ്രഭുവായ സുഗ്രീവൻ അത്യന്തം പ്രീതനായി പരാക്രമിയായ വായുപുത്രൻ ഹനുമാനോടു പറഞ്ഞു — ‘വാനരശ്രേഷ്ഠാ, ഭൂമിയിലോ അന്തരീക്ഷത്തിലോ ആകാശത്തിലോ ദേവലോകത്തിലോ ജലത്തിലോ നിന്റെ ഗതിക്ക് ഒരു തടസ്സവും ഞാൻ കാണുന്നില്ല. അസുരന്മാരും ഗന്ധർവന്മാരും നാഗന്മാരും മനുഷ്യരും ദേവന്മാരും സമുദ്രങ്ങളും പർവതങ്ങളുമുള്ള എല്ലാ ലോകങ്ങളും നിനക്കറിയാം. മഹാകപേ, നിന്റെ ഗതിയും വേഗവും തേജസ്സും ലാഘവവും മഹാതേജസ്വിയായ നിന്റെ പിതാവ് വായുവിന്റേതിനു തുല്യമാണ്. തേജസ്സിൽ നിനക്കു തുല്യമായ ഒരു ജീവിയും ഭൂമിയിലില്ല; അതിനാൽ ഏതുവിധത്തിൽ സീതയെ കണ്ടെത്താമോ ആ തത്ത്വംതന്നെ ചിന്തിക്കുക.’ ഈ പ്രശംസ വെറും സ്തുതിയല്ല, കാര്യഭാരത്തിന്റെ സമർപ്പണംതന്നെയാണ്. ‘ഗതിസംഗം ന പശ്യാമി’ (ഗതിക്ക് ഒരു തടസ്സവും ഞാൻ കാണുന്നില്ല) എന്ന പദംകൊണ്ട് ഹനുമാന്റെ തടസ്സമില്ലാത്ത ഗതി സൂചിപ്പിക്കുന്നു; അതു പിന്നീടു സമുദ്രലംഘനത്തിൽ തെളിയിക്കപ്പെടും. നാലു ദിക്കുകളിലേക്കുമുള്ള അയയ്ക്കലിൽ പൊതുവായ ആദേശമാണ് നൽകിയത്; ഇവിടെയാകട്ടെ ഒരാൾക്കുമാത്രം വിശേഷവചനം; അതിലൂടെ കാര്യത്തിന്റെ ഭാരം യഥാർഥത്തിൽ ഒരാളുടെ ചുമലിൽ മാത്രമാണെന്നു കവി സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ‘വിശേഷേണ’ (വിശേഷിച്ച്) എന്ന ആദ്യപദംതന്നെ സർഗത്തിന്റെ സ്വരം നിർണയിക്കുന്നു — പൊതുവായതിൽനിന്നു വേറിട്ട് എന്തോ പറയാനുണ്ട്. ഹനുമാന്റെ അഞ്ചു ഗുണങ്ങൾ ഇവിടെ എണ്ണിയിരിക്കുന്നു — ഗതി, വേഗം, തേജസ്സ്, ലാഘവം, ലോകജ്ഞാനം; ഇവയിൽ ലാഘവം വിശേഷിച്ചും മർമസ്പർശിയാണ്, കാരണം അതുകൊണ്ടുതന്നെയാണ് സമുദ്രലംഘനം സാധ്യമാകുന്നത്.

‘ഹനുമാനേ, ബലവും ബുദ്ധിയും പരാക്രമവും നിന്നിൽതന്നെയാണ്; നീതിനിപുണാ, ദേശകാലങ്ങൾക്കനുസരിച്ചുള്ള പെരുമാറ്റവും നീതിയും നിന്നിൽതന്നെ’ — എന്നു സുഗ്രീവൻ പറയുന്നു. ബലം, ബുദ്ധി, പരാക്രമം എന്നീ മൂന്നിനോടൊപ്പം ദേശകാലജ്ഞാനവും നീതിയും ചേരുന്നതാണ് ദൂതന്റെ യോഗ്യത. പിന്നെ കാര്യം ഹനുമാനിൽ ഏൽപ്പിച്ചിരിക്കുന്നുവെന്നു മനസ്സിലാക്കി, ഹനുമാനെ അറിഞ്ഞ് രാഘവൻ ചിന്തിച്ചു — ‘ഈ വാനരേശ്വരന് എല്ലാവിധത്തിലും ഹനുമാനിൽ നിശ്ചയമുണ്ട്; ഹനുമാനാകട്ടെ കാര്യസാധനത്തിൽ അതിലും നിശ്ചയമുള്ളവനാണ്. അതിനാൽ ഇങ്ങനെ പുറപ്പെടുന്നവനും കർമങ്ങളാൽ തെളിയിക്കപ്പെട്ടവനും സ്വാമി സ്വീകരിച്ചവനുമായ ഇവന് കാര്യഫലം ഉദിക്കുമെന്നതു നിശ്ചയം.’ ഇവിടെ മൂന്നു കാരണങ്ങൾ എണ്ണിയിരിക്കുന്നു — സ്വന്തം ഉദ്യമം, മുൻകർമങ്ങളാൽ സിദ്ധിച്ച പ്രതിഷ്ഠ, സ്വാമിയുടെ സ്വീകാരം; ഈ മൂന്നും ചേരുമ്പോൾ ഫലം നിശ്ചിതം എന്നതാണ് രാമന്റെ നീതിദൃഷ്ടി. ‘നിശ്ചിതാർഥതരഃ’ (അതിലും നിശ്ചയമുള്ളവൻ) എന്ന താരതമ്യപ്രത്യയംകൊണ്ട് സുഗ്രീവനെക്കാളും വലിയ ഹനുമാന്റെ ആത്മനിഷ്ഠ സൂചിപ്പിക്കുന്നു. രാമൻ ഇവിടെ സംസാരിക്കുന്നില്ല, ചിന്തിക്കുക മാത്രം ചെയ്യുന്നു; കവി അവന്റെ അന്തർമനസ്സിലെ വിചാരംതന്നെ ആലേഖനം ചെയ്യുന്നു; അതിലൂടെ വായനക്കാരൻ രാമന്റെ വിശ്വാസം നേരിട്ട് അറിയുന്നു. ‘കാര്യസമാസംഗം അവഗമ്യ’ (കാര്യം ഏൽപ്പിച്ചിരിക്കുന്നുവെന്നു മനസ്സിലാക്കി) എന്ന പദംകൊണ്ട് രാമൻ സുഗ്രീവന്റെ ആശയം സ്വയം ഊഹിച്ചെടുത്തു എന്നു സൂചിപ്പിക്കുന്നു.

ഉദ്യമത്തിൽ ശ്രേഷ്ഠനായ ആ വാനരനെ നോക്കി മഹാതേജസ്വിയായ രാമൻ കൃതാർഥനെപ്പോലെ സന്തുഷ്ടനായി; ഇന്ദ്രിയങ്ങളും മനസ്സും ഹർഷിച്ചവനായി. പിന്നെ പ്രീതനായ ആ പരന്തപൻ തന്റെ പേരു മുദ്രണം ചെയ്തു ശോഭിക്കുന്ന മോതിരം രാജപുത്രിക്കുള്ള അടയാളമായി അവനു നൽകി. ‘വാനരശ്രേഷ്ഠാ, ഈ അടയാളംകൊണ്ട് ജനകപുത്രി, എന്റെ അടുത്തുനിന്നു വന്നവനായ നിന്നെ ഭയമില്ലാതെ കാണും’ — എന്നു പറഞ്ഞു. ഇതുതന്നെയാണ് സുന്ദരകാണ്ഡത്തിന്റെ മൂലസൂത്രം; കാരണം അടയാളമില്ലാതെ സീത ഒരു വാനരനെയും വിശ്വസിക്കുകയില്ല. ‘അനുദ്വിഗ്നാ’ (ഭയമില്ലാതെ) എന്ന പദംകൊണ്ട് അവളുടെ ഭയനിവൃത്തി സൂചിപ്പിക്കുന്നു — രാക്ഷസികളാൽ ചുറ്റപ്പെട്ട അവൾ എന്തിനെയാണ് ഭയപ്പെടാത്തത്? ‘വീരാ, നിന്റെ ഉദ്യമവും സത്ത്വമുള്ള പരാക്രമവും സുഗ്രീവന്റെ സന്ദേശവും എനിക്കു സിദ്ധി പറഞ്ഞുതരുന്നതുപോലെ’ — എന്നു രാമൻ തന്റെ പ്രത്യാശയും പ്രകടമാക്കുന്നു. ‘സ്വനാമാങ്കോപശോഭിതം’ (സ്വന്തം പേരു മുദ്രണം ചെയ്തു ശോഭിക്കുന്നത്) എന്ന വിശേഷണം പ്രധാനമാണ് — മോതിരത്തിൽ രാമനാമം മുദ്രണം ചെയ്തിരുന്നു; അതുകൊണ്ടാണ് അതു തിരിച്ചറിയാനുള്ള അടയാളമായത്. മോതിരം നൽകലാണ് ഈ സർഗത്തിന്റെ കേന്ദ്രബിന്ദു; അതിൽനിന്നുതന്നെയാണ് ഈ സർഗത്തിനു ശീർഷകം ലഭിക്കുന്നത്. രാമൻ സ്വയം ഒന്നും യാചിക്കുന്നില്ല, അടയാളം നൽകുക മാത്രം ചെയ്യുന്നു — അവിടെ അവന്റെ സംയമം കാണാം. ‘സിദ്ധിം കഥയതീവ മേ’ (എനിക്കു സിദ്ധി പറഞ്ഞുതരുന്നതുപോലെ) എന്നതിലെ ‘ഇവ’ (പോലെ) എന്ന ശബ്ദംകൊണ്ട് രാമൻ തന്റെ പ്രത്യാശ അതിശയിപ്പിച്ചു പറയുന്നില്ല, സൂചന മാത്രം നൽകുന്നു.

ആ വാനരശ്രേഷ്ഠൻ മോതിരം വാങ്ങി ശിരസ്സിൽ വച്ച്, കൈകൂപ്പി, പാദങ്ങൾ വന്ദിച്ച്, പുറപ്പെട്ടു. പിന്നെ വംശസ്ഥവൃത്തത്തിൽ കവി പറയുന്നു — വീരനും വായുപുത്രനുമായ ആ കപി വാനരന്മാരുടെ മഹത്തായ സൈന്യത്തെ കൂടെ കൊണ്ടുപോകുമ്പോൾ, മേഘം നീങ്ങിയ ആകാശത്തിൽ നക്ഷത്രഗണങ്ങളാൽ ശോഭിക്കുന്ന വിശുദ്ധമണ്ഡലനായ ചന്ദ്രനെപ്പോലെ ആയിത്തീർന്നു. ഈ ഉപമയാണ് സർഗത്തിന്റെ ശിഖരം — ഹനുമാൻ ചന്ദ്രൻ, വാനരസൈന്യം നക്ഷത്രഗണം, മേഘമില്ലാത്ത ആകാശം നിർവിഘ്നമായ മാർഗം. ഒടുവിൽ രാമൻ വീണ്ടും സംബോധന ചെയ്യുന്നു — ‘അതിബലാ, ഞാൻ നിന്റെ ബലത്തെ ആശ്രയിച്ചിരിക്കുന്നു; വാനരശ്രേഷ്ഠാ, മഹത്തായ പരാക്രമങ്ങളുള്ള വിക്രമശാലീ, പവനപുത്രാ, ഹനുമാനേ, ഏതുവിധത്തിൽ ആ ജനകപുത്രിയെ കണ്ടെത്താമോ അങ്ങനെ ചെയ്യുക.’ ഇവിടെ രാമൻ സ്വയം ഹനുമാന്റെ ബലത്തെ ആശ്രയിച്ചിരിക്കുന്നുവെന്നു സമ്മതിക്കുന്നു; സ്വാമിയുടെ മുഖത്തുനിന്ന് ഇത് അത്യന്തം ഗൗരവസൂചകമാണ്. അവസാനത്തെ രണ്ടു ശ്ലോകങ്ങൾ ഭിന്നവൃത്തങ്ങളിലാണ് — പതിനാറാമത്തേതു വംശസ്ഥത്തിലും പതിനേഴാമത്തേതു പുഷ്പിതാഗ്രയിലും രചിച്ചിരിക്കുന്നു. ‘മൂർധ്നി കൃത്വാ’ (ശിരസ്സിൽ വച്ച്) എന്ന ക്രിയയിലൂടെ ഹനുമാന്റെ ഭക്തി പ്രകടമാകുന്നു — മോതിരം അവൻ ആഭരണമായിട്ടല്ല, പ്രസാദമായിട്ടാണ് സ്വീകരിച്ചത്. പതിനേഴാം ശ്ലോകത്തിൽ അഞ്ചു സംബോധനകൾ ക്രമമായി പ്രയോഗിച്ചിരിക്കുന്നു; അതിലൂടെ രാമന്റെ ഉത്സാഹം വാക്കിൽതന്നെ പ്രകാശിക്കുന്നു.

Having sent the monkeys out to the four quarters, Sugrīva spoke about the task to Hanumān in particular, for he was convinced that this best of monkeys was the one who would accomplish it. The very first word, "in particular", sets the tone of the sarga: to all four bands he had given general orders, but to this one monkey he had something special to say, and the poet thereby shows that the weight of the task in truth rests on one pair of shoulders. Delighted, the lord of all the forest-dwellers said to the valiant son of the Wind: "Neither on earth nor in the air nor in the sky nor in the home of the gods nor in the waters do I see anything that could stop your going, bull among monkeys." That unchecked motion will prove itself when Hanumān leaps the ocean. "You know all the worlds, with their asuras, gandharvas, nāgas, men and gods, their seas and their mountains. Your motion, your speed, your energy and your lightness, great monkey, are those of your mighty father, the Wind. No creature on earth equals you in energy. So think hard about how Sītā can be found." Hanumān's gifts are counted here — motion, speed, energy, lightness and knowledge of the worlds — and lightness matters most, for it is what will make the leap across the sea possible. This praise is not mere flattery; it is the handing over of the task.

"In you alone, Hanumān, are strength, understanding and valour," Sugrīva went on, "and you, a master of policy, know how to suit your actions to place and time." Strength, understanding and valour joined with a sense of time and place and with statecraft are exactly what a messenger needs. Rāghava, seeing for himself that the task rested on Hanumān, and knowing what Hanumān was, fell to thinking. He did not speak; the poet records his inner thoughts so that we see his confidence directly. "This lord of the monkeys has set all his hopes on Hanumān," he reflected, "and Hanumān is even more determined to see the task through" — more determined, that is, than Sugrīva himself. "When a messenger sets out like this, his worth proven by his deeds and his master's trust behind him, the outcome is certain." Rāma's judgment names three grounds, the messenger's own resolve, a name made by past deeds, and his master's backing; where the three come together, success is sure.

Looking at the monkey, in whom resolve outweighed everything else, the mighty Rāma was as glad as if his purpose were already achieved, and his senses and his heart rejoiced. Well pleased, that scorcher of foes gave him a ring engraved with his own name, as a token for the princess. "By this sign, best of monkeys," he said, "Janaka's daughter will know that you have come from me and will look at you without fear." This is the thread on which the whole Sundara Kāṇḍa hangs, for without a token Sītā would never trust a strange monkey; and "without fear" is apt, since she lives surrounded by rākṣasīs and has every reason to be afraid. It was his name on the ring that made it a token, and the gift of the ring is the centre of the sarga and gives it its title. "Your resolve, hero, your courage and valour, and Sugrīva's message, seem to promise me success," Rāma said, letting his hope show, but only tentatively with that "seem"; he asks for nothing himself, but simply gives the sign, and his restraint is plain.

That best of monkeys took the ring and placed it on his head — receiving it not as an ornament but as a sacred gift, a gesture of devotion — then, with joined palms, bowed at Rāma's feet and set out. In a verse of a different metre the poet then says that the heroic son of the Wind, drawing that great host of monkeys after him, was like the full moon, its disc spotless, in a sky cleared of rain-clouds and graced by the host of stars. This image is the high point of the sarga: Hanumān is the moon, the monkey army the stars, and the cloudless sky the road without obstacles. Last of all Rāma called to him once more: "Monkey of surpassing strength, I lean on your strength. Best of monkeys, hero of no small valour, son of the Wind, Hanumān — act so that Janaka's daughter can be reached." Here Rāma himself admits that he depends on Hanumān's strength, a great honour from a master's lips, and the string of five names he calls him by shows his fervour in his very words.