श्वशुरं पश्चिमां दिशं संदिश्य सुग्रीवः वीरं शतबलिं नाम वानरं वानरेश्वरः आह्वयति। सर्वज्ञः सर्ववानरसत्तमः राजा तदा आत्महितं रामस्य च हितं वाक्यम् अब्रवीत् — उभयोः हितयोः समावेशः एव अस्य सर्गस्य मूलस्वरः। ‘त्वद्विधानां वनौकसां शतसहस्रेण वृतः, वैवस्वतसुतैः सर्वमन्त्रिभिः सार्धं प्रविष्टः, विक्रान्तां हिमशैलावतंसिकाम् उदीचीं दिशं सर्वतः परिमार्गध्वम्, यशस्विनीं रामपत्नीम् अन्विष्यत’ इति आदिशति। ‘अस्मिन् कार्ये विनिर्वृत्ते, दाशरथेः प्रिये कृते, वयम् ऋणात् मुक्ताः कृतार्थाः अर्थविदां वराः भविष्यामः’ इति वदति। ‘राघवेण महात्मना अस्माकं प्रियं कृतम्; तस्य प्रतिकारः चेत् अस्ति, तर्हि एव जीवितं सफलं भवेत्’ इति। ततः नीतिवाक्यम् — ‘यः अकर्तुः अपि अर्थिनः कार्यनिर्वृत्तिम् आचरेत् तस्य जन्म सफलं भवति; किं पुनः पूर्वकारिणः विषये वक्तव्यम्?’ अत्र सुग्रीवः कृतज्ञतायाः सिद्धान्तम् एव उपदिशति। हिमशैलः उदीच्याः अवतंसः इति उपमा मनोहरा — पर्वतः दिशः कर्णाभरणम् इव। वैवस्वतसुताः इति वानराणां देवांशसम्बन्धः पुनः सूचितः। शतबलिः अत्र प्रथमवारम् उत्तरदिशः नायकत्वेन नियुक्तः; तस्य नाम एव ‘शतानां बलम्’ इति ध्वनयति। ‘सर्वज्ञः’ इति सुग्रीवस्य विशेषणं चतुर्षु अपि दिक्प्रेषणसर्गेषु तस्य भूगोलज्ञानेन एव सार्थकं भवति। ‘आत्महितं रामस्य च हितम्’ इति द्वयोः समावेशेन कविः सूचयति यत् मित्रकार्यम् एव आत्मकार्यम्। ऋणमुक्तिशब्दः अत्र मार्मिकः — सुग्रीवः रामकृतम् उपकारम् ऋणम् इव मन्यते, यस्य प्रत्युपकारं विना जीवनं व्यर्थम्। सप्तमः श्लोकः वुल्गेटमात्रः, समीक्षिते न दृश्यते; तथापि सः सर्गस्य नीतितत्त्वं स्पष्टयति। ‘पूर्वकारी’ इति पदेन यः प्रथमम् उपकारं करोति सः बोध्यते, ‘अर्थी’ इति च याचकः। ‘कृतार्थार्थविदां वराः’ इति पदे अर्थविदः अपि वयं भवेम इति नीतिज्ञतायाः अभिमानः ध्वनति।

‘एतां बुद्धिं समास्थाय यथा जानकी दृश्यते तथा भवद्भिः अस्मत्प्रियहितैषिभिः कर्तव्यम्’ इति आदेशः। ‘अयं रामः सर्वभूतानां मान्यः नरसत्तमः, परपुरंजयः, अस्मासु च गतप्रीतिः’ — इति रामस्य गौरवं स्मारितम्। ‘इमानि बहुदुर्गाणि, नद्यः, शैलान्तराणि च भवन्तः बुद्धिविक्रमसम्पदा परिमार्गन्तु।’ ततः देशगणना — म्लेच्छाः, पुलिन्दाः, शूरसेनाः, प्रस्थलाः, भरताः, कुरवः सह मद्रकैः, काम्बोजाः, यवनाः, शकानां पत्तनानि, दरदाः च; एतान् अन्वीक्ष्य हिमवान् विचेतव्यः। लोध्रपद्मकषण्डेषु देवदारुवनेषु च वैदेह्या सह रावणः ततस्ततः मार्गितव्यः। ‘बुद्धिविक्रमसम्पदा’ इति पदेन बलं बुद्धिः च उभयम् अपि आवश्यकम् इति सूचितम् — केवलेन विक्रमेण गूढं न लभ्यते। उत्तरापथस्य जनपदाः अत्र ऐतिहासिकक्रमेण गणिताः, यत् वाल्मीकेः भूगोलज्ञानस्य साक्ष्यम्। ‘अस्मत्प्रियहितैषिभिः’ इति पदेन सुग्रीवः वानरान् स्वहितैषिणः इति सम्बोधयति, तेन तेषां स्वामिभक्तिः गौरवेण स्मारिता। रामस्य विशेषणेषु ‘परपुरंजयः’ इति पदं तस्य क्षात्रं वीर्यं सूचयति, ‘मान्यः सर्वभूतानाम्’ इति च तस्य लोकप्रियताम्। ‘गतः प्रीतिम् अस्मासु’ इति वचने रामस्य स्नेहः अपि उक्तः, केवलं गौरवं न। म्लेच्छपुलिन्दशूरसेनप्रस्थलभरतकुरुमद्रकाम्बोजयवनशकदरदाः इति नामावली उत्तरापथस्य पश्चिमोत्तरसीमां स्पृशति। लोध्रः पद्मकः देवदारुः च हिमालयस्य वृक्षाः, अतः वर्णनं यथार्थम्। हिमवतः विचयनम् उत्तरदिशः केन्द्रबिन्दुः। ‘बहुदुर्गाणि’ इति वुल्गेटपाठः, समीक्षिते तु ‘वनदुर्गाणि’; उभयत्र दुर्गमप्रदेशाः एव अभिप्रेताः। ‘शैलान्तराणि’ इति पदेन पर्वतयोः मध्यगताः उपत्यकाः बोध्यन्ते, याः लीनस्य योग्याः स्थानाः। देशगणनायाम् अन्ते ‘हिमवन्तं विचिन्वथ’ इति क्रियापदेन सर्वेषां देशानाम् अतिक्रमणानन्तरं हिमालयः एव लक्ष्यम् इति स्पष्टम्।

ततः देवगन्धर्वसेवितं सोमाश्रमं गत्वा कालं नाम महासानुं पर्वतं गमिष्यन्ति। तस्य महत्सु शैलेषु पर्वतेषु गुहासु च महाभागा अनिन्दिता रामपत्नी विचेतव्या। तं हेमगर्भं महागिरिं शैलेन्द्रम् अतिक्रम्य सुदर्शनं नाम पर्वतं गन्तुम् अर्हन्ति। ततः पतगालयः नानापक्षिसमाकीर्णः विविधद्रुमभूषितः देवसखः नाम पर्वतः; तस्य काननषण्डेषु निर्झरेषु गुहासु च रावणः पुनः मार्गितव्यः। तम् अतिक्रम्य सर्वतः शतयोजनम् आकाशम् अपर्वतनदीवृक्षं सर्वसत्त्वविवर्जितं विद्यते। तत् रोमहर्षणं कान्तारं शीघ्रम् अतिक्रम्य पाण्डुरं कैलासं प्राप्य ते हृष्टाः भविष्यन्ति। ‘सर्वसत्त्वविवर्जितम्’ इति शून्यदेशस्य वर्णनं भयङ्करम्; तत्र न पर्वतः, न नदी, न वृक्षः, न प्राणी — केवलं विस्तीर्णा शून्यता। तस्मात् एव तस्य अतिक्रमणम् ‘शीघ्रम्’ इति विशेषितम्। कैलासदर्शनेन हर्षः, यतः शून्यतायाः अनन्तरं दिव्यं स्थानम्। सोमाश्रमः देवगन्धर्वसेवितः इति तस्य पावित्र्यं सूचयति। कालपर्वतस्य ‘महासानुः’ इति विशेषणं तस्य विस्तीर्णं पृष्ठं दर्शयति। हेमगर्भः इति सुदर्शनस्य पूर्वपर्वतस्य विशेषणम्, यत् तस्य अन्तः सुवर्णखनिं सूचयति; हिन्द्यनुवादे अपि तथैव व्याख्यातम्। देवसखः नाम पर्वतः वुल्गेटमात्रः, समीक्षिते न लभ्यते; तस्य ‘पतगालयः’ इति विशेषणेन पक्षिणां निवासः सूचितः। शतयोजनविस्तृतं शून्यम् आकाशं त्रिभिः निषेधैः वर्णितम् — अपर्वतम्, अनदीवृक्षम्, सर्वसत्त्वविवर्जितम्; एषा निषेधपरम्परा एव तस्य भयङ्करताम् आवहति। कैलासः ‘पाण्डुरः’ इति श्वेतवर्णेन विशेषितः, यतः सः हिमाच्छादितः। ‘विचिन्वत महाभागां रामपत्नीम् अनिन्दिताम्’ इति पदैः सीतायाः द्वे विशेषणे दत्ते — महाभागा इति तस्याः भाग्यम्, अनिन्दिता इति तस्याः शुद्धिः। एतत् विशेषणद्वयं पूर्वसर्गे ‘यशस्विनी’ इत्यनेन सह व्यत्ययेन प्रयुक्तम्, यत् समीक्षितपाठेन सह तुलिते स्पष्टं भवति।

तत्र पाण्डुरमेघाभं जाम्बूनदपरिष्कृतं विश्वकर्मणा निर्मितं रम्यं कुबेरभवनं विद्यते। यत्र प्रभूतकमलोत्पला विशाला नलिनी, हंसकारण्डवाकीर्णा अप्सरोगणसेविता च। तत्र सर्वलोकनमस्कृतः धनदः श्रीमान् वैश्रवणः राजा यक्षराट् गुह्यकैः सह रमते। तस्य चन्द्रनिकाशेषु पर्वतेषु गुहासु च रावणः वैदेह्या सह ततस्ततः मार्गितव्यः। क्रौञ्चं गिरिम् आसाद्य तस्य सुदुर्गमं बिलम् अप्रमत्तैः प्रवेष्टव्यम्, यतः तत् दुष्प्रवेशम् इति स्मृतम्। तत्र सूर्यसमप्रभाः देवरूपाः महर्षयः वसन्ति, ये देवैः अपि सम्यक् अभ्यर्थिताः। ‘अप्रमत्तैः’ इति पदम् अत्र महत्त्वपूर्णम् — गुहाप्रवेशे प्रमादः एव मृत्युः। क्रौञ्चबिलस्य उल्लेखः अग्रे ऋक्षबिलप्रसङ्गस्य पूर्वसूचना इव भाति, यत्र वानराः वस्तुतः बिलं प्रविश्य कालम् अतिक्रमिष्यन्ति। कुबेरः अत्र त्रिभिः नामभिः स्मृतः — वैश्रवणः, धनदः, यक्षराट्; प्रत्येकं नाम तस्य भिन्नम् अंशं सूचयति। गुह्यकाः तस्य परिजनाः। नलिन्याः वर्णने कमलोत्पलहंसकारण्डवाप्सरसः इति पञ्च पदानि एकस्मिन् एव चित्रे संयोजितानि। ‘चन्द्रनिकाशेषु पर्वतेषु’ इति उपमया कैलासपरिसरस्य श्वेतता पुनः स्मारिता। क्रौञ्चबिलस्य ‘दुष्प्रवेशम्’ इति स्मृतिवचनेन परम्परायाः प्रमाणं दत्तम्। तत्र वसन्तः महर्षयः देवैः अपि अभ्यर्थिताः इति तेषां माहात्म्यम्; समीक्षिते तु ‘देवैः अपि अर्चिताः’ इति पाठः। सूर्यसमप्रभाः देवरूपाः इति द्वे विशेषणे तेषां तपःसिद्धं तेजः दर्शयतः। ‘जाम्बूनदपरिष्कृतम्’ इति भवनस्य विशेषणं तस्य सुवर्णालङ्कारं सूचयति; जाम्बूनदं जम्बूनद्याः सुवर्णम् इति प्रसिद्धम्। ‘पाण्डुरमेघाभम्’ इति च तस्य श्वेतशोभा, या कैलासस्य वर्णेन सह मिलति।

क्रौञ्चस्य अन्याः गुहाः, सानूनि, शिखराणि, निर्दराः, नितम्बाः च ततस्ततः विचेतव्याः। अवृक्षं कामशैलं विहगालयं मानसं च द्रष्टव्यम्, यत्र भूतानां देवानां रक्षसां च गतिः नास्ति। सः च ससानुप्रस्थभूधरः सर्वैः विचेतव्यः। क्रौञ्चं गिरिम् अतिक्रम्य मैनाकः नाम पर्वतः, यत्र दानवस्य मयस्य स्वयंकृतं भवनम्। मैनाकः अपि ससानुप्रस्थकन्दरः विचेतव्यः। तत्र तत्र अश्वमुखीनां स्त्रीणां निकेताः सन्ति। तं देशं समतिक्रम्य सिद्धसेवितम् आश्रमं प्राप्स्यन्ति, यत्र सिद्धाः वैखानसाः वालखिल्याः च तापसाः निवसन्ति। ते तपःसिद्धाः वीतकल्मषाः वन्दितव्याः, विनयान्वितैः च सीतायाः प्रवृत्तिः प्रष्टव्या। मैनाकस्य नाम अत्र प्रथमवारम् उक्तम्, सः एव अग्रे सुन्दरकाण्डे हनूमते विश्रामं दातुं समुत्थास्यति — कविः बीजं पूर्वम् एव वपति। ‘कामशैलः’ इति मानसस्य विशेषणम्, यत् इच्छानुसारं गम्यं स्थानं सूचयति; ‘विहगालयः’ इति च तस्य हंसनिवासत्वम्। ‘न गतिः भूतानां देवानां रक्षसां च’ इति निषेधेन तस्य दुर्गमता स्थापिता, तथापि वानराणां कृते सः विचेतव्यः एव — एतत् एव तेषां विशिष्टं सामर्थ्यम्। मयः दानवानां शिल्पी, विश्वकर्मणः प्रतिस्पर्धी इव; तस्य स्वयंकृतं भवनं मैनाके इति उक्तम्। अश्वमुखीनां स्त्रीणां निकेताः किन्नरलोकस्य सूचकाः। वैखानसाः वालखिल्याः च सूक्ष्मशरीराः तपस्विनः, ये सूर्यरथम् अनुगच्छन्ति इति पुराणप्रसिद्धाः। ‘विनयान्वितैः प्रष्टव्या’ इति पुनः शिष्टाचारस्य निर्देशः।

तत्र हेमपुष्करसंछन्नं वैखानसं सरः, तरुणादित्यसंकाशैः शुभैः हंसैः विचरितम्। कुबेरस्य औपवाह्यः सार्वभौमः इति स्मृतः गजः करेणुभिः सह सदा तं देशं पर्येति। तत् सरः समतिक्रम्य नष्टचन्द्रदिवाकरम् अनक्षत्रगणं निष्पयोदम् अनादितं व्योम दृश्यते। तथापि सः देशः अर्कस्य गभस्तिभिः इव प्रकाशते, विश्राम्यद्भिः तपःसिद्धैः देवकल्पैः स्वयंप्रभैः। तं देशम् अतिक्रम्य शैलोदा नाम निम्नगा, यस्याः उभयोः तीरयोः कीचकाः नाम वेणवः वर्तन्ते। ते एव सिद्धान् परं तीरं नयन्ति प्रत्यानयन्ति च — वेणवः सेतुरूपेण कार्यं कुर्वन्ति इति अद्भुतं चित्रम्। तत्र कृतपुण्यप्रतिश्रयाः उत्तराः कुरवः स्थिताः। ततः काञ्चनपद्माभिः पद्मिनीभिः कृतोदकाः नीलवैदूर्यपत्राढ्याः नद्यः सहस्रशः प्रवहन्ति। पञ्चत्रिंशः श्लोकः त्रिभिः अर्धैः निबद्धः। ‘हेमपुष्करसंछन्नम्’ इति सरसः विशेषणं तस्य सुवर्णकमलानि सूचयति। सार्वभौमः कुबेरस्य वाहनगजः; ‘औपवाह्यः’ इति पदेन सः राजवाहनम् इति ज्ञाप्यते। व्योम्नः वर्णने चत्वारः निषेधाः — नष्टचन्द्रदिवाकरम्, अनक्षत्रगणम्, निष्पयोदम्, अनादितम्; तथापि तत्र प्रकाशः अस्ति, यः तपःसिद्धानां स्वयंप्रभया एव जायते। एतत् चित्रं दार्शनिकम् अपि — यत्र बाह्यः प्रकाशः नास्ति तत्र आन्तरः प्रकाशः एव आधारः। शैलोदायाः कीचकवेणवः सेतुकार्यं कुर्वन्ति इति अद्भुतम्; ‘नयन्ति प्रत्यानयन्ति च’ इति द्वे क्रिये तेषां स्वयंसञ्चालकत्वं सूचयतः। उत्तराः कुरवः ‘कृतपुण्यप्रतिश्रयाः’ इति — तत्र पुण्यवन्तः एव आश्रयं लभन्ते। ‘गजः पर्येति तं देशं सदा सह करेणुभिः’ इति वाक्ये ‘सदा’ इति पदेन नैरन्तर्यं सूचितम्; सः गजः तस्य देशस्य नित्यः परिक्रमणकर्ता इव।

तत्र जलाशयाः रक्तोत्पलवनैः हिरण्मयैः च मण्डिताः तरुणादित्यसंकाशाः भान्ति। महार्हमणिपत्रैः काञ्चनप्रभकेसरैः चित्रैः नीलोत्पलवनैः च सः देशः सर्वतः वृतः। निस्तुलाभिः मुक्ताभिः महाधनैः मणिभिः जातरूपैः च तत्र निम्नगाः उद्धूतपुलिनाः सन्ति। सर्वरत्नमयैः चित्रैः जातरूपमयैः हुताशनसमप्रभैः च नगोत्तमैः ताः अवगाढाः। तत्र नगाः नित्यपुष्पफलाः पत्ररथाकुलाः दिव्यगन्धरसस्पर्शाः सर्वकामान् स्रवन्ति। अन्ये नगोत्तमाः नानाकाराणि वासांसि, मुक्तावैदूर्यचित्राणि भूषणानि, स्त्रीणां पुरुषाणां च अनुरूपाणि वस्तूनि फलन्ति। अपरे सर्वर्तुसुखसेव्यानि महार्हमणिचित्राणि च फलानि प्रसूयन्ते। पञ्चचत्वारिंशः श्लोकः त्रिभिः अर्धैः निबद्धः। उत्तरकुरवः भारतीयपरम्परायां भोगभूमिः इति प्रसिद्धाः; अत्र कविः तेषां कल्पवृक्षमयं स्वरूपं विस्तरेण वर्णयति, येन तत्र कर्मभूमेः नियमाः न प्रवर्तन्ते इति ध्वन्यते। उत्तरकुरूणां वर्णनं रामायणे विस्तीर्णतमेषु भोगभूमिवर्णनेषु अन्यतमम्। जलाशयाः रक्तोत्पलैः हिरण्मयैः च मण्डिताः, नद्यः काञ्चनपद्माभिः पद्मिनीभिः कृतोदकाः, पुलिनाः मुक्तामणिजातरूपैः उद्धूताः — एवं जलं स्थलं च उभयम् अपि रत्नमयम्। वृक्षाः न केवलं फलानि, अपितु वस्त्राणि, भूषणानि, शयनानि, माल्यानि, पानानि, भक्ष्याणि च प्रसूयन्ते; एषा कल्पवृक्षकल्पना। ‘स्त्रीणां यानि अनुरूपाणि पुरुषाणां तथैव च’ इति उभयोः अपि योग्यानि वस्तूनि इति सूचितम्। ‘सर्वकामान् स्रवन्ति’ इति क्रियापदं तेषां वृक्षाणां स्वभावम् एकेन एव पदेन कथयति। अत्र कर्मफलस्य चिन्ता नास्ति, यतः तत् पुण्यभूमिः एव। ‘हुताशनसमप्रभैः’ इति नगोत्तमानां विशेषणं तेषां सुवर्णमयीं दीप्तिम् अग्निना उपमितां दर्शयति। ‘पत्ररथाकुलाः’ इति पक्षिभिः आकुलाः इति अर्थः, यत्र ‘पत्ररथः’ इति पक्षिणः पर्यायः।

अपरे द्रुमाः चित्रास्तरणवन्ति शयनानि प्रसूयन्ते, मनःकान्तानि माल्यानि, महार्हाणि पानानि, विविधानि भक्ष्याणि च फलन्ति; गुणसम्पन्नाः रूपयौवनलक्षिताः स्त्रियः च तत्र भवन्ति। गन्धर्वाः किन्नराः सिद्धाः नागाः विद्याधराः च भास्वरप्रभाः नारीभिः सह सततं रमन्ते। सर्वे सुकृतकर्माणः, सर्वे रतिपरायणाः, सर्वे कामार्थसहिताः योषिद्भिः सह वसन्ति। गीतवादित्रनिर्घोषः सोत्कृष्टहसितस्वनः सर्वभूतमनोरमः तत्र सततं श्रूयते। तत्र कश्चित् अपि अमुदितः नास्ति, न च कश्चित् असत्प्रियः; अहन्यहनि तत्र मनोरमाः गुणाः वर्धन्ते। तं देशं समतिक्रम्य उत्तरः पयसां निधिः, यस्य मध्ये हेममयः महान् सोमगिरिः नाम पर्वतः। ‘अहन्यहनि वर्धन्ते गुणाः’ इति पदेन उत्तरकुरूणां पुण्यभूमित्वं सङ्क्षेपेण कथितम् — तत्र कालः क्षयस्य न, वृद्धेः एव हेतुः। उत्तरकुरूणां जनाः त्रिभिः विशेषणैः वर्णिताः — सुकृतकर्माणः, रतिपरायणाः, कामार्थसहिताः; एतैः तेषां पूर्वजन्मपुण्यं वर्तमानसुखं च द्वयम् अपि सूचितम्। गन्धर्वकिन्नरसिद्धनागविद्याधराः इति दिव्ययोनयः तत्र नारीभिः सह विहरन्ति। गीतवादित्रनिर्घोषः सोत्कृष्टहसितस्वनः च इति शब्दचित्रेण तस्य देशस्य वातावरणं श्रोत्रगोचरं कृतम्। ‘न कश्चित् अमुदितः, न कश्चित् असत्प्रियः’ इति द्वाभ्यां निषेधाभ्यां तत्र दुःखस्य दुष्टतायाः च अभावः स्थापितः। सोमगिरिः उत्तरसमुद्रस्य मध्ये हेममयः महान् — सः एव उत्तरदिशः अन्तिमं चिह्नम्। भोगभूमेः अनन्तरम् एव देवभूमिः इति क्रमः सार्थकः। ‘सर्वभूतमनोरमः’ इति शब्दस्य विशेषणेन सः घोषः केवलं तत्रत्यानां न, अपितु सर्वेषां प्राणिनां मनोहरः इति उक्तम्। ‘अहन्यहनि’ इति वीप्सया प्रतिदिनं वृद्धिः सूचिता।

इन्द्रलोकगताः ब्रह्मलोकगताः च देवाः दिवं गतं तं गिरिराजं समवेक्षन्ते। सः देशः विसूर्यः अपि तस्य भासा प्रकाशते; तपता विवस्वता इव सूर्यलक्ष्म्या अभिविज्ञेयः। तत्र विश्वात्मा भगवान्, एकादशात्मकः शम्भुः, ब्रह्मर्षिपरिवारितः देवेशः ब्रह्मा च वसति। ‘कुरूणाम् उत्तरेण वः कथञ्चन न गन्तव्यम्; अन्येषाम् अपि भूतानां तत्र गतिः न अनुक्रामति’ इति स्पष्टः निषेधः। सः सोमगिरिः देवानाम् अपि दुर्गमः; तम् आलोक्य ततः क्षिप्रम् उपावर्तितुम् अर्हन्ति। अत्र त्रयाणां दिशाम् इव उत्तरस्यां दिशि अपि सीमा स्थापिता, किन्तु अस्याः सीमायाः कारणं भयं न, अपितु पावित्र्यम् — यत्र ब्रह्मा शम्भुः च वसतः तत्र मर्त्यानां प्रवेशः न विहितः। ‘आलोक्य’ इति पदेन दर्शनमात्रम् अनुज्ञातम्, न प्रवेशः। ‘दिवं गतम्’ इति गिरिराजस्य विशेषणेन तस्य औन्नत्यम् अतिशयेन कथितम् — सः स्वर्गम् एव स्पृशति। ‘विसूर्यः अपि प्रकाशते’ इति विरोधाभासेन तस्य स्वयंप्रभत्वं स्थापितम्। एकादशात्मकः शम्भुः इति एकादशरुद्राणां निर्देशः। ब्रह्मणः निवासः ब्रह्मर्षिभिः परिवारितः इति। निषेधवाक्ये ‘कथञ्चन’ इति पदं निषेधस्य कठोरतां वर्धयति — केनापि उपायेन न गन्तव्यम्। ‘अन्येषाम् अपि भूतानां गतिः न अनुक्रामति’ इति वचनेन निषेधः सार्वत्रिकः, न वानरमात्रविषयः।

‘एतावद् एव वानरैः गन्तुं शक्यम्, हे वानरपुंगवाः; अभास्करम् अमर्यादं च ततः परं वयं न जानीमः।’ ‘मया यत् परिकीर्तितं तत् सर्वं विचेतव्यम्; यत् च अन्यत् न उक्तं तत्रापि मतिः क्रियताम्’ — इति अन्वेषणस्य पूर्णता आदिष्टा; कथनम् अपूर्णं स्यात्, बुद्धिः तु पूर्णा भवेत्। अन्ते द्वाभ्यां वंशस्थवृत्ताभ्यां श्लोकाभ्यां सुग्रीवः वदति — ‘एवं दाशरथेः महत् प्रियं कृतं भविष्यति, ततः च मम अपि महत् प्रियम्; हे अनिलानलोपमाः, विदेहजायाः दर्शनजेन कर्मणा एतत् सिध्यति। ततः कृतार्थाः सहिताः सबान्धवाः मया मनोरमैः सर्वगुणैः अर्चिताः शान्तशत्रवः प्रियाभिः सह भूतधराः प्लवंगमाः उर्वीं प्रति चरिष्यथ।’ पुरस्कारस्य चित्रम् अत्र अपि दत्तम्, यथा पूर्वसर्गद्वये; किन्तु अत्र तत् विस्तीर्णतरम् — केवलं धनं न, अपितु शत्रुशान्तिः बान्धवसहितं सुखं च। ‘अभास्करम् अमर्यादम्’ इति पदद्वयं पश्चिमदिशः सर्गे अपि तथैव प्रयुक्तम्, तेन कविः दिशाम् अन्तस्य एकरूपतां सूचयति। ‘न जानीमः’ इति स्वीकारः राज्ञः सत्यनिष्ठां दर्शयति — यत् न ज्ञातं तत् न कथ्यते। ‘यत् अन्यत् न उक्तं तत्रापि मतिः क्रियताम्’ इति वचनं बुद्धेः स्वातन्त्र्यम् अनुजानाति। द्वौ अन्तिमौ श्लोकौ वंशस्थवृत्तेन निबद्धौ। ‘अनिलानलोपमाः’ इति सम्बोधनं वानराणां वेगं तेजः च द्वयम् अपि स्मारयति। ‘भूतधराः’ इति अन्तिमं विशेषणं तेषां भाविनं गौरवं सूचयति — ये सीताम् आनयेयुः ते लोकस्य आधाराः भवेयुः।

మామను పడమటి దిక్కుకు పంపిన తరువాత వానరేశ్వరుడైన సుగ్రీవుడు శతబలి అనే వీరుడైన వానరుని పిలిచాడు. అన్నీ తెలిసినవాడూ వానరులందరిలో ఉత్తముడూ అయిన రాజు అప్పుడు తనకూ రామునికీ హితమైన మాట చెప్పాడు — రెండు హితాలూ కలిసి ఉండటమే ఈ సర్గకు మూలస్వరం. ‘నీవంటి లక్షమంది వనవాసులతో కూడి, వైవస్వతుని (యముని) కుమారులైన మంత్రులందరితో కలిసి ప్రవేశించి, హిమవత్పర్వతాన్ని శిరోభూషణంగా ధరించిన విశాలమైన ఉత్తర దిక్కును అంతటా గాలించండి; యశస్వినియైన రాముని భార్యను అన్వేషించండి’ అని ఆదేశిస్తున్నాడు. ‘ఈ కార్యం నెరవేరి దాశరథికి ప్రియం చేకూరితే మనం ఋణం నుండి విముక్తులమై కృతార్థులమై ప్రయోజనాన్ని ఎరిగినవారిలో శ్రేష్ఠులమవుతాం’ అంటున్నాడు. ‘మహాత్ముడైన రాఘవుడు మనకు ప్రియం చేశాడు; దానికి ప్రతిక్రియ చేయగలిగితేనే జీవితం సఫలమవుతుంది.’ తరువాత నీతివాక్యం — ‘ముందు ఏ ఉపకారమూ చేయని యాచకుని కార్యాన్ని కూడా నెరవేర్చేవాని జన్మ సఫలమవుతుంది; ముందే ఉపకారం చేసినవాని విషయంలో ఇక చెప్పేదేముంది?’ ఇక్కడ సుగ్రీవుడు కృతజ్ఞతా సిద్ధాంతాన్నే ఉపదేశిస్తున్నాడు. హిమశైలం ఉత్తర దిక్కుకు శిరోభూషణం అనే ఉపమానం మనోహరమైనది — పర్వతం దిక్కుకు ఆభరణంలా ఉంది. వైవస్వతుని కుమారులు అనడంతో వానరుల దేవాంశసంబంధం మళ్ళీ సూచించబడింది. శతబలి ఇక్కడ మొదటిసారిగా ఉత్తర దిక్కుకు నాయకునిగా నియమించబడ్డాడు; అతని పేరే ‘వందమంది బలం’ అని ధ్వనిస్తుంది. ‘సర్వజ్ఞః’ (అన్నీ తెలిసినవాడు) అనే సుగ్రీవుని విశేషణం నాలుగు దిక్ప్రేషణ సర్గలలోనూ అతని భూగోళజ్ఞానంతోనే సార్థకమవుతుంది. ‘ఆత్మహితం రామస్య చ హితమ్’ (తనకూ రామునికీ హితమైనది) అని రెంటినీ కలపడం ద్వారా మిత్రకార్యమే తన కార్యమని కవి సూచిస్తున్నాడు. ఋణముక్తి అనే పదం ఇక్కడ మనసును తాకుతుంది — సుగ్రీవుడు రాముడు చేసిన ఉపకారాన్ని ఋణంలా భావిస్తున్నాడు; దానికి ప్రత్యుపకారం లేకుండా జీవితం వ్యర్థం. ఏడవ శ్లోకం ప్రచలిత పాఠంలో (వల్గేట్‌లో) మాత్రమే ఉంది, సమీక్షిత పాఠంలో కనిపించదు; అయినా అది సర్గలోని నీతితత్త్వాన్ని స్పష్టం చేస్తుంది. ‘పూర్వకారీ’ అనే పదంతో మొదట ఉపకారం చేసినవాడు, ‘అర్థీ’ అనే పదంతో యాచకుడు సూచించబడతారు. ‘కృతార్థార్థవిదాం వరాః’ అనే పదంలో ప్రయోజనం తెలిసినవారిలో కూడా మనం శ్రేష్ఠులమవుతామనే నీతిజ్ఞతాభిమానం ధ్వనిస్తుంది.

‘ఈ బుద్ధిని ఆశ్రయించి, జానకి కనిపించేలా, మా ప్రియాన్నీ హితాన్నీ కోరే మీరు చేయాలి’ అని ఆదేశం. ‘ఈ రాముడు సమస్తప్రాణులకూ మాన్యుడైన నరశ్రేష్ఠుడు, శత్రుపురాలను జయించేవాడు, మనపై ప్రీతి గలవాడు’ — అని రాముని గౌరవం గుర్తుచేయబడింది. ‘ఎన్నో దుర్గాలనూ నదులనూ కొండల మధ్య ప్రదేశాలనూ మీరు బుద్ధిపరాక్రమసంపదతో గాలించాలి.’ తరువాత దేశగణన — మ్లేచ్ఛులు, పులిందులు, శూరసేనులు, ప్రస్థలులు, భరతులు, మద్రకులతో పాటు కురువులు, కాంభోజులు, యవనులు, శకుల పట్టణాలు, దరదులు; వీరిని పరిశీలించి హిమవంతాన్ని వెదకాలి. లొద్దుగ, పద్మక వృక్షాల పొదలలో, దేవదారు వనాలలో వైదేహితో కూడిన రావణుని అక్కడక్కడ వెదకాలి. ‘బుద్ధివిక్రమసంపదా’ (బుద్ధిపరాక్రమసంపదతో) అనే పదంతో బలమూ బుద్ధీ రెండూ అవసరమని సూచించబడింది — కేవలం పరాక్రమంతో గూఢమైనది లభించదు. ఉత్తరాపథపు జనపదాలు ఇక్కడ చారిత్రక క్రమంలో లెక్కించబడ్డాయి; ఇది వాల్మీకి భూగోళజ్ఞానానికి సాక్ష్యం. ‘అస్మత్ప్రియహితైషిభిః’ (మా ప్రియహితాలను కోరేవారు) అనే పదంతో సుగ్రీవుడు వానరులను తన హితైషులుగా సంబోధిస్తున్నాడు; దానితో వారి స్వామిభక్తి గౌరవంతో గుర్తుచేయబడింది. రాముని విశేషణాలలో ‘పరపురంజయః’ (శత్రుపురాలను జయించేవాడు) అనే పదం అతని క్షాత్రవీర్యాన్ని, ‘మాన్యః సర్వభూతానామ్’ (సమస్తప్రాణులకూ మాన్యుడు) అనేది అతని లోకప్రియత్వాన్ని సూచిస్తాయి. ‘గతః ప్రీతిమస్మాసు’ (మనపై ప్రీతి గలవాడు) అనే మాటలో కేవలం గౌరవమే కాక రాముని స్నేహం కూడా చెప్పబడింది. మ్లేచ్ఛ, పులింద, శూరసేన, ప్రస్థల, భరత, కురు, మద్ర, కాంభోజ, యవన, శక, దరద అనే నామావళి ఉత్తరాపథపు వాయవ్యసీమను తాకుతుంది. లొద్దుగ, పద్మకం, దేవదారు హిమాలయపు వృక్షాలు, కాబట్టి వర్ణన యథార్థం. హిమవంతాన్ని వెదకడమే ఉత్తర దిక్కుకు కేంద్రబిందువు. ‘బహుదుర్గాణి’ (ఎన్నో దుర్గాలు) అనేది ప్రచలిత పాఠం, సమీక్షిత పాఠంలో ‘వనదుర్గాణి’ (వనదుర్గాలు); రెండింటిలోనూ దుర్గమప్రదేశాలే అభిప్రేతం. ‘శైలాంతరాణి’ అనే పదంతో రెండు పర్వతాల మధ్యనున్న లోయలు సూచించబడతాయి; అవి దాక్కోవడానికి తగిన స్థానాలు. దేశగణన చివరలో ‘హిమవంతం విచిన్వథ’ (హిమవంతాన్ని వెదకండి) అనే క్రియాపదంతో అన్ని దేశాలనూ దాటిన తరువాత హిమాలయమే లక్ష్యమని స్పష్టమవుతుంది.

తరువాత దేవగంధర్వులు సేవించే సోమాశ్రమానికి వెళ్ళి, విశాలమైన చరియలు గల కాలమనే పర్వతానికి వెళతారు. దాని పెద్దపెద్ద కొండలలో, పర్వతాలలో, గుహలలో మహాభాగ్యవతియూ నిందలేనిదీ అయిన రాముని భార్యను వెదకాలి. లోపల బంగారం గల ఆ మహాగిరిని, పర్వతరాజాన్ని దాటి సుదర్శనమనే పర్వతానికి వెళ్ళాలి. తరువాత పక్షులకు నివాసమైన, రకరకాల పక్షులతో నిండిన, వివిధ వృక్షాలతో అలంకరించబడిన దేవసఖమనే పర్వతం ఉంది; దాని అడవిపొదలలో, జలపాతాలలో, గుహలలో మళ్ళీ రావణుని వెదకాలి. దానిని దాటితే అన్నివైపులా వంద యోజనాల విస్తారం గల, పర్వతాలూ నదులూ వృక్షాలూ లేని, సమస్తప్రాణులూ లేని శూన్యప్రదేశం ఉంది. రోమాంచం కలిగించే ఆ దుర్గమారణ్యాన్ని త్వరగా దాటి, తెల్లని కైలాసాన్ని చేరి వారు హర్షిస్తారు. ‘సర్వసత్త్వవివర్జితమ్’ (సమస్తప్రాణులూ లేనిది) అనే శూన్యదేశవర్ణన భయంకరమైనది; అక్కడ పర్వతం లేదు, నది లేదు, వృక్షం లేదు, ప్రాణి లేదు — కేవలం విస్తారమైన శూన్యత. అందుకే దానిని దాటడం ‘శీఘ్రమ్’ (త్వరగా) అని విశేషించబడింది. కైలాసదర్శనంతో హర్షం, ఎందుకంటే శూన్యత తరువాత దివ్యస్థానం. సోమాశ్రమం దేవగంధర్వులు సేవించేదనడం దాని పవిత్రతను సూచిస్తుంది. కాలపర్వతానికి ‘మహాసానుః’ (విశాలమైన చరియలు గలది) అనే విశేషణం దాని విస్తారమైన పృష్ఠభాగాన్ని చూపుతుంది. ‘హేమగర్భః’ (లోపల బంగారం గలది) అనేది సుదర్శనానికి ముందున్న పర్వతపు విశేషణం; అది దానిలోపలి సువర్ణఖనిని సూచిస్తుంది; హిందీ అనువాదంలో కూడా అలాగే వివరించబడింది. దేవసఖమనే పర్వతం ప్రచలిత పాఠంలో మాత్రమే ఉంది, సమీక్షిత పాఠంలో లభించదు; దానికి ‘పతగాలయః’ (పక్షుల నివాసం) అనే విశేషణంతో పక్షుల నివాసం సూచించబడింది. వంద యోజనాల శూన్యప్రదేశం మూడు నిషేధాలతో వర్ణించబడింది — పర్వతం లేనిది, నదీవృక్షాలు లేనిది, సమస్తప్రాణులూ లేనిది; ఈ నిషేధపరంపరే దాని భయంకరత్వాన్ని తెస్తుంది. కైలాసం మంచుతో కప్పబడి ఉంటుంది కాబట్టి ‘పాండురః’ (తెల్లనిది) అనే శ్వేతవర్ణంతో విశేషించబడింది. ‘విచిన్వత మహాభాగాం రామపత్నీమనిందితామ్’ (మహాభాగ్యవతియూ నిందలేనిదీ అయిన రాముని భార్యను వెదకండి) అనే పదాలతో సీతకు రెండు విశేషణాలు ఇవ్వబడ్డాయి — ‘మహాభాగా’ అనేది ఆమె భాగ్యం, ‘అనిందితా’ అనేది ఆమె శుద్ధి. ఈ విశేషణద్వయం గత సర్గలోని ‘యశస్విని’ అనే పదంతో పరస్పరం మార్చి ప్రయోగించబడింది; సమీక్షిత పాఠంతో పోల్చితే ఇది స్పష్టమవుతుంది.

అక్కడ తెల్లని మేఘం వంటి, జాంబూనదమనే బంగారంతో అలంకరించబడిన, విశ్వకర్మ నిర్మించిన రమణీయమైన కుబేరభవనం ఉంది. అక్కడ ఎన్నో పద్మాలూ కలువలూ గల, హంసలూ కారండవాలూ నిండిన, అప్సరోగణాలు సేవించే విశాలమైన పద్మసరస్సు ఉంది. అక్కడ సమస్తలోకాలూ నమస్కరించే ధనదుడూ శ్రీమంతుడూ అయిన వైశ్రవణుడు, యక్షరాజు గుహ్యకులతో కలిసి విహరిస్తాడు. దాని చంద్రుని వంటి తెల్లని పర్వతాలలో, గుహలలో వైదేహితో కూడిన రావణుని అక్కడక్కడ వెదకాలి. క్రౌంచపర్వతాన్ని చేరుకొని దాని అతిదుర్గమమైన బిలంలోకి ఏమరుపాటు లేకుండా ప్రవేశించాలి, ఎందుకంటే అది ప్రవేశించడానికి కష్టమైనదని ప్రసిద్ధి. అక్కడ సూర్యుని వంటి కాంతి గల, దేవరూపులైన మహర్షులు నివసిస్తారు; దేవతలు కూడా వారిని సమ్యక్కుగా ప్రార్థిస్తారు. ‘అప్రమత్తైః’ (ఏమరుపాటు లేనివారిచేత) అనే పదం ఇక్కడ ముఖ్యమైనది — గుహలోకి ప్రవేశించేటప్పుడు ఏమరుపాటే మృత్యువు. క్రౌంచబిల ప్రస్తావన ముందు వచ్చే ఋక్షబిల ప్రసంగానికి పూర్వసూచనలా కనిపిస్తుంది; అక్కడ వానరులు నిజంగానే బిలంలోకి ప్రవేశించి కాలాన్ని అతిక్రమిస్తారు. కుబేరుడు ఇక్కడ మూడు పేర్లతో స్మరించబడ్డాడు — వైశ్రవణుడు, ధనదుడు, యక్షరాజు; ఒక్కొక్క పేరూ అతనిలోని ఒక్కొక్క అంశాన్ని సూచిస్తుంది. గుహ్యకులు అతని పరిజనులు. పద్మసరస్సు వర్ణనలో పద్మాలు, కలువలు, హంసలు, కారండవాలు, అప్సరసలు అనే అయిదు పదాలు ఒకే చిత్రంలో కూర్చబడ్డాయి. ‘చంద్రనికాశేషు పర్వతేషు’ (చంద్రుని వంటి పర్వతాలలో) అనే ఉపమానంతో కైలాస పరిసరాల తెల్లదనం మళ్ళీ గుర్తుచేయబడింది. క్రౌంచబిలం ‘దుష్ప్రవేశమ్’ (ప్రవేశించడానికి కష్టమైనది) అనే ప్రసిద్ధివచనంతో సంప్రదాయ ప్రమాణం ఇవ్వబడింది. అక్కడ నివసించే మహర్షులను దేవతలు కూడా ప్రార్థిస్తారనడం వారి మాహాత్మ్యం; సమీక్షిత పాఠంలో మాత్రం ‘దేవతలు కూడా పూజిస్తారు’ అని ఉంది. ‘సూర్యసమప్రభాః’, ‘దేవరూపాః’ (సూర్యుని వంటి కాంతి గలవారు, దేవరూపులు) అనే రెండు విశేషణాలు వారి తపఃసిద్ధమైన తేజస్సును చూపుతాయి. ‘జాంబూనదపరిష్కృతమ్’ (జాంబూనదంతో అలంకరించబడినది) అనే భవన విశేషణం దాని సువర్ణాలంకారాన్ని సూచిస్తుంది; జాంబూనదం అంటే జంబూనది బంగారమని ప్రసిద్ధి. ‘పాండురమేఘాభమ్’ (తెల్లని మేఘం వంటిది) అనేది దాని తెల్లని శోభ; అది కైలాసపు రంగుతో కలిసిపోతుంది.

క్రౌంచపర్వతపు ఇతర గుహలనూ, చరియలనూ, శిఖరాలనూ, లోయలనూ, మధ్యభాగాలనూ అక్కడక్కడ వెదకాలి. చెట్లులేని కామశైలాన్నీ, పక్షులకు నివాసమైన మానససరస్సునూ చూడాలి; అక్కడికి భూతాలకూ దేవతలకూ రాక్షసులకూ గతి లేదు. చరియలతో మైదానాలతో కూడిన ఆ పర్వతాన్ని అందరూ వెదకాలి. క్రౌంచపర్వతాన్ని దాటితే మైనాకమనే పర్వతం ఉంది; అక్కడ మయుడనే దానవుడు స్వయంగా నిర్మించుకున్న భవనం ఉంది. చరియలూ మైదానాలూ గుహలతో కూడిన మైనాకాన్ని కూడా వెదకాలి. అక్కడక్కడ గుర్రపుముఖాల స్త్రీల నివాసాలున్నాయి. ఆ దేశాన్ని దాటి సిద్ధులు సేవించే ఆశ్రమాన్ని చేరుకుంటారు; అక్కడ సిద్ధులూ వైఖానసులూ వాలఖిల్యులూ అనే తాపసులు నివసిస్తారు. తపస్సుతో సిద్ధి పొందిన, పాపరహితులైన వారికి నమస్కరించాలి; వినయంతో సీత వార్తను అడగాలి. మైనాకం పేరు ఇక్కడ మొదటిసారిగా చెప్పబడింది; ముందు సుందరకాండలో హనుమంతునికి విశ్రాంతి ఇవ్వడానికి అదే పైకి లేస్తుంది — కవి బీజాన్ని ముందే వేస్తున్నాడు. ‘కామశైలః’ అనేది మానససరస్సు ప్రదేశపు విశేషణం; ఇష్టానుసారంగా చేరగల స్థానమని సూచిస్తుంది; ‘విహగాలయః’ (పక్షుల నివాసం) అనేది అది హంసల నివాసమని తెలుపుతుంది. ‘న గతిః భూతానాం దేవానాం రక్షసాం చ’ (భూతాలకూ దేవతలకూ రాక్షసులకూ గతి లేదు) అనే నిషేధంతో దాని దుర్గమత్వం స్థాపించబడింది; అయినా వానరులకు అది వెదకదగినదే — ఇదే వారి విశిష్టసామర్థ్యం. మయుడు దానవుల శిల్పి, విశ్వకర్మకు ప్రతిస్పర్ధిలాంటివాడు; అతడు స్వయంగా నిర్మించుకున్న భవనం మైనాకంపై ఉందని చెప్పబడింది. గుర్రపుముఖాల స్త్రీల నివాసాలు కిన్నరలోకానికి సూచకాలు. వైఖానసులూ వాలఖిల్యులూ సూక్ష్మశరీరులైన తపస్వులు; వారు సూర్యరథాన్ని అనుసరిస్తారని పురాణప్రసిద్ధి. ‘వినయాన్వితైః ప్రష్టవ్యా’ (వినయంతో అడగాలి) అనేది మళ్ళీ శిష్టాచారనిర్దేశం.

అక్కడ బంగారు పద్మాలతో కప్పబడిన, ఉదయసూర్యుని వంటి శుభమైన హంసలు విహరించే వైఖానసమనే సరస్సు ఉంది. ‘సార్వభౌముడు’ అని ప్రసిద్ధుడైన కుబేరుని వాహనగజం ఆడ ఏనుగులతో కలిసి ఎల్లప్పుడూ ఆ ప్రదేశంలో తిరుగుతూ ఉంటుంది. ఆ సరస్సును దాటితే చంద్రసూర్యులు లేని, నక్షత్రగణాలు లేని, మేఘాలు లేని, ధ్వని లేని ఆకాశం కనిపిస్తుంది. అయినా ఆ ప్రదేశం సూర్యకిరణాలతో వలె ప్రకాశిస్తుంది — అక్కడ విశ్రమించే, తపస్సుతో సిద్ధి పొందిన, దేవతల వంటి, స్వయంప్రకాశులైన వారి వల్ల. ఆ ప్రదేశాన్ని దాటితే శైలోద అనే నది ఉంది; దాని రెండు తీరాలలోనూ కీచకాలనే వెదుళ్ళు ఉన్నాయి. అవే సిద్ధులను ఆవలి తీరానికి తీసుకువెళతాయి, మళ్ళీ తీసుకువస్తాయి — వెదుళ్ళు వంతెనలా పనిచేస్తాయనే అద్భుతచిత్రం. అక్కడ పుణ్యం చేసినవారికి ఆశ్రయమైన ఉత్తరకురువులు ఉన్నారు. అక్కడ బంగారుపద్మాల వంటి పద్మసరస్సులతో నిండిన నీరు గల, నీలవైడూర్యాల వంటి ఆకులతో సమృద్ధమైన నదులు వేలాదిగా ప్రవహిస్తాయి. ముప్పై అయిదవ శ్లోకం మూడు అర్ధభాగాలతో కూర్చబడింది. ‘హేమపుష్కరసంఛన్నమ్’ (బంగారుపద్మాలతో కప్పబడినది) అనే సరస్సు విశేషణం దానిలోని సువర్ణకమలాలను సూచిస్తుంది. సార్వభౌముడు కుబేరుని వాహనగజం; ‘ఔపవాహ్యః’ అనే పదంతో అది రాజవాహనమని తెలియజేయబడుతుంది. ఆకాశవర్ణనలో నాలుగు నిషేధాలు — చంద్రసూర్యులు లేనిది, నక్షత్రగణాలు లేనిది, మేఘాలు లేనిది, ధ్వని లేనిది; అయినా అక్కడ ప్రకాశం ఉంది, అది తపఃసిద్ధుల స్వయంప్రకాశం వల్లనే కలుగుతుంది. ఈ చిత్రం దార్శనికమైనది కూడా — బాహ్యప్రకాశం లేనిచోట ఆంతరప్రకాశమే ఆధారం. శైలోద కీచకవేణువులు వంతెన పని చేయడం అద్భుతం; ‘నయంతి ప్రత్యానయంతి చ’ (తీసుకువెళతాయి, మళ్ళీ తీసుకువస్తాయి) అనే రెండు క్రియలు అవి తమంతట తామే నడిపిస్తాయని సూచిస్తాయి. ఉత్తరకురువులు ‘కృతపుణ్యప్రతిశ్రయాః’ — అక్కడ పుణ్యవంతులే ఆశ్రయం పొందుతారు. ‘గజః పర్యేతి తం దేశం సదా సహ కరేణుభిః’ (ఏనుగు ఆడ ఏనుగులతో కలిసి ఎల్లప్పుడూ ఆ ప్రదేశంలో తిరుగుతుంది) అనే వాక్యంలో ‘సదా’ (ఎల్లప్పుడూ) అనే పదంతో నిరంతరత సూచించబడింది; ఆ ఏనుగు ఆ దేశానికి నిత్యప్రదక్షిణకర్తలా ఉంది.

అక్కడ ఎర్రకలువల వనాలతో, బంగారుకలువలతో అలంకరించబడిన జలాశయాలు ఉదయసూర్యుని వలె ప్రకాశిస్తాయి. అమూల్యమైన మణుల వంటి ఆకులూ బంగారుకాంతి కేసరాలూ గల చిత్రమైన నల్లకలువల వనాలతో ఆ దేశం అంతటా కప్పబడి ఉంది. సాటిలేని ముత్యాలతో, అమూల్యమైన మణులతో, బంగారంతో అక్కడి నదులు మెరిసే ఇసుకతిన్నెలు గలవి. సర్వరత్నమయమైన, చిత్రమైన, బంగారుమయమైన, అగ్ని వంటి కాంతి గల ఉత్తమవృక్షాలు వాటిలోకి చొచ్చుకుపోయి ఉన్నాయి. అక్కడి వృక్షాలు నిత్యమూ పూలూ పండ్లూ గలవి, పక్షులతో నిండినవి, దివ్యమైన గంధరసస్పర్శలు గలవి; అవి సమస్తకోరికలనూ స్రవిస్తాయి. ఇతర ఉత్తమవృక్షాలు రకరకాల ఆకారాల వస్త్రాలనూ, ముత్యాలతో వైడూర్యాలతో చిత్రమైన భూషణాలనూ, స్త్రీలకూ పురుషులకూ తగిన వస్తువులనూ ఫలిస్తాయి. మరికొన్ని అన్ని ఋతువులలోనూ సుఖంగా సేవించదగిన, అమూల్యమైన మణుల వలె చిత్రమైన పండ్లను ఇస్తాయి. నలభై అయిదవ శ్లోకం మూడు అర్ధభాగాలతో కూర్చబడింది. ఉత్తరకురువులు భారతీయ సంప్రదాయంలో భోగభూమిగా ప్రసిద్ధం; ఇక్కడ కవి వారి కల్పవృక్షమయ స్వరూపాన్ని విస్తారంగా వర్ణిస్తున్నాడు; దానితో అక్కడ కర్మభూమి నియమాలు ప్రవర్తించవని ధ్వనిస్తుంది. ఉత్తరకురువుల వర్ణన రామాయణంలోని అత్యంత విస్తృతమైన భోగభూమి వర్ణనలలో ఒకటి. జలాశయాలు ఎర్రకలువలతో బంగారుకలువలతో అలంకరించబడ్డాయి, నదులు బంగారుపద్మాల వంటి పద్మసరస్సులతో నిండిన నీరు గలవి, ఇసుకతిన్నెలు ముత్యాలతో మణులతో బంగారంతో మెరుస్తున్నాయి — ఇలా నీరూ నేలా రెండూ రత్నమయమే. వృక్షాలు కేవలం పండ్లనే కాదు, వస్త్రాలనూ భూషణాలనూ శయనాలనూ మాలలనూ పానీయాలనూ భక్ష్యాలనూ కూడా ఇస్తాయి; ఇది కల్పవృక్ష కల్పన. ‘స్త్రీణాం యాన్యనురూపాణి పురుషాణాం తథైవ చ’ (స్త్రీలకు తగినవి, అలాగే పురుషులకు తగినవి) అనడంతో ఇద్దరికీ యోగ్యమైన వస్తువులని సూచించబడింది. ‘సర్వకామాన్ స్రవంతి’ (సమస్తకోరికలనూ స్రవిస్తాయి) అనే క్రియాపదం ఆ వృక్షాల స్వభావాన్ని ఒక్క పదంతోనే చెబుతుంది. అక్కడ కర్మఫలచింత లేదు, ఎందుకంటే అది పుణ్యభూమే. ‘హుతాశనసమప్రభైః’ (అగ్ని వంటి కాంతి గలవి) అనే ఉత్తమవృక్షాల విశేషణం వాటి సువర్ణదీప్తిని అగ్నితో పోల్చి చూపుతుంది. ‘పత్రరథాకులాః’ అంటే పక్షులతో నిండినవి అని అర్థం; ఇక్కడ ‘పత్రరథం’ అనేది పక్షికి పర్యాయపదం.

మరికొన్ని వృక్షాలు చిత్రమైన పరుపులతో కూడిన శయనాలను ఇస్తాయి; మనసుకు ఇంపైన మాలలనూ, అమూల్యమైన పానీయాలనూ, రకరకాల భక్ష్యాలనూ ఫలిస్తాయి; గుణసంపన్నలూ రూపయౌవనాలతో విలసిల్లేవారూ అయిన స్త్రీలు కూడా అక్కడ ఉంటారు. ప్రకాశమానమైన కాంతి గల గంధర్వులూ కిన్నరులూ సిద్ధులూ నాగులూ విద్యాధరులూ స్త్రీలతో కలిసి ఎల్లప్పుడూ విహరిస్తారు. అందరూ పుణ్యకర్మలు చేసినవారు, అందరూ రతిపరాయణులు, అందరూ కామార్థాలతో కూడినవారు — స్త్రీలతో కలిసి నివసిస్తారు. గీతవాద్యాల ఘోషా, బిగ్గరగా నవ్వుల ధ్వనీ, సమస్తప్రాణులకూ మనోహరమైనదై, అక్కడ ఎల్లప్పుడూ వినిపిస్తుంది. అక్కడ సంతోషంగా లేనివాడు ఎవ్వడూ లేడు, దుష్టత్వాన్ని ప్రేమించేవాడూ లేడు; రోజురోజూ అక్కడ మనోహరమైన గుణాలు వృద్ధి చెందుతాయి. ఆ దేశాన్ని దాటితే ఉత్తరసముద్రం ఉంది; దాని మధ్యలో బంగారుమయమైన సోమగిరి అనే మహాపర్వతం ఉంది. ‘అహన్యహని వర్ధంతే గుణాః’ (రోజురోజూ గుణాలు వృద్ధి చెందుతాయి) అనే పదంతో ఉత్తరకురువుల పుణ్యభూమిత్వం సంక్షేపంగా చెప్పబడింది — అక్కడ కాలం క్షయానికి కాదు, వృద్ధికే కారణం. ఉత్తరకురువుల జనులు మూడు విశేషణాలతో వర్ణించబడ్డారు — పుణ్యకర్మలు చేసినవారు, రతిపరాయణులు, కామార్థాలతో కూడినవారు; వీటితో వారి పూర్వజన్మపుణ్యమూ వర్తమానసుఖమూ రెండూ సూచించబడ్డాయి. గంధర్వ, కిన్నర, సిద్ధ, నాగ, విద్యాధరులనే దివ్యయోనులు అక్కడ స్త్రీలతో విహరిస్తారు. గీతవాద్యఘోషా బిగ్గర నవ్వుల ధ్వనీ అనే శబ్దచిత్రంతో ఆ దేశపు వాతావరణం చెవులకు గోచరమయ్యేలా చేయబడింది. ‘న కశ్చిదముదితః, న కశ్చిదసత్ప్రియః’ (సంతోషంగా లేనివాడెవడూ లేడు, దుష్టత్వాన్ని ప్రేమించేవాడెవడూ లేడు) అనే రెండు నిషేధాలతో అక్కడ దుఃఖమూ దుష్టత్వమూ లేవని స్థాపించబడింది. సోమగిరి ఉత్తరసముద్రం మధ్యలో బంగారుమయమైన మహాపర్వతం — అదే ఉత్తర దిక్కుకు చివరి చిహ్నం. భోగభూమి తరువాతే దేవభూమి అనే క్రమం సార్థకమైనది. ‘సర్వభూతమనోరమః’ (సమస్తప్రాణులకూ మనోహరమైనది) అనే శబ్దవిశేషణంతో ఆ ఘోష అక్కడివారికే కాదు, సమస్తప్రాణులకూ మనోహరమైనదని చెప్పబడింది. ‘అహన్యహని’ (రోజురోజూ) అనే ద్విరుక్తితో ప్రతిదినమూ వృద్ధి సూచించబడింది.

ఇంద్రలోకానికి వెళ్ళిన, బ్రహ్మలోకానికి వెళ్ళిన దేవతలు స్వర్గాన్ని తాకుతున్న ఆ పర్వతరాజాన్ని చూస్తూ ఉంటారు. ఆ ప్రదేశం సూర్యుడు లేనిదైనా దాని కాంతితోనే ప్రకాశిస్తుంది; తపిస్తున్న సూర్యునిచేతలా సూర్యశోభతో గుర్తించదగినదిగా ఉంటుంది. అక్కడ విశ్వాత్ముడైన భగవంతుడు, ఏకాదశరూపుడైన శంభువు, బ్రహ్మర్షులు పరివేష్టించిన దేవేశుడు బ్రహ్మ నివసిస్తారు. ‘కురువులకు ఉత్తరంగా మీరు ఏ విధంగానూ వెళ్ళకూడదు; ఇతర ప్రాణులకు కూడా అక్కడ గతి సాగదు’ అని స్పష్టమైన నిషేధం. ఆ సోమగిరి దేవతలకు కూడా దుర్గమమైనది; దానిని చూసి అక్కడి నుండి త్వరగా తిరిగిరావాలి. ఇక్కడ మిగిలిన మూడు దిక్కుల వలె ఉత్తర దిక్కులో కూడా సీమ స్థాపించబడింది; కాని ఈ సీమకు కారణం భయం కాదు, పావిత్ర్యం — బ్రహ్మా శంభువూ నివసించేచోట మర్త్యుల ప్రవేశం విధించబడలేదు. ‘ఆలోక్య’ (చూసి) అనే పదంతో కేవలం చూడటానికే అనుమతి, ప్రవేశానికి కాదు. ‘దివం గతమ్’ (స్వర్గాన్ని చేరినది) అనే పర్వతరాజు విశేషణంతో దాని ఔన్నత్యం అతిశయంగా చెప్పబడింది — అది స్వర్గాన్నే తాకుతుంది. ‘విసూర్యోఽపి ప్రకాశతే’ (సూర్యుడు లేకపోయినా ప్రకాశిస్తుంది) అనే విరోధాభాసంతో దాని స్వయంప్రకాశత్వం స్థాపించబడింది. ‘ఏకాదశాత్మకః శంభుః’ అనేది ఏకాదశరుద్రుల నిర్దేశం. బ్రహ్మ నివాసం బ్రహ్మర్షులతో పరివేష్టితమై ఉంది. నిషేధవాక్యంలో ‘కథంచన’ (ఏ విధంగానూ) అనే పదం నిషేధపు కఠినత్వాన్ని పెంచుతుంది — ఏ ఉపాయంతోనూ వెళ్ళకూడదు. ‘అన్యేషామపి భూతానాం గతిః నానుక్రామతి’ (ఇతర ప్రాణులకు కూడా గతి సాగదు) అనే మాటతో నిషేధం సార్వత్రికమైనది, వానరులకు మాత్రమే పరిమితమైనది కాదు.

‘వానరశ్రేష్ఠులారా, వానరులు వెళ్ళగలిగేది ఇంతవరకే; సూర్యుడు లేని, హద్దులు లేని దానికి ఆవలిది మాకు తెలియదు.’ ‘నేను చెప్పినదంతా వెదకాలి; చెప్పని ఇతర ప్రదేశాలపై కూడా బుద్ధి నిలపండి’ — అని అన్వేషణ సంపూర్ణంగా ఉండాలని ఆదేశించబడింది; చెప్పినది అసంపూర్ణం కావచ్చు, బుద్ధి మాత్రం సంపూర్ణంగా ఉండాలి. చివరలో రెండు వంశస్థవృత్త శ్లోకాలతో సుగ్రీవుడు అంటున్నాడు — ‘ఇలా దాశరథికి గొప్ప ప్రియం చేసినట్లవుతుంది, దాని వల్ల నాకు కూడా గొప్ప ప్రియం; వాయువు వంటి, అగ్ని వంటి వానరులారా, విదేహరాజపుత్రిని దర్శించడం వల్ల కలిగే కర్మతో ఇది సిద్ధిస్తుంది. తరువాత కృతార్థులై, కలిసి, బంధువులతో కూడి, నాచేత మనోహరమైన సర్వగుణాలతో పూజించబడి, శత్రువులు శాంతించినవారై, ప్రాణులకు ఆధారమైనవారై, వానరులారా, మీరు ప్రియురాళ్ళతో కలిసి భూమిపై సంచరిస్తారు.’ గత రెండు సర్గలలో లాగానే ఇక్కడ కూడా బహుమానచిత్రం ఇవ్వబడింది; కాని ఇక్కడ అది మరింత విస్తారమైనది — కేవలం ధనమే కాదు, శత్రుశాంతి, బంధువులతో కూడిన సుఖం కూడా. ‘అభాస్కరమమర్యాదమ్’ (సూర్యుడు లేనిది, హద్దులు లేనిది) అనే పదద్వయం పడమటి దిక్కు సర్గలో కూడా అలాగే ప్రయోగించబడింది; దానితో కవి దిక్కుల అంతాల ఏకరూపతను సూచిస్తున్నాడు. ‘న జానీమః’ (మాకు తెలియదు) అనే అంగీకారం రాజు సత్యనిష్ఠను చూపుతుంది — తెలియనిది చెప్పబడదు. ‘చెప్పని ఇతర ప్రదేశాలపై కూడా బుద్ధి నిలపండి’ అనే మాట బుద్ధి స్వాతంత్ర్యాన్ని అనుమతిస్తుంది. చివరి రెండు శ్లోకాలూ వంశస్థవృత్తంలో కూర్చబడ్డాయి. ‘అనిలానలోపమాః’ (వాయువు వంటివారు, అగ్ని వంటివారు) అనే సంబోధన వానరుల వేగాన్నీ తేజస్సునూ రెంటినీ గుర్తుచేస్తుంది. ‘భూతధరాః’ (ప్రాణులకు ఆధారమైనవారు) అనే చివరి విశేషణం వారికి రాబోయే గౌరవాన్ని సూచిస్తుంది — సీతను తీసుకువచ్చేవారు లోకానికి ఆధారమవుతారు.

மாமனாரை மேற்குத் திசைக்கு அனுப்பிவைத்த பின், வானர அரசன் சுக்ரீவன் சதபலி என்னும் வீர வானரனை அழைக்கிறான். எல்லாம் அறிந்தவனும் வானரர்கள் அனைவரிலும் சிறந்தவனுமான அரசன் அப்போது தனக்கும் ராமனுக்கும் நன்மை தரும் சொல்லைச் சொன்னான் — இரு நலன்களையும் ஒன்றிணைப்பதே இந்தச் சர்க்கத்தின் அடிநாதம். ‘உன்னைப் போன்ற நூறாயிரம் வனவாசிகள் சூழ, வைவஸ்வதனின் (யமனின்) மைந்தர்களான எல்லா அமைச்சர்களோடும் புறப்பட்டு, பனிமலையை அணிகலனாகக் கொண்ட வீரமிக்க வடக்குத் திசையை எங்கும் தேடுங்கள்; புகழ்பெற்ற ராமன் மனைவியைக் கண்டுபிடியுங்கள்’ என்று ஆணையிடுகிறான். ‘இந்தப் பணி நிறைவேறி, தசரதன் மகனுக்கு இனியது செய்யப்பட்டதும், நாம் கடனிலிருந்து விடுபட்டவர்களாக, காரியம் கைகூடியவர்களாக, பொருளறிந்தவர்களில் சிறந்தவர்களாக ஆவோம்’ என்கிறான். ‘மகாத்மாவான ராகவன் நமக்கு இனியது செய்தான்; அதற்குக் கைம்மாறு உண்டானால் மட்டுமே வாழ்க்கை பயனுள்ளதாகும்.’ பிறகு ஒரு நீதிமொழி — ‘தனக்கு எதுவும் செய்யாத ஒருவனுக்கும், அவன் வேண்டினால், காரியத்தை நிறைவேற்றித் தருபவனின் பிறவி பயனுள்ளதாகிறது; முன்பே உதவி செய்தவனைப் பற்றிச் சொல்லவும் வேண்டுமோ?’ இங்கே சுக்ரீவன் நன்றியுணர்வின் கோட்பாட்டையே உபதேசிக்கிறான். பனிமலை வடக்குத் திசையின் அணிகலன் என்ற உவமை மனங்கவர்வது — மலை திசையின் காதணிபோல. வைவஸ்வதனின் மைந்தர்கள் என்பதால் வானரர்களின் தேவ அம்சத் தொடர்பு மீண்டும் சுட்டப்படுகிறது. சதபலி இங்கே முதன்முறையாக வடக்குத் திசையின் தலைவனாகப் பணியமர்த்தப்படுகிறான்; அவனுடைய பெயரே ‘நூறு பேரின் வலிமை’ என்று ஒலிக்கிறது. ‘எல்லாம் அறிந்தவன்’ என்ற சுக்ரீவனின் அடைமொழி, திசைகளுக்கு அனுப்பும் நான்கு சர்க்கங்களிலும் அவனுடைய நிலவியல் அறிவாலேயே பொருளுடையதாகிறது. ‘தனக்கும் ராமனுக்கும் நன்மை’ என்று இரண்டையும் ஒன்றிணைப்பதால், நண்பனின் காரியமே தன் காரியம் என்று கவிஞர் சுட்டுகிறார். கடனிலிருந்து விடுபடுதல் என்ற சொல் இங்கே உள்ளத்தைத் தொடுவது — ராமன் செய்த உதவியைச் சுக்ரீவன் ஒரு கடனாக எண்ணுகிறான்; அதற்குக் கைம்மாறு செய்யாவிட்டால் வாழ்க்கை வீண். ஏழாம் சுலோகம் பரவலாக வழங்கும் பாடத்தில் (வல்கேட்) மட்டுமே உள்ளது, திறனாய்வுப் பதிப்பில் காணப்படவில்லை; ஆயினும் அது சர்க்கத்தின் நீதிக் கருத்தைத் தெளிவுபடுத்துகிறது. ‘முன்பே உதவி செய்தவன்’ என்ற சொல்லால் முதலில் உதவி செய்பவன் குறிக்கப்படுகிறான்; ‘வேண்டுபவன்’ என்பது இரப்பவன். ‘காரியம் கைகூடியவர்களாக, பொருளறிந்தவர்களில் சிறந்தவர்களாக’ என்ற சொல்லில், நாமும் பொருளறிந்தவர்களாவோம் என்ற நீதியறிவின் பெருமிதம் ஒலிக்கிறது.

‘இந்த எண்ணத்தைக் கைக்கொண்டு, ஜானகி காணப்படும் வகையில், எங்களுக்கு இனியதையும் நன்மையையும் விரும்பும் நீங்கள் செயல்பட வேண்டும்’ என்பது ஆணை. ‘இந்த ராமன் எல்லா உயிர்களாலும் மதிக்கப்படுபவன், மனிதர்களில் சிறந்தவன், பகைவர் நகரங்களை வெல்பவன், நம்மிடம் அன்பு கொண்டவன்’ — என்று ராமனின் பெருமை நினைவூட்டப்படுகிறது. ‘இந்தப் பல அணுகுதற்கரிய இடங்களையும், ஆறுகளையும், மலையிடுக்குகளையும் நீங்கள் அறிவாலும் பராக்கிரமத்தாலும் தேடுங்கள்.’ பிறகு நாடுகளின் கணக்கீடு — மிலேச்சர், புலிந்தர், சூரசேனர், பிரஸ்தலர், பரதர், மத்ரகரோடு குருக்கள், காம்போஜர், யவனர், சகர்களின் பட்டினங்கள், தரதர்; இவர்களை ஆராய்ந்த பின் இமயம் தேடப்பட வேண்டும். லோத்ர, பத்மக மரத்தொகுதிகளிலும் தேவதாரு வனங்களிலும் வைதேகியோடு ராவணன் அங்குமிங்கும் தேடப்பட வேண்டும். ‘அறிவாலும் பராக்கிரமத்தாலும்’ என்ற சொல்லால் வலிமை, அறிவு இரண்டுமே தேவை என்று சுட்டப்படுகிறது — பராக்கிரமத்தால் மட்டும் மறைந்திருப்பது கிடைக்காது. வடநாட்டு வழியின் நாடுகள் இங்கே வரலாற்று வரிசைப்படி எண்ணப்படுகின்றன; இது வால்மீகியின் நிலவியல் அறிவுக்குச் சான்று. ‘எங்களுக்கு இனியதையும் நன்மையையும் விரும்புபவர்கள்’ என்ற சொல்லால் சுக்ரீவன் வானரர்களைத் தன் நலம்விரும்பிகள் என்று விளிக்கிறான்; அதனால் அவர்களுடைய தலைவன்மீதான பக்தி மரியாதையோடு நினைவூட்டப்படுகிறது. ராமனின் அடைமொழிகளில் ‘பகைவர் நகரங்களை வெல்பவன்’ என்பது அவனுடைய க்ஷத்திரிய வீரத்தையும், ‘எல்லா உயிர்களாலும் மதிக்கப்படுபவன்’ என்பது அவனுடைய மக்கள் அன்பையும் சுட்டுகின்றன. ‘நம்மிடம் அன்பு கொண்டவன்’ என்ற சொல்லில் ராமனின் அன்பும் சொல்லப்படுகிறது, பெருமை மட்டுமல்ல. மிலேச்சர், புலிந்தர், சூரசேனர், பிரஸ்தலர், பரதர், குருக்கள், மத்ரகர், காம்போஜர், யவனர், சகர், தரதர் என்ற பெயர்ப் பட்டியல் வடநாட்டு வழியின் வடமேற்கு எல்லையைத் தொடுகிறது. லோத்ரம், பத்மகம், தேவதாரு ஆகியவை இமயமலையின் மரங்கள்; ஆகவே வர்ணனை உண்மைக்கு ஒத்தது. இமயத்தைத் தேடுவதே வடக்குத் திசையின் மையப்புள்ளி. ‘பல அணுகுதற்கரிய இடங்கள்’ என்பது வல்கேட் பாடம்; திறனாய்வுப் பதிப்பிலோ ‘அணுகுதற்கரிய காடுகள்’; இரண்டிலும் அணுகுதற்கரிய பகுதிகளே கருதப்படுகின்றன. ‘மலையிடுக்குகள்’ என்ற சொல்லால் இரு மலைகளுக்கிடையிலான பள்ளத்தாக்குகள் குறிக்கப்படுகின்றன; அவை ஒளிந்திருப்பவனுக்கு ஏற்ற இடங்கள். நாடுகளின் கணக்கீட்டின் முடிவில் ‘இமயத்தைத் தேடுங்கள்’ என்ற வினைச்சொல்லால், எல்லா நாடுகளையும் கடந்த பின் இமயமே இலக்கு என்பது தெளிவாகிறது.

பிறகு தேவர்களும் கந்தர்வர்களும் நாடும் சோமாசிரமத்தை அடைந்து, காலம் என்னும் பெரிய முகடுகளுடைய மலைக்குச் செல்வார்கள். அதன் பெரிய குன்றுகளிலும் மலைகளிலும் குகைகளிலும் பெரும்பேறுடைய, குற்றமற்ற ராமன் மனைவி தேடப்பட வேண்டும். உள்ளே பொன்னுடைய அந்தப் பெருமலையான மலையரசனைக் கடந்து, சுதர்சனம் என்னும் மலைக்குச் செல்ல வேண்டும். பிறகு பறவைகளின் இருப்பிடமான, பலவகைப் பறவைகள் நிறைந்த, பலவகை மரங்களால் அணிசெய்யப்பட்ட தேவசகம் என்னும் மலை; அதன் சோலைகளிலும் அருவிகளிலும் குகைகளிலும் ராவணன் மீண்டும் தேடப்பட வேண்டும். அதைக் கடந்தால் எல்லாப் பக்கங்களிலும் நூறு யோஜனை பரப்புள்ள, மலையும் ஆறும் மரமும் இல்லாத, எந்த உயிரினமும் இல்லாத வெட்டவெளி இருக்கிறது. மயிர்க்கூச்செறியச் செய்யும் அந்தப் பாழ்நிலத்தை விரைவில் கடந்து, வெண்ணிறக் கைலாசத்தை அடைந்து அவர்கள் மகிழ்வார்கள். ‘எந்த உயிரினமும் இல்லாத’ என்ற வெற்றுநிலத்தின் வர்ணனை அச்சமூட்டுவது; அங்கே மலையில்லை, ஆறில்லை, மரமில்லை, உயிரில்லை — பரந்த வெறுமை மட்டுமே. ஆகவேதான் அதைக் கடப்பது ‘விரைவில்’ என்று சிறப்பிக்கப்படுகிறது. கைலாசத்தைக் கண்டதும் மகிழ்ச்சி; ஏனெனில் வெறுமைக்குப் பின் ஒரு தெய்விக இடம். சோமாசிரமம் தேவர்களும் கந்தர்வர்களும் நாடுவது என்பது அதன் புனிதத்தைச் சுட்டுகிறது. கால மலையின் ‘பெரிய முகடுகளுடையது’ என்ற அடைமொழி அதன் பரந்த மேற்பரப்பைக் காட்டுகிறது. ‘உள்ளே பொன்னுடையது’ என்பது சுதர்சனத்துக்கு முந்தைய மலையின் அடைமொழி; அது அதனுள் உள்ள பொன் சுரங்கத்தைச் சுட்டுகிறது; இந்தி மொழிபெயர்ப்பிலும் அவ்வாறே விளக்கப்பட்டுள்ளது. தேவசகம் என்னும் மலை வல்கேட் பாடத்தில் மட்டுமே உள்ளது, திறனாய்வுப் பதிப்பில் இல்லை; அதன் ‘பறவைகளின் இருப்பிடம்’ என்ற அடைமொழியால் பறவைகள் வாழ்வது சுட்டப்படுகிறது. நூறு யோஜனை பரப்புள்ள வெட்டவெளி மூன்று மறுப்புகளால் வர்ணிக்கப்படுகிறது — மலையில்லாதது, ஆறும் மரமும் இல்லாதது, எந்த உயிரினமும் இல்லாதது; இந்த மறுப்புகளின் தொடரே அதன் அச்சமூட்டும் தன்மையைக் கொண்டுவருகிறது. கைலாசம் ‘வெண்ணிறமானது’ என்று சிறப்பிக்கப்படுகிறது; ஏனெனில் அது பனியால் மூடப்பட்டது. ‘பெரும்பேறுடைய, குற்றமற்ற ராமன் மனைவியைத் தேடுங்கள்’ என்ற சொற்களால் சீதைக்கு இரு அடைமொழிகள் தரப்படுகின்றன — பெரும்பேறுடையவள் என்பது அவளுடைய பாக்கியம், குற்றமற்றவள் என்பது அவளுடைய தூய்மை. இந்த இரு அடைமொழிகளும் முந்தைய சர்க்கத்தில் ‘புகழ்பெற்றவள்’ என்பதோடு இடம் மாற்றி ஆளப்பட்டுள்ளன; இது திறனாய்வுப் பாடத்தோடு ஒப்பிடும்போது தெளிவாகிறது.

அங்கே வெண்மேகம் போன்ற, ஜாம்பூநதப் பொன்னால் அணிசெய்யப்பட்ட, விசுவகர்மாவால் கட்டப்பட்ட அழகிய குபேரனின் மாளிகை இருக்கிறது. அங்கே தாமரைகளும் நீலோற்பலங்களும் நிறைந்த, அன்னங்களும் காரண்டவப் பறவைகளும் பரந்த, அப்சரஸ் கூட்டங்கள் நாடும் பரந்த தாமரைக் குளம் உள்ளது. அங்கே எல்லா உலகங்களாலும் வணங்கப்படும், செல்வத்தை அளிப்பவனான, சீர்மிக்க வைசிரவணன் என்னும் யக்ஷ அரசன் குஹ்யகர்களோடு மகிழ்ந்திருக்கிறான். அதன் நிலவைப் போன்ற மலைகளிலும் குகைகளிலும் வைதேகியோடு ராவணன் அங்குமிங்கும் தேடப்பட வேண்டும். கிரௌஞ்ச மலையை அடைந்து அதன் மிக அணுகுதற்கரிய குகைக்குள் கவனக்குறைவின்றி நுழைய வேண்டும்; ஏனெனில் அது நுழைவதற்கரியது என்று மரபில் சொல்லப்படுகிறது. அங்கே சூரியனைப் போன்ற ஒளியுடைய, தேவ உருவமுடைய மகரிஷிகள் வாழ்கிறார்கள்; தேவர்களாலும் அவர்கள் முறையாக வேண்டப்படுகிறார்கள். ‘கவனக்குறைவின்றி’ என்ற சொல் இங்கே முக்கியமானது — குகைக்குள் நுழையும்போது கவனக்குறைவே மரணம். கிரௌஞ்சக் குகையைக் குறிப்பிடுவது, பின்னால் வரும் ரிக்ஷபிலப் பகுதிக்கு ஒரு முன்னறிவிப்புபோலத் தோன்றுகிறது; அங்கே வானரர்கள் உண்மையிலேயே குகைக்குள் நுழைந்து காலக்கெடுவைக் கடப்பார்கள். குபேரன் இங்கே மூன்று பெயர்களால் நினைவுகூரப்படுகிறான் — வைசிரவணன், தனதன் (செல்வம் அளிப்பவன்), யக்ஷராஜன்; ஒவ்வொரு பெயரும் அவனுடைய வெவ்வேறு அம்சத்தைச் சுட்டுகிறது. குஹ்யகர்கள் அவனுடைய பரிவாரத்தினர். தாமரைக் குளத்தின் வர்ணனையில் தாமரை, நீலோற்பலம், அன்னம், காரண்டவம், அப்சரஸ் என்ற ஐந்து சொற்கள் ஒரே சித்திரத்தில் இணைக்கப்பட்டுள்ளன. ‘நிலவைப் போன்ற மலைகளில்’ என்ற உவமையால் கைலாசச் சுற்றுப்புறத்தின் வெண்மை மீண்டும் நினைவூட்டப்படுகிறது. கிரௌஞ்சக் குகை ‘நுழைவதற்கரியது’ என்ற மரபுச் சொல்லால் மரபின் சான்று தரப்படுகிறது. அங்கு வாழும் மகரிஷிகள் தேவர்களாலும் வேண்டப்படுகிறார்கள் என்பது அவர்களுடைய பெருமை; திறனாய்வுப் பதிப்பிலோ ‘தேவர்களாலும் பூஜிக்கப்படுபவர்கள்’ என்று பாடம். சூரியனைப் போன்ற ஒளியுடையவர்கள், தேவ உருவமுடையவர்கள் என்ற இரு அடைமொழிகள் அவர்களுடைய தவத்தால் பெற்ற ஒளியைக் காட்டுகின்றன. ‘ஜாம்பூநதப் பொன்னால் அணிசெய்யப்பட்ட’ என்ற மாளிகையின் அடைமொழி அதன் பொன் அலங்காரத்தைச் சுட்டுகிறது; ஜாம்பூநதம் என்பது ஜம்பூ நதியின் பொன் என்று பிரசித்தம். ‘வெண்மேகம் போன்ற’ என்பது அதன் வெண்ணிற அழகு; அது கைலாசத்தின் நிறத்தோடு ஒத்துப்போகிறது.

கிரௌஞ்சத்தின் மற்ற குகைகளும், முகடுகளும், சிகரங்களும், பள்ளங்களும், சரிவுகளும் அங்குமிங்கும் ஆராயப்பட வேண்டும். மரங்களற்ற, விரும்பியபடி செல்லத்தக்க, பறவைகளின் இருப்பிடமான மானசத்தையும் காண வேண்டும்; அங்கே பூதங்களுக்கும் தேவர்களுக்கும் அரக்கர்களுக்கும் வழியில்லை. முகடுகளோடும் மேட்டுநிலங்களோடும் கூடிய அந்த மலையும் அனைவராலும் ஆராயப்பட வேண்டும். கிரௌஞ்ச மலையைக் கடந்தால் மைநாகம் என்னும் மலை; அங்கே மயன் என்னும் தானவன் தானே கட்டிய மாளிகை இருக்கிறது. முகடுகளோடும் மேட்டுநிலங்களோடும் குகைகளோடும் கூடிய மைநாகமும் ஆராயப்பட வேண்டும். அங்குமிங்கும் குதிரைமுகப் பெண்டிரின் இருப்பிடங்கள் உள்ளன. அந்த நாட்டைக் கடந்து சித்தர்கள் நாடும் ஆசிரமத்தை அடைவார்கள்; அங்கே சித்தர்களும் வைகானசர்களும் வாலகில்யர்களும் ஆகிய தவசிகள் வாழ்கிறார்கள். தவத்தால் சித்தி பெற்ற, பாவம் நீங்கிய அவர்கள் வணங்கப்பட வேண்டும்; பணிவுடையவர்களாக, சீதையைப் பற்றிய செய்தியைக் கேட்க வேண்டும். மைநாகத்தின் பெயர் இங்கே முதன்முறையாகச் சொல்லப்படுகிறது; அதுவே பின்னர் சுந்தர காண்டத்தில் அனுமனுக்கு இளைப்பாறுதல் தர எழும் — கவிஞர் முன்னதாகவே விதையை விதைக்கிறார். ‘விரும்பியபடி செல்லத்தக்கது’ என்பது மானசத்தின் அடைமொழி; அது விருப்பப்படி அடையக்கூடிய இடத்தைச் சுட்டுகிறது; ‘பறவைகளின் இருப்பிடம்’ என்பது அது அன்னங்களின் வாழிடம் என்பதை. ‘பூதங்களுக்கும் தேவர்களுக்கும் அரக்கர்களுக்கும் வழியில்லை’ என்ற மறுப்பால் அதன் அணுகுதற்கரிய தன்மை நிறுவப்படுகிறது; ஆயினும் வானரர்களுக்கு அது தேடப்பட வேண்டியதே — இதுவே அவர்களுடைய தனிச்சிறப்பான ஆற்றல். மயன் தானவர்களின் சிற்பி, விசுவகர்மாவுக்குப் போட்டியாளன்போல; அவன் தானே கட்டிய மாளிகை மைநாகத்தில் உள்ளது என்று சொல்லப்படுகிறது. குதிரைமுகப் பெண்டிரின் இருப்பிடங்கள் கின்னர உலகத்தைச் சுட்டுகின்றன. வைகானசர்களும் வாலகில்யர்களும் நுண்ணுடல் கொண்ட தவசிகள்; அவர்கள் சூரியனின் தேரைப் பின்தொடர்கிறார்கள் என்பது புராணப் பிரசித்தி. ‘பணிவுடையவர்களாகக் கேட்க வேண்டும்’ என்பது மீண்டும் நல்லொழுக்கத்துக்கான அறிவுறுத்தல்.

அங்கே பொற்றாமரைகளால் மூடப்பட்ட, இளஞ்சூரியனைப் போன்ற அழகிய அன்னங்கள் திரியும் வைகானசம் என்னும் ஏரி இருக்கிறது. குபேரனின் வாகனமான சார்வபௌமம் என்று அழைக்கப்படும் யானை பெண்யானைகளோடு எப்போதும் அந்த இடத்தைச் சுற்றித் திரிகிறது. அந்த ஏரியைக் கடந்தால், சந்திரனும் சூரியனும் இல்லாத, நட்சத்திரக் கூட்டங்கள் இல்லாத, மேகங்கள் இல்லாத, ஒலியற்ற வானம் காணப்படுகிறது. ஆயினும் அந்தப் பகுதி சூரியக் கதிர்களால் ஒளிர்வதுபோல, அங்கே இளைப்பாறும் தவத்தால் சித்தி பெற்ற, தேவர்களை ஒத்த, தாமே ஒளிரும் தவசிகளால் ஒளிர்கிறது. அந்த இடத்தைக் கடந்தால் சைலோதை என்னும் நதி; அதன் இரு கரைகளிலும் கீசகம் என்னும் மூங்கில்கள் உள்ளன. அவையே சித்தர்களை மறுகரைக்குக் கொண்டுசெல்கின்றன, திரும்பவும் கொண்டுவருகின்றன — மூங்கில்கள் பாலமாகச் செயல்படுகின்றன என்ற அற்புதச் சித்திரம். அங்கே புண்ணியம் செய்தோரின் புகலிடமான உத்தர குருக்கள் உள்ளனர். பிறகு பொற்றாமரைகள் நிறைந்த தாமரைக் குளங்களால் நீர்வளம் பெற்ற, நீல வைடூரிய இலைகள் நிறைந்த ஆறுகள் ஆயிரக்கணக்கில் பாய்கின்றன. முப்பத்தைந்தாம் சுலோகம் மூன்று அரைச் சுலோகங்களால் அமைந்துள்ளது. ‘பொற்றாமரைகளால் மூடப்பட்ட’ என்ற ஏரியின் அடைமொழி அதன் பொன் தாமரைகளைச் சுட்டுகிறது. சார்வபௌமம் குபேரனின் வாகன யானை; ‘வாகனம்’ என்ற சொல்லால் அது அரச வாகனம் என்று அறிவிக்கப்படுகிறது. வானத்தின் வர்ணனையில் நான்கு மறுப்புகள் — சந்திர சூரியர் இல்லாதது, நட்சத்திரக் கூட்டம் இல்லாதது, மேகமில்லாதது, ஒலியற்றது; ஆயினும் அங்கே ஒளி உண்டு; அது தவத்தால் சித்தி பெற்றவர்களின் சுய ஒளியாலேயே உண்டாகிறது. இந்தச் சித்திரம் தத்துவப் பொருளும் உடையது — புற ஒளி இல்லாத இடத்தில் அக ஒளியே ஆதாரம். சைலோதையின் கீசக மூங்கில்கள் பாலப்பணி செய்வது அற்புதம்; ‘கொண்டுசெல்கின்றன, திரும்பவும் கொண்டுவருகின்றன’ என்ற இரு வினைகள் அவை தாமே இயங்குவதைச் சுட்டுகின்றன. உத்தர குருக்கள் ‘புண்ணியம் செய்தோரின் புகலிடம்’ — அங்கே புண்ணியவான்களே புகலிடம் பெறுகிறார்கள். ‘பெண்யானைகளோடு எப்போதும் அந்த இடத்தைச் சுற்றித் திரிகிறது’ என்ற வாக்கியத்தில் ‘எப்போதும்’ என்ற சொல்லால் இடைவிடாமை சுட்டப்படுகிறது; அந்த யானை அந்த இடத்தை நித்தியமாக வலம்வருபவன்போல.

அங்கே நீர்நிலைகள் செவ்வல்லிக் கூட்டங்களாலும் பொன்மயமானவற்றாலும் அணிசெய்யப்பட்டு இளஞ்சூரியனைப்போல ஒளிர்கின்றன. விலைமதிப்பற்ற மணிகளாலான இலைகளும் பொன்னொளி வீசும் தாதுக்களும் உடைய விசித்திரமான நீலோற்பலக் கூட்டங்களால் அந்த நாடு எங்கும் சூழப்பட்டுள்ளது. அங்கே ஒப்பற்ற முத்துக்களாலும் பெருவிலை மணிகளாலும் பொன்னாலும் ஆன மணல்மேடுகளை உடைய ஆறுகள் உள்ளன. எல்லா ரத்தினங்களாலும் ஆன விசித்திரமான, பொன்னாலான, நெருப்புக்கு நிகரான ஒளியுடைய சிறந்த மலைகள் அவற்றுக்குள் ஆழ்ந்து நிற்கின்றன. அங்கே எப்போதும் பூவும் கனியும் உடைய, பறவைகள் நிறைந்த, தெய்விக மணமும் சுவையும் தொடுகையும் உடைய மரங்கள் எல்லா விருப்பங்களையும் சொரிகின்றன. வேறு சில சிறந்த மரங்கள் பலவகை ஆடைகளையும், முத்து வைடூரியங்களால் விசித்திரமான அணிகலன்களையும், பெண்டிருக்கும் ஆடவருக்கும் ஏற்ற பொருள்களையும் கனியாகத் தருகின்றன. மற்றவை எல்லாப் பருவங்களிலும் இனிமையாக அனுபவிக்கத்தக்க, விலைமதிப்பற்ற மணிகளால் விசித்திரமான கனிகளை ஈனுகின்றன. நாற்பத்தைந்தாம் சுலோகம் மூன்று அரைச் சுலோகங்களால் அமைந்துள்ளது. உத்தர குருக்கள் இந்திய மரபில் போகபூமி என்று பிரசித்தமானவை; இங்கே கவிஞர் அவற்றின் கற்பகமரம் நிறைந்த வடிவத்தை விரிவாக வர்ணிக்கிறார்; அதனால் அங்கே கர்மபூமியின் நியதிகள் செல்லுபடியாவதில்லை என்று குறிப்பால் உணர்த்தப்படுகிறது. உத்தர குருக்களின் வர்ணனை ராமாயணத்தில் உள்ள மிக விரிவான போகபூமி வர்ணனைகளில் ஒன்று. நீர்நிலைகள் செவ்வல்லிகளாலும் பொன்மயமானவற்றாலும் அணிசெய்யப்பட்டவை, ஆறுகள் பொற்றாமரைக் குளங்களால் நீர்வளம் பெற்றவை, மணல்மேடுகள் முத்து மணி பொன்னால் ஆனவை — இவ்வாறு நீரும் நிலமும் இரண்டுமே ரத்தினமயம். மரங்கள் கனிகளை மட்டுமல்லாமல் ஆடைகளையும் அணிகலன்களையும் படுக்கைகளையும் மாலைகளையும் பானங்களையும் உணவுகளையும் ஈனுகின்றன; இது கற்பகமரக் கற்பனை. ‘பெண்டிருக்கு ஏற்றவையும், அவ்வாறே ஆடவருக்கு ஏற்றவையும்’ என்பதால் இருவருக்கும் தகுந்த பொருள்கள் சுட்டப்படுகின்றன. ‘எல்லா விருப்பங்களையும் சொரிகின்றன’ என்ற வினைச்சொல் அந்த மரங்களின் இயல்பை ஒரே சொல்லால் சொல்கிறது. இங்கே வினைப்பயன் பற்றிய கவலை இல்லை; ஏனெனில் அது புண்ணிய பூமியே. ‘நெருப்புக்கு நிகரான ஒளியுடைய’ என்ற சிறந்த மலைகளின் அடைமொழி அவற்றின் பொன்னொளியை நெருப்புக்கு உவமித்துக் காட்டுகிறது. ‘பத்ரரதங்கள் நிறைந்த’ என்பது பறவைகள் நிறைந்த என்று பொருள்; ‘பத்ரரதம்’ (இலையைத் தேராகக் கொண்டது, அதாவது சிறகால் பறப்பது) என்பது பறவையின் மறுபெயர்.

வேறு சில மரங்கள் விசித்திரமான விரிப்புகளுடைய படுக்கைகளை ஈனுகின்றன; மனங்கவரும் மாலைகளையும், பெருவிலை பானங்களையும், பலவகை உணவுகளையும் கனியாகத் தருகின்றன; நற்குணங்கள் நிறைந்த, அழகும் இளமையும் பொலியும் பெண்டிரும் அங்கே உள்ளனர். கந்தர்வர்களும் கின்னரர்களும் சித்தர்களும் நாகர்களும் வித்தியாதரர்களும் ஒளிரும் பொலிவோடு பெண்டிருடன் இடைவிடாது மகிழ்கின்றனர். அனைவரும் நற்செயல் செய்தவர்கள், அனைவரும் இன்பத்தில் ஈடுபட்டவர்கள், அனைவரும் இன்பமும் பொருளும் உடையவர்களாகப் பெண்டிருடன் வாழ்கின்றனர். உரத்த சிரிப்பொலியோடு கூடிய, எல்லா உயிர்களுக்கும் இனிய பாட்டும் இசைக்கருவிகளும் முழங்கும் ஒலி அங்கே இடைவிடாது கேட்கிறது. அங்கே மகிழ்ச்சியற்றவன் ஒருவனும் இல்லை, தீயதை விரும்புபவன் ஒருவனும் இல்லை; நாள்தோறும் அங்கே மனங்கவரும் நற்குணங்கள் வளர்கின்றன. அந்த நாட்டைக் கடந்தால் வடக்குக் கடல்; அதன் நடுவில் பொன்மயமான சோமகிரி என்னும் பெருமலை இருக்கிறது. ‘நாள்தோறும் நற்குணங்கள் வளர்கின்றன’ என்ற சொல்லால் உத்தர குருக்களின் புண்ணிய பூமித் தன்மை சுருக்கமாகச் சொல்லப்படுகிறது — அங்கே காலம் தேய்வுக்கல்ல, வளர்ச்சிக்கே காரணம். உத்தர குருக்களின் மக்கள் மூன்று அடைமொழிகளால் வர்ணிக்கப்படுகிறார்கள் — நற்செயல் செய்தவர்கள், இன்பத்தில் ஈடுபட்டவர்கள், இன்பமும் பொருளும் உடையவர்கள்; இவற்றால் அவர்களுடைய முற்பிறவிப் புண்ணியமும் இன்றைய இன்பமும் ஆகிய இரண்டுமே சுட்டப்படுகின்றன. கந்தர்வர், கின்னரர், சித்தர், நாகர், வித்தியாதரர் என்ற தெய்விகப் பிறவியினர் அங்கே பெண்டிருடன் விளையாடுகின்றனர். பாட்டும் இசையும் முழங்குவதும் உரத்த சிரிப்பொலியும் என்ற ஒலிச்சித்திரத்தால் அந்த நாட்டின் சூழல் செவிக்குப் புலனாக்கப்படுகிறது. ‘மகிழ்ச்சியற்றவன் ஒருவனும் இல்லை, தீயதை விரும்புபவன் ஒருவனும் இல்லை’ என்ற இரு மறுப்புகளால் அங்கே துன்பமும் தீமையும் இல்லாமை நிறுவப்படுகிறது. வடக்குக் கடலின் நடுவே பொன்மயமான பெரிய சோமகிரி — அதுவே வடக்குத் திசையின் இறுதி அடையாளம். போகபூமிக்குப் பிறகே தேவபூமி என்ற வரிசை பொருளுள்ளது. ‘எல்லா உயிர்களுக்கும் இனிய’ என்ற ஒலியின் அடைமொழியால், அந்த முழக்கம் அங்கு வாழ்பவர்களுக்கு மட்டுமல்ல, எல்லா உயிர்களுக்கும் இனியது என்று சொல்லப்படுகிறது. ‘நாள்தோறும்’ என்ற அடுக்குத்தொடரால் தினந்தோறுமான வளர்ச்சி சுட்டப்படுகிறது.

இந்திரலோகத்துக்குச் சென்றவர்களும் பிரம்மலோகத்துக்குச் சென்றவர்களுமான தேவர்கள் வானைத் தொடும் அந்த மலையரசனைக் கண்ணுறுகிறார்கள். அந்த நாடு சூரியனற்றதாக இருந்தும் அதன் ஒளியால் ஒளிர்கிறது; சுட்டெரிக்கும் சூரியனால்போலச் சூரியப் பொலிவால் அது அறியப்படுகிறது. அங்கே உலகின் ஆன்மாவான பகவானும், பதினொரு வடிவுடைய சம்புவும், பிரம்மரிஷிகள் சூழ்ந்த தேவர் தலைவனான பிரம்மனும் வாழ்கிறார்கள். ‘குருக்களுக்கு வடக்கே நீங்கள் எவ்வகையிலும் செல்லக் கூடாது; வேறு உயிரினங்களுக்கும் அங்கே வழி செல்வதில்லை’ என்பது தெளிவான தடை. அந்தச் சோமகிரி தேவர்களுக்கும் அணுகுதற்கரியது; அதைக் கண்டதும் அங்கிருந்து விரைவில் திரும்ப வேண்டும். மற்ற மூன்று திசைகளைப்போலவே வடக்குத் திசையிலும் எல்லை நிறுவப்படுகிறது; ஆனால் இந்த எல்லைக்குக் காரணம் அச்சமல்ல, புனிதமே — பிரம்மனும் சம்புவும் வாழும் இடத்தில் மனிதர் நுழைவது விதிக்கப்படவில்லை. ‘கண்டதும்’ என்ற சொல்லால் காண்பது மட்டுமே அனுமதிக்கப்படுகிறது, நுழைவது அல்ல. ‘வானைத் தொடும்’ என்ற மலையரசனின் அடைமொழியால் அதன் உயரம் மிகைபடச் சொல்லப்படுகிறது — அது சுவர்க்கத்தையே தொடுகிறது. ‘சூரியனற்றதாக இருந்தும் ஒளிர்கிறது’ என்ற முரண்தோற்றத்தால் அதன் சுய ஒளி நிறுவப்படுகிறது. பதினொரு வடிவுடைய சம்பு என்பது பதினொரு ருத்திரர்களைக் குறிக்கிறது. பிரம்மனின் இருப்பிடம் பிரம்மரிஷிகளால் சூழப்பட்டது. தடைவாக்கியத்தில் ‘எவ்வகையிலும்’ என்ற சொல் தடையின் கடுமையை மிகுவிக்கிறது — எந்த உபாயத்தாலும் செல்லக் கூடாது. ‘வேறு உயிரினங்களுக்கும் அங்கே வழி செல்வதில்லை’ என்ற சொல்லால் தடை எல்லாருக்கும் பொதுவானது, வானரர்களுக்கு மட்டுமானதல்ல.

‘வானரச் சிறந்தோரே, இவ்வளவு தூரம் மட்டுமே வானரர்களால் செல்ல முடியும்; சூரியனற்ற, எல்லையற்ற அதற்கு அப்பாலுள்ளதை நாம் அறியோம்.’ ‘நான் எடுத்துச் சொன்ன அனைத்தும் ஆராயப்பட வேண்டும்; சொல்லப்படாத மற்ற இடங்களிலும் அறிவைச் செலுத்துங்கள்’ — இவ்வாறு தேடலின் முழுமை ஆணையிடப்படுகிறது; சொன்னது முழுமையற்றதாக இருக்கலாம், அறிவு முழுமையாக இருக்க வேண்டும். இறுதியில் வம்சஸ்த யாப்பில் அமைந்த இரண்டு சுலோகங்களால் சுக்ரீவன் சொல்கிறான் — ‘இவ்வாறு தசரதன் மகனுக்குப் பெரும் இனிமை செய்யப்படும்; அதனால் எனக்கும் பெரும் இனிமை; காற்றையும் நெருப்பையும் ஒத்தவர்களே, விதேக மகளைக் கண்டறிவதால் உண்டாகும் செயலால் இது கைகூடும். பிறகு காரியம் கைகூடியவர்களாக, ஒன்றுசேர்ந்து, உறவினரோடு, என்னால் மனங்கவரும் எல்லா நலன்களாலும் பூஜிக்கப்பட்டு, பகை அடங்கியவர்களாக, அன்புக்குரியவர்களோடு, உயிர்களைத் தாங்குவோராக, வானரர்களே, நீங்கள் பூமியெங்கும் திரிவீர்கள்.’ முந்தைய இரு சர்க்கங்களைப்போல இங்கும் பரிசின் சித்திரம் தரப்படுகிறது; ஆனால் இங்கே அது இன்னும் விரிவானது — செல்வம் மட்டுமல்ல, பகை அடங்குதலும், உறவினரோடு கூடிய இன்பமும். ‘சூரியனற்ற, எல்லையற்ற’ என்ற இரு சொற்களும் மேற்குத் திசைச் சர்க்கத்திலும் அவ்வாறே ஆளப்பட்டுள்ளன; அதனால் கவிஞர் திசைகளின் முடிவு ஒரே வடிவினது என்று சுட்டுகிறார். ‘நாம் அறியோம்’ என்ற ஒப்புதல் அரசனின் வாய்மைப் பற்றைக் காட்டுகிறது — அறியாததைச் சொல்வதில்லை. ‘சொல்லப்படாத மற்ற இடங்களிலும் அறிவைச் செலுத்துங்கள்’ என்ற சொல் அறிவின் சுதந்திரத்தை அனுமதிக்கிறது. இறுதி இரு சுலோகங்களும் வம்சஸ்த யாப்பில் அமைந்தவை. ‘காற்றையும் நெருப்பையும் ஒத்தவர்களே’ என்ற விளி வானரர்களின் வேகத்தையும் ஒளியையும் ஆகிய இரண்டையுமே நினைவூட்டுகிறது. ‘உயிர்களைத் தாங்குவோர்’ என்ற இறுதி அடைமொழி அவர்களுடைய வரவிருக்கும் பெருமையைச் சுட்டுகிறது — சீதையைக் கொண்டுவருபவர்கள் உலகின் ஆதாரங்களாவார்கள்.

ಮಾವನನ್ನು ಪಶ್ಚಿಮದಿಕ್ಕಿಗೆ ಕಳುಹಿಸಿದ ಮೇಲೆ ವಾನರೇಶ್ವರ ಸುಗ್ರೀವನು ವೀರನಾದ ಶತಬಲಿಯೆಂಬ ವಾನರನನ್ನು ಕರೆಯುತ್ತಾನೆ. ಸರ್ವಜ್ಞನೂ ಸಕಲ ವಾನರರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನೂ ಆದ ರಾಜನು ಆಗ ತನಗೂ ರಾಮನಿಗೂ ಹಿತವಾದ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದನು — ಎರಡು ಹಿತಗಳ ಸಮಾವೇಶವೇ ಈ ಸರ್ಗದ ಮೂಲಸ್ವರ. ‘ನಿನ್ನಂತಹ ಒಂದು ಲಕ್ಷ ವನವಾಸಿಗಳಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿದು, ವೈವಸ್ವತನ ಪುತ್ರರಾದ ಎಲ್ಲ ಮಂತ್ರಿಗಳೊಡನೆ ಹೊರಟು, ಹಿಮಾಲಯವನ್ನೇ ಕಿರೀಟಾಭರಣವಾಗಿ ಧರಿಸಿರುವ ವಿಸ್ತಾರವಾದ ಉತ್ತರದಿಕ್ಕನ್ನು ಎಲ್ಲೆಡೆ ಶೋಧಿಸಿ, ಯಶಸ್ವಿನಿಯಾದ ರಾಮಪತ್ನಿಯನ್ನು ಹುಡುಕಿರಿ’ ಎಂದು ಆದೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಈ ಕಾರ್ಯ ನೆರವೇರಿ ದಾಶರಥಿಗೆ ಪ್ರಿಯವನ್ನು ಮಾಡಿದಾಗ ನಾವು ಋಣದಿಂದ ಮುಕ್ತರಾಗಿ, ಕೃತಾರ್ಥರಾಗಿ, ಅರ್ಥವನ್ನು ಬಲ್ಲವರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠರಾಗುವೆವು’ ಎನ್ನುತ್ತಾನೆ. ‘ಮಹಾತ್ಮನಾದ ರಾಘವನು ನಮಗೆ ಪ್ರಿಯವನ್ನು ಮಾಡಿದ್ದಾನೆ; ಅದಕ್ಕೆ ಪ್ರತಿಕಾರ ಮಾಡಲಾದರೆ ಮಾತ್ರ ಜೀವನ ಸಫಲವಾಗುತ್ತದೆ.’ ಅನಂತರ ನೀತಿವಾಕ್ಯ — ‘ತನಗೆ ಏನನ್ನೂ ಮಾಡದಿರುವ ಯಾಚಕನ ಕಾರ್ಯವನ್ನಾದರೂ ನೆರವೇರಿಸುವವನ ಜನ್ಮ ಸಫಲ; ಮೊದಲೇ ಉಪಕಾರ ಮಾಡಿದವನ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಹೇಳುವುದೇನಿದೆ?’ ಇಲ್ಲಿ ಸುಗ್ರೀವನು ಕೃತಜ್ಞತೆಯ ಸಿದ್ಧಾಂತವನ್ನೇ ಉಪದೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ. ಹಿಮಾಲಯವು ಉತ್ತರದಿಕ್ಕಿನ ಅವತಂಸ (ಆಭರಣ) ಎಂಬ ಉಪಮೆ ಮನೋಹರ — ಪರ್ವತವು ದಿಕ್ಕಿನ ಕಿವಿಯೋಲೆಯಂತೆ. ‘ವೈವಸ್ವತಸುತಾಃ’ ಎಂಬುದರಿಂದ ವಾನರರ ದೇವಾಂಶಸಂಬಂಧ ಮತ್ತೆ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ. ಶತಬಲಿಯನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ಮೊದಲ ಬಾರಿಗೆ ಉತ್ತರದಿಕ್ಕಿನ ನಾಯಕನಾಗಿ ನಿಯೋಜಿಸಲಾಗಿದೆ; ಅವನ ಹೆಸರೇ ‘ನೂರರ ಬಲ’ ಎಂದು ಧ್ವನಿಸುತ್ತದೆ. ‘ಸರ್ವಜ್ಞಃ’ ಎಂಬ ಸುಗ್ರೀವನ ವಿಶೇಷಣ ನಾಲ್ಕೂ ದಿಕ್ಪ್ರೇಷಣ ಸರ್ಗಗಳಲ್ಲಿ ಅವನ ಭೂಗೋಳಜ್ಞಾನದಿಂದಲೇ ಸಾರ್ಥಕವಾಗುತ್ತದೆ. ‘ಆತ್ಮಹಿತಂ ರಾಮಸ್ಯ ಚ ಹಿತಮ್’ (ತನ್ನ ಹಿತವೂ ರಾಮನ ಹಿತವೂ) ಎಂಬ ಎರಡರ ಸಮಾವೇಶದಿಂದ ಮಿತ್ರಕಾರ್ಯವೇ ಆತ್ಮಕಾರ್ಯ ಎಂದು ಕವಿ ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ. ಋಣಮುಕ್ತಿ ಎಂಬ ಪದ ಇಲ್ಲಿ ಮಾರ್ಮಿಕ — ಸುಗ್ರೀವನು ರಾಮನು ಮಾಡಿದ ಉಪಕಾರವನ್ನು ಋಣದಂತೆ ಭಾವಿಸುತ್ತಾನೆ; ಅದಕ್ಕೆ ಪ್ರತ್ಯುಪಕಾರವಿಲ್ಲದೆ ಜೀವನ ವ್ಯರ್ಥ. ಏಳನೆಯ ಶ್ಲೋಕ ವಲ್ಗೇಟ್ ಪಾಠದಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಇದೆ, ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಕಾಣುವುದಿಲ್ಲ; ಆದರೂ ಅದು ಸರ್ಗದ ನೀತಿತತ್ತ್ವವನ್ನು ಸ್ಪಷ್ಟಪಡಿಸುತ್ತದೆ. ‘ಪೂರ್ವಕಾರೀ’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಮೊದಲು ಉಪಕಾರ ಮಾಡುವವನೂ, ‘ಅರ್ಥೀ’ ಎಂಬುದರಿಂದ ಯಾಚಕನೂ ಸೂಚಿತರು. ‘ಕೃತಾರ್ಥಾರ್ಥವಿದಾಂ ವರಾಃ’ ಎಂಬ ಪದದಲ್ಲಿ ನಾವೂ ಅರ್ಥವನ್ನು ಬಲ್ಲವರಾಗೋಣ ಎಂಬ ನೀತಿಜ್ಞತೆಯ ಅಭಿಮಾನ ಧ್ವನಿಸುತ್ತದೆ.

‘ಈ ಬುದ್ಧಿಯನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿ, ಜಾನಕಿ ಹೇಗೆ ಕಾಣಸಿಗುವಳೋ ಹಾಗೆ ನಮ್ಮ ಪ್ರಿಯ-ಹಿತಗಳನ್ನು ಬಯಸುವ ನೀವು ಮಾಡಬೇಕು’ ಎಂಬುದು ಆದೇಶ. ‘ಈ ರಾಮನು ಸಕಲ ಪ್ರಾಣಿಗಳಿಗೂ ಮಾನ್ಯನಾದ ನರಶ್ರೇಷ್ಠ, ಶತ್ರುನಗರಗಳನ್ನು ಗೆಲ್ಲುವವನು, ನಮ್ಮಲ್ಲಿ ಪ್ರೀತಿಯುಳ್ಳವನು’ — ಎಂದು ರಾಮನ ಗೌರವವನ್ನು ನೆನಪಿಸಲಾಗಿದೆ. ‘ಈ ಅನೇಕ ದುರ್ಗಮ ಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನೂ ನದಿಗಳನ್ನೂ ಬೆಟ್ಟಗಳ ನಡುವಿನ ಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನೂ ನೀವು ಬುದ್ಧಿ-ಪರಾಕ್ರಮಗಳ ಸಂಪತ್ತಿನಿಂದ ಹುಡುಕಿರಿ.’ ಅನಂತರ ದೇಶಗಳ ಎಣಿಕೆ — ಮ್ಲೇಚ್ಛರು, ಪುಲಿಂದರು, ಶೂರಸೇನರು, ಪ್ರಸ್ಥಲರು, ಭರತರು, ಮದ್ರಕರೊಡನೆ ಕುರುಗಳು, ಕಾಂಬೋಜರು, ಯವನರು, ಶಕರ ಪಟ್ಟಣಗಳು, ದರದರು; ಇವನ್ನು ಶೋಧಿಸಿದ ಮೇಲೆ ಹಿಮವಂತವನ್ನು ಹುಡುಕಬೇಕು. ಲೋಧ್ರ-ಪದ್ಮಕಗಳ ಪೊದೆಗಳಲ್ಲಿಯೂ ದೇವದಾರು ವನಗಳಲ್ಲಿಯೂ ವೈದೇಹಿಯೊಡನೆ ರಾವಣನನ್ನು ಅಲ್ಲಲ್ಲಿ ಹುಡುಕಬೇಕು. ‘ಬುದ್ಧಿವಿಕ್ರಮಸಂಪದಾ’ (ಬುದ್ಧಿ-ಪರಾಕ್ರಮಗಳ ಸಂಪತ್ತಿನಿಂದ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಬಲವೂ ಬುದ್ಧಿಯೂ ಎರಡೂ ಅಗತ್ಯ ಎಂದು ಸೂಚಿತ — ಕೇವಲ ಪರಾಕ್ರಮದಿಂದ ಗುಪ್ತವಾದುದು ದೊರೆಯುವುದಿಲ್ಲ. ಉತ್ತರಾಪಥದ ಜನಪದಗಳನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ಐತಿಹಾಸಿಕ ಕ್ರಮದಲ್ಲಿ ಎಣಿಸಲಾಗಿದೆ; ಇದು ವಾಲ್ಮೀಕಿಯ ಭೂಗೋಳಜ್ಞಾನಕ್ಕೆ ಸಾಕ್ಷಿ. ‘ಅಸ್ಮತ್ಪ್ರಿಯಹಿತೈಷಿಭಿಃ’ (ನಮ್ಮ ಪ್ರಿಯ-ಹಿತಗಳನ್ನು ಬಯಸುವವರಿಂದ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಸುಗ್ರೀವನು ವಾನರರನ್ನು ತನ್ನ ಹಿತೈಷಿಗಳೆಂದು ಸಂಬೋಧಿಸುತ್ತಾನೆ; ಅದರಿಂದ ಅವರ ಸ್ವಾಮಿಭಕ್ತಿ ಗೌರವದಿಂದ ನೆನಪಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ. ರಾಮನ ವಿಶೇಷಣಗಳಲ್ಲಿ ‘ಪರಪುರಂಜಯಃ’ (ಶತ್ರುನಗರಗಳನ್ನು ಗೆಲ್ಲುವವನು) ಎಂಬ ಪದ ಅವನ ಕ್ಷಾತ್ರವೀರ್ಯವನ್ನೂ, ‘ಮಾನ್ಯಃ ಸರ್ವಭೂತಾನಾಮ್’ (ಸಕಲ ಪ್ರಾಣಿಗಳಿಗೂ ಮಾನ್ಯ) ಎಂಬುದು ಅವನ ಲೋಕಪ್ರಿಯತೆಯನ್ನೂ ಸೂಚಿಸುತ್ತವೆ. ‘ಗತಃ ಪ್ರೀತಿಮಸ್ಮಾಸು’ (ನಮ್ಮಲ್ಲಿ ಪ್ರೀತಿಯುಳ್ಳವನು) ಎಂಬ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ರಾಮನ ಸ್ನೇಹವೂ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ, ಕೇವಲ ಗೌರವವಲ್ಲ. ಮ್ಲೇಚ್ಛ, ಪುಲಿಂದ, ಶೂರಸೇನ, ಪ್ರಸ್ಥಲ, ಭರತ, ಕುರು, ಮದ್ರ, ಕಾಂಬೋಜ, ಯವನ, ಶಕ, ದರದ ಎಂಬ ನಾಮಾವಳಿ ಉತ್ತರಾಪಥದ ವಾಯವ್ಯ ಸೀಮೆಯನ್ನು ಮುಟ್ಟುತ್ತದೆ. ಲೋಧ್ರ, ಪದ್ಮಕ, ದೇವದಾರು ಹಿಮಾಲಯದ ಮರಗಳು, ಆದ್ದರಿಂದ ವರ್ಣನೆ ಯಥಾರ್ಥ. ಹಿಮವಂತದ ಶೋಧನೆಯೇ ಉತ್ತರದಿಕ್ಕಿನ ಕೇಂದ್ರಬಿಂದು. ‘ಬಹುದುರ್ಗಾಣಿ’ (ಅನೇಕ ದುರ್ಗಮ ಪ್ರದೇಶಗಳು) ಎಂಬುದು ವಲ್ಗೇಟ್ ಪಾಠ, ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಾದರೋ ‘ವನದುರ್ಗಾಣಿ’ (ಕಾಡಿನ ದುರ್ಗಮ ಪ್ರದೇಶಗಳು); ಎರಡರಲ್ಲೂ ದುರ್ಗಮ ಪ್ರದೇಶಗಳೇ ಅಭಿಪ್ರೇತ. ‘ಶೈಲಾಂತರಾಣಿ’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಎರಡು ಪರ್ವತಗಳ ನಡುವಿನ ಕಣಿವೆಗಳು ಸೂಚಿತವಾಗಿವೆ; ಅವು ಅಡಗಿದವನಿಗೆ ತಕ್ಕ ಸ್ಥಳಗಳು. ದೇಶಗಳ ಎಣಿಕೆಯ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ‘ಹಿಮವಂತಂ ವಿಚಿನ್ವಥ’ (ಹಿಮವಂತವನ್ನು ಹುಡುಕಿರಿ) ಎಂಬ ಕ್ರಿಯಾಪದದಿಂದ ಎಲ್ಲ ದೇಶಗಳನ್ನು ದಾಟಿದ ಮೇಲೆ ಹಿಮಾಲಯವೇ ಗುರಿ ಎಂಬುದು ಸ್ಪಷ್ಟ.

ಅನಂತರ ದೇವ-ಗಂಧರ್ವರು ಸೇವಿಸುವ ಸೋಮಾಶ್ರಮಕ್ಕೆ ಹೋಗಿ ಕಾಲವೆಂಬ ವಿಶಾಲವಾದ ತಪ್ಪಲುಗಳುಳ್ಳ ಪರ್ವತಕ್ಕೆ ಹೋಗುವರು. ಅದರ ಮಹತ್ತಾದ ಬಂಡೆಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಪರ್ವತಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಗುಹೆಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಮಹಾಭಾಗ್ಯಶಾಲಿನಿಯೂ ನಿಂದಾರಹಿತಳೂ ಆದ ರಾಮಪತ್ನಿಯನ್ನು ಶೋಧಿಸಬೇಕು. ಒಳಗೆ ಚಿನ್ನವನ್ನು ಹೊತ್ತಿರುವ ಆ ಮಹಾಗಿರಿಯನ್ನು, ಪರ್ವತರಾಜನನ್ನು ದಾಟಿ ಅವರು ಸುದರ್ಶನವೆಂಬ ಪರ್ವತಕ್ಕೆ ಹೋಗಬೇಕು. ಅನಂತರ ಪಕ್ಷಿಗಳ ನೆಲೆಯಾದ, ನಾನಾ ಪಕ್ಷಿಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದ, ವಿವಿಧ ಮರಗಳಿಂದ ಅಲಂಕೃತವಾದ ದೇವಸಖವೆಂಬ ಪರ್ವತ; ಅದರ ಕಾಡಿನ ಪೊದೆಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಝರಿಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಗುಹೆಗಳಲ್ಲಿಯೂ ರಾವಣನನ್ನು ಮತ್ತೆ ಹುಡುಕಬೇಕು. ಅದನ್ನು ದಾಟಿದ ಮೇಲೆ ಎಲ್ಲ ಕಡೆಗೂ ನೂರು ಯೋಜನಗಳಷ್ಟು ಪರ್ವತ, ನದಿ, ಮರಗಳಿಲ್ಲದ, ಯಾವ ಜೀವಿಯೂ ಇಲ್ಲದ ಬಯಲು ಇದೆ. ಮೈನವಿರೇಳಿಸುವ ಆ ದುರ್ಗಮ ಪ್ರದೇಶವನ್ನು ಬೇಗನೆ ದಾಟಿ ಬಿಳಿಯ ಕೈಲಾಸವನ್ನು ತಲುಪಿ ಅವರು ಹರ್ಷಿತರಾಗುವರು. ‘ಸರ್ವಸತ್ತ್ವವಿವರ್ಜಿತಮ್’ (ಯಾವ ಜೀವಿಯೂ ಇಲ್ಲದ) ಎಂಬ ಶೂನ್ಯದೇಶದ ವರ್ಣನೆ ಭಯಂಕರ; ಅಲ್ಲಿ ಪರ್ವತವಿಲ್ಲ, ನದಿಯಿಲ್ಲ, ಮರವಿಲ್ಲ, ಪ್ರಾಣಿಯಿಲ್ಲ — ಕೇವಲ ವಿಸ್ತಾರವಾದ ಶೂನ್ಯತೆ. ಆದ್ದರಿಂದಲೇ ಅದನ್ನು ದಾಟುವುದನ್ನು ‘ಶೀಘ್ರಮ್’ (ಬೇಗನೆ) ಎಂದು ವಿಶೇಷಿಸಲಾಗಿದೆ. ಕೈಲಾಸದರ್ಶನದಿಂದ ಹರ್ಷ, ಏಕೆಂದರೆ ಶೂನ್ಯತೆಯ ಅನಂತರ ದಿವ್ಯಸ್ಥಳ. ಸೋಮಾಶ್ರಮವನ್ನು ದೇವ-ಗಂಧರ್ವರು ಸೇವಿಸುತ್ತಾರೆ ಎಂಬುದು ಅದರ ಪಾವಿತ್ರ್ಯವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಕಾಲಪರ್ವತದ ‘ಮಹಾಸಾನುಃ’ (ವಿಶಾಲ ತಪ್ಪಲುಗಳುಳ್ಳದ್ದು) ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣ ಅದರ ವಿಸ್ತಾರವಾದ ಬೆನ್ನನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ‘ಹೇಮಗರ್ಭಃ’ (ಒಳಗೆ ಚಿನ್ನವುಳ್ಳದ್ದು) ಎಂಬುದು ಸುದರ್ಶನಕ್ಕಿಂತ ಹಿಂದಿನ ಪರ್ವತದ ವಿಶೇಷಣ; ಅದು ಅದರೊಳಗೆ ಚಿನ್ನದ ಗಣಿಯಿರುವುದನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ; ಹಿಂದಿ ಅನುವಾದದಲ್ಲಿಯೂ ಹಾಗೆಯೇ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಿಸಲಾಗಿದೆ. ದೇವಸಖವೆಂಬ ಪರ್ವತ ವಲ್ಗೇಟ್ ಪಾಠದಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಇದೆ, ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಸಿಗುವುದಿಲ್ಲ; ಅದರ ‘ಪತಗಾಲಯಃ’ (ಪಕ್ಷಿಗಳ ನೆಲೆ) ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣದಿಂದ ಪಕ್ಷಿಗಳ ನಿವಾಸ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ. ನೂರು ಯೋಜನ ವಿಸ್ತಾರದ ಶೂನ್ಯ ಬಯಲನ್ನು ಮೂರು ನಿಷೇಧಗಳಿಂದ ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ — ಪರ್ವತವಿಲ್ಲದ್ದು, ನದಿ-ಮರಗಳಿಲ್ಲದ್ದು, ಯಾವ ಜೀವಿಯೂ ಇಲ್ಲದ್ದು; ಈ ನಿಷೇಧಪರಂಪರೆಯೇ ಅದರ ಭಯಂಕರತೆಯನ್ನು ತರುತ್ತದೆ. ಕೈಲಾಸವನ್ನು ‘ಪಾಂಡುರಃ’ (ಬಿಳಿಯದು) ಎಂದು ಬಿಳಿಯ ಬಣ್ಣದಿಂದ ವಿಶೇಷಿಸಲಾಗಿದೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಅದು ಹಿಮದಿಂದ ಮುಚ್ಚಿದೆ. ‘ವಿಚಿನ್ವತ ಮಹಾಭಾಗಾಂ ರಾಮಪತ್ನೀಮನಿಂದಿತಾಮ್’ ಎಂಬ ಪದಗಳಿಂದ ಸೀತೆಗೆ ಎರಡು ವಿಶೇಷಣಗಳನ್ನು ಕೊಡಲಾಗಿದೆ — ‘ಮಹಾಭಾಗಾ’ ಎಂಬುದು ಅವಳ ಭಾಗ್ಯ, ‘ಅನಿಂದಿತಾ’ ಎಂಬುದು ಅವಳ ಶುದ್ಧಿ. ಈ ಎರಡು ವಿಶೇಷಣಗಳನ್ನು ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ‘ಯಶಸ್ವಿನೀ’ ಎಂಬುದರೊಡನೆ ಅದಲುಬದಲಾಗಿ ಬಳಸಲಾಗಿದೆ; ಇದು ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಪಾಠದೊಡನೆ ಹೋಲಿಸಿದಾಗ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗುತ್ತದೆ.

ಅಲ್ಲಿ ಬಿಳಿಯ ಮೋಡದಂತೆ ಕಾಣುವ, ಜಾಂಬೂನದ ಚಿನ್ನದಿಂದ ಅಲಂಕೃತವಾದ, ವಿಶ್ವಕರ್ಮನು ನಿರ್ಮಿಸಿದ ರಮಣೀಯ ಕುಬೇರಭವನವಿದೆ. ಅಲ್ಲಿ ಹೇರಳವಾದ ಕಮಲಗಳೂ ನೈದಿಲೆಗಳೂ ಉಳ್ಳ, ಹಂಸ-ಕಾರಂಡವಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದ, ಅಪ್ಸರೆಯರ ಗಣಗಳು ಸೇವಿಸುವ ವಿಶಾಲವಾದ ಕಮಲಸರೋವರವಿದೆ. ಅಲ್ಲಿ ಸಕಲ ಲೋಕಗಳಿಂದ ನಮಸ್ಕರಿಸಲ್ಪಡುವ, ಧನವನ್ನು ಕೊಡುವ, ಶ್ರೀಮಂತನಾದ ವೈಶ್ರವಣ ರಾಜನು, ಯಕ್ಷರಾಜನು, ಗುಹ್ಯಕರೊಡನೆ ವಿಹರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಅದರ ಚಂದ್ರನಂತೆ ಬೆಳಗುವ ಪರ್ವತಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಗುಹೆಗಳಲ್ಲಿಯೂ ವೈದೇಹಿಯೊಡನೆ ರಾವಣನನ್ನು ಅಲ್ಲಲ್ಲಿ ಹುಡುಕಬೇಕು. ಕ್ರೌಂಚಪರ್ವತವನ್ನು ತಲುಪಿ ಅದರ ಅತಿದುರ್ಗಮವಾದ ಬಿಲವನ್ನು ಎಚ್ಚರದಿಂದ ಪ್ರವೇಶಿಸಬೇಕು, ಏಕೆಂದರೆ ಅದು ಪ್ರವೇಶಿಸಲು ಕಷ್ಟವಾದುದೆಂದು ಪ್ರಸಿದ್ಧ. ಅಲ್ಲಿ ಸೂರ್ಯಸಮಾನ ಕಾಂತಿಯ, ದೇವರೂಪಿಗಳಾದ ಮಹರ್ಷಿಗಳು ವಾಸಿಸುತ್ತಾರೆ; ದೇವತೆಗಳೂ ಅವರನ್ನು ಚೆನ್ನಾಗಿ ಪ್ರಾರ್ಥಿಸುತ್ತಾರೆ. ‘ಅಪ್ರಮತ್ತೈಃ’ (ಎಚ್ಚರವುಳ್ಳವರಿಂದ) ಎಂಬ ಪದ ಇಲ್ಲಿ ಮಹತ್ತ್ವದ್ದು — ಗುಹೆಯನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸುವಾಗ ಅಜಾಗರೂಕತೆಯೇ ಮೃತ್ಯು. ಕ್ರೌಂಚಬಿಲದ ಉಲ್ಲೇಖ ಮುಂದಿನ ಋಕ್ಷಬಿಲದ ಪ್ರಸಂಗದ ಮುನ್ಸೂಚನೆಯಂತೆ ತೋರುತ್ತದೆ; ಅಲ್ಲಿ ವಾನರರು ನಿಜವಾಗಿಯೂ ಬಿಲವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿ ಕಾಲವನ್ನು ಮೀರುವರು. ಕುಬೇರನನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ಮೂರು ಹೆಸರುಗಳಿಂದ ನೆನೆಯಲಾಗಿದೆ — ವೈಶ್ರವಣ, ಧನದ, ಯಕ್ಷರಾಜ; ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಹೆಸರೂ ಅವನ ಬೇರೆ ಬೇರೆ ಅಂಶವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಗುಹ್ಯಕರು ಅವನ ಪರಿಜನರು. ಕಮಲಸರೋವರದ ವರ್ಣನೆಯಲ್ಲಿ ಕಮಲ, ನೈದಿಲೆ, ಹಂಸ, ಕಾರಂಡವ, ಅಪ್ಸರೆ ಎಂಬ ಐದು ಪದಗಳನ್ನು ಒಂದೇ ಚಿತ್ರದಲ್ಲಿ ಜೋಡಿಸಲಾಗಿದೆ. ‘ಚಂದ್ರನಿಕಾಶೇಷು ಪರ್ವತೇಷು’ (ಚಂದ್ರನಂತೆ ಬೆಳಗುವ ಪರ್ವತಗಳಲ್ಲಿ) ಎಂಬ ಉಪಮೆಯಿಂದ ಕೈಲಾಸಪರಿಸರದ ಬಿಳುಪು ಮತ್ತೆ ನೆನಪಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ. ಕ್ರೌಂಚಬಿಲ ‘ದುಷ್ಪ್ರವೇಶಮ್’ (ಪ್ರವೇಶಿಸಲು ಕಷ್ಟವಾದುದು) ಎಂಬ ಸ್ಮೃತಿವಾಕ್ಯದಿಂದ ಪರಂಪರೆಯ ಪ್ರಮಾಣವನ್ನು ಕೊಡಲಾಗಿದೆ. ಅಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುವ ಮಹರ್ಷಿಗಳನ್ನು ದೇವತೆಗಳೂ ಪ್ರಾರ್ಥಿಸುತ್ತಾರೆ ಎಂಬುದು ಅವರ ಮಹಿಮೆ; ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಾದರೋ ‘ದೇವತೆಗಳಿಂದಲೂ ಪೂಜಿತರು’ ಎಂಬ ಪಾಠವಿದೆ. ಸೂರ್ಯಸಮಾನ ಕಾಂತಿಯವರು, ದೇವರೂಪಿಗಳು ಎಂಬ ಎರಡು ವಿಶೇಷಣಗಳು ಅವರ ತಪಸ್ಸಿನಿಂದ ಸಿದ್ಧವಾದ ತೇಜಸ್ಸನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತವೆ. ‘ಜಾಂಬೂನದಪರಿಷ್ಕೃತಮ್’ (ಜಾಂಬೂನದ ಚಿನ್ನದಿಂದ ಅಲಂಕೃತ) ಎಂಬ ಭವನದ ವಿಶೇಷಣ ಅದರ ಸುವರ್ಣಾಲಂಕಾರವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ; ಜಾಂಬೂನದ ಎಂದರೆ ಜಂಬೂನದಿಯ ಚಿನ್ನ ಎಂಬುದು ಪ್ರಸಿದ್ಧ. ‘ಪಾಂಡುರಮೇಘಾಭಮ್’ (ಬಿಳಿಯ ಮೋಡದಂತೆ ಕಾಣುವುದು) ಎಂಬುದು ಅದರ ಬಿಳಿಯ ಶೋಭೆ; ಅದು ಕೈಲಾಸದ ಬಣ್ಣದೊಡನೆ ಹೊಂದಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ.

ಕ್ರೌಂಚದ ಇತರ ಗುಹೆಗಳನ್ನೂ ತಪ್ಪಲುಗಳನ್ನೂ ಶಿಖರಗಳನ್ನೂ ಕಣಿವೆಗಳನ್ನೂ ಇಳಿಜಾರುಗಳನ್ನೂ ಅಲ್ಲಲ್ಲಿ ಶೋಧಿಸಬೇಕು. ಮರಗಳಿಲ್ಲದ ಕಾಮಶೈಲವನ್ನೂ ಪಕ್ಷಿಗಳ ನೆಲೆಯಾದ ಮಾನಸವನ್ನೂ ನೋಡಬೇಕು; ಅಲ್ಲಿ ಭೂತಗಳಿಗೂ ದೇವತೆಗಳಿಗೂ ರಾಕ್ಷಸರಿಗೂ ಪ್ರವೇಶವಿಲ್ಲ. ತಪ್ಪಲು-ಪ್ರಸ್ಥಗಳೊಡನೆ ಆ ಪರ್ವತವನ್ನು ಎಲ್ಲರೂ ಶೋಧಿಸಬೇಕು. ಕ್ರೌಂಚಪರ್ವತವನ್ನು ದಾಟಿದ ಮೇಲೆ ಮೈನಾಕವೆಂಬ ಪರ್ವತವಿದೆ; ಅಲ್ಲಿ ಮಯನೆಂಬ ದಾನವನು ತಾನೇ ಕಟ್ಟಿದ ಭವನವಿದೆ. ತಪ್ಪಲು-ಪ್ರಸ್ಥ-ಗುಹೆಗಳೊಡನೆ ಮೈನಾಕವನ್ನೂ ಶೋಧಿಸಬೇಕು. ಅಲ್ಲಲ್ಲಿ ಕುದುರೆಮುಖದ ಸ್ತ್ರೀಯರ ನೆಲೆಗಳಿವೆ. ಆ ದೇಶವನ್ನು ದಾಟಿದ ಮೇಲೆ ಸಿದ್ಧರು ಸೇವಿಸುವ ಆಶ್ರಮವನ್ನು ತಲುಪುವರು; ಅಲ್ಲಿ ಸಿದ್ಧರು, ವೈಖಾನಸರು, ವಾಲಖಿಲ್ಯರು ಎಂಬ ತಪಸ್ವಿಗಳು ವಾಸಿಸುತ್ತಾರೆ. ತಪಸ್ಸಿನಿಂದ ಸಿದ್ಧರಾದ, ಪಾಪರಹಿತರಾದ ಅವರಿಗೆ ನಮಸ್ಕರಿಸಬೇಕು; ವಿನಯದಿಂದ ಕೂಡಿ ಸೀತೆಯ ಸುದ್ದಿಯನ್ನು ಕೇಳಬೇಕು. ಮೈನಾಕದ ಹೆಸರನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ಮೊದಲ ಬಾರಿಗೆ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ; ಅದೇ ಮುಂದೆ ಸುಂದರಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ಹನುಮಂತನಿಗೆ ವಿಶ್ರಾಂತಿ ಕೊಡಲು ಮೇಲೆದ್ದು ಬರುವುದು — ಕವಿ ಬೀಜವನ್ನು ಮೊದಲೇ ಬಿತ್ತುತ್ತಾನೆ. ‘ಕಾಮಶೈಲಃ’ ಎಂಬುದು ಮಾನಸದ ವಿಶೇಷಣ; ಅದು ಇಚ್ಛಾನುಸಾರ ಹೋಗಬಹುದಾದ ಸ್ಥಳವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ; ‘ವಿಹಗಾಲಯಃ’ (ಪಕ್ಷಿಗಳ ನೆಲೆ) ಎಂಬುದು ಅದು ಹಂಸಗಳ ನಿವಾಸ ಎಂಬುದನ್ನು. ‘ನ ಗತಿರ್ಭೂತಾನಾಂ ದೇವಾನಾಂ ರಕ್ಷಸಾಂ ಚ’ (ಭೂತ, ದೇವ, ರಾಕ್ಷಸರಿಗೆ ಗತಿಯಿಲ್ಲ) ಎಂಬ ನಿಷೇಧದಿಂದ ಅದರ ದುರ್ಗಮತೆ ಸ್ಥಾಪಿತವಾಗಿದೆ; ಆದರೂ ವಾನರರು ಅದನ್ನು ಶೋಧಿಸಲೇಬೇಕು — ಇದೇ ಅವರ ವಿಶಿಷ್ಟ ಸಾಮರ್ಥ್ಯ. ಮಯನು ದಾನವರ ಶಿಲ್ಪಿ, ವಿಶ್ವಕರ್ಮನ ಪ್ರತಿಸ್ಪರ್ಧಿಯಂತೆ; ಅವನು ತಾನೇ ಕಟ್ಟಿದ ಭವನ ಮೈನಾಕದಲ್ಲಿದೆ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಕುದುರೆಮುಖದ ಸ್ತ್ರೀಯರ ನೆಲೆಗಳು ಕಿನ್ನರಲೋಕದ ಸೂಚಕ. ವೈಖಾನಸರು, ವಾಲಖಿಲ್ಯರು ಸೂಕ್ಷ್ಮಶರೀರದ ತಪಸ್ವಿಗಳು; ಅವರು ಸೂರ್ಯನ ರಥವನ್ನು ಹಿಂಬಾಲಿಸುತ್ತಾರೆ ಎಂಬುದು ಪುರಾಣಪ್ರಸಿದ್ಧ. ‘ವಿನಯಾನ್ವಿತೈಃ ಪ್ರಷ್ಟವ್ಯಾ’ (ವಿನಯದಿಂದ ಕೂಡಿ ಕೇಳಬೇಕು) ಎಂಬುದು ಮತ್ತೆ ಶಿಷ್ಟಾಚಾರದ ನಿರ್ದೇಶ.

ಅಲ್ಲಿ ಚಿನ್ನದ ಕಮಲಗಳಿಂದ ಮುಚ್ಚಿದ, ಬಾಲಸೂರ್ಯನಂತೆ ಹೊಳೆಯುವ ಶುಭ ಹಂಸಗಳು ಸಂಚರಿಸುವ ವೈಖಾನಸವೆಂಬ ಸರೋವರವಿದೆ. ಕುಬೇರನ ವಾಹನವಾದ ಸಾರ್ವಭೌಮನೆಂದು ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾದ ಆನೆ ಹೆಣ್ಣಾನೆಗಳೊಡನೆ ಸದಾ ಆ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಸುತ್ತಾಡುತ್ತದೆ. ಆ ಸರೋವರವನ್ನು ದಾಟಿದ ಮೇಲೆ ಚಂದ್ರ-ಸೂರ್ಯರಿಲ್ಲದ, ನಕ್ಷತ್ರಗಣಗಳಿಲ್ಲದ, ಮೋಡಗಳಿಲ್ಲದ, ಶಬ್ದವಿಲ್ಲದ ಆಕಾಶ ಕಾಣುತ್ತದೆ. ಆದರೂ ಆ ಪ್ರದೇಶ ಸೂರ್ಯಕಿರಣಗಳಿಂದ ಬೆಳಗಿದಂತೆ ಪ್ರಕಾಶಿಸುತ್ತದೆ — ಅಲ್ಲಿ ವಿಶ್ರಮಿಸುತ್ತಿರುವ ತಪಸ್ಸಿದ್ಧರಾದ, ದೇವಸದೃಶರಾದ, ಸ್ವಯಂಪ್ರಭರಾದವರಿಂದ. ಆ ಪ್ರದೇಶವನ್ನು ದಾಟಿದ ಮೇಲೆ ಶೈಲೋದಾ ಎಂಬ ನದಿ; ಅದರ ಎರಡೂ ದಡಗಳಲ್ಲಿ ಕೀಚಕಗಳೆಂಬ ಬಿದಿರುಗಳಿವೆ. ಅವೇ ಸಿದ್ಧರನ್ನು ಆಚೆಯ ದಡಕ್ಕೆ ಒಯ್ಯುತ್ತವೆ, ಮತ್ತೆ ಕರೆತರುತ್ತವೆ — ಬಿದಿರುಗಳು ಸೇತುವೆಯಂತೆ ಕೆಲಸ ಮಾಡುತ್ತವೆ ಎಂಬುದು ಅದ್ಭುತ ಚಿತ್ರ. ಅಲ್ಲಿ ಪುಣ್ಯವಂತರ ಆಶ್ರಯವಾದ ಉತ್ತರಕುರುಗಳಿವೆ. ಅನಂತರ ಚಿನ್ನದ ಕಮಲಗಳುಳ್ಳ ಕಮಲಿನಿಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ನೀರಿನ, ನೀಲ-ವೈಡೂರ್ಯದ ಎಲೆಗಳಿಂದ ಸಮೃದ್ಧವಾದ ಸಾವಿರಾರು ನದಿಗಳು ಹರಿಯುತ್ತವೆ. ಮೂವತ್ತೈದನೆಯ ಶ್ಲೋಕವು ಮೂರು ಅರ್ಧಗಳಿಂದ ರಚಿತವಾಗಿದೆ. ‘ಹೇಮಪುಷ್ಕರಸಂಛನ್ನಮ್’ (ಚಿನ್ನದ ಕಮಲಗಳಿಂದ ಮುಚ್ಚಿದ) ಎಂಬ ಸರೋವರದ ವಿಶೇಷಣ ಅದರ ಸುವರ್ಣಕಮಲಗಳನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಸಾರ್ವಭೌಮವು ಕುಬೇರನ ವಾಹನಗಜ; ‘ಔಪವಾಹ್ಯಃ’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅದು ರಾಜವಾಹನ ಎಂದು ತಿಳಿಸಲಾಗಿದೆ. ಆಕಾಶದ ವರ್ಣನೆಯಲ್ಲಿ ನಾಲ್ಕು ನಿಷೇಧಗಳಿವೆ — ಚಂದ್ರ-ಸೂರ್ಯರಿಲ್ಲದ್ದು, ನಕ್ಷತ್ರಗಣಗಳಿಲ್ಲದ್ದು, ಮೋಡಗಳಿಲ್ಲದ್ದು, ಶಬ್ದವಿಲ್ಲದ್ದು; ಆದರೂ ಅಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಾಶವಿದೆ, ಅದು ತಪಸ್ಸಿದ್ಧರ ಸ್ವಯಂಪ್ರಭೆಯಿಂದಲೇ ಹುಟ್ಟುತ್ತದೆ. ಈ ಚಿತ್ರ ದಾರ್ಶನಿಕವೂ ಹೌದು — ಎಲ್ಲಿ ಹೊರಗಿನ ಬೆಳಕಿಲ್ಲವೋ ಅಲ್ಲಿ ಒಳಗಿನ ಬೆಳಕೇ ಆಧಾರ. ಶೈಲೋದೆಯ ಕೀಚಕ ಬಿದಿರುಗಳು ಸೇತುವೆಯ ಕೆಲಸ ಮಾಡುತ್ತವೆ ಎಂಬುದು ಅದ್ಭುತ; ‘ನಯಂತಿ ಪ್ರತ್ಯಾನಯಂತಿ ಚ’ (ಒಯ್ಯುತ್ತವೆ, ಮತ್ತೆ ಕರೆತರುತ್ತವೆ) ಎಂಬ ಎರಡು ಕ್ರಿಯೆಗಳು ಅವು ತಾವಾಗಿಯೇ ಚಲಿಸುವುವು ಎಂಬುದನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತವೆ. ಉತ್ತರಕುರುಗಳು ‘ಕೃತಪುಣ್ಯಪ್ರತಿಶ್ರಯಾಃ’ (ಪುಣ್ಯವಂತರ ಆಶ್ರಯ) — ಅಲ್ಲಿ ಪುಣ್ಯವಂತರು ಮಾತ್ರ ಆಶ್ರಯ ಪಡೆಯುತ್ತಾರೆ. ‘ಗಜಃ ಪರ್ಯೇತಿ ತಂ ದೇಶಂ ಸದಾ ಸಹ ಕರೇಣುಭಿಃ’ (ಆನೆ ಹೆಣ್ಣಾನೆಗಳೊಡನೆ ಸದಾ ಆ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಸುತ್ತಾಡುತ್ತದೆ) ಎಂಬ ವಾಕ್ಯದಲ್ಲಿ ‘ಸದಾ’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ನಿರಂತರತೆ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ; ಆ ಆನೆ ಆ ಪ್ರದೇಶವನ್ನು ನಿತ್ಯವೂ ಪ್ರದಕ್ಷಿಣೆ ಮಾಡುವಂತಿದೆ.

ಅಲ್ಲಿ ಕೆಂಪು ನೈದಿಲೆಗಳ ವನಗಳಿಂದಲೂ ಚಿನ್ನದ ಕಮಲಗಳಿಂದಲೂ ಅಲಂಕೃತವಾದ ಜಲಾಶಯಗಳು ಬಾಲಸೂರ್ಯನಂತೆ ಹೊಳೆಯುತ್ತವೆ. ಬೆಲೆಬಾಳುವ ರತ್ನಗಳ ಎಲೆಗಳುಳ್ಳ, ಚಿನ್ನದ ಕಾಂತಿಯ ಕೇಸರಗಳುಳ್ಳ ವಿಚಿತ್ರವಾದ ನೀಲಕಮಲಗಳ ವನಗಳಿಂದ ಆ ದೇಶ ಎಲ್ಲೆಡೆ ಸುತ್ತುವರಿದಿದೆ. ಅಲ್ಲಿಯ ನದಿಗಳ ಮರಳದಂಡೆಗಳು ಅಸಾಟಿಯಾದ ಮುತ್ತುಗಳಿಂದಲೂ ಬೆಲೆಬಾಳುವ ರತ್ನಗಳಿಂದಲೂ ಚಿನ್ನದಿಂದಲೂ ಉಕ್ಕಿವೆ. ಸರ್ವರತ್ನಮಯವಾದ, ವಿಚಿತ್ರವಾದ, ಚಿನ್ನಮಯವಾದ, ಅಗ್ನಿಯಂತೆ ಹೊಳೆಯುವ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಪರ್ವತಗಳು ಅವುಗಳೊಳಕ್ಕೆ ಇಳಿದಿವೆ. ಅಲ್ಲಿಯ ಮರಗಳು ನಿತ್ಯವೂ ಹೂ-ಹಣ್ಣುಗಳಿಂದ ಕೂಡಿವೆ, ಪಕ್ಷಿಗಳಿಂದ ತುಂಬಿವೆ; ದಿವ್ಯವಾದ ಗಂಧ, ರಸ, ಸ್ಪರ್ಶಗಳುಳ್ಳ ಅವು ಎಲ್ಲ ಬಯಕೆಗಳನ್ನೂ ಸುರಿಸುತ್ತವೆ. ಇತರ ಶ್ರೇಷ್ಠ ವೃಕ್ಷಗಳು ನಾನಾ ಆಕಾರದ ವಸ್ತ್ರಗಳನ್ನೂ, ಮುತ್ತು-ವೈಡೂರ್ಯಗಳಿಂದ ಚಿತ್ರಿತವಾದ ಆಭರಣಗಳನ್ನೂ, ಸ್ತ್ರೀಯರಿಗೂ ಪುರುಷರಿಗೂ ತಕ್ಕ ವಸ್ತುಗಳನ್ನೂ ಫಲವಾಗಿ ಕೊಡುತ್ತವೆ. ಇನ್ನು ಕೆಲವು ಎಲ್ಲ ಋತುಗಳಲ್ಲೂ ಸುಖವಾಗಿ ಅನುಭವಿಸಬಹುದಾದ, ಬೆಲೆಬಾಳುವ ರತ್ನಗಳಿಂದ ಚಿತ್ರಿತವಾದ ಫಲಗಳನ್ನು ಹುಟ್ಟಿಸುತ್ತವೆ. ನಲವತ್ತೈದನೆಯ ಶ್ಲೋಕವು ಮೂರು ಅರ್ಧಗಳಿಂದ ರಚಿತವಾಗಿದೆ. ಉತ್ತರಕುರುಗಳು ಭಾರತೀಯ ಪರಂಪರೆಯಲ್ಲಿ ಭೋಗಭೂಮಿ ಎಂದು ಪ್ರಸಿದ್ಧ; ಇಲ್ಲಿ ಕವಿ ಅವುಗಳ ಕಲ್ಪವೃಕ್ಷಮಯ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿ ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ; ಅದರಿಂದ ಅಲ್ಲಿ ಕರ್ಮಭೂಮಿಯ ನಿಯಮಗಳು ಅನ್ವಯಿಸುವುದಿಲ್ಲ ಎಂದು ಧ್ವನಿಸುತ್ತದೆ. ಉತ್ತರಕುರುಗಳ ವರ್ಣನೆ ರಾಮಾಯಣದಲ್ಲಿನ ಅತಿ ವಿಸ್ತಾರವಾದ ಭೋಗಭೂಮಿವರ್ಣನೆಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದು. ಜಲಾಶಯಗಳು ಕೆಂಪು ನೈದಿಲೆಗಳಿಂದಲೂ ಚಿನ್ನದ ಕಮಲಗಳಿಂದಲೂ ಅಲಂಕೃತ, ನದಿಗಳು ಚಿನ್ನದ ಕಮಲಗಳುಳ್ಳ ಕಮಲಿನಿಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ನೀರಿನವು, ಮರಳದಂಡೆಗಳು ಮುತ್ತು-ರತ್ನ-ಚಿನ್ನಗಳಿಂದ ಉಕ್ಕಿದವು — ಹೀಗೆ ನೀರೂ ನೆಲವೂ ಎರಡೂ ರತ್ನಮಯ. ವೃಕ್ಷಗಳು ಕೇವಲ ಹಣ್ಣುಗಳನ್ನಲ್ಲ, ವಸ್ತ್ರಗಳು, ಆಭರಣಗಳು, ಹಾಸಿಗೆಗಳು, ಮಾಲೆಗಳು, ಪಾನೀಯಗಳು, ಭಕ್ಷ್ಯಗಳನ್ನೂ ಹುಟ್ಟಿಸುತ್ತವೆ; ಇದು ಕಲ್ಪವೃಕ್ಷದ ಕಲ್ಪನೆ. ‘ಸ್ತ್ರೀಣಾಂ ಯಾನ್ಯನುರೂಪಾಣಿ ಪುರುಷಾಣಾಂ ತಥೈವ ಚ’ (ಸ್ತ್ರೀಯರಿಗೂ ಪುರುಷರಿಗೂ ತಕ್ಕವು) ಎಂಬುದರಿಂದ ಇಬ್ಬರಿಗೂ ಯೋಗ್ಯ ವಸ್ತುಗಳು ಎಂದು ಸೂಚಿತ. ‘ಸರ್ವಕಾಮಾನ್ ಸ್ರವಂತಿ’ (ಎಲ್ಲ ಬಯಕೆಗಳನ್ನೂ ಸುರಿಸುತ್ತವೆ) ಎಂಬ ಕ್ರಿಯಾಪದ ಆ ವೃಕ್ಷಗಳ ಸ್ವಭಾವವನ್ನು ಒಂದೇ ಪದದಲ್ಲಿ ಹೇಳುತ್ತದೆ. ಇಲ್ಲಿ ಕರ್ಮಫಲದ ಚಿಂತೆಯಿಲ್ಲ, ಏಕೆಂದರೆ ಅದು ಪುಣ್ಯಭೂಮಿಯೇ. ‘ಹುತಾಶನಸಮಪ್ರಭೈಃ’ (ಅಗ್ನಿಯಂತೆ ಹೊಳೆಯುವ) ಎಂಬ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಪರ್ವತಗಳ ವಿಶೇಷಣ ಅವುಗಳ ಸುವರ್ಣದೀಪ್ತಿಯನ್ನು ಅಗ್ನಿಗೆ ಹೋಲಿಸಿ ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ‘ಪತ್ರರಥಾಕುಲಾಃ’ ಎಂದರೆ ಪಕ್ಷಿಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದವು; ಇಲ್ಲಿ ‘ಪತ್ರರಥ’ (ರೆಕ್ಕೆಯೇ ರಥವಾಗಿ ಉಳ್ಳದ್ದು) ಎಂಬುದು ಪಕ್ಷಿಯ ಪರ್ಯಾಯಪದ.

ಇತರ ಮರಗಳು ಬಣ್ಣಬಣ್ಣದ ಹಾಸುಗಳುಳ್ಳ ಹಾಸಿಗೆಗಳನ್ನೂ, ಮನೋಹರವಾದ ಮಾಲೆಗಳನ್ನೂ, ಬೆಲೆಬಾಳುವ ಪಾನೀಯಗಳನ್ನೂ, ವಿವಿಧ ಭಕ್ಷ್ಯಗಳನ್ನೂ ಫಲವಾಗಿ ಕೊಡುತ್ತವೆ; ಗುಣಸಂಪನ್ನರಾದ, ರೂಪ-ಯೌವನಗಳಿಂದ ಗುರುತಿಸಲ್ಪಡುವ ಸ್ತ್ರೀಯರೂ ಅಲ್ಲಿರುತ್ತಾರೆ. ಗಂಧರ್ವರು, ಕಿನ್ನರರು, ಸಿದ್ಧರು, ನಾಗರು, ವಿದ್ಯಾಧರರು ಹೊಳೆಯುವ ಕಾಂತಿಯುಳ್ಳವರಾಗಿ ನಾರಿಯರೊಡನೆ ಸತತವಾಗಿ ವಿಹರಿಸುತ್ತಾರೆ. ಎಲ್ಲರೂ ಸುಕೃತ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಮಾಡಿದವರು, ಎಲ್ಲರೂ ಸುಖಾನುಭವದಲ್ಲಿ ನಿರತರು, ಎಲ್ಲರೂ ಕಾಮ-ಅರ್ಥಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದವರು; ಅವರು ಸ್ತ್ರೀಯರೊಡನೆ ವಾಸಿಸುತ್ತಾರೆ. ಎಲ್ಲ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಮನಸ್ಸಿಗೂ ಆನಂದ ಕೊಡುವ ಗೀತ-ವಾದ್ಯಗಳ ನಿನಾದವೂ ಗಟ್ಟಿಯಾದ ನಗುವಿನ ಧ್ವನಿಯೂ ಅಲ್ಲಿ ಸತತವಾಗಿ ಕೇಳಿಸುತ್ತವೆ. ಅಲ್ಲಿ ಸಂತೋಷವಿಲ್ಲದವನು ಯಾರೂ ಇಲ್ಲ, ಅಸತ್ತನ್ನು ಪ್ರೀತಿಸುವವನೂ ಯಾರೂ ಇಲ್ಲ; ದಿನದಿನವೂ ಅಲ್ಲಿ ಮನೋಹರ ಗುಣಗಳು ಹೆಚ್ಚುತ್ತವೆ. ಆ ದೇಶವನ್ನು ದಾಟಿದ ಮೇಲೆ ಉತ್ತರ ಸಮುದ್ರವಿದೆ; ಅದರ ನಡುವೆ ಚಿನ್ನಮಯವಾದ ಮಹತ್ತಾದ ಸೋಮಗಿರಿ ಎಂಬ ಪರ್ವತವಿದೆ. ‘ಅಹನ್ಯಹನಿ ವರ್ಧಂತೇ ಗುಣಾಃ’ (ದಿನದಿನವೂ ಗುಣಗಳು ಹೆಚ್ಚುತ್ತವೆ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಉತ್ತರಕುರುಗಳ ಪುಣ್ಯಭೂಮಿತ್ವವನ್ನು ಸಂಕ್ಷೇಪವಾಗಿ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ — ಅಲ್ಲಿ ಕಾಲವು ಕ್ಷಯಕ್ಕಲ್ಲ, ವೃದ್ಧಿಗೇ ಕಾರಣ. ಉತ್ತರಕುರುಗಳ ಜನರನ್ನು ಮೂರು ವಿಶೇಷಣಗಳಿಂದ ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ — ಸುಕೃತಕರ್ಮಿಗಳು, ಸುಖನಿರತರು, ಕಾಮ-ಅರ್ಥಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದವರು; ಇವುಗಳಿಂದ ಅವರ ಪೂರ್ವಜನ್ಮದ ಪುಣ್ಯವೂ ವರ್ತಮಾನದ ಸುಖವೂ ಎರಡೂ ಸೂಚಿತವಾಗಿವೆ. ಗಂಧರ್ವ, ಕಿನ್ನರ, ಸಿದ್ಧ, ನಾಗ, ವಿದ್ಯಾಧರರೆಂಬ ದಿವ್ಯಯೋನಿಗಳು ಅಲ್ಲಿ ನಾರಿಯರೊಡನೆ ವಿಹರಿಸುತ್ತಾರೆ. ಗೀತ-ವಾದ್ಯ ನಿನಾದ ಮತ್ತು ಗಟ್ಟಿಯಾದ ನಗುವಿನ ಧ್ವನಿ ಎಂಬ ಶಬ್ದಚಿತ್ರದಿಂದ ಆ ದೇಶದ ವಾತಾವರಣವನ್ನು ಕಿವಿಗೆ ಗೋಚರವಾಗಿಸಲಾಗಿದೆ. ‘ನ ಕಶ್ಚಿದಮುದಿತಃ, ನ ಕಶ್ಚಿದಸತ್ಪ್ರಿಯಃ’ (ಸಂತೋಷವಿಲ್ಲದವನು ಯಾರೂ ಇಲ್ಲ, ಅಸತ್ಪ್ರಿಯನು ಯಾರೂ ಇಲ್ಲ) ಎಂಬ ಎರಡು ನಿಷೇಧಗಳಿಂದ ಅಲ್ಲಿ ದುಃಖದ ಮತ್ತು ದುಷ್ಟತನದ ಅಭಾವ ಸ್ಥಾಪಿತವಾಗಿದೆ. ಉತ್ತರಸಮುದ್ರದ ನಡುವೆ ಚಿನ್ನಮಯವಾದ ಮಹತ್ತಾದ ಸೋಮಗಿರಿ — ಅದೇ ಉತ್ತರದಿಕ್ಕಿನ ಕೊನೆಯ ಗುರುತು. ಭೋಗಭೂಮಿಯ ಅನಂತರವೇ ದೇವಭೂಮಿ ಎಂಬ ಕ್ರಮ ಅರ್ಥಪೂರ್ಣ. ‘ಸರ್ವಭೂತಮನೋರಮಃ’ (ಸಕಲ ಪ್ರಾಣಿಗಳಿಗೂ ಮನೋಹರ) ಎಂಬ ಶಬ್ದದ ವಿಶೇಷಣದಿಂದ ಆ ನಿನಾದ ಅಲ್ಲಿಯವರಿಗೆ ಮಾತ್ರವಲ್ಲ, ಎಲ್ಲ ಪ್ರಾಣಿಗಳಿಗೂ ಮನೋಹರ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ‘ಅಹನ್ಯಹನಿ’ (ದಿನದಿನವೂ) ಎಂಬ ಪುನರುಕ್ತಿಯಿಂದ ಪ್ರತಿದಿನದ ವೃದ್ಧಿ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ.

ಇಂದ್ರಲೋಕದಲ್ಲಿರುವ ಮತ್ತು ಬ್ರಹ್ಮಲೋಕದಲ್ಲಿರುವ ದೇವತೆಗಳು ಸ್ವರ್ಗವನ್ನು ಮುಟ್ಟಿರುವ ಆ ಗಿರಿರಾಜನನ್ನು ನೋಡುತ್ತಾರೆ. ಆ ದೇಶ ಸೂರ್ಯನಿಲ್ಲದಿದ್ದರೂ ಅದರ ಕಾಂತಿಯಿಂದ ಪ್ರಕಾಶಿಸುತ್ತದೆ; ಉರಿಯುವ ಸೂರ್ಯನಿಂದ ಬೆಳಗಿದಂತೆ ಸೂರ್ಯಶೋಭೆಯಿಂದ ಅದನ್ನು ಗುರುತಿಸಬಹುದು. ಅಲ್ಲಿ ವಿಶ್ವಾತ್ಮನಾದ ಭಗವಂತ, ಹನ್ನೊಂದು ರೂಪಗಳ ಶಂಭು, ಬ್ರಹ್ಮರ್ಷಿಗಳಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿದ ದೇವೇಶ ಬ್ರಹ್ಮ ವಾಸಿಸುತ್ತಾರೆ. ‘ಕುರುಗಳ ಉತ್ತರಕ್ಕೆ ನೀವು ಯಾವ ರೀತಿಯಿಂದಲೂ ಹೋಗಬಾರದು; ಬೇರೆ ಪ್ರಾಣಿಗಳಿಗೂ ಅಲ್ಲಿ ಗತಿ ಸಾಗುವುದಿಲ್ಲ’ ಎಂಬುದು ಸ್ಪಷ್ಟ ನಿಷೇಧ. ಆ ಸೋಮಗಿರಿ ದೇವತೆಗಳಿಗೂ ದುರ್ಗಮ; ಅದನ್ನು ನೋಡಿ ಅಲ್ಲಿಂದ ಬೇಗನೆ ಹಿಂದಿರುಗಬೇಕು. ಇಲ್ಲಿ ಉಳಿದ ಮೂರು ದಿಕ್ಕುಗಳಂತೆ ಉತ್ತರದಿಕ್ಕಿಗೂ ಸೀಮೆಯನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಲಾಗಿದೆ; ಆದರೆ ಈ ಸೀಮೆಗೆ ಕಾರಣ ಭಯವಲ್ಲ, ಪಾವಿತ್ರ್ಯ — ಎಲ್ಲಿ ಬ್ರಹ್ಮನೂ ಶಂಭುವೂ ವಾಸಿಸುತ್ತಾರೋ ಅಲ್ಲಿ ಮರ್ತ್ಯರ ಪ್ರವೇಶ ವಿಹಿತವಲ್ಲ. ‘ಆಲೋಕ್ಯ’ (ನೋಡಿ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ನೋಡುವುದಕ್ಕೆ ಮಾತ್ರ ಅನುಮತಿ, ಪ್ರವೇಶಕ್ಕಲ್ಲ. ‘ದಿವಂ ಗತಮ್’ (ಸ್ವರ್ಗವನ್ನು ಮುಟ್ಟಿದ) ಎಂಬ ಗಿರಿರಾಜನ ವಿಶೇಷಣದಿಂದ ಅದರ ಔನ್ನತ್ಯವನ್ನು ಅತಿಶಯವಾಗಿ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ — ಅದು ಸ್ವರ್ಗವನ್ನೇ ಮುಟ್ಟುತ್ತದೆ. ‘ವಿಸೂರ್ಯೋಽಪಿ ಪ್ರಕಾಶತೇ’ (ಸೂರ್ಯನಿಲ್ಲದಿದ್ದರೂ ಪ್ರಕಾಶಿಸುತ್ತದೆ) ಎಂಬ ವಿರೋಧಾಭಾಸದಿಂದ ಅದರ ಸ್ವಯಂಪ್ರಭತ್ವ ಸ್ಥಾಪಿತವಾಗಿದೆ. ‘ಏಕಾದಶಾತ್ಮಕಃ ಶಂಭುಃ’ ಎಂಬುದು ಏಕಾದಶ ರುದ್ರರ ನಿರ್ದೇಶ. ಬ್ರಹ್ಮನ ನಿವಾಸ ಬ್ರಹ್ಮರ್ಷಿಗಳಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿದಿದೆ. ನಿಷೇಧವಾಕ್ಯದಲ್ಲಿ ‘ಕಥಂಚನ’ (ಯಾವ ರೀತಿಯಿಂದಲೂ) ಎಂಬ ಪದ ನಿಷೇಧದ ಕಠೋರತೆಯನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುತ್ತದೆ — ಯಾವ ಉಪಾಯದಿಂದಲೂ ಹೋಗಬಾರದು. ‘ಅನ್ಯೇಷಾಮಪಿ ಭೂತಾನಾಂ ಗತಿರ್ನಾನುಕ್ರಾಮತಿ’ (ಬೇರೆ ಪ್ರಾಣಿಗಳಿಗೂ ಗತಿ ಸಾಗುವುದಿಲ್ಲ) ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ ನಿಷೇಧ ಸಾರ್ವತ್ರಿಕ, ಕೇವಲ ವಾನರರಿಗಲ್ಲ.

‘ವಾನರಶ್ರೇಷ್ಠರೇ, ವಾನರರು ಹೋಗಲು ಸಾಧ್ಯವಿರುವುದು ಇಷ್ಟೇ; ಅದರಾಚೆಯ ಸೂರ್ಯನಿಲ್ಲದ, ಎಲ್ಲೆಯಿಲ್ಲದ ಪ್ರದೇಶವನ್ನು ನಾವು ಅರಿಯೆವು.’ ‘ನಾನು ವರ್ಣಿಸಿದುದೆಲ್ಲವನ್ನೂ ಶೋಧಿಸಬೇಕು; ನಾನು ಹೇಳದಿರುವ ಬೇರೆ ಯಾವುದರ ಬಗ್ಗೆಯೂ ನಿಮ್ಮ ಬುದ್ಧಿಯನ್ನು ಉಪಯೋಗಿಸಿ’ — ಎಂದು ಅನ್ವೇಷಣೆಯ ಪೂರ್ಣತೆಯನ್ನು ಆದೇಶಿಸಲಾಯಿತು; ಹೇಳಿಕೆ ಅಪೂರ್ಣವಾಗಿರಬಹುದು, ಬುದ್ಧಿಯಾದರೋ ಪೂರ್ಣವಾಗಿರಬೇಕು. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ವಂಶಸ್ಥ ವೃತ್ತದ ಎರಡು ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಸುಗ್ರೀವನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ‘ಹೀಗೆ ದಾಶರಥಿಗೆ ಮಹತ್ತಾದ ಪ್ರಿಯ ಮಾಡಿದಂತಾಗುವುದು, ಅದರಿಂದ ನನಗೂ ಮಹತ್ತಾದ ಪ್ರಿಯ; ವಾಯು-ಅಗ್ನಿಗಳಿಗೆ ಸಮಾನರಾದವರೇ, ವಿದೇಹರಾಜಪುತ್ರಿಯನ್ನು ಕಂಡುಹಿಡಿಯುವ ಕರ್ಮದಿಂದ ಇದು ಸಿದ್ಧಿಸುತ್ತದೆ. ಅನಂತರ ಕೃತಾರ್ಥರಾಗಿ, ಒಟ್ಟಾಗಿ, ಬಂಧುಗಳೊಡನೆ, ನನ್ನಿಂದ ಮನೋಹರವಾದ ಎಲ್ಲ ಗುಣಗಳಿಂದ ಪೂಜಿತರಾಗಿ, ಶತ್ರುಗಳು ಶಾಂತರಾಗಿ, ಪ್ರಿಯೆಯರೊಡನೆ, ಲೋಕದ ಆಧಾರರಾಗಿ, ವಾನರರೇ, ನೀವು ಭೂಮಿಯ ಮೇಲೆ ಸಂಚರಿಸುವಿರಿ.’ ಬಹುಮಾನದ ಚಿತ್ರವನ್ನು ಇಲ್ಲಿಯೂ ಹಿಂದಿನ ಎರಡು ಸರ್ಗಗಳಂತೆಯೇ ಕೊಡಲಾಗಿದೆ; ಆದರೆ ಇಲ್ಲಿ ಅದು ಇನ್ನೂ ವಿಸ್ತಾರವಾದುದು — ಕೇವಲ ಧನವಲ್ಲ, ಶತ್ರುಶಾಂತಿಯೂ ಬಂಧುಗಳೊಡನೆ ಸುಖವೂ. ‘ಅಭಾಸ್ಕರಮ್ ಅಮರ್ಯಾದಮ್’ ಎಂಬ ಎರಡು ಪದಗಳನ್ನು ಪಶ್ಚಿಮದಿಕ್ಕಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿಯೂ ಹಾಗೆಯೇ ಬಳಸಲಾಗಿದೆ; ಅದರಿಂದ ಕವಿ ದಿಕ್ಕುಗಳ ಅಂತ್ಯದ ಏಕರೂಪತೆಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ನ ಜಾನೀಮಃ’ (ನಾವು ಅರಿಯೆವು) ಎಂಬ ಒಪ್ಪಿಗೆ ರಾಜನ ಸತ್ಯನಿಷ್ಠೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ — ತಿಳಿಯದುದನ್ನು ಹೇಳಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ‘ನಾನು ಹೇಳದಿರುವ ಬೇರೆ ಯಾವುದರ ಬಗ್ಗೆಯೂ ಬುದ್ಧಿಯನ್ನು ಉಪಯೋಗಿಸಿ’ ಎಂಬ ಮಾತು ಬುದ್ಧಿಯ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯಕ್ಕೆ ಅನುಮತಿ ನೀಡುತ್ತದೆ. ಕೊನೆಯ ಎರಡು ಶ್ಲೋಕಗಳು ವಂಶಸ್ಥ ವೃತ್ತದಲ್ಲಿ ರಚಿತವಾಗಿವೆ. ‘ಅನಿಲಾನಲೋಪಮಾಃ’ (ವಾಯು-ಅಗ್ನಿಗಳಿಗೆ ಸಮಾನರಾದವರೇ) ಎಂಬ ಸಂಬೋಧನೆ ವಾನರರ ವೇಗವನ್ನೂ ತೇಜಸ್ಸನ್ನೂ ಎರಡನ್ನೂ ನೆನಪಿಸುತ್ತದೆ. ‘ಭೂತಧರಾಃ’ (ಲೋಕದ ಆಧಾರರು) ಎಂಬ ಕೊನೆಯ ವಿಶೇಷಣ ಅವರ ಮುಂದಿನ ಗೌರವವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ — ಸೀತೆಯನ್ನು ಕರೆತರುವವರು ಲೋಕದ ಆಧಾರರಾಗುವರು.

ശ്വശുരനെ പടിഞ്ഞാറേ ദിക്കിലേക്കു നിയോഗിച്ചശേഷം വാനരേശ്വരനായ സുഗ്രീവൻ വീരനായ ശതബലി എന്ന വാനരനെ വിളിക്കുന്നു. എല്ലാമറിയുന്നവനും എല്ലാ വാനരന്മാരിലും ശ്രേഷ്ഠനുമായ രാജാവ് അപ്പോൾ തനിക്കും രാമനും ഹിതകരമായ വാക്കുകൾ പറഞ്ഞു — രണ്ടു ഹിതങ്ങളുടെയും ഈ സമന്വയംതന്നെയാണ് ഈ സർഗത്തിന്റെ മൂലസ്വരം. ‘നിന്നെപ്പോലുള്ള വനവാസികളുടെ നൂറായിരത്താൽ ചുറ്റപ്പെട്ട്, വൈവസ്വതന്റെ (യമന്റെ) പുത്രന്മാരായ എല്ലാ മന്ത്രിമാരോടുമൊപ്പം പ്രവേശിച്ച്, ഹിമപർവതം അലങ്കാരമായുള്ള വിസ്തൃതമായ വടക്കേ ദിക്ക് എല്ലാ ഭാഗത്തും തിരയുവിൻ; യശസ്വിനിയായ രാമപത്നിയെ അന്വേഷിക്കുവിൻ’ എന്ന് ആദേശിക്കുന്നു. ‘ഈ കാര്യം നിർവഹിക്കപ്പെട്ട്, ദാശരഥിക്കു പ്രിയം ചെയ്തുകഴിഞ്ഞാൽ നാം കടത്തിൽനിന്നു മുക്തരും കൃതാർഥരും കാര്യമറിയുന്നവരിൽ ശ്രേഷ്ഠരുമാകും’ എന്നു പറയുന്നു. ‘മഹാത്മാവായ രാഘവൻ നമുക്കു പ്രിയം ചെയ്തു; അതിനു പ്രത്യുപകാരം ചെയ്യാനായാൽ മാത്രമേ ജീവിതം സഫലമാകൂ.’ പിന്നെ ഒരു നീതിവാക്യം — ‘തനിക്കു മുമ്പ് ഒന്നും ചെയ്യാത്ത യാചകന്റെ കാര്യംപോലും നിർവഹിക്കുന്നവന്റെ ജന്മം സഫലമാകുന്നു; മുമ്പേ ഉപകാരം ചെയ്തവന്റെ കാര്യത്തിൽ പിന്നെ പറയാനുണ്ടോ?’ ഇവിടെ സുഗ്രീവൻ കൃതജ്ഞതയുടെ സിദ്ധാന്തംതന്നെ ഉപദേശിക്കുന്നു. ഹിമപർവതം വടക്കേ ദിക്കിന്റെ അലങ്കാരമാണ് എന്ന ഉപമ മനോഹരമാണ് — പർവതം ദിക്കിന്റെ കർണാഭരണംപോലെ. വൈവസ്വതപുത്രന്മാർ എന്നതിലൂടെ വാനരന്മാരുടെ ദേവാംശബന്ധം വീണ്ടും സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ശതബലിയെ ഇവിടെ ആദ്യമായി വടക്കേ ദിക്കിന്റെ നായകനായി നിയോഗിക്കുന്നു; അവന്റെ പേരുതന്നെ ‘നൂറുപേരുടെ ബലം’ എന്നു ധ്വനിപ്പിക്കുന്നു. ‘സർവജ്ഞഃ’ (എല്ലാമറിയുന്നവൻ) എന്ന സുഗ്രീവന്റെ വിശേഷണം നാലു ദിക്പ്രേഷണസർഗങ്ങളിലും അവന്റെ ഭൂമിശാസ്ത്രജ്ഞാനംകൊണ്ടുതന്നെ അർഥവത്താകുന്നു. ‘ആത്മഹിതം രാമസ്യ ച ഹിതം’ (തനിക്കും രാമനും ഹിതകരം) എന്ന രണ്ടിന്റെയും സമന്വയത്തിലൂടെ മിത്രത്തിന്റെ കാര്യംതന്നെ സ്വന്തം കാര്യം എന്നു കവി സൂചിപ്പിക്കുന്നു. കടത്തിൽനിന്നുള്ള മുക്തി എന്ന വാക്ക് ഇവിടെ മർമസ്പർശിയാണ് — രാമൻ ചെയ്ത ഉപകാരത്തെ സുഗ്രീവൻ ഒരു കടമായി കാണുന്നു; അതിനു പ്രത്യുപകാരം ചെയ്യാതെ ജീവിതം വ്യർഥമാണ്. ഏഴാം ശ്ലോകം പ്രചാരത്തിലുള്ള പാഠത്തിൽ (വൾഗേറ്റിൽ) മാത്രമുള്ളതാണ്, സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ കാണുന്നില്ല; എങ്കിലും അതു സർഗത്തിന്റെ നീതിതത്ത്വം വ്യക്തമാക്കുന്നു. ‘പൂർവകാരി’ എന്ന പദംകൊണ്ട് ആദ്യം ഉപകാരം ചെയ്യുന്നവനെയും ‘അർഥി’ എന്നതുകൊണ്ട് യാചകനെയും കുറിക്കുന്നു. ‘കൃതാർഥാർഥവിദാം വരാഃ’ (കൃതാർഥരും കാര്യമറിയുന്നവരിൽ ശ്രേഷ്ഠരും) എന്ന പദത്തിൽ, നാമും കാര്യമറിയുന്നവരായിത്തീരട്ടെ എന്ന നീതിജ്ഞതയുടെ അഭിമാനം ധ്വനിക്കുന്നു.

‘ഈ ബുദ്ധി സ്വീകരിച്ച്, ജാനകിയെ എങ്ങനെ കാണാമോ അങ്ങനെ, നമ്മുടെ പ്രിയവും ഹിതവും ആഗ്രഹിക്കുന്ന നിങ്ങൾ പ്രവർത്തിക്കണം’ എന്ന് ആദേശം. ‘ഈ രാമൻ എല്ലാ ജീവികൾക്കും മാന്യനും നരശ്രേഷ്ഠനും ശത്രുനഗരങ്ങളെ ജയിക്കുന്നവനും നമ്മിൽ പ്രീതനുമാണ്’ — എന്നു രാമന്റെ ഗൗരവം ഓർമിപ്പിക്കുന്നു. ‘അനേകം ദുർഗമസ്ഥലങ്ങളും നദികളും പർവതങ്ങൾക്കിടയിലെ പ്രദേശങ്ങളും നിങ്ങൾ ബുദ്ധിയുടെയും പരാക്രമത്തിന്റെയും സമ്പത്തോടെ തിരയണം.’ പിന്നെ ദേശങ്ങളുടെ എണ്ണൽ — മ്ലേച്ഛന്മാർ, പുലിന്ദന്മാർ, ശൂരസേനന്മാർ, പ്രസ്ഥലന്മാർ, ഭരതന്മാർ, മദ്രകന്മാരോടൊപ്പം കുരുക്കൾ, കാംബോജന്മാർ, യവനന്മാർ, ശകന്മാരുടെ പട്ടണങ്ങൾ, ദരദന്മാർ; ഇവ പരിശോധിച്ചശേഷം ഹിമവാനെ തിരയണം. പാച്ചോറ്റിയുടെയും പദ്മകത്തിന്റെയും കൂട്ടങ്ങളിലും ദേവദാരുവനങ്ങളിലും വൈദേഹിയോടൊപ്പം രാവണനെ അങ്ങുമിങ്ങും തിരയണം. ‘ബുദ്ധിവിക്രമസമ്പദാ’ (ബുദ്ധിയുടെയും പരാക്രമത്തിന്റെയും സമ്പത്തോടെ) എന്ന പദംകൊണ്ട് ബലവും ബുദ്ധിയും — രണ്ടും — ആവശ്യമാണെന്നു സൂചിപ്പിക്കുന്നു — വെറും പരാക്രമംകൊണ്ടു ഗൂഢമായതു കണ്ടെത്താനാവില്ല. ഉത്തരാപഥത്തിലെ ജനപദങ്ങൾ ഇവിടെ ഒരു ചരിത്രക്രമത്തിൽ എണ്ണിയിരിക്കുന്നു; അതു വാല്മീകിയുടെ ഭൂമിശാസ്ത്രജ്ഞാനത്തിനു സാക്ഷ്യമാണ്. ‘അസ്മത്പ്രിയഹിതൈഷിഭിഃ’ (നമ്മുടെ പ്രിയവും ഹിതവും ആഗ്രഹിക്കുന്നവരാൽ) എന്ന പദംകൊണ്ട് സുഗ്രീവൻ വാനരന്മാരെ തന്റെ ഹിതൈഷികളായി സംബോധന ചെയ്യുന്നു; അതിലൂടെ അവരുടെ സ്വാമിഭക്തി ഗൗരവത്തോടെ ഓർമിപ്പിക്കുന്നു. രാമന്റെ വിശേഷണങ്ങളിൽ ‘പരപുരഞ്ജയഃ’ (ശത്രുനഗരങ്ങളെ ജയിക്കുന്നവൻ) എന്ന പദം അവന്റെ ക്ഷാത്രവീര്യവും ‘മാന്യഃ സർവഭൂതാനാം’ (എല്ലാ ജീവികൾക്കും മാന്യൻ) എന്നത് അവന്റെ ലോകപ്രിയതയും സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ‘ഗതഃ പ്രീതിം അസ്മാസു’ (നമ്മിൽ പ്രീതനായവൻ) എന്ന വാക്കിൽ രാമന്റെ സ്നേഹവും പറഞ്ഞിരിക്കുന്നു, ഗൗരവം മാത്രമല്ല. മ്ലേച്ഛന്മാർ, പുലിന്ദന്മാർ, ശൂരസേനന്മാർ, പ്രസ്ഥലന്മാർ, ഭരതന്മാർ, കുരുക്കൾ, മദ്രന്മാർ, കാംബോജന്മാർ, യവനന്മാർ, ശകന്മാർ, ദരദന്മാർ എന്ന ഈ നാമാവലി ഉത്തരാപഥത്തിന്റെ വടക്കുപടിഞ്ഞാറൻ അതിർത്തിയെ സ്പർശിക്കുന്നു. പാച്ചോറ്റി (ലോധ്രം), പദ്മകം, ദേവദാരു എന്നിവ ഹിമാലയത്തിലെ വൃക്ഷങ്ങളാണ്; അതിനാൽ വർണന യഥാർഥമാണ്. ഹിമവാനിലെ അന്വേഷണമാണ് വടക്കേ ദിക്കിന്റെ കേന്ദ്രബിന്ദു. ‘ബഹുദുർഗാണി’ (അനേകം ദുർഗമസ്ഥലങ്ങൾ) എന്നതു പ്രചാരത്തിലുള്ള പാഠമാണ്; സമീക്ഷിതപതിപ്പിലാകട്ടെ ‘വനദുർഗാണി’ (വനങ്ങളിലെ ദുർഗമസ്ഥലങ്ങൾ); രണ്ടിലും ദുർഗമപ്രദേശങ്ങൾതന്നെയാണ് ഉദ്ദേശിക്കുന്നത്. ‘ശൈലാന്തരാണി’ എന്ന പദംകൊണ്ട് രണ്ടു പർവതങ്ങൾക്കിടയിലെ താഴ്വരകളെ കുറിക്കുന്നു; അവ ഒളിച്ചിരിക്കുന്നവന് യോജിച്ച സ്ഥലങ്ങളാണ്. ദേശങ്ങളുടെ എണ്ണലിനൊടുവിൽ ‘ഹിമവന്തം വിചിന്വഥ’ (ഹിമവാനെ തിരയുവിൻ) എന്ന ക്രിയാപദംകൊണ്ട്, എല്ലാ ദേശങ്ങളും കടന്നശേഷം ഹിമാലയംതന്നെയാണ് ലക്ഷ്യം എന്നു വ്യക്തം.

പിന്നെ ദേവന്മാരും ഗന്ധർവന്മാരും സേവിക്കുന്ന സോമാശ്രമത്തിലെത്തി, കാലം എന്ന വലിയ ചരിവുകളുള്ള പർവതത്തിലേക്ക് അവർ പോകും. അതിന്റെ വലിയ പാറക്കെട്ടുകളിലും പർവതങ്ങളിലും ഗുഹകളിലും മഹാഭാഗയും അനിന്ദിതയുമായ രാമപത്നിയെ തിരയണം. ഉള്ളിൽ സ്വർണമുള്ള ആ മഹാപർവതത്തെ, ആ പർവതരാജനെ, കടന്ന് സുദർശനം എന്ന പർവതത്തിലേക്കു പോകണം. പിന്നെ പക്ഷികളുടെ വാസസ്ഥാനവും പലവിധ പക്ഷികൾ നിറഞ്ഞതും വിവിധ വൃക്ഷങ്ങളാൽ അലംകൃതവുമായ ദേവസഖം എന്ന പർവതം; അതിന്റെ കാനനക്കൂട്ടങ്ങളിലും നിർഝരങ്ങളിലും ഗുഹകളിലും രാവണനെ വീണ്ടും തിരയണം. അതു കടന്നാൽ എല്ലാ ഭാഗത്തും നൂറു യോജന വിസ്താരമുള്ള, പർവതങ്ങളോ നദികളോ വൃക്ഷങ്ങളോ ഇല്ലാത്ത, എല്ലാ ജീവികളും ഒഴിഞ്ഞ ഒരു ശൂന്യപ്രദേശമുണ്ട്. രോമാഞ്ചമുണ്ടാക്കുന്ന ആ കാന്താരം വേഗം കടന്ന് വെളുത്ത കൈലാസത്തിലെത്തുമ്പോൾ അവർ ഹൃഷ്ടരാകും. ‘സർവസത്ത്വവിവർജിതം’ (എല്ലാ ജീവികളും ഒഴിഞ്ഞത്) എന്ന ശൂന്യദേശവർണന ഭയങ്കരമാണ്; അവിടെ പർവതമില്ല, നദിയില്ല, വൃക്ഷമില്ല, ജീവിയില്ല — വിസ്തൃതമായ ശൂന്യത മാത്രം. അതുകൊണ്ടുതന്നെയാണ് അതു കടക്കുന്നതിനെ ‘ശീഘ്രം’ (വേഗം) എന്നു വിശേഷിപ്പിച്ചത്. ശൂന്യതയ്ക്കുശേഷം ദിവ്യസ്ഥാനം എന്നതിനാൽ കൈലാസദർശനംകൊണ്ടു ഹർഷം. സോമാശ്രമം ദേവന്മാരും ഗന്ധർവന്മാരും സേവിക്കുന്നത് എന്നത് അതിന്റെ പാവനത്വം സൂചിപ്പിക്കുന്നു. കാലപർവതത്തിന്റെ ‘മഹാസാനുഃ’ (വലിയ ചരിവുകളുള്ളത്) എന്ന വിശേഷണം അതിന്റെ വിസ്തൃതമായ പരപ്പു കാണിക്കുന്നു. ‘ഹേമഗർഭഃ’ (ഉള്ളിൽ സ്വർണമുള്ളത്) എന്നതു സുദർശനത്തിനു മുമ്പുള്ള പർവതത്തിന്റെ വിശേഷണമാണ്; അത് അതിനുള്ളിലെ സ്വർണഖനി സൂചിപ്പിക്കുന്നു; ഹിന്ദി പരിഭാഷയിലും അങ്ങനെതന്നെ വ്യാഖ്യാനിച്ചിരിക്കുന്നു. ദേവസഖം എന്ന പർവതം പ്രചാരത്തിലുള്ള പാഠത്തിൽ മാത്രമുള്ളതാണ്, സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ കാണുന്നില്ല; അതിന്റെ ‘പതഗാലയഃ’ (പക്ഷികളുടെ വാസസ്ഥാനം) എന്ന വിശേഷണംകൊണ്ട് പക്ഷികളുടെ നിവാസം സൂചിപ്പിക്കുന്നു. നൂറു യോജന വിസ്തൃതമായ ശൂന്യപ്രദേശത്തെ മൂന്നു നിഷേധങ്ങളാൽ വർണിച്ചിരിക്കുന്നു — പർവതമില്ലാത്തത്, നദിയും വൃക്ഷവുമില്ലാത്തത്, എല്ലാ ജീവികളും ഒഴിഞ്ഞത്; ഈ നിഷേധപരമ്പരതന്നെയാണ് അതിന്റെ ഭയങ്കരത വഹിക്കുന്നത്. കൈലാസത്തെ ‘പാണ്ഡുരഃ’ (വെളുത്തത്) എന്നു വെള്ളനിറംകൊണ്ടു വിശേഷിപ്പിച്ചിരിക്കുന്നു; കാരണം അതു മഞ്ഞുമൂടിയതാണ്. ‘വിചിന്വത മഹാഭാഗാം രാമപത്നീം അനിന്ദിതാം’ (മഹാഭാഗയും അനിന്ദിതയുമായ രാമപത്നിയെ തിരയുവിൻ) എന്ന പദങ്ങളാൽ സീതയ്ക്കു രണ്ടു വിശേഷണങ്ങൾ നൽകിയിരിക്കുന്നു — ‘മഹാഭാഗാ’ എന്നത് അവളുടെ ഭാഗ്യം, ‘അനിന്ദിതാ’ എന്നത് അവളുടെ ശുദ്ധി. ഈ രണ്ടു വിശേഷണങ്ങൾ കഴിഞ്ഞ സർഗത്തിലെ ‘യശസ്വിനീ’ എന്നതുമായി സ്ഥാനം മാറി പ്രയോഗിച്ചിരിക്കുന്നു; സമീക്ഷിതപാഠവുമായി താരതമ്യം ചെയ്യുമ്പോൾ ഇതു വ്യക്തമാകുന്നു.

അവിടെ വെളുത്ത മേഘംപോലെ ശോഭിക്കുന്നതും സ്വർണംകൊണ്ട് അലംകൃതവും വിശ്വകർമാവു നിർമിച്ചതുമായ രമണീയമായ കുബേരഭവനമുണ്ട്. അവിടെ ധാരാളം താമരകളും ആമ്പലുകളുമുള്ള, ഹംസങ്ങളും കാരണ്ഡവങ്ങളും നിറഞ്ഞ, അപ്സരോഗണങ്ങൾ സേവിക്കുന്ന വിശാലമായ താമരപ്പൊയ്കയുണ്ട്. അവിടെ എല്ലാ ലോകങ്ങളാലും നമസ്കരിക്കപ്പെടുന്ന ധനദനും ശ്രീമാനും യക്ഷരാജനുമായ വൈശ്രവണരാജാവ് ഗുഹ്യകന്മാരോടൊപ്പം രമിക്കുന്നു. അതിന്റെ ചന്ദ്രനെപ്പോലെ ശോഭിക്കുന്ന പർവതങ്ങളിലും ഗുഹകളിലും വൈദേഹിയോടൊപ്പം രാവണനെ അങ്ങുമിങ്ങും തിരയണം. ക്രൗഞ്ചപർവതത്തിലെത്തി അതിന്റെ അതിദുർഗമമായ ബിലത്തിൽ (ഗുഹാമാർഗത്തിൽ) അശ്രദ്ധയില്ലാതെ പ്രവേശിക്കണം; കാരണം അതു പ്രവേശിക്കാൻ പ്രയാസമുള്ളതാണെന്നു പരമ്പരയിൽ പറയുന്നു. അവിടെ സൂര്യനു തുല്യമായ പ്രഭയുള്ളവരും ദേവരൂപികളുമായ, ദേവന്മാരാൽപോലും ആദരപൂർവം അഭ്യർഥിക്കപ്പെടുന്ന മഹർഷിമാർ വസിക്കുന്നു. ‘അപ്രമത്തൈഃ’ (അശ്രദ്ധയില്ലാത്തവരാൽ) എന്ന പദം ഇവിടെ പ്രധാനമാണ് — ഗുഹാപ്രവേശത്തിൽ അശ്രദ്ധതന്നെ മരണം. ക്രൗഞ്ചബിലത്തിന്റെ പരാമർശം പിന്നീടു വരുന്ന ഋക്ഷബിലപ്രസംഗത്തിന്റെ മുന്നറിയിപ്പുപോലെ തോന്നുന്നു; അവിടെ വാനരന്മാർ യഥാർഥത്തിൽ ബിലത്തിൽ പ്രവേശിച്ചു സമയം അതിക്രമിക്കും. കുബേരനെ ഇവിടെ മൂന്നു പേരുകളാൽ സ്മരിക്കുന്നു — വൈശ്രവണൻ, ധനദൻ, യക്ഷരാജൻ; ഓരോ പേരും അവന്റെ ഭിന്നമായ ഓരോ അംശം സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ഗുഹ്യകന്മാർ അവന്റെ പരിജനങ്ങളാണ്. താമരപ്പൊയ്കയുടെ വർണനയിൽ താമര, ആമ്പൽ, ഹംസം, കാരണ്ഡവം, അപ്സരസ്സുകൾ എന്നീ അഞ്ചു പദങ്ങൾ ഒരേ ചിത്രത്തിൽ സംയോജിപ്പിച്ചിരിക്കുന്നു. ‘ചന്ദ്രനികാശേഷു പർവതേഷു’ (ചന്ദ്രനെപ്പോലെ ശോഭിക്കുന്ന പർവതങ്ങളിൽ) എന്ന ഉപമകൊണ്ട് കൈലാസപരിസരത്തിന്റെ വെൺമ വീണ്ടും ഓർമിപ്പിക്കുന്നു. ക്രൗഞ്ചബിലം ‘ദുഷ്പ്രവേശം’ (പ്രവേശിക്കാൻ പ്രയാസമുള്ളത്) എന്ന പരമ്പരാവചനംകൊണ്ട് പാരമ്പര്യത്തിന്റെ പ്രമാണം നൽകിയിരിക്കുന്നു. അവിടെ വസിക്കുന്ന മഹർഷിമാർ ദേവന്മാരാൽപോലും അഭ്യർഥിക്കപ്പെടുന്നവരാണ് എന്നത് അവരുടെ മാഹാത്മ്യമാണ്; സമീക്ഷിതപതിപ്പിലാകട്ടെ ‘ദേവന്മാരാൽപോലും പൂജിക്കപ്പെടുന്നവർ’ എന്നാണ് പാഠം. സൂര്യനു തുല്യമായ പ്രഭയുള്ളവർ, ദേവരൂപികൾ എന്നീ രണ്ടു വിശേഷണങ്ങൾ അവരുടെ തപസ്സിദ്ധമായ തേജസ്സു കാണിക്കുന്നു. ‘ജാംബൂനദപരിഷ്കൃതം’ (ജാംബൂനദസ്വർണംകൊണ്ട് അലംകൃതം) എന്ന ഭവനത്തിന്റെ വിശേഷണം അതിന്റെ സ്വർണാലങ്കാരം സൂചിപ്പിക്കുന്നു; ജാംബൂനദം ജംബൂനദിയിലെ സ്വർണമാണെന്നു പ്രസിദ്ധം. ‘പാണ്ഡുരമേഘാഭം’ (വെളുത്ത മേഘംപോലെ ശോഭിക്കുന്നത്) എന്നത് അതിന്റെ വെൺശോഭയാണ്; അതു കൈലാസത്തിന്റെ നിറവുമായി ചേരുന്നു.

ക്രൗഞ്ചത്തിന്റെ മറ്റു ഗുഹകളും ചരിവുകളും ശിഖരങ്ങളും പിളർപ്പുകളും പാർശ്വങ്ങളും അങ്ങുമിങ്ങും തിരയണം. വൃക്ഷങ്ങളില്ലാത്ത കാമശൈലവും പക്ഷികളുടെ വാസസ്ഥാനമായ മാനസവും കാണണം; അവിടെ ഭൂതങ്ങൾക്കും ദേവന്മാർക്കും രാക്ഷസന്മാർക്കും പ്രവേശനമില്ല. ചരിവുകളും പരപ്പുകളുമുള്ള ആ പർവതവും എല്ലാവരും തിരയണം. ക്രൗഞ്ചപർവതം കടന്നാൽ മൈനാകം എന്ന പർവതമുണ്ട്; അവിടെ ദാനവനായ മയൻ സ്വയം നിർമിച്ച ഭവനമുണ്ട്. ചരിവുകളും പരപ്പുകളും ഗുഹകളുമുള്ള മൈനാകവും തിരയണം. അവിടവിടെ കുതിരമുഖമുള്ള സ്ത്രീകളുടെ വാസസ്ഥാനങ്ങളുണ്ട്. ആ ദേശം കടന്നാൽ സിദ്ധന്മാർ സേവിക്കുന്ന ഒരു ആശ്രമത്തിലെത്തും; അവിടെ സിദ്ധന്മാരും വൈഖാനസന്മാരും വാലഖില്യന്മാരുമായ താപസന്മാർ വസിക്കുന്നു. തപസ്സിദ്ധരും പാപരഹിതരുമായ അവരെ വന്ദിക്കണം; വിനയത്തോടെ സീതയുടെ വാർത്ത ചോദിക്കണം. മൈനാകത്തിന്റെ പേര് ഇവിടെ ആദ്യമായി പറയുന്നു; അതുതന്നെയാണ് പിന്നീടു സുന്ദരകാണ്ഡത്തിൽ ഹനുമാനു വിശ്രമം നൽകാൻ ഉയർന്നുവരുന്നത് — കവി വിത്ത് മുൻകൂട്ടിത്തന്നെ വിതയ്ക്കുന്നു. ‘കാമശൈലഃ’ എന്നതു മാനസത്തിന്റെ വിശേഷണമാണ്; അത് ഇഷ്ടാനുസരണം ചെല്ലാവുന്ന സ്ഥലം എന്നു സൂചിപ്പിക്കുന്നു; ‘വിഹഗാലയഃ’ (പക്ഷികളുടെ വാസസ്ഥാനം) എന്നത് അതു ഹംസങ്ങളുടെ നിവാസമാണെന്നും. ‘ന ഗതിർഭൂതാനാം ദേവാനാം രക്ഷസാം ച’ (ഭൂതങ്ങൾക്കും ദേവന്മാർക്കും രാക്ഷസന്മാർക്കും പ്രവേശനമില്ല) എന്ന നിഷേധംകൊണ്ട് അതിന്റെ ദുർഗമത സ്ഥാപിക്കുന്നു; എന്നിട്ടും വാനരന്മാർക്ക് അതു തിരയേണ്ടതുതന്നെയാണ് — ഇതുതന്നെയാണ് അവരുടെ വിശിഷ്ടസാമർഥ്യം. മയൻ ദാനവന്മാരുടെ ശില്പിയാണ്, വിശ്വകർമാവിന്റെ പ്രതിയോഗിയെപ്പോലെ; അവൻ സ്വയം നിർമിച്ച ഭവനം മൈനാകത്തിലാണെന്നു പറഞ്ഞിരിക്കുന്നു. കുതിരമുഖമുള്ള സ്ത്രീകളുടെ വാസസ്ഥാനങ്ങൾ കിന്നരലോകത്തിന്റെ സൂചകങ്ങളാണ്. വൈഖാനസന്മാരും വാലഖില്യന്മാരും സൂക്ഷ്മശരീരികളായ തപസ്വികളാണ്; അവർ സൂര്യരഥത്തെ അനുഗമിക്കുന്നുവെന്നു പുരാണപ്രസിദ്ധി. ‘വിനയാന്വിതൈഃ പ്രഷ്ടവ്യാ’ (വിനയത്തോടെ ചോദിക്കണം) എന്നതു വീണ്ടും ശിഷ്ടാചാരത്തിന്റെ നിർദേശമാണ്.

അവിടെ സ്വർണത്താമരകളാൽ മൂടപ്പെട്ട, ഉദയസൂര്യനെപ്പോലെ ശോഭിക്കുന്ന ശുഭഹംസങ്ങൾ വിഹരിക്കുന്ന വൈഖാനസം എന്ന സരസ്സുണ്ട്. കുബേരന്റെ വാഹനമായ, സാർവഭൗമൻ എന്നറിയപ്പെടുന്ന ആന പിടിയാനകളോടൊപ്പം എപ്പോഴും ആ ദേശത്തു ചുറ്റിസഞ്ചരിക്കുന്നു. ആ സരസ്സു കടന്നാൽ ചന്ദ്രനും സൂര്യനുമില്ലാത്ത, നക്ഷത്രഗണങ്ങളില്ലാത്ത, മേഘങ്ങളില്ലാത്ത, ശബ്ദമില്ലാത്ത ആകാശം കാണാം. എങ്കിലും ആ ദേശം സൂര്യരശ്മികൾകൊണ്ടെന്നപോലെ പ്രകാശിക്കുന്നു — അവിടെ വിശ്രമിക്കുന്ന, തപസ്സിദ്ധരും ദേവതുല്യരും സ്വയംപ്രഭരുമായവരാൽ. ആ ദേശം കടന്നാൽ ശൈലോദ എന്ന നദിയുണ്ട്; അതിന്റെ ഇരുകരകളിലും കീചകങ്ങൾ എന്ന മുളകളുണ്ട്. അവതന്നെ സിദ്ധന്മാരെ മറുകരയിലേക്കു കൊണ്ടുപോകുകയും തിരികെ കൊണ്ടുവരികയും ചെയ്യുന്നു — മുളകൾ പാലത്തിന്റെ രൂപത്തിൽ പ്രവർത്തിക്കുന്നു എന്ന അത്ഭുതചിത്രം. അവിടെ പുണ്യം ചെയ്തവരുടെ ആശ്രയസ്ഥാനമായ ഉത്തരകുരുക്കൾ നിലകൊള്ളുന്നു. പിന്നെ സ്വർണത്താമരകളുള്ള താമരപ്പൊയ്കകളാൽ ജലസമൃദ്ധമായ, നീലവൈഡൂര്യംപോലുള്ള ഇലകൾ നിറഞ്ഞ ആയിരക്കണക്കിനു നദികൾ ഒഴുകുന്നു. മുപ്പത്തഞ്ചാം ശ്ലോകം മൂന്ന് അർധങ്ങളിലായി രചിച്ചതാണ്. ‘ഹേമപുഷ്കരസഞ്ഛന്നം’ (സ്വർണത്താമരകളാൽ മൂടപ്പെട്ടത്) എന്ന സരസ്സിന്റെ വിശേഷണം അതിലെ സ്വർണത്താമരകളെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു. സാർവഭൗമൻ കുബേരന്റെ വാഹനമായ ആനയാണ്; ‘ഔപവാഹ്യഃ’ എന്ന പദംകൊണ്ട് അതു രാജവാഹനമാണെന്നറിയിക്കുന്നു. ആകാശത്തിന്റെ വർണനയിൽ നാലു നിഷേധങ്ങൾ — ചന്ദ്രസൂര്യന്മാരില്ലാത്തത്, നക്ഷത്രഗണങ്ങളില്ലാത്തത്, മേഘങ്ങളില്ലാത്തത്, ശബ്ദമില്ലാത്തത്; എന്നിട്ടും അവിടെ പ്രകാശമുണ്ട്; അതു തപസ്സിദ്ധരുടെ സ്വയംപ്രഭയിൽനിന്നുതന്നെ ഉണ്ടാകുന്നതാണ്. ഈ ചിത്രം ദാർശനികവുമാണ് — ബാഹ്യപ്രകാശമില്ലാത്തിടത്ത് ആന്തരികപ്രകാശംതന്നെയാണ് ആധാരം. ശൈലോദയിലെ കീചകമുളകൾ പാലത്തിന്റെ പണി ചെയ്യുന്നു എന്നത് അത്ഭുതമാണ്; ‘നയന്തി പ്രത്യാനയന്തി ച’ (കൊണ്ടുപോകുകയും തിരികെ കൊണ്ടുവരികയും ചെയ്യുന്നു) എന്ന രണ്ടു ക്രിയകൾ അവ സ്വയം പ്രവർത്തിക്കുന്നവയാണെന്നു സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ഉത്തരകുരുക്കൾ ‘കൃതപുണ്യപ്രതിശ്രയാഃ’ (പുണ്യം ചെയ്തവരുടെ ആശ്രയസ്ഥാനം) ആണ് — അവിടെ പുണ്യവാന്മാർക്കുമാത്രമേ ആശ്രയം ലഭിക്കൂ. ‘ഗജഃ പര്യേതി തം ദേശം സദാ സഹ കരേണുഭിഃ’ (ആന പിടിയാനകളോടൊപ്പം എപ്പോഴും ആ ദേശത്തു ചുറ്റിസഞ്ചരിക്കുന്നു) എന്ന വാക്യത്തിൽ ‘സദാ’ (എപ്പോഴും) എന്ന പദംകൊണ്ട് നൈരന്തര്യം സൂചിപ്പിക്കുന്നു; ആ ആന ആ ദേശത്തെ നിത്യം പ്രദക്ഷിണം ചെയ്യുന്നവനെപ്പോലെ.

അവിടെ ചെന്താമരവനങ്ങളാലും സ്വർണത്താമരകളാലും അലംകൃതമായ ജലാശയങ്ങൾ ഉദയസൂര്യനെപ്പോലെ ശോഭിക്കുന്നു. വിലയേറിയ രത്നങ്ങൾപോലുള്ള ഇലകളും സ്വർണപ്രഭയുള്ള കേസരങ്ങളുമുള്ള വിചിത്രമായ നീലോത്പലവനങ്ങളാൽ ആ ദേശം എല്ലാ ഭാഗത്തും ആവൃതമാണ്. അനുപമമായ മുത്തുകളും വിലയേറിയ രത്നങ്ങളും സ്വർണവുംകൊണ്ട് അവിടത്തെ നദികൾക്ക് ഉയർന്ന മണൽത്തിട്ടകളുണ്ട്. എല്ലാ രത്നങ്ങളും നിറഞ്ഞ വിചിത്രവും സ്വർണമയവും അഗ്നിക്കു തുല്യമായ പ്രഭയുള്ളതുമായ ഉത്തമപർവതങ്ങൾ ആ നദികളിലേക്ക് ഇറങ്ങിനിൽക്കുന്നു. അവിടെയുള്ള വൃക്ഷങ്ങൾ എപ്പോഴും പൂക്കളും കായ്കളുമുള്ളവയും പക്ഷികൾ നിറഞ്ഞവയും ദിവ്യമായ ഗന്ധവും രസവും സ്പർശവുമുള്ളവയുമാണ്; അവ എല്ലാ ഇഷ്ടങ്ങളും ചൊരിയുന്നു. മറ്റു ശ്രേഷ്ഠവൃക്ഷങ്ങൾ പലവിധ വസ്ത്രങ്ങളും മുത്തുകളാലും വൈഡൂര്യങ്ങളാലും വിചിത്രമായ ആഭരണങ്ങളും സ്ത്രീകൾക്കും പുരുഷന്മാർക്കും യോജിച്ച വസ്തുക്കളും ഫലമായി നൽകുന്നു. വേറെ ചിലത് എല്ലാ ഋതുക്കളിലും സുഖമായി അനുഭവിക്കാവുന്നതും വിലയേറിയ രത്നങ്ങൾപോലെ വിചിത്രവുമായ ഫലങ്ങൾ ഉത്പാദിപ്പിക്കുന്നു. നാല്പത്തഞ്ചാം ശ്ലോകം മൂന്ന് അർധങ്ങളിലായി രചിച്ചതാണ്. ഭാരതീയപാരമ്പര്യത്തിൽ ഉത്തരകുരുക്കൾ ഭോഗഭൂമിയായി പ്രസിദ്ധമാണ്; ഇവിടെ കവി അവയുടെ കല്പവൃക്ഷമയമായ സ്വരൂപം വിസ്തരിച്ചു വർണിക്കുന്നു; അതിലൂടെ അവിടെ കർമഭൂമിയുടെ നിയമങ്ങൾ പ്രവർത്തിക്കുന്നില്ലെന്നു ധ്വനിപ്പിക്കുന്നു. ഉത്തരകുരുക്കളുടെ വർണന രാമായണത്തിലെ ഏറ്റവും വിസ്തൃതമായ ഭോഗഭൂമിവർണനകളിൽ ഒന്നാണ്. ജലാശയങ്ങൾ ചെന്താമരകളാലും സ്വർണത്താമരകളാലും അലംകൃതം, നദികൾ സ്വർണത്താമരപ്പൊയ്കകളാൽ ജലസമൃദ്ധം, മണൽത്തിട്ടകൾ മുത്തുകളാലും രത്നങ്ങളാലും സ്വർണത്താലും ഉയർന്നത് — ഇങ്ങനെ ജലവും സ്ഥലവും — രണ്ടും — രത്നമയം. വൃക്ഷങ്ങൾ ഫലങ്ങൾ മാത്രമല്ല, വസ്ത്രങ്ങളും ആഭരണങ്ങളും ശയ്യകളും മാലകളും പാനീയങ്ങളും ഭക്ഷ്യങ്ങളും ഉത്പാദിപ്പിക്കുന്നു; ഇതു കല്പവൃക്ഷസങ്കല്പമാണ്. ‘സ്ത്രീണാം യാന്യനുരൂപാണി പുരുഷാണാം തഥൈവ ച’ (സ്ത്രീകൾക്കും പുരുഷന്മാർക്കും യോജിച്ചവ) എന്നതുകൊണ്ട് ഇരുകൂട്ടർക്കും യോജിച്ച വസ്തുക്കൾ എന്നു സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ‘സർവകാമാൻ സ്രവന്തി’ (എല്ലാ ഇഷ്ടങ്ങളും ചൊരിയുന്നു) എന്ന ക്രിയാപദം ആ വൃക്ഷങ്ങളുടെ സ്വഭാവം ഒരൊറ്റ പദംകൊണ്ടു പറയുന്നു. ഇവിടെ കർമഫലത്തെക്കുറിച്ചുള്ള ചിന്തയില്ല; കാരണം അതു പുണ്യഭൂമിതന്നെയാണ്. ‘ഹുതാശനസമപ്രഭൈഃ’ (അഗ്നിക്കു തുല്യമായ പ്രഭയുള്ളവ) എന്ന ഉത്തമപർവതങ്ങളുടെ വിശേഷണം അവയുടെ സ്വർണമയമായ ദീപ്തിയെ അഗ്നിയോട് ഉപമിക്കുന്നു. ‘പത്രരഥാകുലാഃ’ എന്നാൽ പക്ഷികൾ നിറഞ്ഞവ എന്നർഥം; ‘പത്രരഥം’ എന്നതു പക്ഷിയുടെ പര്യായമാണ്.

മറ്റു വൃക്ഷങ്ങൾ വിചിത്രമായ വിരിപ്പുകളോടുകൂടിയ ശയ്യകളും മനസ്സിനു പ്രിയപ്പെട്ട മാലകളും വിലയേറിയ പാനീയങ്ങളും പലവിധ ഭക്ഷ്യങ്ങളും ഫലമായി നൽകുന്നു; ഗുണസമ്പന്നരും രൂപവും യൗവനവും തികഞ്ഞവരുമായ സ്ത്രീകളും അവിടെയുണ്ട്. ജ്വലിക്കുന്ന പ്രഭയുള്ള ഗന്ധർവന്മാരും കിന്നരന്മാരും സിദ്ധന്മാരും നാഗന്മാരും വിദ്യാധരന്മാരും സ്ത്രീകളോടൊപ്പം എപ്പോഴും രമിക്കുന്നു. എല്ലാവരും സുകൃതകർമാക്കൾ, എല്ലാവരും രതിതത്പരർ, എല്ലാവരും കാമവും അർഥവും ഉള്ളവർ — അവർ സ്ത്രീകളോടൊപ്പം വസിക്കുന്നു. ഗീതവാദ്യങ്ങളുടെ ഘോഷവും ഉച്ചത്തിലുള്ള ചിരിയുടെ ശബ്ദവും — എല്ലാ ജീവികൾക്കും മനോഹരമായത് — അവിടെ എപ്പോഴും കേൾക്കാം. അവിടെ ആരും സന്തോഷമില്ലാത്തവനല്ല, ആരും ദുഷ്ടതയെ ഇഷ്ടപ്പെടുന്നവനുമല്ല; ദിവസംതോറും അവിടെ മനോഹരമായ ഗുണങ്ങൾ വർധിക്കുന്നു. ആ ദേശം കടന്നാൽ വടക്കേ സമുദ്രമാണ്; അതിന്റെ മധ്യത്തിൽ സ്വർണമയമായ സോമഗിരി എന്ന മഹാപർവതമുണ്ട്. ‘അഹന്യഹനി വർധന്തേ ഗുണാഃ’ (ദിവസംതോറും ഗുണങ്ങൾ വർധിക്കുന്നു) എന്ന പദംകൊണ്ട് ഉത്തരകുരുക്കളുടെ പുണ്യഭൂമിത്വം സംക്ഷേപിച്ചു പറഞ്ഞിരിക്കുന്നു — അവിടെ കാലം ക്ഷയത്തിനല്ല, വൃദ്ധിക്കുതന്നെയാണ് ഹേതു. ഉത്തരകുരുക്കളിലെ ജനങ്ങളെ മൂന്നു വിശേഷണങ്ങളാൽ വർണിച്ചിരിക്കുന്നു — സുകൃതകർമാക്കൾ, രതിതത്പരർ, കാമാർഥസഹിതർ; ഇവയിലൂടെ അവരുടെ പൂർവജന്മപുണ്യവും വർത്തമാനസുഖവും — രണ്ടും — സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ഗന്ധർവന്മാർ, കിന്നരന്മാർ, സിദ്ധന്മാർ, നാഗന്മാർ, വിദ്യാധരന്മാർ എന്നീ ദിവ്യയോനികൾ അവിടെ സ്ത്രീകളോടൊപ്പം വിഹരിക്കുന്നു. ഗീതവാദ്യഘോഷവും ഉച്ചത്തിലുള്ള ചിരിയുടെ ശബ്ദവും എന്ന ശബ്ദചിത്രംകൊണ്ട് ആ ദേശത്തിന്റെ അന്തരീക്ഷം കേൾവിക്കു ഗോചരമാക്കിയിരിക്കുന്നു. ‘ആരും സന്തോഷമില്ലാത്തവനല്ല, ആരും ദുഷ്ടതയെ ഇഷ്ടപ്പെടുന്നവനല്ല’ എന്ന രണ്ടു നിഷേധങ്ങളാൽ അവിടെ ദുഃഖത്തിന്റെയും ദുഷ്ടതയുടെയും അഭാവം സ്ഥാപിക്കുന്നു. സോമഗിരി വടക്കേ സമുദ്രത്തിന്റെ മധ്യത്തിലുള്ള സ്വർണമയമായ മഹാപർവതമാണ് — അതുതന്നെയാണ് വടക്കേ ദിക്കിന്റെ അവസാനത്തെ അടയാളം. ഭോഗഭൂമിക്കുശേഷമാണ് ദേവഭൂമി എന്ന ക്രമം അർഥവത്താണ്. ‘സർവഭൂതമനോരമഃ’ (എല്ലാ ജീവികൾക്കും മനോഹരം) എന്ന ശബ്ദത്തിന്റെ വിശേഷണംകൊണ്ട് ആ ഘോഷം അവിടത്തുകാർക്കുമാത്രമല്ല, എല്ലാ ജീവികൾക്കും മനോഹരമാണെന്നു പറഞ്ഞിരിക്കുന്നു. ‘അഹന്യഹനി’ (ദിവസംതോറും) എന്ന ആവർത്തനംകൊണ്ട് ദിനംപ്രതിയുള്ള വൃദ്ധി സൂചിപ്പിക്കുന്നു.

ഇന്ദ്രലോകത്തിലും ബ്രഹ്മലോകത്തിലുമുള്ള ദേവന്മാർ ആകാശത്തോളം ഉയർന്ന ആ പർവതരാജനെ നോക്കിക്കാണുന്നു. ആ ദേശം സൂര്യനില്ലാത്തതായിട്ടും അതിന്റെ പ്രഭയാൽ പ്രകാശിക്കുന്നു; തപിക്കുന്ന സൂര്യനാലെന്നപോലെ സൂര്യശോഭകൊണ്ട് അറിയപ്പെടുന്നു. അവിടെ വിശ്വാത്മാവായ ഭഗവാനും, പതിനൊന്നു രൂപങ്ങളുള്ള ശംഭുവും, ബ്രഹ്മർഷിമാരാൽ ചുറ്റപ്പെട്ട ദേവേശനായ ബ്രഹ്മാവും വസിക്കുന്നു. ‘കുരുക്കൾക്കു വടക്ക് നിങ്ങൾ ഒരുവിധത്തിലും പോകരുത്; മറ്റു ജീവികളുടെയും ഗതി അവിടേക്കു ചെല്ലുന്നില്ല’ എന്നു വ്യക്തമായ നിഷേധം. ആ സോമഗിരി ദേവന്മാർക്കുപോലും ദുർഗമമാണ്; അതിനെ നോക്കിക്കണ്ട് അവിടെനിന്നു വേഗം മടങ്ങിവരേണ്ടതാണ്. ഇവിടെ മറ്റു മൂന്നു ദിക്കുകളിലെന്നപോലെ വടക്കേ ദിക്കിലും അതിർത്തി സ്ഥാപിക്കുന്നു; എന്നാൽ ഈ അതിർത്തിയുടെ കാരണം ഭയമല്ല, പാവനത്വമാണ് — ബ്രഹ്മാവും ശംഭുവും വസിക്കുന്നിടത്ത് മർത്യർക്കു പ്രവേശനം വിധിച്ചിട്ടില്ല. ‘ആലോക്യ’ (നോക്കിക്കണ്ട്) എന്ന പദംകൊണ്ട് ദർശനത്തിനു മാത്രമാണ് അനുവാദം, പ്രവേശനത്തിനല്ല. ‘ദിവം ഗതം’ (ആകാശത്തോളം ഉയർന്നത്) എന്ന പർവതരാജന്റെ വിശേഷണംകൊണ്ട് അതിന്റെ ഔന്നത്യം അതിശയോക്തിയോടെ പറഞ്ഞിരിക്കുന്നു — അതു സ്വർഗത്തെത്തന്നെ സ്പർശിക്കുന്നു. ‘വിസൂര്യോഽപി പ്രകാശതേ’ (സൂര്യനില്ലാഞ്ഞിട്ടും പ്രകാശിക്കുന്നു) എന്ന വിരോധാഭാസംകൊണ്ട് അതിന്റെ സ്വയംപ്രഭത്വം സ്ഥാപിക്കുന്നു. ‘ഏകാദശാത്മകഃ ശംഭുഃ’ (പതിനൊന്നു രൂപങ്ങളുള്ള ശംഭു) എന്നത് ഏകാദശരുദ്രന്മാരുടെ നിർദേശമാണ്. ബ്രഹ്മാവിന്റെ വാസസ്ഥാനം ബ്രഹ്മർഷിമാരാൽ ചുറ്റപ്പെട്ടതാണ്. നിഷേധവാക്യത്തിൽ ‘കഥഞ്ചന’ (ഒരുവിധത്തിലും) എന്ന പദം നിഷേധത്തിന്റെ കാർക്കശ്യം വർധിപ്പിക്കുന്നു — ഒരു ഉപായംകൊണ്ടും പോകരുത്. ‘അന്യേഷാമപി ഭൂതാനാം ഗതിർ നാനുക്രാമതി’ (മറ്റു ജീവികളുടെയും ഗതി അവിടേക്കു ചെല്ലുന്നില്ല) എന്ന വാക്കുകൊണ്ട് നിഷേധം സാർവത്രികമാണ്, വാനരന്മാരെ മാത്രം സംബന്ധിക്കുന്നതല്ല.

‘വാനരശ്രേഷ്ഠന്മാരേ, ഇത്രത്തോളം മാത്രമേ വാനരന്മാർക്കു പോകാൻ കഴിയൂ; അതിനപ്പുറമുള്ള സൂര്യനില്ലാത്ത, അതിരുകളില്ലാത്ത പ്രദേശം നമുക്കറിയില്ല.’ ‘ഞാൻ പറഞ്ഞതെല്ലാം തിരയണം; പറയാത്ത മറ്റിടങ്ങളിലും ബുദ്ധി പ്രയോഗിക്കണം’ — ഇങ്ങനെ അന്വേഷണത്തിന്റെ പൂർണത ആദേശിച്ചിരിക്കുന്നു; വിവരണം അപൂർണമായേക്കാം, ബുദ്ധിയാകട്ടെ പൂർണമായിരിക്കണം. ഒടുവിൽ വംശസ്ഥവൃത്തത്തിലുള്ള രണ്ടു ശ്ലോകങ്ങളിലൂടെ സുഗ്രീവൻ പറയുന്നു — ‘ഇങ്ങനെ ദാശരഥിക്കു വലിയ പ്രിയം ചെയ്തതാകും; അതിൽനിന്ന് എനിക്കും വലിയ പ്രിയം; വായുവിനും അഗ്നിക്കും തുല്യരായവരേ, വിദേഹപുത്രിയെ കണ്ടെത്തുന്ന കർമംകൊണ്ട് ഇതു സാധിക്കും. പിന്നെ കൃതാർഥരായി, ഒരുമിച്ച്, ബന്ധുക്കളോടൊപ്പം, മനോഹരമായ എല്ലാ ഗുണങ്ങളാലും എന്നാൽ ആദരിക്കപ്പെട്ട്, ശത്രുക്കൾ ശമിച്ചവരായി, പ്രിയമുള്ളവരോടൊപ്പം, ജീവികൾക്കു താങ്ങായ വാനരന്മാരായ നിങ്ങൾ ഭൂമിയിൽ സഞ്ചരിക്കും.’ കഴിഞ്ഞ രണ്ടു സർഗങ്ങളിലെന്നപോലെ ഇവിടെയും പുരസ്കാരത്തിന്റെ ചിത്രം നൽകിയിരിക്കുന്നു; എന്നാൽ ഇവിടെ അതു കൂടുതൽ വിസ്തൃതമാണ് — ധനം മാത്രമല്ല, ശത്രുശാന്തിയും ബന്ധുക്കളോടൊപ്പമുള്ള സുഖവും. ‘അഭാസ്കരം അമര്യാദം’ (സൂര്യനില്ലാത്ത, അതിരുകളില്ലാത്ത) എന്ന പദദ്വയം പടിഞ്ഞാറേ ദിക്കിന്റെ സർഗത്തിലും അതുപോലെതന്നെ പ്രയോഗിച്ചിരിക്കുന്നു; അതിലൂടെ കവി ദിക്കുകളുടെ അവസാനത്തിന്റെ ഏകരൂപത സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ‘ന ജാനീമഃ’ (നമുക്കറിയില്ല) എന്ന സമ്മതം രാജാവിന്റെ സത്യനിഷ്ഠ കാണിക്കുന്നു — അറിയാത്തതു പറയുന്നില്ല. ‘പറയാത്ത മറ്റിടങ്ങളിലും ബുദ്ധി പ്രയോഗിക്കണം’ എന്ന വാക്ക് ബുദ്ധിയുടെ സ്വാതന്ത്ര്യം അനുവദിക്കുന്നു. അവസാനത്തെ രണ്ടു ശ്ലോകങ്ങൾ വംശസ്ഥവൃത്തത്തിൽ രചിച്ചവയാണ്. ‘അനിലാനലോപമാഃ’ (വായുവിനും അഗ്നിക്കും തുല്യരായവരേ) എന്ന സംബോധന വാനരന്മാരുടെ വേഗവും തേജസ്സും — രണ്ടും — ഓർമിപ്പിക്കുന്നു. ‘ഭൂതധരാഃ’ (ജീവികൾക്കു താങ്ങായവർ) എന്ന അവസാനവിശേഷണം അവരുടെ വരാനിരിക്കുന്ന ഗൗരവം സൂചിപ്പിക്കുന്നു — സീതയെ കൊണ്ടുവരുന്നവർ ലോകത്തിന്റെ ആധാരമായിത്തീരും.

Having directed his father-in-law to the west, the lord of the monkeys called the heroic monkey Śatabali, whose very name means "the strength of hundreds", and set him for the first time at the head of the northern expedition. The king, whom the poet calls all-knowing — an epithet borne out across these four sargas by his knowledge of the earth — and the best of all monkeys, spoke words meant for his own good and for Rāma's good alike; that joining of the two is the keynote of the sarga, for a friend's cause is one's own. "Take a hundred thousand forest-dwellers like yourself," he said, "and set out with all the counsellors, the sons of Vaivasvata" — another reminder of the monkeys' descent from the gods — "and search every part of the mighty northern quarter, which wears the Himālaya as its crest-jewel, for Rāma's illustrious wife." The mountain as the ornament of a quarter, like a jewel worn on the head, is a charming image. "When this task is done and the son of Daśaratha has what he longs for, we shall be free of our debt; we shall have gained our end and be counted the best of those who know what ought to be done. Great-souled Rāghava has done us a kindness, and only if we can make some return for it will our lives bear fruit." Sugrīva regards Rāma's help as a debt, and without repaying it life would be wasted. Then he stated a maxim: "A man who carries out the business of a suppliant, even one who has done nothing for him, has made his birth worth while; how much more when the one asking did the kindness first!" Here Sugrīva is teaching the very principle of gratitude.

"Keep this purpose before you," he continued, "and, since you wish us well, act so that Jānakī is found." He calls them those who wish him well, reminding them with dignity of their loyalty. "This Rāma is the best of men, honoured by all beings, conqueror of his enemies' cities — and he has come to feel affection for us." The epithets show Rāma's valour and how the world loves him, and the last phrase speaks of his warmth toward them, not only of his greatness. "Search these many fastnesses, these rivers and these valleys between the hills with all your wealth of wisdom and valour" — both are needed, for strength alone does not uncover what is hidden, and valleys between hills are just the places where someone might hide. Then came the list of peoples: the Mlecchas and the Pulindas, the Śūrasenas, the Prasthalas and the Bharatas, the Kurus with the Madrakas, the Kāmbojas, the Yavanas, the cities of the Śakas and the Daradas. The list reaches to the north-western frontier of the northern road and bears witness to Vālmīki's knowledge of the land. Having surveyed these, they were to search the Himālaya, the heart of the northern search, the goal once all these lands were passed; and in the thickets of lodhra and padmaka and in the deodar groves — true Himālayan trees — Rāvaṇa must be sought, with Vaidehī, here and there.

Next they would go to the Soma hermitage, visited by gods and gandharvas and so a holy place, and come to the mountain called Kāla with its great broad tablelands. On its great crags and hills and in its caves they must look for Rāma's wife, whom Sugrīva calls illustrious and blameless — the first word speaks of her good fortune, the second of her purity. Passing that lord of mountains with gold in its depths, they should go on to the mountain called Sudarśana. Then there is Devasakha, a mountain that is a home for birds, full of birds of every kind and adorned with every sort of tree; in its thickets, waterfalls and caves Rāvaṇa and Vaidehī must be sought. Beyond it lies a void a hundred leagues across on every side, with no mountain, no river, no tree and no living creature at all. The description is frightening: three denials pile up into a vast emptiness, and that is why they are told to cross it swiftly. When they had crossed that hair-raising waste and reached white Kailāsa, pale with its snows, they would be glad, for after the emptiness comes a divine place.

There stands the lovely mansion of Kubera, white as a cloud, adorned with the finest gold, built by Viśvakarman; its whiteness matches Kailāsa's own colour. There lies a broad lotus pool full of lotuses and water-lilies, thronged with swans and kāraṇḍava ducks and visited by troops of apsarases — the poet gathers lotus, lily, swan, duck and apsaras into a single picture. There King Vaiśravaṇa, honoured by the whole world, the glorious giver of wealth, king of the yakṣas, takes his pleasure with the guhyakas, his attendants; Kubera is called by three names here, each showing a different side of him. On its hills, white as the moon, and in its caves Rāvaṇa and Vaidehī must be sought. When they came to Mount Krauñca, they must enter its cavern, hard to reach, with the greatest care, for it is held by tradition to be hard to get into. "With care" matters here: in entering a cave, carelessness is death. The cavern of Krauñca seems to foreshadow the Ṛkṣa cave to come, which the monkeys will in fact enter and where they will overrun their time. In it live great seers of godlike form, bright as the sun with the radiance their austerity has won, whom even the gods honour duly.

The other caves of Krauñca, its tablelands and peaks, its clefts and slopes, must all be searched. There is Mānasa too, a treeless mountain of pleasure and a home of birds — of swans — where no creature goes, neither god nor rākṣasa; and yet the monkeys must search all of it, with its tablelands, terraces and foothills, for that is their special power. Beyond Krauñca lies the mountain called Maināka, where the dānava Maya, the builder of the dānavas and a kind of rival to Viśvakarman, has a palace he built himself; Maināka too must be searched with its tablelands, terraces and glens. Maināka is named here for the first time, the same mountain that in the Sundara Kāṇḍa will rise from the sea to offer Hanumān a place to rest; the poet sows the seed early. Here and there are the dwellings of the horse-faced women, a sign of the kinnaras' world. Past that region they would find a hermitage frequented by siddhas, where siddhas, vaikhānasas and vālakhilyas live — tiny ascetics who, the old stories say, follow the chariot of the sun. Those ascetics, perfected in austerity and free of all taint, must be saluted, and asked with all humility for news of Sītā; once again good manners are enjoined.

There is the Vaikhānasa lake, covered with golden lotuses, where lovely swans glide about, bright as the rising sun. Kubera's elephant, the royal mount known as Sarvabhauma, always roams that country with his cow-elephants, as though forever circling it. Past that lake is a sky where there is no moon or sun, no host of stars, no cloud and no thunder. Yet that region shines as if lit by the sun's rays, lit by the godlike ascetics who rest there, perfected by austerity and shining with their own light. The picture has a philosophical side: where there is no outer light, the inner light itself sustains. Beyond that country flows the river Śailodā, on both banks of which grow the bamboos called kīcaka; they carry the siddhas across to the far shore and bring them back again, serving, marvellously, as a bridge that moves by itself. There lie the Northern Kurus, the refuge of those who have done good deeds, where only the virtuous find a home. There thousands of streams flow, their waters filled with beds of golden lotuses and rich with leaves of blue beryl.

There the pools shine like the rising sun, adorned with beds of red lotuses and golden ones, and the whole country is ringed by lovely beds of blue lotuses, with leaves like costly gems and filaments bright as gold. The riverbanks are heaped with flawless pearls, precious gems and gold; water and land alike are made of jewels. The finest trees, wondrous, made of every jewel, and trees of gold bright as fire lean down into the streams. Always in flower and fruit and thronged with birds, trees of divine fragrance, taste and touch pour out every object of desire — a single verb captures their nature. Other fine trees bear as their fruit garments of every shape and ornaments bright with pearl and beryl, fit for women and men alike, and others bear fruits to be enjoyed in every season, or fruits studded with costly gems. In Indian tradition the Northern Kurus are the land of enjoyment, and the poet describes at length its wish-granting trees, suggesting that the laws of the world of action do not hold there; there is no worry about the fruits of deeds, for it is a land of merit. This is among the fullest descriptions of such a land in the Rāmāyaṇa.

Still other trees put forth beds with wondrous coverlets, garlands that delight the heart, costly drinks and foods of every kind — trees bearing not only fruit but clothes, jewels, beds, garlands, drink and food, like the wish-granting trees — and there are women of every good quality, marked by beauty and youth. Gandharvas, kinnaras, siddhas, nāgas and vidyādharas, shining like the sun, take their pleasure there endlessly with their women. All of them have done good deeds, all are devoted to delight, all possess love and wealth; the three phrases point both to the merit of past lives and to present joy. The sound of song and instruments, mingled with peals of laughter, is heard there always and delights the hearts of all creatures, not only those who live there, so that the land's atmosphere becomes something one can hear. No one there is unhappy and no one delights in what is base; with these two denials sorrow and wickedness are ruled out, and day after day the delightful virtues grow. That one phrase sums up the land of merit: there time brings not decay but increase. Beyond that country lies the northern ocean, and in its midst stands the great golden mountain Somagiri, the last landmark of the north; and after the land of enjoyment comes, fittingly, the land of the gods.

The gods who have gone to Indra's world and to Brahmā's world look down on that king of mountains, which reaches up into heaven itself. Though the region has no sun it is lit by the mountain's splendour, and can be recognised by a radiance like that of the burning sun; the paradox establishes that it shines with its own light. There lives the Lord, the Soul of the universe, Śambhu in his eleven forms — the eleven Rudras — and Brahmā, lord of the gods, surrounded by brahmarṣis. "On no account must you go north beyond the Kurus," Sugrīva warned, "for no other beings go that way either." The words "on no account" make the ban absolute, and it applies to all beings, not to monkeys alone. That mountain Somagiri is hard of access even for the gods; once they had looked at it, they must turn back quickly — to look is permitted, not to enter. As in the other quarters, a limit is set in the north too, but here the reason is not fear but holiness: where Brahmā and Śambhu dwell, mortals may not enter.

"Only so far, bulls among monkeys, can monkeys go," he said; "beyond that all is sunless and without bound, and we know nothing of it." The same words were used for the west, and the poet shows that every quarter ends alike; the admission "we know nothing" shows the king's honesty, for he does not describe what he does not know. "Search everything I have named, and where I have said nothing, use your own judgment there too." The search must be complete: the description might fall short, but their minds need not, and he allows them freedom to think for themselves. Then, in two closing verses in a different metre, Sugrīva said: "Then a great service will have been done for the son of Daśaratha, and a greater one still for me. You who are like the wind and fire" — swift and blazing — "this will be achieved by the deed of finding the daughter of Videha. Then, with your purpose accomplished, you will be honoured by me with every delightful good thing; with your kinsmen, your enemies quelled, and your beloved wives beside you, you will range the earth as upholders of all creatures." As in the last two sargas he paints the reward, but more fully here: not wealth alone but peace from enemies and happiness shared with kin. The last epithet, "upholders of creatures", hints at their future glory: those who bring Sītā back will become a support of the world.