दक्षिणां दिशं प्रति हरीन् प्रस्थाप्य सुग्रीवः मेघसंकाशं सुषेणं नाम वानरम् आह्वयति। सः तारायाः पिता, राज्ञः श्वशुरः, भीमविक्रमः च; अतः राजा स्वयम् अभिगम्य प्रणम्य प्राञ्जलिः सन् वाक्यम् अब्रवीत् — एतत् एव सुग्रीवस्य विनयस्य लक्षणम्, यत् सः राजा अपि गुरुजनं प्रति नम्रः। तेन सह महर्षिपुत्रः मारीचः अर्चिष्मान् महाकपिः, महेन्द्रसदृशद्युतिः, कपिवरैः शूरैः वृतः, बुद्धिविक्रमसम्पन्नः वैनतेयसमद्युतिः च नियुक्तः; मरीचिपुत्राः मारीचाः अर्चिर्माल्याः महाबलाः ऋषिपुत्राः च सर्वे प्रतीचीं दिशम् आदिष्टाः। कपिसत्तमः द्वाभ्यां कपीनां शतसहस्राभ्यां सह तान् प्रेषयति। अत्र नामानि ऋषिवंशसम्बद्धानि, तेन पश्चिमदिशः गणः तपोबलेन अपि युक्तः इति सूच्यते। श्वशुरस्य नियोजने सुग्रीवः न आज्ञां ददाति, अपितु ‘साहाय्यं कुरु’ इति प्रार्थनाम् एव करोति। ‘मेघसंकाशम्’ इति सुषेणस्य विशेषणं तस्य वर्णं गाम्भीर्यं च द्वयम् अपि सूचयति। तारायाः पितृत्वेन सः वालिनः अपि श्वशुरः आसीत्; वालिवधानन्तरं तारा सुग्रीवस्य महिषी जाता, अतः सम्बन्धः अविच्छिन्नः एव अवर्तत। राजा स्वयम् अभिगम्य प्रणम्य च कथयति — एतेन कविः दर्शयति यत् अधिकारः सम्बन्धं न नाशयति। मरीचिपुत्राणाम् अर्चिर्माल्यानां च गणने अग्नितेजसः संस्पर्शः अनुभूयते, यतः ‘अर्चिस्’ इति ज्वालावाचकं पदम्। द्वे शतसहस्रे कपीनाम् इति सङ्ख्या दक्षिणगणात् अपि अधिका, तेन पश्चिमदिशः विस्तारः सूच्यते। पश्चिमा दिक् वारुणी इति पुरा प्रसिद्धा, अतः तस्याः रक्षकः वरुणः; सर्गस्य अन्ते अपि सा एव ‘वरुणाभिगुप्ता’ इति वर्णिता।

‘सुषेणप्रमुखाः यूयं वैदेहीं परिमार्गथ’ इति आदिश्य सुग्रीवः पश्चिमदिशः देशान् गणयति — सौराष्ट्रान् सबाह्लीकान् चन्द्रचित्रान्, स्फीतान् रम्यान् जनपदान्, विपुलानि पुराणि च। पुंनागगहनं बकुलोद्दालकाकुलं कुक्षिं, केतकषण्डान् च मार्गितुं वदति। प्रत्यक्स्रोतोवहाः शीतजलाः शिवाः नद्यः, तापसानाम् अरण्यानि, कान्तारगिरयः च द्रष्टव्याः। तत्र मरुप्रायाः स्थल्यः अत्युच्चशिशिराः शिलाः च सन्ति — एतेन पश्चिमदेशस्य मरुभूमिस्वभावः सूचितः। गिरिजालावृतां दुर्गां पश्चिमां दिशं मार्गित्वा ततः पश्चिमं समुद्रं द्रष्टुम् अर्हन्ति। तिमिनक्राकुलजलं तं समुद्रं गत्वा ते द्रक्ष्यन्ति। वृक्षाणां नामानि — पुंनागः, बकुलः, उद्दालकः, केतकः — पश्चिमतटस्य वनस्पतिविशेषं सूचयन्ति; कविः प्रदेशस्य स्वरूपं वृक्षैः एव चित्रयति। बाह्लीकाः चन्द्रचित्राः च उत्तरपश्चिमदेशवासिनः; सौराष्ट्रः तु समुद्रतटस्थः देशः। ‘स्फीताः जनपदाः’ इति विशेषणेन तेषां समृद्धिः कथ्यते, ‘विपुलानि पुराणि’ इति च नगराणां महत्त्वम्। प्रत्यक्स्रोतोवहाः इति पदं विशेषेण मार्मिकम् — पश्चिमवाहिन्यः नद्यः पूर्ववाहिनीभ्यः भिन्नाः इति भारतीया भूगोलपरम्परा। तापसानाम् अरण्यानि इति उल्लेखेन तत्र आश्रमाणां सत्ता सूचिता, यत्र वानराः वार्तां प्रष्टुं शक्नुयुः। मरुप्रायाः स्थल्यः अत्युच्चशिशिराः शिलाः च — एतत् वर्णनं पश्चिमभारतस्य मरुभूमेः स्वरूपम् अनुसरति। गिरिजालावृतां दुर्गां दिशम् इति विशेषणद्वयेन मार्गस्य कष्टम् उक्तम्। अन्ते समुद्रदर्शनम् एव तस्याः दिशः पर्यवसानम्। कुक्षिः इति देशविशेषस्य नाम, यः पुंनागवृक्षैः गहनः; तत्र बकुलोद्दालकवृक्षाणाम् आकुलता वर्णिता। एवं वृक्षनामभिः एव देशस्य चित्रं निर्मितम्।

केतकषण्डेषु तमालगहनेषु नारिकेलवनेषु च कपयः विहरिष्यन्ति। तत्र सीतां रावणस्य निलयं च मार्गितव्यम्, वेलातलनिविष्टेषु पर्वतेषु वनेषु च अन्वेष्टव्यम्। मुरवीपत्तनं रम्यं जटापुरं च, अवन्तीम् अङ्गलेपां तथा अलक्षितं वनं, विशालानि राष्ट्राणि पत्तनानि च ततस्ततः द्रष्टव्यानि। सिन्धुसागरयोः सङ्गमे शतशृङ्गः महाद्रुमः महान् सोमगिरिः नाम पर्वतः वर्तते। तस्य रम्येषु प्रस्थेषु पक्षगमाः सिंहाः स्थिताः, ये तिमीन् मत्स्यान् गजान् च नीडेषु आरोपयन्ति — एतत् अद्भुतं चित्रं कविः कल्पयति, यत्र सिंहाः पक्षिणः इव नीडवन्तः। तानि सिंहानां नीडानि, गिरिशृङ्गगताः च दृप्ताः तृप्ताः तोयदस्वननिःस्वनाः मातङ्गाः तस्मिन् विशाले तोयपूर्णे प्रदेशे समन्ततः विचरन्ति। तस्य शृङ्गं दिवस्पर्शं काञ्चनं चित्रपादपं च। सिन्धुसमुद्रसङ्गमस्य निर्देशेन पश्चिमसीमा भौगोलिकतया स्थापिता। ‘कपयः विहरिष्यन्ति’ इति भविष्यत्कालेन सुग्रीवः तेषां सुखम् अपि कल्पयति — कार्यं कठिनम्, मार्गः तु रमणीयः। नारिकेलवनानि पश्चिमतटस्य स्वाभाविकं चिह्नम्। ‘वेलातलनिविष्टेषु’ इति पदेन समुद्रतटस्थाः पर्वताः निर्दिष्टाः। मुरवीपत्तनं जटापुरम् अङ्गलेपा च इति नगरनामानि तत्कालीनाम् अर्वाचीनां वा भूगोलपरम्पराम् अनुसरन्ति। ‘अलक्षितं वनम्’ इति नाम्ना एव तस्य गूढता सूचिता, यत्र हरणकर्ता सुखेन लीयेत। सोमगिरेः ‘शतशृङ्गः महाद्रुमः’ इति विशेषणद्वयम्। सिंहानां पक्षगमत्वं तिमिमत्स्यगजानां च नीडारोपणम् अतिप्राकृतम् इव, तथापि कविः तत् मुद्रयति, यतः सोमगिरिः दिव्यः प्रदेशः। मातङ्गानां स्वनः मेघगर्जनासमः इति ‘तोयदस्वननिःस्वनाः’ इत्यनेन उक्तम्। शृङ्गस्य दिवस्पर्शत्वं काञ्चनत्वं च तस्य दिव्यताम् एव पुनः स्थापयति। ‘तत्र सीतां च मार्गध्वं निलयं रावणस्य च’ इति द्वयं सदा सह उच्यते, यतः यत्र रावणः तत्रैव सीता इति राज्ञः निश्चयः।

कामरूपिभिः कपिभिः तत् सर्वम् आशु विचेतव्यम्। समुद्रे काञ्चनीं शतयोजनां दुर्दर्शां पारियात्रस्य कोटिं गताः ते द्रक्ष्यन्ति। तत्र अग्निनिकाशानां घोराणां कामरूपिणां तरस्विनां गन्धर्वाणां चतुर्विंशतिः कोट्यः वसन्ति; ते पावकार्चिःप्रतीकाशाः समवेताः समन्ततः तिष्ठन्ति। भीमविक्रमैः वानरैः अपि ते न अत्यासादयितव्याः, तस्मात् देशात् किञ्चित् फलम् अपि प्लवङ्गमैः न आदेयम्। ते वीराः दुरासदाः सत्त्ववन्तः महाबलाः फलमूलानि भीमविक्रमाः रक्षन्ते। तथापि तत्र यत्नः कर्तव्यः, जानकी च मार्गितव्या; कपित्वम् अनुवर्तमानानां तेभ्यः किञ्चित् अपि भयं नास्ति। ‘कपित्वम् अनुवर्तताम्’ इति पदेन सुग्रीवः चापल्यं परिहर्तुम् आदिशति — यदि वानराः स्वभावसिद्धं लौल्यं त्यजेयुः, तर्हि गन्धर्वाः न कुप्येयुः। एवं नीतिः बलात् अधिका इति शिक्षा। कामरूपिणः इति विशेषणं वानराणां गन्धर्वाणां च द्वयोः अपि प्रयुक्तम्, तेन समता सूचिता; तथापि गन्धर्वाः बलवत्तराः इति राजा जानाति। चतुर्विंशतिः कोट्यः इति सङ्ख्या अतिशयोक्तिः इव, किन्तु तया भयस्य परिमाणं मापितम्। ‘नादेयं फलं किञ्चित्’ इति निषेधः विशेषेण वानरान् प्रति योग्यः, यतः फलग्रहणं तेषां स्वभावः। दुरासदाः सत्त्ववन्तः महाबलाः इति त्रिभिः विशेषणैः गन्धर्वाणां दुर्जयत्वं स्थापितम्। तथापि ‘तत्र यत्नः कर्तव्यः’ इति आज्ञा न शिथिला — भयम् अस्ति, किन्तु कार्यं तेन न त्यक्तव्यम्। पारियात्रः पश्चिमभारतस्य प्रसिद्धः पर्वतः, तस्य समुद्रगता काञ्चनी कोटिः इति कविकल्पना। ‘न हि तेभ्यो भयं किञ्चित्’ इति आश्वासनम् अपि दत्तम्, येन वानराः भयेन कार्यं न त्यजेयुः। एवं भयस्य निषेधस्य च सन्तुलनं राज्ञः नैपुण्यम्।

तत्र वैदूर्यवर्णाभः वज्रसंस्थानसंस्थितः नानाद्रुमलताकीर्णः वज्रः नाम महागिरिः अस्ति; सः श्रीमान् समुदितः योजनानां शतं समम् आयतः। तत्र गुहाः प्लवङ्गमैः प्रयत्नेन विचेतव्याः। समुद्रस्य चतुर्भागे चक्रवान् नाम पर्वतः, यत्र विश्वकर्मणा सहस्रारं चक्रं निर्मितम्। तत्रैव पुरुषोत्तमः पञ्चजनं हयग्रीवं च दानवं हत्वा चक्रं शङ्खं च आजहार — एषा वैष्णवी कथा अत्र संक्षेपेण स्मारिता, येन स्थानस्य माहात्म्यं वर्धते। तस्य रम्येषु सानुषु विशालासु गुहासु च वैदेह्या सह रावणः ततस्ततः मार्गितव्यः। ततः चतुःषष्टिः योजनानि गत्वा सुवर्णशृङ्गः सुमहान् वराहः नाम पर्वतः अगाधे वरुणालये विद्यते। स्थानानां क्रमेण कविः वानराणां मार्गं समुद्रात् समुद्रान्तरं प्रति नयति। वज्रगिरेः नाम तस्य कठिनत्वात्, वैदूर्यवर्णाभा च तस्य शोभा; ‘वज्रसंस्थानसंस्थितः’ इति पदेन तस्य आकारः अपि वज्रसदृशः इति ज्ञाप्यते। ‘योजनानां शतं समम्’ इति परिमाणनिर्देशः। गुहानां विचयने ‘प्रयत्नेन’ इति पदम् उपयुक्तम्, यतः गुहाः एव लीनस्य स्थानम्। सहस्रारं चक्रम् इति विश्वकर्मणः शिल्पम्। पञ्चजनहयग्रीवयोः वधः विष्णोः पुराणप्रसिद्धं कर्म — तेन शङ्खचक्रयोः उत्पत्तिः कथिता। एवं कविः भूगोलवर्णने पुराणकथाः अपि ग्रथयति, येन मार्गः केवलं भूमिः न, अपितु स्मृतिक्षेत्रम् अपि भवति। वराहपर्वतस्य सुवर्णशृङ्गत्वम् अगाधे वरुणालये स्थितिः च तस्य अद्भुतताम् आवहतः। चतुर्भागे समुद्रस्य इति स्थाननिर्देशः समुद्रस्य विभागं कल्पयति, यत् प्राचीनायां भूगोलदृष्टौ प्रसिद्धम्।

वराहे जातरूपमयं प्राग्ज्योतिषं नाम पुरम् अस्ति, यस्मिन् नरकः नाम दुष्टात्मा दानवः वसति। तस्य रम्येषु सानुषु विशालासु गुहासु च रावणः पुनः मार्गितव्यः — एषा पङ्क्तिः सर्गे त्रिवारम् आवर्तते, तेन अन्वेषणस्य नैरन्तर्यं ध्वन्यते। तं शैलेन्द्रम् अतिक्रम्य काञ्चनान्तरदर्शनः सर्वसौवर्णः धाराप्रस्रवणायुतः पर्वतः, यत्र गजाः वराहाः सिंहाः व्याघ्राः च सर्वतः सततम् अभिगर्जन्ति, तेन शब्देन च दर्पिताः भवन्ति। तस्मिन् हरिहयः श्रीमान् पाकशासनः महेन्द्रः सुरैः राजा अभिषिक्तः; सः एव मेघः नाम पर्वतः। तम् अतिक्रम्य महेन्द्रपरिपालितं शैलेन्द्रं गत्वा षष्टिं काञ्चनगिरिसहस्राणि प्राप्स्यन्ति, यानि तरुणादित्यवर्णानि सर्वतः भ्राजमानानि सुपुष्पितैः जातरूपमयैः वृक्षैः शोभितानि। इन्द्रस्य अभिषेकस्थानम् इति एतत् पर्वतस्य माहात्म्यं पौराणिकं मूलम् अपेक्षते। नरकः दानवः प्राग्ज्योतिषे वसति इति महाभारतपुराणयोः अपि प्रसिद्धम्; प्राग्ज्योतिषम् इति पूर्वदेशस्य नाम, तथापि अत्र पश्चिमपथे गणितम् — एतत् वुल्गेटस्य भूगोलक्रमस्य वैचित्र्यम्। ‘रावणः सह वैदेह्या मार्गितव्यस्ततस्ततः’ इति पङ्क्तेः त्रिवारम् आवृत्तिः स्मारकपदम् इव कार्यं करोति, येन श्रोता अन्वेषणस्य एकम् एव लक्ष्यं न विस्मरेत्। काञ्चनान्तरदर्शनः इति पर्वतस्य निर्दराः सुवर्णमयाः इति सूचयति। गजवराहसिंहव्याघ्राणां गर्जनेन ते स्वयम् एव दर्पिताः भवन्ति — एषा मनोवैज्ञानिकी दृष्टिः कवेः विशेषः। मेघपर्वते इन्द्रस्य अभिषेकः इति तस्य राजपर्वतत्वं स्थापयति। षष्टिः काञ्चनगिरिसहस्राणि इति सङ्ख्या मेरोः परिवारम् एव सूचयति, यतः मेरुः तेषां मध्ये राजा। ‘धाराप्रस्रवणायुतः’ इति पदेन तस्य पर्वतस्य निर्झराः बहवः इति उक्तम्, तेन तस्य रमणीयता वर्धते। तरुणादित्यवर्णानि इति काञ्चनगिरीणां वर्णः प्रातःसूर्यसमः इति उपमितः।

तेषां मध्ये मेरुः नाम उत्तमपर्वतः राजा इव स्थितः, यस्मै पुरा प्रसन्नेन आदित्येन वरः दत्तः। सूर्यः उक्तवान् — ‘हे शैलेन्द्र, त्वदाश्रयाः सर्वे एव मत्प्रसादात् दिवा रात्रौ च काञ्चनाः भविष्यन्ति; त्वयि ये देवगन्धर्वदानवाः वत्स्यन्ति ते भक्ताः प्रभया च काञ्चनप्रभाः भविष्यन्ति।’ विश्वेदेवाः वसवः मरुतः च दिवौकसः पश्चिमां सन्ध्याम् उत्तमपर्वतं मेरुम् आगत्य आदित्यम् उपतिष्ठन्ति; तैः अभिपूजितः सूर्यः सर्वभूतानाम् अदृश्यः सन् अस्तं पर्वतं गच्छति। दिवाकरः दश योजनसहस्राणि मुहूर्तार्धेन एव तं शिलोच्चयम् अभियाति। तस्य शृङ्गे विश्वकर्मणा विहितं सूर्यसंनिभं प्रासादगणसम्बाधं महत् दिव्यं भवनम् अस्ति, चित्रैः तरुभिः नानापक्षिसमाकुलैः शोभितम् — तत् एव पाशहस्तस्य महात्मनः वरुणस्य निकेतम्। सूर्यस्य वरः अत्र मेरोः काञ्चनत्वस्य कारणम् इति पौराणिकी व्याख्या दत्ता। ‘मेरुरुत्तमपर्वतः’ इति पदेन सर्वेषां पर्वतानां मध्ये तस्य श्रैष्ठ्यं स्थापितम्। सूर्यस्य वरदाने द्वौ अंशौ — शैलस्य स्वस्य काञ्चनत्वम्, तत्र वसतां च काञ्चनप्रभत्वम्; एवं वरः स्थानं जनं च उभयम् अपि स्पृशति। विश्वेदेवादीनां सन्ध्योपस्थानं दैनन्दिनं कर्म, तेन मेरुः नित्यपूजास्थानम् इति ज्ञायते। ‘अदृश्यः सर्वभूतानाम्’ इति पदेन सूर्यास्तस्य स्वरूपं वर्णितम् — सूर्यः न नश्यति, अपितु अदृश्यः भवति। दश योजनसहस्राणि मुहूर्तार्धेन इति गत्याः परिमाणं गणितेन दत्तम्, यत् प्राचीनज्योतिषस्य संस्पर्शं दर्शयति। वरुणस्य निकेतः पाशहस्तस्य इति विशेषणेन तस्य आयुधम् अपि स्मारितम्, यतः पश्चिमा दिक् वारुणी। प्रासादगणसम्बाधम् इति भवनस्य घनत्वं सूचयति। ‘शैलो दत्तवरः पुरा’ इति भूतकालनिर्देशेन कथायाः प्राचीनता सूचिता; वरदानं न वर्तमानम्, अपितु पुराणकालिकम्।

मेरोः अस्तपर्वतस्य च अन्तरा दशशिरा महान् तालः, जातरूपमयः श्रीमान् चित्रवेदिकः, भ्राजते। तेषु सर्वेषु दुर्गेषु सरस्सु सरित्सु च रावणः वैदेह्या सह मार्गितव्यः। यत्र स्वेन तपसा भावितः धर्मज्ञः मेरुसावर्णिः नाम ब्रह्मणा समः ख्यातः तिष्ठति, सः सूर्यसंनिभः महर्षिः भूमौ शिरसा प्रणम्य मैथिल्याः प्रवृत्तिं प्रष्टव्यः। एतावद् एव जीवलोकस्य, यतः भास्करः रजनीक्षये सर्वं वितिमिरं कृत्वा अस्तं पर्वतं गच्छति। एतावद् एव वानरैः गन्तुं शक्यम्; अभास्करम् अमर्यादं च ततः परं किमपि न जानीमः इति सुग्रीवः स्पष्टं वदति। दक्षिणदिशि यथा पितृलोकः सीमा, तथा पश्चिमदिशि अस्तपर्वतः एव सीमा — उभयत्र कविः जीवलोकस्य अन्तम् एव अन्वेषणस्य अन्तं स्थापयति। महर्षेः प्रश्नः च नीतिसम्मतः, यतः तपस्विनः सर्वं जानन्ति। दशशिरा तालः इति वृक्षः चित्रवेदिकः जातरूपमयः च — असौ अस्तमेरुयोः मध्ये चिह्नस्तम्भः इव तिष्ठति। ‘तेषु सर्वेषु दुर्गेषु सरस्सु च सरित्सु च’ इति पदैः अन्वेषणस्य व्यापकता पुनः उक्ता। मेरुसावर्णिः ब्रह्मणा समः इति विशेषणं महत्, यतः तेन तस्य ज्ञानं सर्वज्ञतुल्यम् इति ध्वन्यते; अतः एव तस्मात् सीतायाः प्रवृत्तिः प्रष्टव्या। ‘भूमौ शिरसा प्रणम्य’ इति विनयस्य निर्देशः — बलवद्भिः अपि तपस्विनः पुरतः नम्रता एव उपायः। ‘एतावज्जीवलोकस्य’ इति पदेन सूर्यस्य प्रकाशः एव जीवलोकस्य परिमाणम् इति सूक्ष्मा दृष्टिः दत्ता। ‘अभास्करम् अमर्यादम्’ इति द्वे विशेषणे — यत्र सूर्यः नास्ति तत्र मर्यादा अपि नास्ति, अतः तत्र मार्गः अपि नास्ति। सुग्रीवस्य ‘न जानीमः’ इति स्पष्टा स्वीकृतिः तस्य सत्यवादित्वं दर्शयति। ‘कृत्वा वितिमिरं सर्वम्’ इति पदेन सूर्यस्य दैनन्दिनं कर्म — अन्धकारनाशनम् — एव तस्य महिमा इति उक्तम्।

वैदेहीम् अवगम्य रावणस्य निलयं च ज्ञात्वा अस्तं पर्वतम् आसाद्य पूर्णे मासे निवर्तितव्यम्। मासात् ऊर्ध्वं न वस्तव्यम्; यः वसेत् सः मम वध्यः भवेत् — इति कठिना आज्ञा दत्ता। युष्माभिः सह शूरः मे श्वशुरः गमिष्यति; दिष्टकारिभिः भवद्भिः तस्य सर्वं श्रोतव्यम्, यतः एषः महाबाहुः महाबलः मे श्वशुरः गुरुः च। भवन्तः अपि विक्रान्ताः सर्वे एव प्रमाणम्; तथापि एनं प्रमाणं संस्थाप्य पश्चिमां दिशं पश्यध्वम्। अमिततेजसः नरेन्द्रस्य पत्न्यां दृष्टायां वयं कृतस्य प्रतिकर्मणा कृतकृत्याः भविष्यामः। अतः अन्यत् अपि यत् कार्यस्य प्रियं भवेत् तत् देशकालार्थसंहितं भवद्भिः सम्प्रधार्यम्। ततः सुषेणप्रमुखाः प्लवङ्गाः सुग्रीववाक्यं निपुणं निशम्य सर्वे प्लवगाधिपम् आमन्त्र्य वरुणाभिगुप्तां तां दिशं जग्मुः। श्वशुरस्य गौरवरक्षणं राज्ञः कुलधर्मः, आज्ञायाः कठोरता तु कार्यगौरवस्य सूचिका। मासस्य अवधिः अत्र अपि निर्दिष्टः, यथा दक्षिणदिशि; किन्तु अत्र दण्डः अपि उक्तः — ‘वसन् वध्यः भवेत् मम’ इति। एषा कठोरता अग्रे कथायाः प्रधानं तन्तुम् आरचयति, यतः दक्षिणगणः एव कालम् अतिक्रम्य भयं प्राप्स्यति। श्वशुरस्य विषये ‘गुरुः एषः’ इति वचनेन सुग्रीवः तस्य आज्ञाम् अपि स्वाज्ञातुल्यां करोति। ‘भवन्तः अपि विक्रान्ताः प्रमाणं सर्वे एव’ इति वचने राजा अनुचराणाम् अपि गौरवं रक्षति — नायकः नियुक्तः, तथापि अन्ये न अवमानिताः। ‘कृतस्य प्रतिकर्मणा’ इति पदेन रामेण कृतस्य उपकारस्य प्रत्युपकारः एव सर्वस्य मूलम् इति पुनः स्मारितम्। अन्तिमः श्लोकः इन्द्रवज्राजातीयेन दीर्घवृत्तेन निबद्धः, येन सर्गस्य समाप्तिः गाम्भीर्येण भवति। ‘वरुणाभिगुप्ताम्’ इति पदेन पश्चिमा दिक् वरुणस्य रक्षिता इति पुनः उक्तम्। ‘निपुणं निशम्य’ इति पदेन वानराः राज्ञः वचनं सावधानतया श्रुतवन्तः इति सूचितम्; श्रवणे एव कार्यसिद्धेः आरम्भः।

దక్షిణ దిక్కుకు వానరులను పంపిన తరువాత సుగ్రీవుడు మేఘం వంటి సుషేణుడనే వానరుని పిలిచాడు. అతడు తార తండ్రి, రాజుకు మామ, భయంకర పరాక్రమం గలవాడు; అందుకే రాజు స్వయంగా అతని దగ్గరికి వెళ్ళి ప్రణమించి చేతులు జోడించి మాట్లాడాడు — రాజైనా పెద్దల పట్ల వినమ్రుడు కావడమే సుగ్రీవుని వినయానికి లక్షణం. అతనితో పాటు మహర్షి కుమారుడూ తేజస్వీ మహాకపీ మహేంద్రునితో సమానమైన కాంతి గలవాడూ శూరులైన కపివరులతో కూడినవాడూ బుద్ధిపరాక్రమాలు గలవాడూ వైనతేయునితో (గరుడునితో) సమానమైన కాంతి గలవాడూ అయిన మారీచుడు నియమించబడ్డాడు; మరీచి కుమారులైన మారీచులూ, అర్చిర్మాల్యులనే మహాబలులూ, ఋషిపుత్రులూ — అందరూ పడమటి దిక్కుకు ఆదేశించబడ్డారు. కపిశ్రేష్ఠుడు రెండు లక్షల కపులతో వారిని పంపుతున్నాడు. ఇక్కడ పేర్లు ఋషివంశాలకు సంబంధించినవి; దానితో పడమటి దిక్కు బృందం తపోబలంతో కూడా కూడినదని సూచించబడుతుంది. మామను నియమించేటప్పుడు సుగ్రీవుడు ఆజ్ఞ ఇవ్వడు, ‘సహాయం చేయి’ అని ప్రార్థనే చేస్తాడు. ‘మేఘసంకాశమ్’ (మేఘం వంటివాడు) అనే సుషేణుని విశేషణం అతని వర్ణాన్నీ గాంభీర్యాన్నీ రెంటినీ సూచిస్తుంది. తార తండ్రి కాబట్టి అతడు వాలికి కూడా మామ; వాలివధ తరువాత తార సుగ్రీవుని పట్టమహిషి అయింది, కాబట్టి సంబంధం విచ్ఛిన్నం కాకుండా కొనసాగింది. రాజు స్వయంగా దగ్గరికి వెళ్ళి ప్రణమించి చెబుతున్నాడు — దీనితో అధికారం సంబంధాన్ని నాశనం చేయదని కవి చూపుతున్నాడు. మరీచిపుత్రుల, అర్చిర్మాల్యుల గణనలో అగ్నితేజస్సు స్పర్శ అనుభవమవుతుంది, ఎందుకంటే ‘అర్చిస్’ అనేది జ్వాలను చెప్పే పదం. రెండు లక్షల కపులు అనే సంఖ్య దక్షిణ బృందం కంటె కూడా ఎక్కువ; దానితో పడమటి దిక్కు విస్తారం సూచించబడుతుంది. పడమటి దిక్కు పూర్వం ‘వారుణి’ అని ప్రసిద్ధం, కాబట్టి దాని రక్షకుడు వరుణుడు; సర్గ చివరలో కూడా అది ‘వరుణాభిగుప్తా’ (వరుణునిచే రక్షించబడినది) అని వర్ణించబడింది.

‘సుషేణుడు ప్రముఖుడుగా గల మీరు వైదేహిని వెదకండి’ అని ఆదేశించి సుగ్రీవుడు పడమటి దిక్కు దేశాలను లెక్కిస్తున్నాడు — సౌరాష్ట్రులను, బాహ్లీకులతో పాటు చంద్రచిత్రులను, సమృద్ధమైన రమణీయమైన జనపదాలను, విశాలమైన పురాలను. పొన్నచెట్లతో దట్టమైన, పొగడ ఉద్దాలక వృక్షాలతో నిండిన కుక్షిదేశాన్నీ, మొగలిపొదలనూ వెదకమని చెబుతున్నాడు. పడమటికి ప్రవహించే చల్లని నీటి శుభమైన నదులూ, తాపసుల అరణ్యాలూ, దుర్గమారణ్యాల కొండలూ చూడాలి. అక్కడ ఎక్కువగా ఎడారి వంటి నేలలూ, ఎంతో ఎత్తైన చల్లని రాళ్ళూ ఉన్నాయి — దీనితో పడమటి దేశపు మరుభూమి స్వభావం సూచించబడింది. కొండల వలలతో కప్పబడిన దుర్గమమైన పడమటి దిక్కును వెదికి, తరువాత పడమటి సముద్రాన్ని చూడాలి. తిమింగిలాలూ మొసళ్ళూ నిండిన నీరు గల ఆ సముద్రానికి వెళ్ళి వారు చూస్తారు. వృక్షాల పేర్లు — పొన్న, పొగడ, ఉద్దాలకం, మొగలి — పడమటి తీరపు వనస్పతి విశేషాన్ని సూచిస్తాయి; కవి ప్రదేశపు స్వరూపాన్ని వృక్షాలతోనే చిత్రిస్తున్నాడు. బాహ్లీకులూ చంద్రచిత్రులూ వాయవ్యదేశవాసులు; సౌరాష్ట్రం మాత్రం సముద్రతీరంలోని దేశం. ‘స్ఫీతాః జనపదాః’ (సమృద్ధమైన జనపదాలు) అనే విశేషణంతో వాటి సమృద్ధి, ‘విపులాని పురాణి’ (విశాలమైన పురాలు) అనడంతో నగరాల గొప్పదనం చెప్పబడుతున్నాయి. ‘ప్రత్యక్స్రోతోవహాః’ (పడమటికి ప్రవహించేవి) అనే పదం ప్రత్యేకంగా మనసును తాకుతుంది — పడమటికి ప్రవహించే నదులు తూర్పుకు ప్రవహించేవాటి కంటె వేరని భారతీయ భూగోళపరంపర. తాపసుల అరణ్యాల ప్రస్తావనతో అక్కడ ఆశ్రమాలున్నాయని సూచించబడింది; అక్కడ వానరులు వార్త అడగవచ్చు. ఎడారి వంటి నేలలూ ఎంతో ఎత్తైన చల్లని రాళ్ళూ — ఈ వర్ణన పశ్చిమభారతపు మరుభూమి స్వరూపాన్ని అనుసరిస్తుంది. ‘గిరిజాలావృతాం దుర్గాం దిశమ్’ (కొండల వలలతో కప్పబడిన దుర్గమమైన దిక్కు) అనే రెండు విశేషణాలతో మార్గకష్టం చెప్పబడింది. చివరకు సముద్రదర్శనమే ఆ దిక్కుకు పర్యవసానం. కుక్షి అనేది ఒక దేశవిశేషం పేరు; అది పొన్నచెట్లతో దట్టమైనది; అక్కడ పొగడ, ఉద్దాలక వృక్షాలు నిండి ఉన్నాయని వర్ణించబడింది. ఇలా వృక్షనామాలతోనే దేశచిత్రం నిర్మించబడింది.

మొగలిపొదలలో, దట్టమైన తమాలవనాలలో, కొబ్బరితోటలలో కపులు విహరిస్తారు. అక్కడ సీతనూ రావణుని నివాసాన్నీ వెదకాలి; సముద్రతీరంలో ఉన్న పర్వతాలలో, వనాలలో అన్వేషించాలి. రమణీయమైన మురవీపట్టణాన్నీ, జటాపురాన్నీ, అవంతినీ, అంగలేపనూ, అలక్షితమనే వనాన్నీ, విశాలమైన రాష్ట్రాలనూ పట్టణాలనూ అక్కడక్కడ చూడాలి. సింధునదీ సాగరాల సంగమంలో వంద శిఖరాలు గల, మహావృక్షాలు గల సోమగిరి అనే మహాపర్వతం ఉంది. దాని రమణీయమైన చరియలపై రెక్కలతో ఎగిరే సింహాలు ఉంటాయి; అవి తిమింగిలాలనూ చేపలనూ ఏనుగులనూ తమ గూళ్ళకు చేరుస్తాయి — సింహాలు పక్షులలా గూళ్ళు కట్టుకున్న ఈ అద్భుతచిత్రాన్ని కవి కల్పిస్తున్నాడు. ఆ సింహాల గూళ్ళూ, కొండశిఖరాలను చేరిన, గర్వించిన, తృప్తి పొందిన, మేఘగర్జన వంటి ఘీంకారం చేసే ఏనుగులూ ఆ విశాలమైన నీటితో నిండిన ప్రదేశంలో అంతటా సంచరిస్తాయి. దాని శిఖరం స్వర్గాన్ని తాకేది, బంగారుమయమైనది, చిత్రమైన వృక్షాలు గలది. సింధుసముద్ర సంగమ నిర్దేశంతో పడమటి సీమ భౌగోళికంగా స్థాపించబడింది. ‘కపయః విహరిష్యంతి’ (కపులు విహరిస్తారు) అనే భవిష్యత్కాలంతో సుగ్రీవుడు వారి సుఖాన్ని కూడా ఊహిస్తున్నాడు — కార్యం కఠినమైనది, మార్గం మాత్రం రమణీయమైనది. కొబ్బరితోటలు పడమటి తీరానికి స్వాభావికచిహ్నం. ‘వేలాతలనివిష్టేషు’ (సముద్రతీరంలో ఉన్న) అనే పదంతో సముద్రతీరపు పర్వతాలు నిర్దేశించబడ్డాయి. మురవీపట్టణం, జటాపురం, అంగలేప అనే నగరనామాలు ఆనాటి లేదా తరువాతి భూగోళపరంపరను అనుసరిస్తాయి. ‘అలక్షితం వనమ్’ (కనిపించని వనం) అనే పేరుతోనే దాని గూఢత్వం సూచించబడింది; అక్కడ అపహర్త సులభంగా దాక్కోవచ్చు. సోమగిరికి ‘శతశృంగః మహాద్రుమః’ (వంద శిఖరాలు గలది, మహావృక్షాలు గలది) అనే రెండు విశేషణాలు. సింహాలు రెక్కలతో ఎగరడం, తిమింగిలాలనూ చేపలనూ ఏనుగులనూ గూళ్ళకు చేర్చడం అతిప్రాకృతంగా కనిపించినా కవి దానిని ముద్రిస్తున్నాడు, ఎందుకంటే సోమగిరి దివ్యప్రదేశం. ఏనుగుల ఘీంకారం మేఘగర్జన వంటిదని ‘తోయదస్వననిఃస్వనాః’ (మేఘధ్వని వంటి ధ్వని గలవి) అనే పదంతో చెప్పబడింది. శిఖరం స్వర్గాన్ని తాకడం, బంగారుమయం కావడం దాని దివ్యత్వాన్నే మళ్ళీ స్థాపిస్తాయి. ‘తత్ర సీతాం చ మార్గధ్వం నిలయం రావణస్య చ’ (అక్కడ సీతనూ రావణుని నివాసాన్నీ వెదకండి) అనే రెండూ ఎప్పుడూ కలిసే చెప్పబడతాయి, ఎందుకంటే రావణుడు ఎక్కడో సీత అక్కడే అని రాజు నిశ్చయం.

కామరూపులైన కపులు అదంతా త్వరగా వెదకాలి. సముద్రంలో ఉన్న, బంగారుమయమైన, వంద యోజనాల, చూడశక్యం కాని పారియాత్రపర్వతపు కొనకు వెళ్ళి వారు చూస్తారు. అక్కడ అగ్ని వంటి, ఘోరులైన, కామరూపులైన, వేగవంతులైన గంధర్వులు ఇరవై నాలుగు కోట్ల మంది నివసిస్తారు; అగ్నిజ్వాలల వంటి వారు గుంపులుగా అంతటా నిలిచి ఉంటారు. భయంకర పరాక్రమం గల వానరులు కూడా వారిని ఎక్కువగా సమీపించకూడదు; ఆ దేశం నుండి వానరులు ఏ ఒక్క పండునూ తీసుకోకూడదు. దుర్జయులూ సత్త్వవంతులూ మహాబలులూ భయంకర పరాక్రమం గలవారూ అయిన ఆ వీరులు అక్కడి ఫలమూలాలను కాపాడతారు. అయినా అక్కడ ప్రయత్నం చేయాలి, జానకిని వెదకాలి; వానరస్వభావాన్ని (నియమించబడిన కపిధర్మాన్ని) పాటించేవారికి వారి నుండి ఏ భయమూ లేదు. ‘కపిత్వమనువర్తతామ్’ అనే పదంతో సుగ్రీవుడు చాపల్యాన్ని విడువమని ఆదేశిస్తున్నాడు — వానరులు స్వభావసిద్ధమైన లౌల్యాన్ని విడిచిపెడితే గంధర్వులు కోపించరు. ఇలా బలం కంటె నీతి గొప్పదనే శిక్షణ. ‘కామరూపిణః’ (కామరూపులు) అనే విశేషణం వానరులకూ గంధర్వులకూ రెండింటికీ ప్రయోగించబడింది; దానితో సమానత సూచించబడింది; అయినా గంధర్వులు మరింత బలవంతులని రాజుకు తెలుసు. ఇరవై నాలుగు కోట్లు అనే సంఖ్య అతిశయోక్తిలా కనిపించినా, దానితో భయపు పరిమాణం కొలవబడింది. ‘నాదేయం ఫలం కించిత్’ (ఏ పండునూ తీసుకోకూడదు) అనే నిషేధం ప్రత్యేకంగా వానరులకు తగినది, ఎందుకంటే పండ్లు తీసుకోవడం వారి స్వభావం. దుర్జయులు, సత్త్వవంతులు, మహాబలులు అనే మూడు విశేషణాలతో గంధర్వుల దుర్జయత్వం స్థాపించబడింది. అయినా ‘తత్ర యత్నః కర్తవ్యః’ (అక్కడ ప్రయత్నం చేయాలి) అనే ఆజ్ఞ సడలలేదు — భయం ఉంది, కాని దాని వల్ల కార్యాన్ని విడువకూడదు. పారియాత్రం పశ్చిమభారతంలో ప్రసిద్ధమైన పర్వతం; దాని సముద్రంలోకి వెళ్ళిన బంగారుకొన అనేది కవికల్పన. ‘న హి తేభ్యో భయం కించిత్’ (వారి నుండి ఏ భయమూ లేదు) అనే ఆశ్వాసన కూడా ఇవ్వబడింది, వానరులు భయంతో కార్యాన్ని విడువకుండా ఉండటానికి. ఇలా భయాన్నీ నిషేధాన్నీ సమతుల్యం చేయడం రాజు నైపుణ్యం.

అక్కడ వైడూర్యపు రంగు గల, వజ్రాకారంలో నిలిచిన, రకరకాల చెట్లతో లతలతో నిండిన వజ్రమనే మహాగిరి ఉంది; శోభాయమానమై ఎత్తుగా ఉన్న అది సమంగా వంద యోజనాల పొడవున్నది. అక్కడి గుహలను వానరులు ప్రయత్నంతో వెదకాలి. సముద్రపు నాల్గవ భాగంలో చక్రవంతమనే పర్వతం ఉంది; అక్కడ విశ్వకర్మ వేయి ఆకులు గల చక్రాన్ని నిర్మించాడు. అక్కడే పురుషోత్తముడు పంచజనుడనే, హయగ్రీవుడనే దానవులను చంపి చక్రాన్నీ శంఖాన్నీ తెచ్చుకున్నాడు — ఈ వైష్ణవకథ ఇక్కడ సంక్షేపంగా గుర్తుచేయబడింది; దానితో స్థానమాహాత్మ్యం పెరుగుతుంది. దాని రమణీయమైన చరియలలో, విశాలమైన గుహలలో వైదేహితో కూడిన రావణుని అక్కడక్కడ వెదకాలి. తరువాత అరవై నాలుగు యోజనాలు వెళితే అగాధమైన వరుణాలయంలో (సముద్రంలో) బంగారు శిఖరాలు గల వరాహమనే మహాపర్వతం ఉంది. స్థానాల క్రమంతో కవి వానరుల మార్గాన్ని ఒక సముద్రం నుండి మరొక సముద్రభాగానికి నడిపిస్తాడు. వజ్రగిరికి ఆ పేరు దాని కాఠిన్యం వల్ల; వైడూర్యవర్ణకాంతి దాని శోభ; ‘వజ్రసంస్థానసంస్థితః’ (వజ్రాకారంలో నిలిచినది) అనే పదంతో దాని ఆకారం కూడా వజ్రం వంటిదని తెలియజేయబడుతుంది. ‘యోజనానాం శతం సమమ్’ (సమంగా వంద యోజనాలు) అనేది పరిమాణనిర్దేశం. గుహలను వెదకడంలో ‘ప్రయత్నేన’ (ప్రయత్నంతో) అనే పదం సముచితం, ఎందుకంటే దాక్కున్నవానికి గుహలే స్థానం. వేయి ఆకుల చక్రం విశ్వకర్మ శిల్పం. పంచజన హయగ్రీవుల వధ విష్ణువు యొక్క పురాణప్రసిద్ధ కార్యం — దానితో శంఖచక్రాల ఉత్పత్తి చెప్పబడింది. ఇలా కవి భూగోళవర్ణనలో పురాణకథలను కూడా గ్రథిస్తాడు; దానితో మార్గం కేవలం భూమి కాదు, స్మృతిక్షేత్రం కూడా అవుతుంది. వరాహపర్వతపు బంగారు శిఖరాలూ, అగాధమైన వరుణాలయంలో దాని స్థితీ దాని అద్భుతత్వాన్ని తెస్తాయి. ‘చతుర్భాగే సముద్రస్య’ (సముద్రపు నాల్గవ భాగంలో) అనే స్థాననిర్దేశం సముద్రాన్ని భాగాలుగా కల్పిస్తుంది; ఇది ప్రాచీన భూగోళదృష్టిలో ప్రసిద్ధం.

వరాహపర్వతంపై బంగారుమయమైన ప్రాగ్జ్యోతిషమనే పురం ఉంది; అందులో నరకుడనే దుష్టాత్ముడైన దానవుడు నివసిస్తాడు. దాని రమణీయమైన చరియలలో, విశాలమైన గుహలలో మళ్ళీ రావణుని వెదకాలి — ఈ పంక్తి సర్గలో మూడుసార్లు వస్తుంది; దానితో అన్వేషణ నిరంతరంగా సాగాలని ధ్వనిస్తుంది. ఆ పర్వతరాజాన్ని దాటితే లోపల బంగారం కనిపించే, సర్వసువర్ణమయమైన, ధారలుగా జలపాతాలు గల పర్వతం ఉంది; అక్కడ ఏనుగులూ వరాహాలూ సింహాలూ పులులూ అన్నివైపులా ఎడతెగకుండా గర్జిస్తాయి, ఆ ధ్వనితోనే గర్వించిపోతాయి. దానిపై పచ్చని గుర్రాలు గల శ్రీమంతుడూ పాకశాసనుడూ అయిన మహేంద్రుడు దేవతలచేత రాజుగా అభిషిక్తుడయ్యాడు; అదే మేఘమనే పర్వతం. దానిని దాటి మహేంద్రుడు పాలించే పర్వతరాజాన్ని చేరుకొని, ఉదయసూర్యుని రంగుతో అన్నివైపులా ప్రకాశించే, చక్కగా పూచిన బంగారుమయమైన వృక్షాలతో శోభించే అరవై వేల బంగారుకొండలను పొందుతారు. ఇంద్రుని అభిషేకస్థానం కావడం అనే ఈ పర్వతమాహాత్మ్యానికి పౌరాణికమూలం అవసరం. నరకుడనే దానవుడు ప్రాగ్జ్యోతిషంలో నివసిస్తాడని మహాభారతంలోనూ పురాణాలలోనూ ప్రసిద్ధం; ప్రాగ్జ్యోతిషం అనేది తూర్పు దేశపు పేరు, అయినా ఇక్కడ పడమటి మార్గంలో లెక్కించబడింది — ఇది ప్రచలిత పాఠపు (వల్గేట్) భూగోళక్రమంలోని వైచిత్ర్యం. ‘రావణః సహ వైదేహ్యా మార్గితవ్యస్తతస్తతః’ (వైదేహితో కూడిన రావణుని అక్కడక్కడ వెదకాలి) అనే పంక్తి మూడుసార్లు రావడం స్మారకపదంలా పనిచేస్తుంది; దానితో శ్రోత అన్వేషణకున్న ఏకైక లక్ష్యాన్ని మరచిపోడు. ‘కాంచనాంతరదర్శనః’ (లోపల బంగారం కనిపించేది) అనేది పర్వతపు లోయలు సువర్ణమయాలని సూచిస్తుంది. ఏనుగులూ వరాహాలూ సింహాలూ పులులూ తమ గర్జనతో తామే గర్వించిపోతాయి — ఈ మనోవైజ్ఞానిక దృష్టి కవి విశేషం. మేఘపర్వతంపై ఇంద్రుని అభిషేకం దాని రాజపర్వతత్వాన్ని స్థాపిస్తుంది. అరవై వేల బంగారుకొండలు అనే సంఖ్య మేరువు పరివారాన్నే సూచిస్తుంది, ఎందుకంటే వాటి మధ్య మేరువు రాజు. ‘ధారాప్రస్రవణాయుతః’ (ధారలుగా జలపాతాలు గలది) అనే పదంతో ఆ పర్వతానికి అనేక జలపాతాలున్నాయని చెప్పబడింది; దానితో దాని రమణీయత పెరుగుతుంది. ‘తరుణాదిత్యవర్ణాని’ (ఉదయసూర్యుని రంగువి) అనడంతో బంగారుకొండల వర్ణం ఉదయసూర్యునితో పోల్చబడింది.

వాటి మధ్యలో మేరువనే ఉత్తమపర్వతం రాజులా నిలిచి ఉంది; పూర్వం ప్రసన్నుడైన సూర్యుడు దానికి వరమిచ్చాడు. సూర్యుడు అన్నాడు — ‘పర్వతరాజా, నిన్ను ఆశ్రయించినవారందరూ నా అనుగ్రహం వల్ల పగలూ రాత్రీ బంగారువన్నెలవారవుతారు; నీపై నివసించే దేవగంధర్వదానవులు నాకు భక్తులై కాంతితో బంగారుప్రభ గలవారవుతారు.’ విశ్వేదేవులూ వసువులూ మరుత్తులూ దేవతలూ పడమటి సంధ్యాసమయంలో ఉత్తమపర్వతమైన మేరువుకు వచ్చి సూర్యుని ఉపాసిస్తారు; వారిచేత పూజించబడిన సూర్యుడు సమస్తప్రాణులకూ కనిపించకుండా అస్తపర్వతానికి వెళతాడు. సూర్యుడు పది వేల యోజనాలను అర్ధముహూర్తంలోనే దాటి ఆ పర్వతాన్ని చేరుకుంటాడు. దాని శిఖరంపై విశ్వకర్మ నిర్మించిన, సూర్యుని వంటి, ప్రాసాదసమూహాలతో నిండిన, రకరకాల పక్షులతో నిండిన చిత్రమైన చెట్లతో శోభించే మహాదివ్యభవనం ఉంది — అదే పాశహస్తుడూ మహాత్ముడూ అయిన వరుణుని నివాసం. సూర్యుని వరమే ఇక్కడ మేరువు బంగారుమయత్వానికి కారణమని పౌరాణిక వివరణ ఇవ్వబడింది. ‘మేరురుత్తమపర్వతః’ (మేరువు ఉత్తమపర్వతం) అనే పదంతో అన్ని పర్వతాలలో దాని శ్రేష్ఠత్వం స్థాపించబడింది. సూర్యుని వరదానంలో రెండు అంశాలు — పర్వతం స్వయంగా బంగారుమయం కావడం, అక్కడ నివసించేవారు బంగారుప్రభ గలవారు కావడం; ఇలా వరం స్థానాన్నీ జనాన్నీ రెంటినీ తాకుతుంది. విశ్వేదేవాదుల సంధ్యోపాసన నిత్యకర్మ; దానితో మేరువు నిత్యపూజాస్థానమని తెలుస్తుంది. ‘అదృశ్యః సర్వభూతానామ్’ (సమస్తప్రాణులకూ కనిపించనివాడై) అనే పదంతో సూర్యాస్తమయ స్వరూపం వర్ణించబడింది — సూర్యుడు నశించడు, కనిపించకుండా పోతాడు. పది వేల యోజనాలు అర్ధముహూర్తంలో అని గమనపరిమాణం లెక్కతో ఇవ్వబడింది; ఇది ప్రాచీన జ్యోతిషపు స్పర్శను చూపుతుంది. వరుణుని నివాసానికి ‘పాశహస్తస్య’ (పాశం చేతబట్టినవాని) అనే విశేషణంతో అతని ఆయుధం కూడా గుర్తుచేయబడింది, ఎందుకంటే పడమటి దిక్కు వారుణి. ‘ప్రాసాదగణసంబాధమ్’ (ప్రాసాదసమూహాలతో నిండినది) అనేది భవనపు సాంద్రతను సూచిస్తుంది. ‘శైలో దత్తవరః పురా’ (పూర్వం వరం పొందిన పర్వతం) అనే భూతకాలనిర్దేశంతో కథ ప్రాచీనత సూచించబడింది; వరదానం వర్తమానం కాదు, పురాణకాలానిది.

మేరువుకూ అస్తపర్వతానికీ మధ్యలో పది శిరస్సులు గల మహాతాళవృక్షం బంగారుమయమై, శోభాయమానమై, చిత్రమైన వేదికతో ప్రకాశిస్తోంది. ఆ దుర్గాలన్నిటిలో, సరస్సులలో, నదులలో వైదేహితో కూడిన రావణుని వెదకాలి. అక్కడ తన తపస్సుతో పవిత్రుడైన, ధర్మజ్ఞుడైన, బ్రహ్మతో సమానుడని ప్రఖ్యాతి పొందిన మేరుసావర్ణి అనే మహర్షి ఉన్నాడు; సూర్యుని వంటి ఆ మహర్షికి నేలపై తల వంచి ప్రణమించి మైథిలి వార్తను అడగాలి. జీవలోకం ఇంతవరకే, ఎందుకంటే సూర్యుడు రాత్రి ముగిశాక అంతటినీ చీకటిలేనిదిగా చేసి అస్తపర్వతానికి వెళతాడు. వానరులు వెళ్ళగలిగేది ఇంతవరకే; సూర్యుడు లేని, హద్దులు లేని దానికి ఆవలిది మాకు ఏమీ తెలియదు అని సుగ్రీవుడు స్పష్టంగా చెబుతున్నాడు. దక్షిణ దిక్కులో పితృలోకం సీమ అయినట్లే పడమటి దిక్కులో అస్తపర్వతమే సీమ — రెండుచోట్లా కవి జీవలోకపు అంతాన్నే అన్వేషణకు అంతంగా నిలుపుతున్నాడు. మహర్షిని అడగడం కూడా నీతిసమ్మతమే, ఎందుకంటే తపస్వులకు అంతా తెలుసు. పది శిరస్సుల తాళవృక్షం చిత్రమైన వేదికతో, బంగారుమయంగా ఉంది — అది అస్తమేరువుల మధ్య గుర్తుస్తంభంలా నిలిచి ఉంది. ‘తేషు సర్వేషు దుర్గేషు సరస్సు చ సరిత్సు చ’ (ఆ దుర్గాలన్నిటిలో, సరస్సులలో, నదులలో) అనే పదాలతో అన్వేషణ వ్యాపకత్వం మళ్ళీ చెప్పబడింది. మేరుసావర్ణి బ్రహ్మతో సమానుడనే విశేషణం గొప్పది, ఎందుకంటే దానితో అతని జ్ఞానం సర్వజ్ఞతుల్యమని ధ్వనిస్తుంది; అందుకే అతనిని సీత వార్త అడగాలి. ‘భూమౌ శిరసా ప్రణమ్య’ (నేలపై తల వంచి ప్రణమించి) అనేది వినయనిర్దేశం — బలవంతులకు కూడా తపస్వి ఎదుట నమ్రతే ఉపాయం. ‘ఏతావజ్జీవలోకస్య’ (జీవలోకం ఇంతవరకే) అనే పదంతో సూర్యప్రకాశమే జీవలోకపు పరిమాణం అనే సూక్ష్మదృష్టి ఇవ్వబడింది. ‘అభాస్కరమమర్యాదమ్’ (సూర్యుడు లేనిది, హద్దులు లేనిది) అనే రెండు విశేషణాలు — సూర్యుడు లేనిచోట హద్దు కూడా లేదు, కాబట్టి అక్కడ మార్గం కూడా లేదు. సుగ్రీవుని ‘న జానీమః’ (మాకు తెలియదు) అనే స్పష్టమైన అంగీకారం అతని సత్యవాదిత్వాన్ని చూపుతుంది. ‘కృత్వా వితిమిరం సర్వమ్’ (అంతటినీ చీకటిలేనిదిగా చేసి) అనే పదంతో సూర్యుని నిత్యకర్మ — అంధకారనాశనమే — అతని మహిమ అని చెప్పబడింది.

వైదేహిని కనుగొని, రావణుని నివాసాన్ని తెలుసుకొని, అస్తపర్వతాన్ని చేరుకొని, నెల పూర్తయ్యేసరికి తిరిగిరావాలి. నెల దాటి ఉండకూడదు; ఉన్నవాడు నాకు వధ్యుడవుతాడు — అని కఠినమైన ఆజ్ఞ ఇవ్వబడింది. మీతో పాటు శూరుడైన నా మామ వస్తాడు; ఆదేశాన్ని పాటించే మీరు అతడు చెప్పినదంతా వినాలి, ఎందుకంటే మహాబాహుడూ మహాబలుడూ అయిన ఇతడు నా మామ, గురువు. పరాక్రమవంతులైన మీరందరూ కూడా ప్రమాణమే; అయినా ఇతనిని ప్రమాణంగా నిలుపుకొని పడమటి దిక్కును పరిశీలించండి. అమితతేజస్వి అయిన నరేంద్రుని భార్య కనిపిస్తే, చేసిన ఉపకారానికి ప్రత్యుపకారం చేసి మనం కృతకృత్యులమవుతాం. కాబట్టి ఈ కార్యానికి ప్రియమైన ఇంకేదైనా ఉంటే, దేశకాలప్రయోజనాలకు తగినదానిని మీరు నిశ్చయించుకోవాలి. అప్పుడు సుషేణుడు ప్రముఖుడుగా గల వానరులందరూ సుగ్రీవుని మాటను జాగ్రత్తగా విని, వానరాధిపతి అనుమతి తీసుకొని, వరుణునిచే రక్షించబడిన ఆ దిక్కుకు వెళ్ళారు. మామ గౌరవాన్ని రక్షించడం రాజు కులధర్మం; ఆజ్ఞలోని కఠినత్వం మాత్రం కార్యగౌరవాన్ని సూచిస్తుంది. దక్షిణ దిక్కులో లాగానే ఇక్కడ కూడా నెలరోజుల గడువు నిర్దేశించబడింది; కాని ఇక్కడ దండన కూడా చెప్పబడింది — ‘వసన్ వధ్యో భవేన్మమ’ (ఉన్నవాడు నాకు వధ్యుడవుతాడు). ఈ కఠినత్వమే ముందు కథకు ప్రధానతంతువును అల్లుతుంది, ఎందుకంటే దక్షిణ బృందమే కాలాన్ని అతిక్రమించి భయాన్ని పొందుతుంది. మామ విషయంలో ‘గురురేషః’ (ఇతడు గురువు) అనే మాటతో సుగ్రీవుడు అతని ఆజ్ఞను కూడా తన ఆజ్ఞతో సమానం చేస్తున్నాడు. ‘భవంతోఽపి విక్రాంతాః ప్రమాణం సర్వ ఏవ’ (పరాక్రమవంతులైన మీరందరూ కూడా ప్రమాణమే) అనే మాటలో రాజు అనుచరుల గౌరవాన్ని కూడా కాపాడుతున్నాడు — నాయకుడు నియమించబడ్డాడు, అయినా ఇతరులు అవమానించబడలేదు. ‘కృతస్య ప్రతికర్మణా’ (చేసినదానికి ప్రతిక్రియతో) అనే పదంతో రాముడు చేసిన ఉపకారానికి ప్రత్యుపకారమే అన్నిటికీ మూలమని మళ్ళీ గుర్తుచేయబడింది. చివరి శ్లోకం ఇంద్రవజ్రా జాతికి చెందిన దీర్ఘవృత్తంలో కూర్చబడింది; దానితో సర్గసమాప్తి గాంభీర్యంతో జరుగుతుంది. ‘వరుణాభిగుప్తామ్’ (వరుణునిచే రక్షించబడినది) అనే పదంతో పడమటి దిక్కు వరుణుని రక్షణలో ఉందని మళ్ళీ చెప్పబడింది. ‘నిపుణం నిశమ్య’ (జాగ్రత్తగా విని) అనే పదంతో వానరులు రాజు మాటను శ్రద్ధగా విన్నారని సూచించబడింది; వినడంతోనే కార్యసిద్ధి ఆరంభమవుతుంది.

தெற்குத் திசையை நோக்கி வானரர்களை அனுப்பிவைத்த சுக்ரீவன், மேகம் போன்ற சுஷேணன் என்னும் வானரனை அழைக்கிறான். அவன் தாரையின் தந்தை, அரசனின் மாமனார், அஞ்சத்தக்க பராக்கிரமமுடையவன்; ஆகவே அரசன் தானே அவனை அணுகி, வணங்கி, கைகூப்பிச் சொல்லைச் சொன்னான் — அரசனாக இருந்தும் பெரியோரிடம் பணிவுடையவனாக இருப்பதே சுக்ரீவனின் பணிவின் அடையாளம். அவனோடு மகரிஷியின் மைந்தனான மாரீசன் என்னும் ஒளிமிக்க பெரும் வானரனும் — மகேந்திரனைப் போன்ற ஒளியுடையவன், வீர வானரச் சிறந்தோர் சூழ்ந்தவன், அறிவும் பராக்கிரமமும் நிறைந்தவன், வைநதேயனுக்கு (கருடனுக்கு) நிகரான ஒளியுடையவன் — பணியமர்த்தப்பட்டான்; மரீசியின் மைந்தர்களான மாரீசர்களும், அர்ச்சிர்மால்யர்களும், பெருவலிமையுடைய முனிவர் மைந்தர்களும் ஆகிய அனைவரும் மேற்குத் திசைக்கு ஆணையிடப்பட்டார்கள். வானரர்களில் சிறந்தவன் இரண்டு லட்சம் வானரர்களோடு அவர்களை அனுப்புகிறான். இங்குள்ள பெயர்கள் முனிவர் குலத்தோடு தொடர்புடையவை; அதனால் மேற்குத் திசைக் குழு தவ வலிமையும் உடையது என்று சுட்டப்படுகிறது. மாமனாரைப் பணியமர்த்தும்போது சுக்ரீவன் ஆணையிடவில்லை, ‘உதவி செய்’ என்று வேண்டுகோளே விடுக்கிறான். ‘மேகம் போன்ற’ என்ற சுஷேணனின் அடைமொழி அவனுடைய நிறத்தையும் கம்பீரத்தையும் ஆகிய இரண்டையுமே சுட்டுகிறது. தாரையின் தந்தை என்பதால் அவன் வாலிக்கும் மாமனாராக இருந்தான்; வாலி வதத்துக்குப் பின் தாரை சுக்ரீவனின் பட்டத்தரசியானாள்; ஆகவே உறவு அறுபடாமலேயே தொடர்ந்தது. அரசன் தானே அணுகி வணங்கிப் பேசுகிறான் — இதனால் அதிகாரம் உறவை அழிப்பதில்லை என்று கவிஞர் காட்டுகிறார். மரீசியின் மைந்தர்களையும் அர்ச்சிர்மால்யர்களையும் எண்ணும்போது நெருப்பின் ஒளியின் தொடுகை உணரப்படுகிறது; ஏனெனில் ‘அர்ச்சிஸ்’ என்பது சுடரைக் குறிக்கும் சொல். இரண்டு லட்சம் வானரர்கள் என்ற எண்ணிக்கை தெற்குக் குழுவைவிடவும் அதிகம்; அதனால் மேற்குத் திசையின் பரப்பு சுட்டப்படுகிறது. மேற்குத் திசை வாருணி (வருணனுடையது) என்று பண்டுதொட்டுப் பிரசித்தமானது; ஆகவே அதன் காவலன் வருணன்; சர்க்கத்தின் இறுதியிலும் அது ‘வருணனால் காக்கப்படுவது’ என்றே வர்ணிக்கப்படுகிறது.

‘சுஷேணனைத் தலைவனாகக் கொண்டு நீங்கள் வைதேகியைத் தேடுங்கள்’ என்று ஆணையிட்டு, சுக்ரீவன் மேற்குத் திசையின் நாடுகளை எண்ணுகிறான் — சௌராஷ்டிரர், பாஹ்லீகர், சந்திரசித்திரர் ஆகியோரின் நாடுகள், செழிப்பான அழகிய நாடுகள், பெரிய நகரங்கள். புன்னை மரங்கள் அடர்ந்த, மகிழ மரங்களும் உத்தாலக மரங்களும் நிறைந்த குக்ஷி என்னும் பகுதியையும், தாழைப் புதர்களையும் தேடும்படி சொல்கிறான். மேற்கு நோக்கிப் பாயும் குளிர்ந்த நீருடைய மங்கலமான ஆறுகளும், தவசிகளின் காடுகளும், அடர்காட்டு மலைகளும் காணப்பட வேண்டும். அங்கே பெரும்பாலும் பாலைவனமான நிலப்பகுதிகளும் மிக உயரமான குளிர்ந்த பாறைகளும் உள்ளன — இதனால் மேற்கு நாட்டின் பாலைநில இயல்பு சுட்டப்படுகிறது. மலைத்தொடர்களால் சூழப்பட்ட அணுகுதற்கரிய மேற்குத் திசையைத் தேடிய பின் மேற்குக் கடலைக் காண வேண்டும். திமிங்கிலங்களும் முதலைகளும் நிறைந்த நீருடைய அந்தக் கடலுக்குச் சென்று அவர்கள் காண்பார்கள். மரங்களின் பெயர்கள் — புன்னை, மகிழம், உத்தாலகம், தாழை — மேற்குக் கடற்கரையின் தனித்த தாவர வளத்தைச் சுட்டுகின்றன; கவிஞர் பகுதியின் வடிவத்தை மரங்களாலேயே சித்திரிக்கிறார். பாஹ்லீகரும் சந்திரசித்திரரும் வடமேற்கு நாட்டவர்; சௌராஷ்டிரமோ கடற்கரையில் உள்ள நாடு. ‘செழிப்பான நாடுகள்’ என்ற அடைமொழியால் அவற்றின் வளமும், ‘பெரிய நகரங்கள்’ என்பதால் நகரங்களின் சிறப்பும் சொல்லப்படுகின்றன. ‘மேற்கு நோக்கிப் பாயும்’ என்ற சொல் தனிப்பட நுட்பமானது — மேற்கு நோக்கிப் பாயும் ஆறுகள் கிழக்கு நோக்கிப் பாய்பவற்றிலிருந்து வேறானவை என்பது இந்திய நிலவியல் மரபு. தவசிகளின் காடுகளைக் குறிப்பிடுவதால் அங்கே ஆசிரமங்கள் இருப்பது சுட்டப்படுகிறது; அங்கே வானரர்கள் செய்தி கேட்டறியலாம். பெரும்பாலும் பாலைவனமான நிலப்பகுதிகளும் மிக உயரமான குளிர்ந்த பாறைகளும் — இந்த வர்ணனை மேற்கு இந்தியாவின் பாலைநில வடிவத்தைப் பின்பற்றுகிறது. ‘மலைத்தொடர்களால் சூழப்பட்ட, அணுகுதற்கரிய திசை’ என்ற இரு அடைமொழிகளால் வழியின் கடினம் சொல்லப்படுகிறது. இறுதியில் கடலைக் காண்பதே அந்தத் திசையின் முடிவு. குக்ஷி என்பது ஒரு தனிப் பகுதியின் பெயர்; அது புன்னை மரங்களால் அடர்ந்தது; அங்கே மகிழ, உத்தாலக மரங்கள் நிறைந்திருப்பது வர்ணிக்கப்படுகிறது. இவ்வாறு மரப்பெயர்களாலேயே நாட்டின் சித்திரம் உருவாக்கப்படுகிறது.

தாழைப் புதர்களிலும் தமால மரங்கள் அடர்ந்த இடங்களிலும் தென்னந்தோப்புகளிலும் வானரர்கள் திரிவார்கள். அங்கே சீதையையும் ராவணனின் இருப்பிடத்தையும் தேட வேண்டும்; கடற்கரையில் அமைந்த மலைகளிலும் காடுகளிலும் தேட வேண்டும். அழகிய முரவீப் பட்டினத்தையும் ஜடாபுரத்தையும், அவந்தியையும் அங்கலேபையையும், அலக்ஷிதம் என்னும் காட்டையும், பெரிய நாடுகளையும் பட்டினங்களையும் அங்குமிங்கும் காண வேண்டும். சிந்து நதியும் கடலும் கூடும் இடத்தில் நூறு சிகரங்களும் பெருமரங்களும் உடைய சோமகிரி என்னும் பெருமலை இருக்கிறது. அதன் அழகிய மேட்டுப்பகுதிகளில் சிறகுகளோடு பறக்கும் சிங்கங்கள் உள்ளன; அவை திமிங்கிலங்களையும் மீன்களையும் யானைகளையும் தம் கூடுகளில் கொண்டுசேர்க்கின்றன — சிங்கங்கள் பறவைகள்போலக் கூடுகட்டி வாழும் இந்த அற்புதச் சித்திரத்தைக் கவிஞர் கற்பனை செய்கிறார். அந்தச் சிங்கக் கூடுகளையும், மலைச்சிகரங்களில் உள்ள செருக்குற்ற, நிறைவுற்ற, மேக முழக்கம் போன்ற ஒலியுடைய யானைகளையும் — நீர் நிறைந்த அந்தப் பரந்த பகுதியில் அவை எங்கும் திரிகின்றன. அதன் சிகரம் வானைத் தொடுவது, பொன்னாலானது, விசித்திரமான மரங்களுடையது. சிந்து நதியும் கடலும் கூடுமிடத்தைக் குறிப்பிடுவதால் மேற்கு எல்லை நிலவியல் ரீதியாக நிறுவப்படுகிறது. ‘வானரர்கள் திரிவார்கள்’ என்ற எதிர்காலச் சொல்லால் சுக்ரீவன் அவர்களுடைய மகிழ்ச்சியையும் கற்பனை செய்கிறான் — பணி கடினமானது, வழியோ இனியது. தென்னந்தோப்புகள் மேற்குக் கடற்கரையின் இயல்பான அடையாளம். ‘கடற்கரையில் அமைந்த’ என்ற சொல்லால் கடலோர மலைகள் குறிக்கப்படுகின்றன. முரவீப் பட்டினம், ஜடாபுரம், அங்கலேபை என்ற நகரப் பெயர்கள் அக்கால அல்லது பிற்கால நிலவியல் மரபைப் பின்பற்றுகின்றன. ‘அலக்ஷிதம்’ (கண்ணுக்குப் புலப்படாதது) என்ற பெயராலேயே அந்தக் காட்டின் மறைவுத்தன்மை சுட்டப்படுகிறது; அங்கே கவர்ந்துசென்றவன் எளிதாக ஒளிந்துகொள்ளலாம். சோமகிரிக்கு ‘நூறு சிகரங்களுடையது, பெருமரங்களுடையது’ என்ற இரு அடைமொழிகள். சிங்கங்கள் சிறகுகளோடு பறப்பதும் திமிங்கிலம், மீன், யானைகளைக் கூடுகளில் கொண்டுசேர்ப்பதும் இயற்கைக்கு அப்பாற்பட்டதுபோல் தோன்றுகிறது; ஆயினும் சோமகிரி ஒரு தெய்விகப் பகுதி என்பதால் கவிஞர் அதைப் பதிவுசெய்கிறார். யானைகளின் ஒலி மேக முழக்கத்துக்கு நிகரானது என்பது ‘மேக முழக்கம் போன்ற ஒலியுடைய’ என்பதால் சொல்லப்படுகிறது. சிகரம் வானைத் தொடுவதும் பொன்னாலானதும் அதன் தெய்விகத் தன்மையை மீண்டும் நிறுவுகின்றன. ‘அங்கே சீதையையும் ராவணனின் இருப்பிடத்தையும் தேடுங்கள்’ என்று இவ்விரண்டும் எப்போதும் சேர்த்தே சொல்லப்படுகின்றன; ஏனெனில் ராவணன் எங்கோ சீதையும் அங்கேதான் என்பது அரசனின் உறுதியான எண்ணம்.

விரும்பிய உருவம் எடுக்க வல்ல வானரர்களால் அவை அனைத்தும் விரைவில் ஆராயப்பட வேண்டும். கடலில் பொன்னாலான, நூறு யோஜனை நீண்ட, காண்பதற்கரிய பாரியாத்திர மலையின் முனையைச் சென்று அவர்கள் காண்பார்கள். அங்கே நெருப்பைப் போன்ற, அஞ்சத்தக்க, விரும்பிய உருவம் எடுக்கும், வேகமுடைய கந்தர்வர்கள் இருபத்து நான்கு கோடிப் பேர் வாழ்கிறார்கள்; நெருப்புச் சுடரைப் போன்ற அவர்கள் ஒன்றுகூடி எங்கும் நிற்கிறார்கள். அஞ்சத்தக்க பராக்கிரமமுடைய வானரர்களும் அவர்களை நெருங்கக் கூடாது; அந்தப் பகுதியிலிருந்து வானரர்கள் ஒரு கனியையும் எடுக்கக் கூடாது. அணுகுதற்கரிய, உள்ளுரம் மிக்க, பெருவலிமையுடைய, அஞ்சத்தக்க பராக்கிரமமுடைய அந்த வீரர்கள் கனிகளையும் கிழங்குகளையும் காக்கிறார்கள். ஆயினும் அங்கே முயற்சி செய்ய வேண்டும், ஜானகி தேடப்பட வேண்டும்; வானர இயல்பை மட்டுமே பின்பற்றுபவர்களுக்கு அவர்களால் எந்த அச்சமும் இல்லை. ‘வானர இயல்பைப் பின்பற்றுபவர்கள்’ என்ற சொல்லால் சுக்ரீவன் சாபல்யத்தைத் (சேட்டையைத்) தவிர்க்கும்படி ஆணையிடுகிறான் — வானரர்கள் தம் இயல்பான பேராசையைக் கைவிட்டால் கந்தர்வர்கள் சினப்பதில்லை. இவ்வாறு நீதி வலிமையைவிட மேலானது என்பது பாடம். ‘விரும்பிய உருவம் எடுப்பவர்கள்’ என்ற அடைமொழி வானரர்களுக்கும் கந்தர்வர்களுக்கும் ஆகிய இருவருக்குமே ஆளப்பட்டுள்ளது; அதனால் சமநிலை சுட்டப்படுகிறது; ஆயினும் கந்தர்வர்கள் அதிக வலிமையுடையவர்கள் என்று அரசன் அறிவான். இருபத்து நான்கு கோடி என்ற எண்ணிக்கை மிகைக்கூற்றுபோலத் தோன்றலாம்; ஆனால் அதனால் அச்சத்தின் அளவு அளக்கப்படுகிறது. ‘ஒரு கனியையும் எடுக்கக் கூடாது’ என்ற தடை வானரர்களுக்குத் தனிப்படப் பொருத்தமானது; ஏனெனில் கனி பறிப்பது அவர்களுடைய இயல்பு. அணுகுதற்கரியவர்கள், உள்ளுரம் மிக்கவர்கள், பெருவலிமையுடையவர்கள் என்ற மூன்று அடைமொழிகளால் கந்தர்வர்களை வெல்வதன் அருமை நிறுவப்படுகிறது. ஆயினும் ‘அங்கே முயற்சி செய்ய வேண்டும்’ என்ற ஆணை தளர்வதில்லை — அச்சம் உண்டு, ஆனால் அதற்காகப் பணியைக் கைவிடக் கூடாது. பாரியாத்திரம் மேற்கு இந்தியாவின் பிரசித்தமான மலை; அதன் கடலுக்குள் செல்லும் பொன் முனை கவிக்கற்பனை. ‘அவர்களால் எந்த அச்சமும் இல்லை’ என்ற ஆறுதலும் தரப்படுகிறது; அதனால் வானரர்கள் அச்சத்தால் பணியைக் கைவிட மாட்டார்கள். இவ்வாறு அச்சத்தையும் தடையையும் சமன்செய்வது அரசனின் திறமை.

அங்கே வைடூரிய நிறத்தில் ஒளிரும், வஜ்ராயுதத்தின் வடிவில் அமைந்த, பலவகை மரங்களும் கொடிகளும் நிறைந்த வஜ்ரம் என்னும் பெருமலை இருக்கிறது; சீர்மிக்க, உயர்ந்தோங்கிய அது சரியாக நூறு யோஜனை நீண்டது. அங்கே குகைகள் வானரர்களால் முயற்சியோடு ஆராயப்பட வேண்டும். கடலின் நான்காம் பகுதியில் சக்கரவான் என்னும் மலை இருக்கிறது; அங்கே விசுவகர்மா ஆயிரம் ஆரங்களுடைய சக்கரத்தை உருவாக்கினான். அங்கேதான் புருஷோத்தமன் பஞ்சஜனனையும் ஹயக்ரீவன் என்னும் தானவனையும் கொன்று சக்கரத்தையும் சங்கையும் கைப்பற்றினான் — இந்த வைணவக் கதை இங்கே சுருக்கமாக நினைவூட்டப்படுகிறது; அதனால் அந்த இடத்தின் பெருமை வளர்கிறது. அதன் அழகிய முகடுகளிலும் பரந்த குகைகளிலும் வைதேகியோடு ராவணன் அங்குமிங்கும் தேடப்பட வேண்டும். பிறகு அறுபத்து நான்கு யோஜனை சென்றால், பொன் சிகரமுடைய மிகப் பெரிய வராகம் என்னும் மலை ஆழங்காண முடியாத வருணனின் இருப்பிடத்தில் (கடலில்) இருக்கிறது. இடங்களின் வரிசையால் கவிஞர் வானரர்களின் வழியை ஒரு கடலிலிருந்து இன்னொரு கடலுக்கு நடத்துகிறார். வஜ்ர மலையின் பெயர் அதன் கடினத்தால் வந்தது; வைடூரிய நிற ஒளி அதன் அழகு; ‘வஜ்ராயுத வடிவில் அமைந்தது’ என்ற சொல்லால் அதன் வடிவமும் வஜ்ரத்தை ஒத்தது என்று அறிவிக்கப்படுகிறது. ‘சரியாக நூறு யோஜனை’ என்பது அளவுக்குறிப்பு. குகைகளை ஆராய்வதில் ‘முயற்சியோடு’ என்ற சொல் பொருத்தமானது; ஏனெனில் குகைகளே ஒளிந்திருப்பவனின் இடம். ஆயிரம் ஆரங்களுடைய சக்கரம் விசுவகர்மாவின் சிற்பம். பஞ்சஜனனையும் ஹயக்ரீவனையும் கொன்றது விஷ்ணுவின் புராணப் பிரசித்தமான செயல் — அதனால் சங்கும் சக்கரமும் தோன்றியது சொல்லப்படுகிறது. இவ்வாறு கவிஞர் நிலவியல் வர்ணனையில் புராணக் கதைகளையும் கோக்கிறார்; அதனால் வழி வெறும் நிலமாக அல்லாமல் நினைவுகளின் களமாகவும் ஆகிறது. வராக மலையின் பொன் சிகரமும், ஆழங்காண முடியாத கடலில் அது நிற்பதும் அதன் அற்புதத்தைக் கொண்டுவருகின்றன. ‘கடலின் நான்காம் பகுதியில்’ என்ற இடக்குறிப்பு கடலின் பிரிவுகளைக் கற்பனை செய்கிறது; இது பண்டைய நிலவியல் பார்வையில் பிரசித்தமானது.

வராகத்தில் பொன்மயமான பிராக்ஜ்யோதிஷம் என்னும் நகரம் இருக்கிறது; அதில் நரகன் என்னும் தீய தானவன் வாழ்கிறான். அதன் அழகிய முகடுகளிலும் பரந்த குகைகளிலும் ராவணன் மீண்டும் தேடப்பட வேண்டும் — இந்த வரி சர்க்கத்தில் மூன்று முறை வருகிறது; அதனால் தேடலின் இடைவிடாத்தன்மை குறிப்பால் உணர்த்தப்படுகிறது. அந்த மலையரசனைக் கடந்தால், உள்ளே பொன் தெரியும், முழுவதும் பொன்னாலான, அருவிகளும் ஊற்றுகளும் நிறைந்த ஒரு மலை இருக்கிறது; அங்கே யானைகளும் பன்றிகளும் சிங்கங்களும் புலிகளும் எங்கும் இடைவிடாது முழங்குகின்றன; அந்த ஒலியால் அவையே செருக்குறுகின்றன. அங்கே பச்சைக் குதிரைகளை உடைய, சீர்மிக்க, பாகனை அடக்கிய மகேந்திரன் தேவர்களால் அரசனாக அபிஷேகம் செய்யப்பட்டான்; அதுவே மேகம் என்னும் மலை. அதைக் கடந்து மகேந்திரனால் காக்கப்படும் மலையரசனை அடைந்தால், அறுபதாயிரம் பொன்மலைகளை அடைவார்கள்; அவை இளஞ்சூரிய நிறமுடையவை, எங்கும் ஒளிர்பவை, நன்கு பூத்த பொன்மரங்களால் அழகுபெற்றவை. இந்திரனின் அபிஷேகத் தலம் என்ற இந்த மலையின் பெருமைக்குப் புராண அடிப்படை தேவை. நரகன் என்னும் தானவன் பிராக்ஜ்யோதிஷத்தில் வாழ்கிறான் என்பது மகாபாரதத்திலும் புராணங்களிலும் பிரசித்தம்; பிராக்ஜ்யோதிஷம் என்பது கிழக்கு நாட்டின் பெயர், ஆயினும் இங்கே மேற்கு வழியில் எண்ணப்படுகிறது — இது பரவலாக வழங்கும் பாடத்தின் (வல்கேட்) நிலவியல் வரிசையின் விசித்திரம். ‘வைதேகியோடு ராவணன் அங்குமிங்கும் தேடப்பட வேண்டும்’ என்ற வரியின் மும்முறை மீள்வருகை நினைவூட்டும் சொல்போலச் செயல்படுகிறது; அதனால் கேட்பவர் தேடலின் ஒரே இலக்கை மறக்க மாட்டார். ‘உள்ளே பொன் தெரியும்’ என்பது மலையின் பள்ளத்தாக்குகள் பொன்மயமானவை என்று சுட்டுகிறது. யானை, பன்றி, சிங்கம், புலிகளின் முழக்கத்தால் அவையே செருக்குறுகின்றன — இந்த உளவியல் பார்வை கவிஞரின் தனிச்சிறப்பு. மேக மலையில் இந்திரனின் அபிஷேகம் என்பது அதன் அரசமலைத் தன்மையை நிறுவுகிறது. அறுபதாயிரம் பொன்மலைகள் என்ற எண்ணிக்கை மேருவின் பரிவாரத்தையே சுட்டுகிறது; ஏனெனில் மேரு அவற்றின் நடுவே அரசன். ‘அருவிகளும் ஊற்றுகளும் நிறைந்த’ என்ற சொல்லால் அந்த மலையில் அருவிகள் பல என்று சொல்லப்படுகிறது; அதனால் அதன் இனிமை வளர்கிறது. ‘இளஞ்சூரிய நிறமுடையவை’ என்பதால் பொன்மலைகளின் நிறம் காலைச் சூரியனுக்கு உவமிக்கப்படுகிறது.

அவற்றின் நடுவே மேரு என்னும் சிறந்த மலை அரசன்போல நிற்கிறது; முன்பு மனம் மகிழ்ந்த சூரியன் அதற்கு வரம் அளித்தான். சூரியன் சொன்னான் — ‘மலையரசே, உன்னைச் சார்ந்தவை அனைத்தும் என் அருளால் பகலிலும் இரவிலும் பொன்னாக இருக்கும்; உன்னில் வாழும் தேவர்களும் கந்தர்வர்களும் தானவர்களும் என் பக்தர்களாக, ஒளியால் பொன்னொளியுடையவர்களாக இருப்பார்கள்.’ விசுவேதேவர்களும் வசுக்களும் மருத்துக்களும் ஆகிய வானுலகவாசிகள் மாலைச் சந்தியில் சிறந்த மலையான மேருவுக்கு வந்து சூரியனை வழிபடுகிறார்கள்; அவர்களால் பூஜிக்கப்பட்ட சூரியன் எல்லா உயிர்களுக்கும் புலப்படாதவனாகி அஸ்தமன மலைக்குச் செல்கிறான். சூரியன் பத்தாயிரம் யோஜனையை அரை முகூர்த்தத்திலேயே கடந்து அந்தப் பாறைக்குன்றை அடைகிறான். அதன் சிகரத்தில் விசுவகர்மாவால் அமைக்கப்பட்ட, சூரியனைப் போன்ற, மாளிகைக் கூட்டங்கள் நெருங்கிய பெரும் தெய்விக மனை இருக்கிறது; பலவகைப் பறவைகள் நிறைந்த விசித்திரமான மரங்களால் அது அழகுபெற்றது — அதுவே பாசத்தைக் கையில் ஏந்திய மகாத்மாவான வருணனின் இருப்பிடம். சூரியனின் வரமே மேருவின் பொன்மயத்துக்குக் காரணம் என்ற புராண விளக்கம் இங்கே தரப்படுகிறது. ‘சிறந்த மலையான மேரு’ என்ற சொல்லால் எல்லா மலைகளின் நடுவிலும் அதன் மேன்மை நிறுவப்படுகிறது. சூரியனின் வரத்தில் இரண்டு பகுதிகள் — மலையே பொன்னாவது, அங்கே வாழ்வோர் பொன்னொளி பெறுவது; இவ்வாறு வரம் இடத்தையும் மக்களையும் இரண்டையுமே தொடுகிறது. விசுவேதேவர் முதலியோரின் சந்தி வழிபாடு நாள்தோறும் நிகழும் செயல்; அதனால் மேரு நித்திய வழிபாட்டுத் தலம் என்று அறியப்படுகிறது. ‘எல்லா உயிர்களுக்கும் புலப்படாதவன்’ என்ற சொல்லால் சூரிய அஸ்தமனத்தின் தன்மை வர்ணிக்கப்படுகிறது — சூரியன் அழிவதில்லை, புலப்படாதவனாகிறான். பத்தாயிரம் யோஜனை அரை முகூர்த்தத்தில் என்று வேகத்தின் அளவு கணக்கால் தரப்படுகிறது; இது பண்டைய ஜோதிடத்தின் தொடுகையைக் காட்டுகிறது. வருணனின் இருப்பிடம் பற்றிய ‘பாசத்தைக் கையில் ஏந்தியவன்’ என்ற அடைமொழியால் அவனுடைய ஆயுதமும் நினைவூட்டப்படுகிறது; ஏனெனில் மேற்குத் திசை வருணனுடையது. ‘மாளிகைக் கூட்டங்கள் நெருங்கிய’ என்பது மனையின் அடர்த்தியைச் சுட்டுகிறது. ‘முன்பு வரம் பெற்ற மலை’ என்ற இறந்தகாலக் குறிப்பால் கதையின் தொன்மை சுட்டப்படுகிறது; வரம் இன்றையதல்ல, புராண காலத்தியது.

மேருவுக்கும் அஸ்தமன மலைக்கும் இடையே பத்துத் தலைகளுடைய (பத்து உச்சிகளுடைய), பொன்னாலான, சீர்மிக்க, விசித்திரமான மேடையுடைய பெரும் பனைமரம் ஒளிர்கிறது. அந்த அணுகுதற்கரிய இடங்கள் அனைத்திலும், ஏரிகளிலும், ஆறுகளிலும் வைதேகியோடு ராவணன் தேடப்பட வேண்டும். தன் தவத்தால் உயர்ந்தவரும், தர்மம் அறிந்தவரும், பிரம்மனுக்கு நிகரானவர் என்று புகழ்பெற்றவருமான மேருசாவர்ணி என்னும் முனிவர் எங்கே இருக்கிறாரோ, சூரியனைப் போன்ற அந்த மகரிஷியைத் தரையில் தலைபட வணங்கி மைதிலியைப் பற்றிய செய்தியைக் கேட்க வேண்டும். உயிருள்ளோர் உலகம் இவ்வளவுதான்; ஏனெனில் இரவு முடிந்ததும் எல்லாவற்றையும் இருளற்றதாக்கிய சூரியன் அஸ்தமன மலைக்குச் செல்கிறான். இவ்வளவு தூரம் மட்டுமே வானரர்களால் செல்ல முடியும்; சூரியனற்ற, எல்லையற்ற அதற்கு அப்பால் உள்ள எதையும் நாம் அறியோம் என்று சுக்ரீவன் தெளிவாகச் சொல்கிறான். தெற்குத் திசையில் பித்ருலோகம் எல்லையானதுபோல, மேற்குத் திசையில் அஸ்தமன மலையே எல்லை — இரண்டிலும் கவிஞர் உயிருள்ளோர் உலகின் முடிவையே தேடலின் முடிவாக நிறுவுகிறார். மகரிஷியிடம் கேட்பதும் நீதிக்கு ஏற்றது; ஏனெனில் தவசிகள் எல்லாம் அறிவார்கள். பத்துத் தலைகளுடைய அந்தப் பனைமரம் விசித்திரமான மேடையுடையது, பொன்னாலானது — அது அஸ்தமன மலைக்கும் மேருவுக்கும் இடையே ஓர் எல்லைக்கல்போல நிற்கிறது. ‘அந்த அணுகுதற்கரிய இடங்கள் அனைத்திலும், ஏரிகளிலும், ஆறுகளிலும்’ என்ற சொற்களால் தேடலின் பரப்பு மீண்டும் சொல்லப்படுகிறது. மேருசாவர்ணி பிரம்மனுக்கு நிகரானவர் என்ற அடைமொழி பெரியது; அதனால் அவருடைய அறிவு எல்லாம் அறிந்தவருக்கு நிகரானது என்று குறிப்பால் உணர்த்தப்படுகிறது; ஆகவேதான் அவரிடம் சீதையைப் பற்றிய செய்தி கேட்கப்பட வேண்டும். ‘தரையில் தலைபட வணங்கி’ என்பது பணிவுக்கான அறிவுறுத்தல் — வலிமையுடையவர்களுக்கும் தவசியின் முன் பணிவே வழி. ‘உயிருள்ளோர் உலகம் இவ்வளவுதான்’ என்ற சொல்லால், சூரிய ஒளியே உயிருள்ளோர் உலகின் அளவு என்ற நுட்பமான பார்வை தரப்படுகிறது. ‘சூரியனற்ற, எல்லையற்ற’ என்ற இரு அடைமொழிகள் — சூரியன் இல்லாத இடத்தில் எல்லையும் இல்லை, ஆகவே அங்கே வழியும் இல்லை. சுக்ரீவனின் ‘நாம் அறியோம்’ என்ற வெளிப்படையான ஒப்புதல் அவனுடைய வாய்மையைக் காட்டுகிறது. ‘எல்லாவற்றையும் இருளற்றதாக்கி’ என்ற சொல்லால் சூரியனின் நாள்தோறுமான செயல் — இருளை அழிப்பது — அதுவே அவனுடைய பெருமை என்று சொல்லப்படுகிறது.

வைதேகியைக் கண்டறிந்து, ராவணனின் இருப்பிடத்தையும் அறிந்து, அஸ்தமன மலையை அடைந்து, ஒரு மாதம் நிறைவடைந்ததும் திரும்ப வேண்டும். ஒரு மாதத்துக்கு மேல் தங்கக் கூடாது; தங்குபவன் என்னால் கொல்லப்படத் தக்கவன் — என்று கடுமையான ஆணை தரப்பட்டது. உங்களோடு வீரனான என் மாமனார் வருவார்; ஆணையை நிறைவேற்றும் நீங்கள் அவர் சொல்வதையெல்லாம் கேட்க வேண்டும்; ஏனெனில் நீண்ட கைகளும் பெருவலிமையும் உடைய இவர் என் மாமனார், என் பெரியவர். பராக்கிரமசாலிகளான நீங்கள் அனைவருமே தகுதியுடையவர்கள்தான்; ஆயினும் இவரை வழிகாட்டியாக நிறுத்திக்கொண்டு மேற்குத் திசையைப் பாருங்கள். அளவற்ற ஒளியுடைய மன்னனின் மனைவி காணப்பட்டதும், செய்த உதவிக்குக் கைம்மாறு செய்ததால் நாம் கடமை முடித்தவர்களாவோம். ஆகவே இன்னும் இந்தப் பணிக்கு உகந்தது எதுவோ, இடம், காலம், பொருள் ஆகியவற்றுக்கு ஏற்றது எதுவோ, அதையும் நீங்கள் ஆலோசித்து முடிவு செய்ய வேண்டும். பிறகு சுஷேணனைத் தலைவனாகக் கொண்ட வானரர்கள் அனைவரும் சுக்ரீவனின் சொல்லைக் கவனமாகக் கேட்டு, வானரத் தலைவனிடம் விடைபெற்று, வருணனால் காக்கப்படும் அந்தத் திசைக்குச் சென்றார்கள். மாமனாரின் மதிப்பைக் காப்பது அரசனின் குலதர்மம்; ஆணையின் கடுமையோ பணியின் கனத்தைச் சுட்டுகிறது. தெற்குத் திசையைப்போலவே இங்கும் ஒரு மாதக் கெடு குறிப்பிடப்படுகிறது; ஆனால் இங்கே தண்டனையும் சொல்லப்படுகிறது — ‘தங்குபவன் என்னால் கொல்லப்படத் தக்கவன்.’ இந்தக் கடுமை பின்னால் கதையின் முக்கிய இழையை நெய்கிறது; ஏனெனில் தெற்குக் குழுவே காலக்கெடுவை மீறி அச்சத்துக்குள்ளாகும். மாமனாரைப் பற்றி ‘இவர் என் பெரியவர்’ என்ற சொல்லால் சுக்ரீவன் அவருடைய ஆணையையும் தன் ஆணைக்கு நிகராக்குகிறான். ‘பராக்கிரமசாலிகளான நீங்கள் அனைவருமே தகுதியுடையவர்கள்தான்’ என்ற சொல்லில் அரசன் உடன்செல்வோரின் மதிப்பையும் காக்கிறான் — தலைவன் நியமிக்கப்பட்டான், ஆயினும் மற்றவர்கள் அவமதிக்கப்படவில்லை. ‘செய்த உதவிக்குக் கைம்மாறு’ என்ற சொல்லால், ராமன் செய்த உதவிக்குக் கைம்மாறு செய்வதே எல்லாவற்றுக்கும் வேர் என்று மீண்டும் நினைவூட்டப்படுகிறது. இறுதிச் சுலோகம் இந்திரவஜ்ரா வகையைச் சேர்ந்த நீண்ட யாப்பில் அமைந்துள்ளது; அதனால் சர்க்கத்தின் நிறைவு கம்பீரமாக அமைகிறது. ‘வருணனால் காக்கப்படும்’ என்ற சொல்லால் மேற்குத் திசை வருணனால் காக்கப்படுவது மீண்டும் சொல்லப்படுகிறது. ‘கவனமாகக் கேட்டு’ என்ற சொல்லால் வானரர்கள் அரசனின் சொல்லைக் கருத்தோடு கேட்டார்கள் என்று சுட்டப்படுகிறது; கேட்பதிலேயே காரிய வெற்றியின் தொடக்கம் உள்ளது.

ದಕ್ಷಿಣದಿಕ್ಕಿಗೆ ವಾನರರನ್ನು ಕಳುಹಿಸಿದ ಮೇಲೆ ಸುಗ್ರೀವನು ಮೋಡದಂತಿರುವ ಸುಷೇಣನೆಂಬ ವಾನರನನ್ನು ಕರೆಯುತ್ತಾನೆ. ಅವನು ತಾರೆಯ ತಂದೆ, ರಾಜನ ಮಾವ, ಭಯಂಕರ ಪರಾಕ್ರಮಿ; ಆದ್ದರಿಂದ ರಾಜನು ತಾನೇ ಅವನ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗಿ ನಮಸ್ಕರಿಸಿ ಕೈಮುಗಿದು ಮಾತನಾಡಿದನು — ರಾಜನಾಗಿದ್ದರೂ ಹಿರಿಯರ ಮುಂದೆ ನಮ್ರನಾಗಿರುವುದೇ ಸುಗ್ರೀವನ ವಿನಯದ ಲಕ್ಷಣ. ಅವನೊಡನೆ ಮಹರ್ಷಿಪುತ್ರನಾದ ಮಾರೀಚನನ್ನೂ, ತೇಜಸ್ವಿಯಾದ ಮಹಾಕಪಿಯನ್ನೂ — ಮಹೇಂದ್ರನಿಗೆ ಸಮಾನ ಕಾಂತಿಯ, ಶೂರರಾದ ಕಪಿಶ್ರೇಷ್ಠರಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿದ, ಬುದ್ಧಿ-ಪರಾಕ್ರಮಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ, ವೈನತೇಯನಿಗೆ ಸಮಾನ ಕಾಂತಿಯವನನ್ನೂ — ನಿಯೋಜಿಸಲಾಯಿತು; ಮರೀಚಿಯ ಪುತ್ರರಾದ ಮಾರೀಚರು, ಅರ್ಚಿರ್ಮಾಲ್ಯರು ಎಂಬ ಮಹಾಬಲಶಾಲಿಗಳು, ಋಷಿಪುತ್ರರು — ಎಲ್ಲರಿಗೂ ಪಶ್ಚಿಮದಿಕ್ಕನ್ನು ಆದೇಶಿಸಲಾಯಿತು. ಕಪಿಶ್ರೇಷ್ಠನು ಎರಡು ಲಕ್ಷ ಕಪಿಗಳೊಡನೆ ಅವರನ್ನು ಕಳುಹಿಸುತ್ತಾನೆ. ಇಲ್ಲಿಯ ಹೆಸರುಗಳು ಋಷಿವಂಶಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದವು; ಅದರಿಂದ ಪಶ್ಚಿಮದಿಕ್ಕಿನ ತಂಡ ತಪೋಬಲದಿಂದಲೂ ಕೂಡಿದೆ ಎಂಬುದು ಸೂಚಿತ. ಮಾವನನ್ನು ನಿಯೋಜಿಸುವಾಗ ಸುಗ್ರೀವನು ಆಜ್ಞೆ ಕೊಡುವುದಿಲ್ಲ, ‘ಸಹಾಯ ಮಾಡು’ ಎಂದು ಪ್ರಾರ್ಥಿಸುತ್ತಾನೆ ಅಷ್ಟೆ. ‘ಮೇಘಸಂಕಾಶಮ್’ (ಮೋಡದಂತಿರುವವನನ್ನು) ಎಂಬ ಸುಷೇಣನ ವಿಶೇಷಣ ಅವನ ಬಣ್ಣ, ಗಾಂಭೀರ್ಯ ಎರಡನ್ನೂ ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ತಾರೆಯ ತಂದೆಯಾದ್ದರಿಂದ ಅವನು ವಾಲಿಗೂ ಮಾವನಾಗಿದ್ದನು; ವಾಲಿವಧೆಯ ಅನಂತರ ತಾರೆ ಸುಗ್ರೀವನ ಮಹಿಷಿಯಾದಳು, ಆದ್ದರಿಂದ ಸಂಬಂಧ ಕಡಿಯದೆ ಮುಂದುವರಿಯಿತು. ರಾಜನು ತಾನೇ ಹೋಗಿ ನಮಸ್ಕರಿಸಿ ಮಾತನಾಡುತ್ತಾನೆ — ಇದರಿಂದ ಅಧಿಕಾರವು ಸಂಬಂಧವನ್ನು ನಾಶಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ ಎಂದು ಕವಿ ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಮರೀಚಿಪುತ್ರರ ಮತ್ತು ಅರ್ಚಿರ್ಮಾಲ್ಯರ ಎಣಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಅಗ್ನಿತೇಜಸ್ಸಿನ ಸ್ಪರ್ಶ ಅನುಭವಕ್ಕೆ ಬರುತ್ತದೆ, ಏಕೆಂದರೆ ‘ಅರ್ಚಿಸ್’ ಎಂಬುದು ಜ್ವಾಲೆಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುವ ಪದ. ಎರಡು ಲಕ್ಷ ಕಪಿಗಳು ಎಂಬ ಸಂಖ್ಯೆ ದಕ್ಷಿಣದ ತಂಡಕ್ಕಿಂತಲೂ ಹೆಚ್ಚು; ಅದರಿಂದ ಪಶ್ಚಿಮದಿಕ್ಕಿನ ವಿಸ್ತಾರ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ. ಪಶ್ಚಿಮದಿಕ್ಕು ಹಿಂದಿನಿಂದಲೂ ವಾರುಣಿ ಎಂದು ಪ್ರಸಿದ್ಧ, ಆದ್ದರಿಂದ ಅದರ ರಕ್ಷಕ ವರುಣ; ಸರ್ಗದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿಯೂ ಅದನ್ನೇ ‘ವರುಣಾಭಿಗುಪ್ತಾ’ (ವರುಣನಿಂದ ರಕ್ಷಿತ) ಎಂದು ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ.

‘ಸುಷೇಣನ ನೇತೃತ್ವದಲ್ಲಿ ನೀವು ವೈದೇಹಿಯನ್ನು ಹುಡುಕಿರಿ’ ಎಂದು ಆದೇಶಿಸಿ ಸುಗ್ರೀವನು ಪಶ್ಚಿಮದಿಕ್ಕಿನ ದೇಶಗಳನ್ನು ಎಣಿಸುತ್ತಾನೆ — ಬಾಹ್ಲೀಕರೊಡನೆ ಸೌರಾಷ್ಟ್ರರು, ಚಂದ್ರಚಿತ್ರರು, ಸಮೃದ್ಧವೂ ರಮಣೀಯವೂ ಆದ ಜನಪದಗಳು, ವಿಶಾಲವಾದ ನಗರಗಳು. ಪುನ್ನಾಗಗಳಿಂದ ದಟ್ಟವಾದ, ಬಕುಳ-ಉದ್ದಾಲಕ ಮರಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದ ಕುಕ್ಷಿಯನ್ನೂ, ಕೇದಗೆಯ ಪೊದೆಗಳನ್ನೂ ಹುಡುಕುವಂತೆ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಪಶ್ಚಿಮಕ್ಕೆ ಹರಿಯುವ ತಣ್ಣೀರಿನ ಮಂಗಳಕರ ನದಿಗಳನ್ನೂ, ತಪಸ್ವಿಗಳ ಅರಣ್ಯಗಳನ್ನೂ, ದುರ್ಗಮ ಕಾಡುಗಳ ಬೆಟ್ಟಗಳನ್ನೂ ನೋಡಬೇಕು. ಅಲ್ಲಿ ಬಹುತೇಕ ಮರುಭೂಮಿಯಂತಿರುವ ನೆಲಗಳೂ ಅತ್ಯುನ್ನತವಾದ ತಣ್ಣನೆಯ ಬಂಡೆಗಳೂ ಇವೆ — ಇದರಿಂದ ಪಶ್ಚಿಮದೇಶದ ಮರುಭೂಮಿಯ ಸ್ವಭಾವ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ. ಬೆಟ್ಟಗಳ ಜಾಲದಿಂದ ಆವೃತವಾದ ದುರ್ಗಮ ಪಶ್ಚಿಮದಿಕ್ಕನ್ನು ಹುಡುಕಿ ಅನಂತರ ಅವರು ಪಶ್ಚಿಮಸಮುದ್ರವನ್ನು ನೋಡಬೇಕು. ತಿಮಿಂಗಿಲ-ಮೊಸಳೆಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದ ನೀರಿನ ಆ ಸಮುದ್ರವನ್ನು ತಲುಪಿ ಅವರು ನೋಡುವರು. ಮರಗಳ ಹೆಸರುಗಳು — ಪುನ್ನಾಗ, ಬಕುಳ, ಉದ್ದಾಲಕ, ಕೇದಗೆ — ಪಶ್ಚಿಮತೀರದ ವನಸ್ಪತಿವಿಶೇಷವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತವೆ; ಕವಿ ಪ್ರದೇಶದ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ಮರಗಳಿಂದಲೇ ಚಿತ್ರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಬಾಹ್ಲೀಕರು, ಚಂದ್ರಚಿತ್ರರು ವಾಯವ್ಯದೇಶವಾಸಿಗಳು; ಸೌರಾಷ್ಟ್ರವಾದರೋ ಸಮುದ್ರತೀರದ ದೇಶ. ‘ಸ್ಫೀತಾ ಜನಪದಾಃ’ (ಸಮೃದ್ಧ ಜನಪದಗಳು) ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣದಿಂದ ಅವುಗಳ ಸಮೃದ್ಧಿಯೂ, ‘ವಿಪುಲಾನಿ ಪುರಾಣಿ’ (ವಿಶಾಲ ನಗರಗಳು) ಎಂಬುದರಿಂದ ನಗರಗಳ ಮಹತ್ತ್ವವೂ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ. ‘ಪ್ರತ್ಯಕ್ಸ್ರೋತೋವಹಾಃ’ (ಪಶ್ಚಿಮಕ್ಕೆ ಹರಿಯುವವು) ಎಂಬ ಪದ ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಮಾರ್ಮಿಕ — ಪಶ್ಚಿಮವಾಹಿನಿ ನದಿಗಳು ಪೂರ್ವವಾಹಿನಿಗಳಿಗಿಂತ ಭಿನ್ನ ಎಂಬುದು ಭಾರತೀಯ ಭೂಗೋಳಪರಂಪರೆ. ತಪಸ್ವಿಗಳ ಅರಣ್ಯಗಳ ಉಲ್ಲೇಖದಿಂದ ಅಲ್ಲಿ ಆಶ್ರಮಗಳಿರುವುದು ಸೂಚಿತ; ಅಲ್ಲಿ ವಾನರರು ಸುದ್ದಿ ಕೇಳಬಹುದು. ಬಹುತೇಕ ಮರುಭೂಮಿಯಂತಿರುವ ನೆಲಗಳು, ಅತ್ಯುನ್ನತ ತಣ್ಣನೆಯ ಬಂಡೆಗಳು — ಈ ವರ್ಣನೆ ಪಶ್ಚಿಮಭಾರತದ ಮರುಭೂಮಿಯ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ಅನುಸರಿಸುತ್ತದೆ. ಬೆಟ್ಟಗಳ ಜಾಲದಿಂದ ಆವೃತವಾದ, ದುರ್ಗಮವಾದ ದಿಕ್ಕು ಎಂಬ ಎರಡು ವಿಶೇಷಣಗಳಿಂದ ಮಾರ್ಗದ ಕಷ್ಟ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಸಮುದ್ರದರ್ಶನವೇ ಆ ದಿಕ್ಕಿನ ಪರ್ಯವಸಾನ. ಕುಕ್ಷಿ ಎಂಬುದು ಒಂದು ದೇಶದ ಹೆಸರು, ಅದು ಪುನ್ನಾಗ ಮರಗಳಿಂದ ದಟ್ಟವಾಗಿದೆ; ಅಲ್ಲಿ ಬಕುಳ-ಉದ್ದಾಲಕ ಮರಗಳ ದಟ್ಟಣೆ ವರ್ಣಿತವಾಗಿದೆ. ಹೀಗೆ ಮರಗಳ ಹೆಸರುಗಳಿಂದಲೇ ದೇಶದ ಚಿತ್ರ ನಿರ್ಮಿತವಾಗಿದೆ.

ಕೇದಗೆಯ ಪೊದೆಗಳಲ್ಲಿಯೂ ತಮಾಲದ ದಟ್ಟಡವಿಗಳಲ್ಲಿಯೂ ತೆಂಗಿನ ತೋಪುಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಕಪಿಗಳು ವಿಹರಿಸುವರು. ಅಲ್ಲಿ ಸೀತೆಯನ್ನೂ ರಾವಣನ ನೆಲೆಯನ್ನೂ ಹುಡುಕಬೇಕು; ಕಡಲತೀರದಲ್ಲಿರುವ ಪರ್ವತಗಳಲ್ಲಿಯೂ ವನಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಶೋಧಿಸಬೇಕು. ರಮಣೀಯವಾದ ಮುರವೀಪಟ್ಟಣ, ಜಟಾಪುರ, ಅವಂತಿ, ಅಂಗಲೇಪಾ, ಹಾಗೆಯೇ ಅಲಕ್ಷಿತವನ, ವಿಶಾಲವಾದ ರಾಷ್ಟ್ರಗಳು, ಪಟ್ಟಣಗಳು — ಇವನ್ನೆಲ್ಲ ಅಲ್ಲಲ್ಲಿ ನೋಡಬೇಕು. ಸಿಂಧುನದಿ ಮತ್ತು ಸಾಗರದ ಸಂಗಮದಲ್ಲಿ ನೂರು ಶಿಖರಗಳ, ಮಹಾವೃಕ್ಷಗಳ ಸೋಮಗಿರಿ ಎಂಬ ಮಹಾಪರ್ವತವಿದೆ. ಅದರ ರಮಣೀಯ ತಪ್ಪಲುಗಳಲ್ಲಿ ರೆಕ್ಕೆಗಳುಳ್ಳ ಸಿಂಹಗಳು ನೆಲೆಸಿವೆ; ಅವು ತಿಮಿಂಗಿಲಗಳನ್ನೂ ಮೀನುಗಳನ್ನೂ ಆನೆಗಳನ್ನೂ ಗೂಡುಗಳಿಗೆ ಎತ್ತಿಕೊಂಡು ಹೋಗುತ್ತವೆ — ಸಿಂಹಗಳು ಪಕ್ಷಿಗಳಂತೆ ಗೂಡುಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ಈ ಅದ್ಭುತ ಚಿತ್ರವನ್ನು ಕವಿ ಕಲ್ಪಿಸುತ್ತಾನೆ. ಆ ಸಿಂಹಗಳ ಗೂಡುಗಳನ್ನೂ, ಬೆಟ್ಟದ ಶಿಖರಗಳಲ್ಲಿರುವ, ದರ್ಪಿಷ್ಠವಾದ, ತೃಪ್ತವಾದ, ಮೋಡದಂತೆ ಘೀಳಿಡುವ ಆನೆಗಳನ್ನೂ ನೋಡಬೇಕು; ಅವು ಆ ವಿಶಾಲವಾದ ಜಲಪೂರ್ಣ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲೆಡೆ ಅಲೆಯುತ್ತವೆ. ಅದರ ಶಿಖರ ಸ್ವರ್ಗವನ್ನು ಮುಟ್ಟುವಂಥದ್ದು, ಚಿನ್ನಮಯವಾದುದು, ವಿಚಿತ್ರ ವೃಕ್ಷಗಳುಳ್ಳದ್ದು. ಸಿಂಧು-ಸಮುದ್ರ ಸಂಗಮದ ನಿರ್ದೇಶದಿಂದ ಪಶ್ಚಿಮದ ಸೀಮೆ ಭೌಗೋಳಿಕವಾಗಿ ಸ್ಥಾಪಿತವಾಗಿದೆ. ‘ಕಪಯೋ ವಿಹರಿಷ್ಯಂತಿ’ (ಕಪಿಗಳು ವಿಹರಿಸುವರು) ಎಂಬ ಭವಿಷ್ಯತ್ಕಾಲದಿಂದ ಸುಗ್ರೀವನು ಅವರ ಸುಖವನ್ನೂ ಕಲ್ಪಿಸುತ್ತಾನೆ — ಕಾರ್ಯ ಕಠಿಣ, ಮಾರ್ಗವಾದರೋ ರಮಣೀಯ. ತೆಂಗಿನ ತೋಪುಗಳು ಪಶ್ಚಿಮತೀರದ ಸ್ವಾಭಾವಿಕ ಚಿಹ್ನೆ. ‘ವೇಲಾತಲನಿವಿಷ್ಟೇಷು’ (ಕಡಲತೀರದಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸಿರುವ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಸಮುದ್ರತೀರದ ಪರ್ವತಗಳು ನಿರ್ದೇಶಿತವಾಗಿವೆ. ಮುರವೀಪಟ್ಟಣ, ಜಟಾಪುರ, ಅಂಗಲೇಪಾ ಎಂಬ ನಗರನಾಮಗಳು ಆ ಕಾಲದ ಅಥವಾ ಅನಂತರದ ಭೂಗೋಳಪರಂಪರೆಯನ್ನು ಅನುಸರಿಸುತ್ತವೆ. ‘ಅಲಕ್ಷಿತಂ ವನಮ್’ (ಕಾಣದ ವನ) ಎಂಬ ಹೆಸರಿನಿಂದಲೇ ಅದರ ಗೂಢತೆ ಸೂಚಿತ; ಅಲ್ಲಿ ಅಪಹರಿಸಿದವನು ಸುಲಭವಾಗಿ ಅಡಗಬಹುದು. ಸೋಮಗಿರಿಗೆ ‘ನೂರು ಶಿಖರಗಳದ್ದು, ಮಹಾವೃಕ್ಷಗಳದ್ದು’ ಎಂಬ ಎರಡು ವಿಶೇಷಣಗಳು. ಸಿಂಹಗಳಿಗೆ ರೆಕ್ಕೆಗಳಿರುವುದೂ ತಿಮಿಂಗಿಲ-ಮೀನು-ಆನೆಗಳನ್ನು ಗೂಡಿಗೆ ಒಯ್ಯುವುದೂ ಅತಿಪ್ರಾಕೃತದಂತೆ ತೋರುತ್ತದೆ; ಆದರೂ ಕವಿ ಅದನ್ನು ದಾಖಲಿಸುತ್ತಾನೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಸೋಮಗಿರಿ ದಿವ್ಯಪ್ರದೇಶ. ಆನೆಗಳ ಘೀಳು ಮೋಡದ ಗರ್ಜನೆಗೆ ಸಮಾನ ಎಂಬುದನ್ನು ‘ತೋಯದಸ್ವನನಿಃಸ್ವನಾಃ’ ಎಂಬುದರಿಂದ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಶಿಖರವು ಸ್ವರ್ಗವನ್ನು ಮುಟ್ಟುವುದೂ ಚಿನ್ನಮಯವಾಗಿರುವುದೂ ಅದರ ದಿವ್ಯತೆಯನ್ನೇ ಮತ್ತೆ ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತವೆ. ‘ತತ್ರ ಸೀತಾಂ ಚ ಮಾರ್ಗಧ್ವಂ ನಿಲಯಂ ರಾವಣಸ್ಯ ಚ’ (ಅಲ್ಲಿ ಸೀತೆಯನ್ನೂ ರಾವಣನ ನೆಲೆಯನ್ನೂ ಹುಡುಕಿರಿ) ಎಂದು ಇವೆರಡನ್ನೂ ಯಾವಾಗಲೂ ಒಟ್ಟಿಗೇ ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ, ಏಕೆಂದರೆ ರಾವಣನಿರುವಲ್ಲೇ ಸೀತೆ ಎಂಬುದು ರಾಜನ ನಿಶ್ಚಯ.

ಇಚ್ಛಾರೂಪಧಾರಿಗಳಾದ ಕಪಿಗಳು ಅದೆಲ್ಲವನ್ನೂ ಬೇಗನೆ ಶೋಧಿಸಬೇಕು. ಸಮುದ್ರದಲ್ಲಿರುವ, ನೂರು ಯೋಜನಗಳ, ನೋಡಲು ಕಷ್ಟವಾದ, ಚಿನ್ನಮಯವಾದ ಪಾರಿಯಾತ್ರದ ಶಿಖರವನ್ನು ತಲುಪಿ ಅವರು ನೋಡುವರು. ಅಲ್ಲಿ ಅಗ್ನಿಯಂತೆ ಹೊಳೆಯುವ, ಘೋರರಾದ, ಇಚ್ಛಾರೂಪಧಾರಿಗಳಾದ, ವೇಗಶಾಲಿಗಳಾದ ಇಪ್ಪತ್ನಾಲ್ಕು ಕೋಟಿ ಗಂಧರ್ವರು ವಾಸಿಸುತ್ತಾರೆ; ಅಗ್ನಿಜ್ವಾಲೆಯಂತೆ ಕಾಣುವ ಅವರು ಸುತ್ತಲೂ ಒಟ್ಟಾಗಿ ನಿಂತಿರುತ್ತಾರೆ. ಭಯಂಕರ ಪರಾಕ್ರಮಿಗಳಾದ ವಾನರರೂ ಅವರ ಸಮೀಪಕ್ಕೆ ಹೋಗಬಾರದು; ಆ ದೇಶದಿಂದ ಒಂದು ಹಣ್ಣನ್ನೂ ವಾನರರು ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳಬಾರದು. ಆ ವೀರರು ದುರಾಸದರು, ಸತ್ತ್ವಶಾಲಿಗಳು, ಮಹಾಬಲಶಾಲಿಗಳು, ಭಯಂಕರ ಪರಾಕ್ರಮಿಗಳು; ಅವರು ಹಣ್ಣು-ಗೆಡ್ಡೆಗಳನ್ನು ಕಾಯುತ್ತಾರೆ. ಆದರೂ ಅಲ್ಲಿ ಪ್ರಯತ್ನಿಸಬೇಕು, ಜಾನಕಿಯನ್ನು ಹುಡುಕಬೇಕು; ಕಪಿಸಹಜ ಸ್ವಭಾವವನ್ನು ಹಿಡಿತದಲ್ಲಿಟ್ಟುಕೊಂಡು ನಡೆಯುವವರಿಗೆ ಅವರಿಂದ ಯಾವ ಭಯವೂ ಇಲ್ಲ. ‘ಕಪಿತ್ವಮನುವರ್ತತಾಮ್’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಸುಗ್ರೀವನು ಚಪಲತೆಯನ್ನು ತ್ಯಜಿಸುವಂತೆ ಆದೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ — ವಾನರರು ಸ್ವಭಾವಸಿದ್ಧವಾದ ಲೋಲುಪತೆಯನ್ನು ಬಿಟ್ಟರೆ ಗಂಧರ್ವರು ಕೋಪಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಹೀಗೆ ನೀತಿ ಬಲಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚು ಎಂಬ ಶಿಕ್ಷಣ. ‘ಕಾಮರೂಪಿಣಃ’ (ಇಚ್ಛಾರೂಪಧಾರಿಗಳು) ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣವನ್ನು ವಾನರರಿಗೂ ಗಂಧರ್ವರಿಗೂ ಬಳಸಲಾಗಿದೆ, ಅದರಿಂದ ಸಮಾನತೆ ಸೂಚಿತ; ಆದರೂ ಗಂಧರ್ವರು ಹೆಚ್ಚು ಬಲಶಾಲಿಗಳೆಂದು ರಾಜನು ಬಲ್ಲನು. ಇಪ್ಪತ್ನಾಲ್ಕು ಕೋಟಿ ಎಂಬ ಸಂಖ್ಯೆ ಅತಿಶಯೋಕ್ತಿಯಂತೆ ತೋರುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ಅದರಿಂದ ಭಯದ ಪ್ರಮಾಣವನ್ನು ಅಳೆಯಲಾಗಿದೆ. ‘ನಾದೇಯಂ ಫಲಂ ಕಿಂಚಿತ್’ (ಒಂದು ಹಣ್ಣನ್ನೂ ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳಬಾರದು) ಎಂಬ ನಿಷೇಧ ವಿಶೇಷವಾಗಿ ವಾನರರಿಗೆ ತಕ್ಕುದು, ಏಕೆಂದರೆ ಹಣ್ಣು ಕೀಳುವುದು ಅವರ ಸ್ವಭಾವ. ದುರಾಸದರು, ಸತ್ತ್ವಶಾಲಿಗಳು, ಮಹಾಬಲಶಾಲಿಗಳು ಎಂಬ ಮೂರು ವಿಶೇಷಣಗಳಿಂದ ಗಂಧರ್ವರ ದುರ್ಜಯತ್ವ ಸ್ಥಾಪಿತವಾಗಿದೆ. ಆದರೂ ‘ತತ್ರ ಯತ್ನಃ ಕರ್ತವ್ಯಃ’ (ಅಲ್ಲಿ ಪ್ರಯತ್ನಿಸಬೇಕು) ಎಂಬ ಆಜ್ಞೆ ಸಡಿಲವಲ್ಲ — ಭಯವಿದೆ, ಆದರೆ ಅದರಿಂದ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಬಿಡಬಾರದು. ಪಾರಿಯಾತ್ರವು ಪಶ್ಚಿಮಭಾರತದ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಪರ್ವತ; ಅದರ ಸಮುದ್ರಕ್ಕೆ ಚಾಚಿದ ಚಿನ್ನದ ಶಿಖರ ಕವಿಕಲ್ಪನೆ. ‘ನ ಹಿ ತೇಭ್ಯೋ ಭಯಂ ಕಿಂಚಿತ್’ (ಅವರಿಂದ ಯಾವ ಭಯವೂ ಇಲ್ಲ) ಎಂಬ ಆಶ್ವಾಸನೆಯನ್ನೂ ಕೊಡಲಾಗಿದೆ, ಇದರಿಂದ ವಾನರರು ಭಯದಿಂದ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಬಿಡುವುದಿಲ್ಲ. ಹೀಗೆ ಭಯ ಮತ್ತು ನಿಷೇಧಗಳ ಸಮತೋಲನ ರಾಜನ ನೈಪುಣ್ಯ.

ಅಲ್ಲಿ ವೈಡೂರ್ಯದ ಬಣ್ಣದ, ವಜ್ರದ ಆಕಾರದಲ್ಲಿ ನಿಂತಿರುವ, ನಾನಾ ಮರ-ಬಳ್ಳಿಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದ ವಜ್ರವೆಂಬ ಮಹಾಪರ್ವತವಿದೆ; ಶೋಭಾಯಮಾನವಾಗಿ ಎದ್ದುನಿಂತ ಅದು ನೂರು ಯೋಜನ ಸಮವಾಗಿ ಚಾಚಿದೆ. ಅಲ್ಲಿಯ ಗುಹೆಗಳನ್ನು ವಾನರರು ಪ್ರಯತ್ನಪೂರ್ವಕವಾಗಿ ಶೋಧಿಸಬೇಕು. ಸಮುದ್ರದ ನಾಲ್ಕನೆಯ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಚಕ್ರವಂತವೆಂಬ ಪರ್ವತವಿದೆ; ಅಲ್ಲಿ ವಿಶ್ವಕರ್ಮನು ಸಾವಿರ ಅರೆಗಳ ಚಕ್ರವನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಿದನು. ಅಲ್ಲಿಯೇ ಪುರುಷೋತ್ತಮನು ಪಂಚಜನನನ್ನೂ ಹಯಗ್ರೀವನೆಂಬ ದಾನವನನ್ನೂ ಕೊಂದು ಚಕ್ರವನ್ನೂ ಶಂಖವನ್ನೂ ತಂದನು — ಈ ವೈಷ್ಣವ ಕಥೆಯನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ಸಂಕ್ಷೇಪವಾಗಿ ನೆನಪಿಸಲಾಗಿದೆ, ಅದರಿಂದ ಸ್ಥಳದ ಮಹಿಮೆ ಹೆಚ್ಚುತ್ತದೆ. ಅದರ ರಮಣೀಯ ತಪ್ಪಲುಗಳಲ್ಲಿಯೂ ವಿಶಾಲ ಗುಹೆಗಳಲ್ಲಿಯೂ ವೈದೇಹಿಯೊಡನೆ ರಾವಣನನ್ನು ಅಲ್ಲಲ್ಲಿ ಹುಡುಕಬೇಕು. ಅನಂತರ ಅರವತ್ನಾಲ್ಕು ಯೋಜನ ಹೋದರೆ ಚಿನ್ನದ ಶಿಖರಗಳುಳ್ಳ ಅತಿದೊಡ್ಡ ವರಾಹವೆಂಬ ಪರ್ವತ ಅಗಾಧವಾದ ವರುಣಾಲಯದಲ್ಲಿ (ಸಮುದ್ರದಲ್ಲಿ) ಇದೆ. ಸ್ಥಳಗಳ ಕ್ರಮದಿಂದ ಕವಿ ವಾನರರ ಮಾರ್ಗವನ್ನು ಒಂದು ಸಮುದ್ರದಿಂದ ಇನ್ನೊಂದು ಸಮುದ್ರಕ್ಕೆ ಒಯ್ಯುತ್ತಾನೆ. ವಜ್ರಗಿರಿಗೆ ಆ ಹೆಸರು ಅದರ ಕಾಠಿಣ್ಯದಿಂದ; ವೈಡೂರ್ಯದ ಬಣ್ಣ ಅದರ ಶೋಭೆ; ‘ವಜ್ರಸಂಸ್ಥಾನಸಂಸ್ಥಿತಃ’ (ವಜ್ರದ ಆಕಾರದಲ್ಲಿ ನಿಂತಿರುವುದು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅದರ ಆಕಾರವೂ ವಜ್ರಸದೃಶ ಎಂದು ತಿಳಿಸಲಾಗಿದೆ. ‘ಯೋಜನಾನಾಂ ಶತಂ ಸಮಮ್’ (ಸಮವಾಗಿ ನೂರು ಯೋಜನ) ಎಂಬುದು ಪರಿಮಾಣನಿರ್ದೇಶ. ಗುಹೆಗಳ ಶೋಧನೆಯಲ್ಲಿ ‘ಪ್ರಯತ್ನೇನ’ (ಪ್ರಯತ್ನಪೂರ್ವಕವಾಗಿ) ಎಂಬ ಪದ ಉಚಿತ, ಏಕೆಂದರೆ ಗುಹೆಗಳೇ ಅಡಗಿದವನ ಸ್ಥಾನ. ಸಾವಿರ ಅರೆಗಳ ಚಕ್ರ ವಿಶ್ವಕರ್ಮನ ಶಿಲ್ಪ. ಪಂಚಜನ, ಹಯಗ್ರೀವರ ವಧೆ ವಿಷ್ಣುವಿನ ಪುರಾಣಪ್ರಸಿದ್ಧ ಕರ್ಮ — ಅದರಿಂದ ಶಂಖ-ಚಕ್ರಗಳ ಉತ್ಪತ್ತಿ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ. ಹೀಗೆ ಕವಿ ಭೂಗೋಳವರ್ಣನೆಯಲ್ಲಿ ಪುರಾಣಕಥೆಗಳನ್ನೂ ಹೆಣೆಯುತ್ತಾನೆ; ಅದರಿಂದ ಮಾರ್ಗವು ಕೇವಲ ನೆಲವಲ್ಲ, ಸ್ಮೃತಿಕ್ಷೇತ್ರವೂ ಆಗುತ್ತದೆ. ವರಾಹಪರ್ವತದ ಚಿನ್ನದ ಶಿಖರಗಳೂ ಅಗಾಧ ವರುಣಾಲಯದಲ್ಲಿ ಅದರ ಸ್ಥಿತಿಯೂ ಅದರ ಅದ್ಭುತತೆಯನ್ನು ತರುತ್ತವೆ. ‘ಸಮುದ್ರದ ನಾಲ್ಕನೆಯ ಭಾಗದಲ್ಲಿ’ ಎಂಬ ಸ್ಥಾನನಿರ್ದೇಶ ಸಮುದ್ರದ ವಿಭಾಗವನ್ನು ಕಲ್ಪಿಸುತ್ತದೆ; ಇದು ಪ್ರಾಚೀನ ಭೂಗೋಳದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಪ್ರಸಿದ್ಧ.

ವರಾಹಪರ್ವತದಲ್ಲಿ ಚಿನ್ನಮಯವಾದ ಪ್ರಾಗ್ಜ್ಯೋತಿಷವೆಂಬ ನಗರವಿದೆ; ಅದರಲ್ಲಿ ನರಕನೆಂಬ ದುಷ್ಟಾತ್ಮನಾದ ದಾನವನು ವಾಸಿಸುತ್ತಾನೆ. ಅದರ ರಮಣೀಯ ತಪ್ಪಲುಗಳಲ್ಲಿಯೂ ವಿಶಾಲ ಗುಹೆಗಳಲ್ಲಿಯೂ ರಾವಣನನ್ನು ಮತ್ತೆ ಹುಡುಕಬೇಕು — ಈ ಸಾಲು ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಮೂರು ಬಾರಿ ಮರುಕಳಿಸುತ್ತದೆ; ಅದರಿಂದ ಅನ್ವೇಷಣೆಯ ನಿರಂತರತೆ ಧ್ವನಿಸುತ್ತದೆ. ಆ ಪರ್ವತರಾಜನನ್ನು ದಾಟಿದ ಮೇಲೆ ಚಿನ್ನದ ಕಣಿವೆಗಳುಳ್ಳ, ಸಂಪೂರ್ಣ ಸುವರ್ಣಮಯವಾದ, ಧಾರೆಗಳಿಂದಲೂ ಝರಿಗಳಿಂದಲೂ ಕೂಡಿದ ಪರ್ವತವಿದೆ; ಅಲ್ಲಿ ಆನೆಗಳು, ಹಂದಿಗಳು, ಸಿಂಹಗಳು, ಹುಲಿಗಳು ಎಲ್ಲೆಡೆ ಸತತವಾಗಿ ಗರ್ಜಿಸುತ್ತವೆ, ಆ ಶಬ್ದದಿಂದ ತಾವೇ ದರ್ಪಿಷ್ಠವಾಗುತ್ತವೆ. ಅಲ್ಲಿ ಹಸಿರು ಕುದುರೆಗಳುಳ್ಳ, ಶ್ರೀಮಂತನಾದ, ಪಾಕನನ್ನು ಶಿಕ್ಷಿಸಿದ ಮಹೇಂದ್ರನು ದೇವತೆಗಳಿಂದ ರಾಜನಾಗಿ ಅಭಿಷಿಕ್ತನಾದನು; ಅದೇ ಮೇಘವೆಂಬ ಪರ್ವತ. ಅದನ್ನು ದಾಟಿ ಮಹೇಂದ್ರನು ಪಾಲಿಸುವ ಪರ್ವತರಾಜನ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗಿ ಅವರು ಅರವತ್ತು ಸಾವಿರ ಚಿನ್ನದ ಬೆಟ್ಟಗಳನ್ನು ತಲುಪುವರು; ಅವು ಬಾಲಸೂರ್ಯನ ಬಣ್ಣದವು, ಎಲ್ಲೆಡೆ ಹೊಳೆಯುವಂಥವು, ಚೆನ್ನಾಗಿ ಹೂಬಿಟ್ಟ ಚಿನ್ನದ ಮರಗಳಿಂದ ಶೋಭಿಸುವಂಥವು. ಇಂದ್ರನ ಅಭಿಷೇಕಸ್ಥಾನ ಎಂಬ ಈ ಪರ್ವತಮಹಿಮೆಗೆ ಪೌರಾಣಿಕ ಮೂಲ ಬೇಕು. ನರಕನೆಂಬ ದಾನವನು ಪ್ರಾಗ್ಜ್ಯೋತಿಷದಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುತ್ತಾನೆ ಎಂಬುದು ಮಹಾಭಾರತ-ಪುರಾಣಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಪ್ರಸಿದ್ಧ; ಪ್ರಾಗ್ಜ್ಯೋತಿಷ ಎಂಬುದು ಪೂರ್ವದೇಶದ ಹೆಸರು, ಆದರೂ ಇಲ್ಲಿ ಪಶ್ಚಿಮಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ಎಣಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ — ಇದು ವಲ್ಗೇಟ್ ಪಾಠದ ಭೂಗೋಳಕ್ರಮದ ವೈಚಿತ್ರ್ಯ. ‘ರಾವಣಃ ಸಹ ವೈದೇಹ್ಯಾ ಮಾರ್ಗಿತವ್ಯಸ್ತತಸ್ತತಃ’ (ವೈದೇಹಿಯೊಡನೆ ರಾವಣನನ್ನು ಅಲ್ಲಲ್ಲಿ ಹುಡುಕಬೇಕು) ಎಂಬ ಸಾಲಿನ ಮೂರು ಬಾರಿಯ ಪುನರಾವೃತ್ತಿ ಜ್ಞಾಪಕಪದದಂತೆ ಕೆಲಸ ಮಾಡುತ್ತದೆ; ಅದರಿಂದ ಕೇಳುಗನು ಅನ್ವೇಷಣೆಯ ಏಕೈಕ ಗುರಿಯನ್ನು ಮರೆಯುವುದಿಲ್ಲ. ‘ಕಾಂಚನಾಂತರದರ್ಶನಃ’ (ಒಳಗೆ ಚಿನ್ನ ಕಾಣುವಂಥದ್ದು) ಎಂಬುದು ಪರ್ವತದ ಕಣಿವೆಗಳು ಸುವರ್ಣಮಯ ಎಂದು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಆನೆ, ಹಂದಿ, ಸಿಂಹ, ಹುಲಿಗಳು ತಮ್ಮ ಗರ್ಜನೆಯಿಂದ ತಾವೇ ದರ್ಪಿಷ್ಠವಾಗುತ್ತವೆ — ಈ ಮನೋವೈಜ್ಞಾನಿಕ ದೃಷ್ಟಿ ಕವಿಯ ವಿಶೇಷ. ಮೇಘಪರ್ವತದಲ್ಲಿ ಇಂದ್ರನ ಅಭಿಷೇಕ ಎಂಬುದು ಅದರ ರಾಜಪರ್ವತತ್ವವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತದೆ. ಅರವತ್ತು ಸಾವಿರ ಚಿನ್ನದ ಬೆಟ್ಟಗಳು ಎಂಬ ಸಂಖ್ಯೆ ಮೇರುವಿನ ಪರಿವಾರವನ್ನೇ ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಮೇರುವು ಅವುಗಳ ನಡುವೆ ರಾಜ. ‘ಧಾರಾಪ್ರಸ್ರವಣಾಯುತಃ’ (ಧಾರೆ-ಝರಿಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ್ದು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಆ ಪರ್ವತದಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ಝರಿಗಳಿವೆ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ; ಅದರಿಂದ ಅದರ ರಮಣೀಯತೆ ಹೆಚ್ಚುತ್ತದೆ. ಚಿನ್ನದ ಬೆಟ್ಟಗಳ ಬಣ್ಣವನ್ನು ‘ತರುಣಾದಿತ್ಯವರ್ಣಾನಿ’ (ಬಾಲಸೂರ್ಯನ ಬಣ್ಣದವು) ಎಂದು ಮುಂಜಾನೆಯ ಸೂರ್ಯನಿಗೆ ಹೋಲಿಸಲಾಗಿದೆ.

ಅವುಗಳ ನಡುವೆ ಮೇರುವೆಂಬ ಉತ್ತಮ ಪರ್ವತ ರಾಜನಂತೆ ನಿಂತಿದೆ; ಹಿಂದೆ ಪ್ರಸನ್ನನಾದ ಸೂರ್ಯನು ಅದಕ್ಕೆ ವರವನ್ನು ಕೊಟ್ಟನು. ಸೂರ್ಯನು ಹೇಳಿದನು — ‘ಪರ್ವತರಾಜನೇ, ನಿನ್ನನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿರುವುದೆಲ್ಲವೂ ನನ್ನ ಅನುಗ್ರಹದಿಂದ ಹಗಲೂ ರಾತ್ರಿಯೂ ಚಿನ್ನಮಯವಾಗುವುದು; ನಿನ್ನಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುವ ದೇವ-ಗಂಧರ್ವ-ದಾನವರು ನನ್ನ ಭಕ್ತರಾಗಿ ಕಾಂತಿಯಿಂದ ಚಿನ್ನದ ಹೊಳಪಿನವರಾಗುವರು.’ ವಿಶ್ವೇದೇವರು, ವಸುಗಳು, ಮರುತ್ತುಗಳು ಮತ್ತು ಸ್ವರ್ಗವಾಸಿಗಳು ಪಶ್ಚಿಮಸಂಧ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ಉತ್ತಮಪರ್ವತವಾದ ಮೇರುವಿಗೆ ಬಂದು ಸೂರ್ಯನನ್ನು ಉಪಾಸಿಸುತ್ತಾರೆ; ಅವರಿಂದ ಪೂಜಿತನಾದ ಸೂರ್ಯನು ಸಕಲ ಪ್ರಾಣಿಗಳಿಗೆ ಅದೃಶ್ಯನಾಗಿ ಅಸ್ತಪರ್ವತಕ್ಕೆ ಹೋಗುತ್ತಾನೆ. ಸೂರ್ಯನು ಹತ್ತು ಸಾವಿರ ಯೋಜನಗಳನ್ನು ಅರ್ಧ ಮುಹೂರ್ತದಲ್ಲೇ ಕ್ರಮಿಸಿ ಆ ಶಿಲೋಚ್ಚಯವನ್ನು (ಬೆಟ್ಟವನ್ನು) ತಲುಪುತ್ತಾನೆ. ಅದರ ಶಿಖರದಲ್ಲಿ ವಿಶ್ವಕರ್ಮನು ನಿರ್ಮಿಸಿದ, ಸೂರ್ಯನಂತೆ ಹೊಳೆಯುವ, ಅರಮನೆಗಳ ಸಮೂಹದಿಂದ ಕಿಕ್ಕಿರಿದ, ನಾನಾ ಪಕ್ಷಿಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದ ವಿಚಿತ್ರ ಮರಗಳಿಂದ ಶೋಭಿಸುವ ಮಹತ್ತಾದ ದಿವ್ಯಭವನವಿದೆ — ಅದೇ ಪಾಶಹಸ್ತನಾದ ಮಹಾತ್ಮ ವರುಣನ ನಿವಾಸ. ಸೂರ್ಯನ ವರವೇ ಇಲ್ಲಿ ಮೇರುವಿನ ಸುವರ್ಣತ್ವಕ್ಕೆ ಕಾರಣ ಎಂಬ ಪೌರಾಣಿಕ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನವನ್ನು ಕೊಡಲಾಗಿದೆ. ‘ಮೇರುರುತ್ತಮಪರ್ವತಃ’ (ಉತ್ತಮ ಪರ್ವತವಾದ ಮೇರು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಎಲ್ಲ ಪರ್ವತಗಳ ನಡುವೆ ಅದರ ಶ್ರೇಷ್ಠತೆ ಸ್ಥಾಪಿತವಾಗಿದೆ. ಸೂರ್ಯನ ವರದಾನದಲ್ಲಿ ಎರಡು ಅಂಶಗಳಿವೆ — ಪರ್ವತದ ಸ್ವಂತ ಸುವರ್ಣತ್ವ, ಅಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುವವರ ಸುವರ್ಣಕಾಂತಿ; ಹೀಗೆ ವರವು ಸ್ಥಳ ಮತ್ತು ಜನ ಎರಡನ್ನೂ ಮುಟ್ಟುತ್ತದೆ. ವಿಶ್ವೇದೇವರು ಮೊದಲಾದವರ ಸಂಧ್ಯೋಪಾಸನೆ ದೈನಂದಿನ ಕರ್ಮ; ಅದರಿಂದ ಮೇರು ನಿತ್ಯಪೂಜಾಸ್ಥಾನ ಎಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತದೆ. ‘ಅದೃಶ್ಯಃ ಸರ್ವಭೂತಾನಾಮ್’ (ಸಕಲ ಪ್ರಾಣಿಗಳಿಗೆ ಅದೃಶ್ಯನಾಗಿ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಸೂರ್ಯಾಸ್ತದ ಸ್ವರೂಪ ವರ್ಣಿತವಾಗಿದೆ — ಸೂರ್ಯನು ನಾಶವಾಗುವುದಿಲ್ಲ, ಅದೃಶ್ಯನಾಗುತ್ತಾನೆ. ಹತ್ತು ಸಾವಿರ ಯೋಜನಗಳನ್ನು ಅರ್ಧ ಮುಹೂರ್ತದಲ್ಲಿ ಎಂದು ಗತಿಯ ಪರಿಮಾಣವನ್ನು ಗಣಿತದಿಂದ ಕೊಡಲಾಗಿದೆ; ಇದು ಪ್ರಾಚೀನ ಜ್ಯೋತಿಷದ ಸ್ಪರ್ಶವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ವರುಣನ ನಿವಾಸಕ್ಕೆ ‘ಪಾಶಹಸ್ತಸ್ಯ’ (ಪಾಶವನ್ನು ಕೈಯಲ್ಲಿ ಹಿಡಿದವನ) ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣದಿಂದ ಅವನ ಆಯುಧವೂ ನೆನಪಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಪಶ್ಚಿಮದಿಕ್ಕು ವಾರುಣಿ. ‘ಪ್ರಾಸಾದಗಣಸಂಬಾಧಮ್’ (ಅರಮನೆಗಳ ಸಮೂಹದಿಂದ ಕಿಕ್ಕಿರಿದ) ಎಂಬುದು ಭವನದ ದಟ್ಟಣೆಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ‘ಶೈಲೋ ದತ್ತವರಃ ಪುರಾ’ (ಹಿಂದೆ ವರ ಪಡೆದ ಪರ್ವತ) ಎಂಬ ಭೂತಕಾಲನಿರ್ದೇಶದಿಂದ ಕಥೆಯ ಪ್ರಾಚೀನತೆ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ; ವರದಾನ ವರ್ತಮಾನದ್ದಲ್ಲ, ಪುರಾಣಕಾಲದ್ದು.

ಮೇರುವಿಗೂ ಅಸ್ತಪರ್ವತಕ್ಕೂ ನಡುವೆ ಹತ್ತು ತಲೆಗಳ ಮಹತ್ತಾದ ತಾಳೆಮರ — ಚಿನ್ನಮಯವಾದ, ಶೋಭಾಯಮಾನವಾದ, ವಿಚಿತ್ರ ವೇದಿಕೆಯುಳ್ಳದ್ದು — ಬೆಳಗುತ್ತದೆ. ಆ ಎಲ್ಲ ದುರ್ಗಮ ಸ್ಥಳಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಸರೋವರಗಳಲ್ಲಿಯೂ ನದಿಗಳಲ್ಲಿಯೂ ವೈದೇಹಿಯೊಡನೆ ರಾವಣನನ್ನು ಹುಡುಕಬೇಕು. ಎಲ್ಲಿ ತನ್ನ ತಪಸ್ಸಿನಿಂದ ಪವಿತ್ರನಾದ, ಧರ್ಮಜ್ಞನಾದ, ಬ್ರಹ್ಮನಿಗೆ ಸಮಾನನೆಂದು ಖ್ಯಾತನಾದ ಮೇರುಸಾವರ್ಣಿ ನೆಲೆಸಿದ್ದಾನೋ, ಸೂರ್ಯನಂತೆ ಹೊಳೆಯುವ ಆ ಮಹರ್ಷಿಗೆ ನೆಲದ ಮೇಲೆ ತಲೆಯಿಟ್ಟು ನಮಸ್ಕರಿಸಿ ಮೈಥಿಲಿಯ ಸುದ್ದಿಯನ್ನು ಕೇಳಬೇಕು. ಜೀವಲೋಕ ಇಲ್ಲಿಯವರೆಗೆ ಮಾತ್ರ, ಏಕೆಂದರೆ ಸೂರ್ಯನು ರಾತ್ರಿ ಕಳೆಯುವಾಗ ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ಕತ್ತಲೆಯಿಲ್ಲದಂತೆ ಮಾಡಿ ಅಸ್ತಪರ್ವತಕ್ಕೆ ಹೋಗುತ್ತಾನೆ. ವಾನರರು ಹೋಗಲು ಸಾಧ್ಯವಿರುವುದು ಇಲ್ಲಿಯವರೆಗೆ ಮಾತ್ರ; ಅದರಾಚೆಯ ಸೂರ್ಯನಿಲ್ಲದ, ಎಲ್ಲೆಯಿಲ್ಲದ ಪ್ರದೇಶವನ್ನು ನಾವು ಏನೂ ಅರಿಯೆವು ಎಂದು ಸುಗ್ರೀವನು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ದಕ್ಷಿಣದಿಕ್ಕಿನಲ್ಲಿ ಪಿತೃಲೋಕ ಸೀಮೆಯಾದಂತೆ ಪಶ್ಚಿಮದಿಕ್ಕಿನಲ್ಲಿ ಅಸ್ತಪರ್ವತವೇ ಸೀಮೆ — ಎರಡೂ ಕಡೆ ಕವಿ ಜೀವಲೋಕದ ಅಂತ್ಯವನ್ನೇ ಅನ್ವೇಷಣೆಯ ಅಂತ್ಯವನ್ನಾಗಿ ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತಾನೆ. ಮಹರ್ಷಿಯನ್ನು ಪ್ರಶ್ನಿಸುವುದೂ ನೀತಿಸಮ್ಮತ, ಏಕೆಂದರೆ ತಪಸ್ವಿಗಳು ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ಬಲ್ಲರು. ಹತ್ತು ತಲೆಗಳ ತಾಳೆಮರ ವಿಚಿತ್ರ ವೇದಿಕೆಯುಳ್ಳದ್ದು, ಚಿನ್ನಮಯವಾದುದು — ಅದು ಅಸ್ತಾಚಲ ಮತ್ತು ಮೇರುವಿನ ನಡುವೆ ಗುರುತಿನ ಕಂಬದಂತೆ ನಿಂತಿದೆ. ‘ತೇಷು ಸರ್ವೇಷು ದುರ್ಗೇಷು ಸರಸ್ಸು ಚ ಸರಿತ್ಸು ಚ’ (ಆ ಎಲ್ಲ ದುರ್ಗಮ ಸ್ಥಳಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಸರೋವರಗಳಲ್ಲಿಯೂ ನದಿಗಳಲ್ಲಿಯೂ) ಎಂಬ ಪದಗಳಿಂದ ಅನ್ವೇಷಣೆಯ ವ್ಯಾಪಕತೆ ಮತ್ತೆ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ. ಮೇರುಸಾವರ್ಣಿ ಬ್ರಹ್ಮನಿಗೆ ಸಮಾನ ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣ ಮಹತ್ತಾದುದು, ಏಕೆಂದರೆ ಅದರಿಂದ ಅವನ ಜ್ಞಾನ ಸರ್ವಜ್ಞತುಲ್ಯ ಎಂದು ಧ್ವನಿಸುತ್ತದೆ; ಆದ್ದರಿಂದಲೇ ಅವನಿಂದ ಸೀತೆಯ ಸುದ್ದಿಯನ್ನು ಕೇಳಬೇಕು. ‘ಭೂಮೌ ಶಿರಸಾ ಪ್ರಣಮ್ಯ’ (ನೆಲದ ಮೇಲೆ ತಲೆಯಿಟ್ಟು ನಮಸ್ಕರಿಸಿ) ಎಂಬುದು ವಿನಯದ ನಿರ್ದೇಶ — ಬಲಶಾಲಿಗಳಿಗೂ ತಪಸ್ವಿಯ ಮುಂದೆ ನಮ್ರತೆಯೇ ಉಪಾಯ. ‘ಏತಾವಜ್ಜೀವಲೋಕಸ್ಯ’ (ಜೀವಲೋಕ ಇಷ್ಟೇ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಸೂರ್ಯನ ಪ್ರಕಾಶವೇ ಜೀವಲೋಕದ ಪರಿಮಾಣ ಎಂಬ ಸೂಕ್ಷ್ಮದೃಷ್ಟಿಯನ್ನು ಕೊಡಲಾಗಿದೆ. ‘ಅಭಾಸ್ಕರಮ್ ಅಮರ್ಯಾದಮ್’ ಎಂಬ ಎರಡು ವಿಶೇಷಣಗಳು — ಎಲ್ಲಿ ಸೂರ್ಯನಿಲ್ಲವೋ ಅಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲೆಯೂ ಇಲ್ಲ, ಆದ್ದರಿಂದ ಅಲ್ಲಿ ದಾರಿಯೂ ಇಲ್ಲ. ಸುಗ್ರೀವನ ‘ನ ಜಾನೀಮಃ’ (ನಾವು ಅರಿಯೆವು) ಎಂಬ ಸ್ಪಷ್ಟ ಒಪ್ಪಿಗೆ ಅವನ ಸತ್ಯವಾದಿತ್ವವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ‘ಕೃತ್ವಾ ವಿತಿಮಿರಂ ಸರ್ವಮ್’ (ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ಕತ್ತಲೆಯಿಲ್ಲದಂತೆ ಮಾಡಿ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಸೂರ್ಯನ ದೈನಂದಿನ ಕರ್ಮವಾದ ಅಂಧಕಾರನಾಶವೇ ಅವನ ಮಹಿಮೆ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.

ವೈದೇಹಿಯನ್ನು ಕಂಡುಕೊಂಡು, ರಾವಣನ ನೆಲೆಯನ್ನು ತಿಳಿದು, ಅಸ್ತಪರ್ವತವನ್ನು ತಲುಪಿ, ತಿಂಗಳು ತುಂಬುವಾಗ ಹಿಂದಿರುಗಬೇಕು. ತಿಂಗಳು ಮೀರಿ ಇರಬಾರದು; ಇರುವವನು ನನಗೆ ವಧ್ಯನಾಗುವನು — ಎಂದು ಕಠಿಣವಾದ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಕೊಡಲಾಯಿತು. ನಿಮ್ಮೊಡನೆ ಶೂರನಾದ ನನ್ನ ಮಾವನು ಬರುವನು; ಆಜ್ಞಾಪಾಲಕರಾದ ನೀವು ಅವನ ಮಾತನ್ನೆಲ್ಲ ಕೇಳಬೇಕು, ಏಕೆಂದರೆ ಮಹಾಬಾಹುವೂ ಮಹಾಬಲಶಾಲಿಯೂ ಆದ ಇವನು ನನ್ನ ಮಾವ, ಗುರು. ಪರಾಕ್ರಮಿಗಳಾದ ನೀವೆಲ್ಲರೂ ಪ್ರಮಾಣರೇ; ಆದರೂ ಇವನನ್ನು ಪ್ರಮಾಣವಾಗಿ ಇರಿಸಿಕೊಂಡು ಪಶ್ಚಿಮದಿಕ್ಕನ್ನು ಶೋಧಿಸಿ. ಅಮಿತತೇಜಸ್ವಿಯಾದ ನರೇಂದ್ರನ ಪತ್ನಿ ಕಾಣಸಿಕ್ಕರೆ, ಮಾಡಿದ ಉಪಕಾರಕ್ಕೆ ಪ್ರತ್ಯುಪಕಾರ ಮಾಡಿ ನಾವು ಕೃತಕೃತ್ಯರಾಗುವೆವು. ಆದ್ದರಿಂದ ಕಾರ್ಯಕ್ಕೆ ಪ್ರಿಯವಾದ, ದೇಶ-ಕಾಲ-ಉದ್ದೇಶಗಳಿಗೆ ಹೊಂದುವ ಬೇರೆ ಏನಾದರೂ ಇದ್ದರೆ ಅದನ್ನೂ ನೀವು ಆಲೋಚಿಸಿ ನಿರ್ಧರಿಸಬೇಕು. ಅನಂತರ ಸುಷೇಣನೇ ಮೊದಲಾದ ವಾನರರೆಲ್ಲರೂ ಸುಗ್ರೀವನ ಮಾತನ್ನು ಎಚ್ಚರದಿಂದ ಕೇಳಿ, ವಾನರಾಧಿಪನಿಂದ ಬೀಳ್ಕೊಂಡು ವರುಣನಿಂದ ರಕ್ಷಿತವಾದ ಆ ದಿಕ್ಕಿಗೆ ಹೋದರು. ಮಾವನ ಗೌರವವನ್ನು ಕಾಪಾಡುವುದು ರಾಜನ ಕುಲಧರ್ಮ; ಆಜ್ಞೆಯ ಕಠೋರತೆಯಾದರೋ ಕಾರ್ಯಗೌರವದ ಸೂಚಕ. ತಿಂಗಳ ಅವಧಿಯನ್ನು ಇಲ್ಲಿಯೂ ದಕ್ಷಿಣದಿಕ್ಕಿನಂತೆಯೇ ನಿರ್ದೇಶಿಸಲಾಗಿದೆ; ಆದರೆ ಇಲ್ಲಿ ದಂಡವನ್ನೂ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ — ‘ವಸನ್ ವಧ್ಯೋ ಭವೇನ್ಮಮ’ (ಇರುವವನು ನನಗೆ ವಧ್ಯನಾಗುವನು). ಈ ಕಠೋರತೆ ಮುಂದೆ ಕಥೆಯ ಪ್ರಧಾನ ಎಳೆಯನ್ನು ಹೆಣೆಯುತ್ತದೆ, ಏಕೆಂದರೆ ದಕ್ಷಿಣದ ತಂಡವೇ ಕಾಲವನ್ನು ಮೀರಿ ಭಯಕ್ಕೆ ಒಳಗಾಗುವುದು. ಮಾವನ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ‘ಗುರುರೇಷಃ’ (ಇವನು ಗುರು) ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ ಸುಗ್ರೀವನು ಅವನ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನೂ ತನ್ನ ಆಜ್ಞೆಗೆ ಸಮಾನವಾಗಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಭವಂತೋಽಪಿ ವಿಕ್ರಾಂತಾಃ ಪ್ರಮಾಣಂ ಸರ್ವ ಏವ’ (ಪರಾಕ್ರಮಿಗಳಾದ ನೀವೆಲ್ಲರೂ ಪ್ರಮಾಣರೇ) ಎಂಬ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ರಾಜನು ಅನುಚರರ ಗೌರವವನ್ನೂ ಕಾಪಾಡುತ್ತಾನೆ — ನಾಯಕನನ್ನು ನಿಯೋಜಿಸಲಾಗಿದೆ, ಆದರೂ ಇತರರನ್ನು ಅವಮಾನಿಸಲಾಗಿಲ್ಲ. ‘ಕೃತಸ್ಯ ಪ್ರತಿಕರ್ಮಣಾ’ (ಮಾಡಿದುದಕ್ಕೆ ಪ್ರತ್ಯುಪಕಾರದಿಂದ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ರಾಮನು ಮಾಡಿದ ಉಪಕಾರಕ್ಕೆ ಪ್ರತ್ಯುಪಕಾರವೇ ಎಲ್ಲದರ ಮೂಲ ಎಂದು ಮತ್ತೆ ನೆನಪಿಸಲಾಗಿದೆ. ಕೊನೆಯ ಶ್ಲೋಕವು ಇಂದ್ರವಜ್ರಾ ಜಾತಿಯ ದೀರ್ಘವೃತ್ತದಲ್ಲಿ ರಚಿತವಾಗಿದೆ; ಅದರಿಂದ ಸರ್ಗದ ಸಮಾಪ್ತಿ ಗಾಂಭೀರ್ಯದಿಂದ ಆಗುತ್ತದೆ. ‘ವರುಣಾಭಿಗುಪ್ತಾಮ್’ (ವರುಣನಿಂದ ರಕ್ಷಿತವಾದ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಪಶ್ಚಿಮದಿಕ್ಕು ವರುಣನಿಂದ ರಕ್ಷಿತ ಎಂದು ಮತ್ತೆ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ‘ನಿಪುಣಂ ನಿಶಮ್ಯ’ (ಎಚ್ಚರದಿಂದ ಕೇಳಿ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ವಾನರರು ರಾಜನ ಮಾತನ್ನು ಜಾಗರೂಕತೆಯಿಂದ ಕೇಳಿದರು ಎಂಬುದು ಸೂಚಿತ; ಕೇಳುವುದರಲ್ಲಿಯೇ ಕಾರ್ಯಸಿದ್ಧಿಯ ಆರಂಭ.

തെക്കേ ദിക്കിലേക്കു വാനരന്മാരെ അയച്ചശേഷം സുഗ്രീവൻ മേഘംപോലെയുള്ള സുഷേണൻ എന്ന വാനരനെ വിളിക്കുന്നു. അവൻ താരയുടെ പിതാവും രാജാവിന്റെ ശ്വശുരനും ഭയങ്കരപരാക്രമിയുമാണ്; അതിനാൽ രാജാവ് സ്വയം അടുത്തുചെന്ന്, പ്രണമിച്ച്, കൈകൂപ്പി സംസാരിച്ചു — രാജാവായിട്ടും ഗുരുജനങ്ങളോടു നമ്രനാണ് എന്നതുതന്നെയാണ് സുഗ്രീവന്റെ വിനയത്തിന്റെ ലക്ഷണം. അവനോടൊപ്പം മഹർഷിപുത്രനും മാരീചനും ജ്വലിക്കുന്നവനുമായ മഹാകപി — മഹേന്ദ്രനു തുല്യമായ ശോഭയുള്ളവനും ശൂരരായ വാനരശ്രേഷ്ഠന്മാരാൽ ചുറ്റപ്പെട്ടവനും ബുദ്ധിയും പരാക്രമവുമുള്ളവനും വൈനതേയനു (ഗരുഡനു) തുല്യമായ ശോഭയുള്ളവനുമായ അവൻ — നിയോഗിക്കപ്പെട്ടു; മരീചിപുത്രന്മാരായ മാരീചന്മാരും അർചിർമാല്യന്മാരും മഹാബലരായ ഋഷിപുത്രന്മാരും എല്ലാവരും പടിഞ്ഞാറേ ദിക്കിലേക്ക് ആദേശിക്കപ്പെട്ടു. വാനരശ്രേഷ്ഠൻ രണ്ടു നൂറായിരം വാനരന്മാരോടൊപ്പം അവരെ അയയ്ക്കുന്നു. ഇവിടെ പേരുകൾ ഋഷിവംശങ്ങളോടു ബന്ധപ്പെട്ടവയാണ്; അതിലൂടെ പടിഞ്ഞാറേ സംഘം തപോബലംകൊണ്ടും യുക്തമാണെന്നു സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ശ്വശുരനെ നിയോഗിക്കുമ്പോൾ സുഗ്രീവൻ ആജ്ഞ നൽകുന്നില്ല, ‘സഹായിക്കണം’ എന്ന അപേക്ഷതന്നെയാണ് ചെയ്യുന്നത്. ‘മേഘസങ്കാശം’ (മേഘംപോലെയുള്ളവൻ) എന്ന സുഷേണന്റെ വിശേഷണം അവന്റെ നിറവും ഗാംഭീര്യവും — രണ്ടും — സൂചിപ്പിക്കുന്നു. താരയുടെ പിതാവായതിനാൽ അവൻ ബാലിയുടെയും ശ്വശുരനായിരുന്നു; ബാലിവധത്തിനുശേഷം താര സുഗ്രീവന്റെ മഹിഷിയായി; അതിനാൽ ബന്ധം മുറിയാതെതന്നെ തുടർന്നു. രാജാവ് സ്വയം അടുത്തുചെന്നു പ്രണമിച്ചു പറയുന്നു — ഇതിലൂടെ അധികാരം ബന്ധത്തെ നശിപ്പിക്കുന്നില്ല എന്നു കവി കാണിക്കുന്നു. മരീചിപുത്രന്മാരുടെയും അർചിർമാല്യന്മാരുടെയും എണ്ണലിൽ അഗ്നിതേജസ്സിന്റെ സ്പർശം അനുഭവപ്പെടുന്നു; കാരണം ‘അർചിസ്’ എന്നതു ജ്വാലയെ കുറിക്കുന്ന പദമാണ്. രണ്ടു നൂറായിരം വാനരന്മാർ എന്ന സംഖ്യ തെക്കേ സംഘത്തിന്റേതിനെക്കാളും കൂടുതലാണ്; അതിലൂടെ പടിഞ്ഞാറേ ദിക്കിന്റെ വിസ്താരം സൂചിപ്പിക്കുന്നു. പടിഞ്ഞാറേ ദിക്ക് പണ്ടേ ‘വാരുണീ’ (വരുണന്റേത്) എന്നു പ്രസിദ്ധമാണ്; അതിനാൽ അതിന്റെ രക്ഷകൻ വരുണനാണ്; സർഗാന്ത്യത്തിലും അതിനെ ‘വരുണാഭിഗുപ്താ’ (വരുണനാൽ സംരക്ഷിതം) എന്നു വർണിച്ചിരിക്കുന്നു.

‘സുഷേണന്റെ നേതൃത്വത്തിൽ നിങ്ങൾ വൈദേഹിയെ തിരയുവിൻ’ എന്ന് ആദേശിച്ചശേഷം സുഗ്രീവൻ പടിഞ്ഞാറേ ദിക്കിലെ ദേശങ്ങൾ എണ്ണുന്നു — സൗരാഷ്ട്രന്മാർ, ബാഹ്ലീകന്മാർ, ചന്ദ്രചിത്രന്മാർ, സമൃദ്ധവും രമണീയവുമായ ജനപദങ്ങൾ, വിപുലമായ നഗരങ്ങൾ. പുന്നാഗവൃക്ഷങ്ങളാൽ നിബിഡവും ഇലഞ്ഞിയും ഉദ്ദാലകവും നിറഞ്ഞതുമായ കുക്ഷിയെയും കൈതക്കാടുകളെയും തിരയാൻ പറയുന്നു. പടിഞ്ഞാറോട്ട് ഒഴുകുന്ന, തണുത്ത ജലമുള്ള മംഗളകരമായ നദികളും താപസന്മാരുടെ വനങ്ങളും കാന്താരപർവതങ്ങളും കാണണം. അവിടെ മിക്കവാറും മരുഭൂമിയായ പ്രദേശങ്ങളും വളരെ ഉയർന്നതും തണുത്തതുമായ പാറകളുമുണ്ട് — ഇതിലൂടെ പടിഞ്ഞാറൻ ദേശത്തിന്റെ മരുഭൂമിസ്വഭാവം സൂചിപ്പിക്കുന്നു. പർവതനിരകളാൽ ചുറ്റപ്പെട്ട ദുർഗമമായ പടിഞ്ഞാറേ ദിക്ക് തിരഞ്ഞശേഷം അവർ പടിഞ്ഞാറേ സമുദ്രം കാണണം. തിമിംഗലങ്ങളും മുതലകളും നിറഞ്ഞ ജലമുള്ള ആ സമുദ്രത്തിലെത്തി അവർ കാണും. വൃക്ഷങ്ങളുടെ പേരുകൾ — പുന്നാഗം, ഇലഞ്ഞി (ബകുളം), ഉദ്ദാലകം, കൈത (കേതകം) — പടിഞ്ഞാറൻ തീരത്തിന്റെ സസ്യവിശേഷം സൂചിപ്പിക്കുന്നു; കവി പ്രദേശത്തിന്റെ സ്വരൂപം വൃക്ഷങ്ങളെക്കൊണ്ടുതന്നെ ചിത്രീകരിക്കുന്നു. ബാഹ്ലീകന്മാരും ചന്ദ്രചിത്രന്മാരും വടക്കുപടിഞ്ഞാറൻ ദേശവാസികളാണ്; സൗരാഷ്ട്രമാകട്ടെ സമുദ്രതീരത്തുള്ള ദേശമാണ്. ‘സ്ഫീതാഃ ജനപദാഃ’ (സമൃദ്ധമായ ജനപദങ്ങൾ) എന്ന വിശേഷണംകൊണ്ട് അവയുടെ സമൃദ്ധിയും ‘വിപുലാനി പുരാണി’ (വിപുലമായ നഗരങ്ങൾ) എന്നതുകൊണ്ട് നഗരങ്ങളുടെ മഹത്ത്വവും പറയുന്നു. ‘പ്രത്യക്സ്രോതോവഹാഃ’ (പടിഞ്ഞാറോട്ട് ഒഴുകുന്നവ) എന്ന പദം വിശേഷിച്ചും മർമസ്പർശിയാണ് — പടിഞ്ഞാറോട്ടൊഴുകുന്ന നദികൾ കിഴക്കോട്ടൊഴുകുന്നവയിൽനിന്നു വ്യത്യസ്തമാണ് എന്നതു ഭാരതീയ ഭൂമിശാസ്ത്രപാരമ്പര്യമാണ്. താപസന്മാരുടെ വനങ്ങളെക്കുറിച്ചുള്ള പരാമർശംകൊണ്ട് അവിടെ ആശ്രമങ്ങളുണ്ടെന്നു സൂചിപ്പിക്കുന്നു; അവിടെ വാനരന്മാർക്കു വാർത്ത അന്വേഷിക്കാം. മിക്കവാറും മരുഭൂമിയായ പ്രദേശങ്ങളും വളരെ ഉയർന്ന തണുത്ത പാറകളും — ഈ വർണന പടിഞ്ഞാറൻ ഭാരതത്തിലെ മരുഭൂമിയുടെ സ്വരൂപം പിന്തുടരുന്നു. ‘പർവതനിരകളാൽ ചുറ്റപ്പെട്ട ദുർഗമമായ ദിക്ക്’ എന്ന രണ്ടു വിശേഷണങ്ങൾകൊണ്ട് വഴിയുടെ കഷ്ടം പറഞ്ഞിരിക്കുന്നു. ഒടുവിൽ സമുദ്രദർശനംതന്നെയാണ് ആ ദിക്കിന്റെ പര്യവസാനം. കുക്ഷി എന്നത് ഒരു ദേശവിശേഷത്തിന്റെ പേരാണ്; അതു പുന്നാഗവൃക്ഷങ്ങളാൽ നിബിഡമാണ്; അവിടെ ഇലഞ്ഞിയും ഉദ്ദാലകവും നിറഞ്ഞിരിക്കുന്നതായി വർണിച്ചിരിക്കുന്നു. ഇങ്ങനെ വൃക്ഷനാമങ്ങളാൽതന്നെ ദേശത്തിന്റെ ചിത്രം നിർമിച്ചിരിക്കുന്നു.

കൈതക്കാടുകളിലും തമാലവനങ്ങളിലും തെങ്ങിൻതോപ്പുകളിലും വാനരന്മാർ വിഹരിക്കും. അവിടെ സീതയെയും രാവണന്റെ വാസസ്ഥാനത്തെയും തിരയണം; കടൽത്തീരത്തുള്ള പർവതങ്ങളിലും വനങ്ങളിലും അന്വേഷിക്കണം. രമണീയമായ മുരവീപട്ടണം, ജടാപുരം, അവന്തി, അംഗലേപ, അതുപോലെ അലക്ഷിതവനം, വിശാലമായ രാഷ്ട്രങ്ങളും പട്ടണങ്ങളും — അങ്ങുമിങ്ങും കാണണം. സിന്ധുവും സാഗരവും ചേരുന്നിടത്ത് നൂറു ശിഖരങ്ങളും മഹാവൃക്ഷങ്ങളുമുള്ള സോമഗിരി എന്ന മഹാപർവതമുണ്ട്. അതിന്റെ രമണീയമായ പരപ്പുകളിൽ ചിറകുകളുള്ള സിംഹങ്ങൾ വസിക്കുന്നു; അവ തിമിംഗലങ്ങളെയും മത്സ്യങ്ങളെയും ആനകളെയും കൂടുകളിലേക്ക് എടുത്തുകൊണ്ടുപോകുന്നു — സിംഹങ്ങൾ പക്ഷികളെപ്പോലെ കൂടുകളുള്ളവയാകുന്ന ഈ അത്ഭുതചിത്രം കവി സങ്കല്പിക്കുന്നു. ആ സിംഹങ്ങളുടെ കൂടുകളും, പർവതശിഖരങ്ങളിൽ കയറിയ, ഗർവിഷ്ഠരും തൃപ്തരും മേഘംപോലെ ഗർജിക്കുന്നവരുമായ ആനകളും — ആ വിശാലമായ ജലസമൃദ്ധമായ പ്രദേശത്തു ചുറ്റും സഞ്ചരിക്കുന്നു. അതിന്റെ ശിഖരം ആകാശത്തെ സ്പർശിക്കുന്നതും സ്വർണമയവും വിചിത്രവൃക്ഷങ്ങളുള്ളതുമാണ്. സിന്ധുസമുദ്രസംഗമത്തിന്റെ നിർദേശംകൊണ്ട് പടിഞ്ഞാറേ അതിർത്തി ഭൂമിശാസ്ത്രപരമായി സ്ഥാപിക്കപ്പെടുന്നു. ‘കപയഃ വിഹരിഷ്യന്തി’ (വാനരന്മാർ വിഹരിക്കും) എന്ന ഭാവികാലപ്രയോഗംകൊണ്ട് സുഗ്രീവൻ അവരുടെ സുഖവും സങ്കല്പിക്കുന്നു — കാര്യം കഠിനമാണ്, വഴിയാകട്ടെ രമണീയവും. തെങ്ങിൻതോപ്പുകൾ പടിഞ്ഞാറൻ തീരത്തിന്റെ സ്വാഭാവികമായ അടയാളമാണ്. ‘വേലാതലനിവിഷ്ടേഷു’ (കടൽത്തീരത്തു സ്ഥിതിചെയ്യുന്ന) എന്ന പദംകൊണ്ട് സമുദ്രതീരത്തെ പർവതങ്ങൾ നിർദേശിക്കപ്പെടുന്നു. മുരവീപട്ടണം, ജടാപുരം, അംഗലേപ എന്നീ നഗരനാമങ്ങൾ അക്കാലത്തെയോ പിൽക്കാലത്തെയോ ഭൂമിശാസ്ത്രപാരമ്പര്യം പിന്തുടരുന്നു. ‘അലക്ഷിതം വനം’ (കാണപ്പെടാത്ത വനം) എന്ന പേരുകൊണ്ടുതന്നെ അതിന്റെ ഗൂഢത സൂചിപ്പിക്കുന്നു; അവിടെ അപഹർത്താവിനു സുഖമായി ഒളിക്കാം. സോമഗിരിക്കു ‘നൂറു ശിഖരങ്ങളുള്ളത്’, ‘മഹാവൃക്ഷങ്ങളുള്ളത്’ എന്ന രണ്ടു വിശേഷണങ്ങൾ. സിംഹങ്ങൾക്കു ചിറകുകളുണ്ടെന്നതും തിമിംഗലങ്ങളെയും മത്സ്യങ്ങളെയും ആനകളെയും കൂടുകളിലേക്ക് എടുക്കുന്നതും അതിപ്രകൃതമെന്നു തോന്നാം; എങ്കിലും സോമഗിരി ദിവ്യപ്രദേശമായതിനാൽ കവി അത് ആലേഖനം ചെയ്യുന്നു. ആനകളുടെ ശബ്ദം മേഘഗർജനത്തിനു തുല്യമാണെന്ന് ‘തോയദസ്വനനിഃസ്വനാഃ’ (മേഘംപോലെ ഗർജിക്കുന്നവ) എന്നതുകൊണ്ടു പറഞ്ഞിരിക്കുന്നു. ശിഖരം ആകാശത്തെ സ്പർശിക്കുന്നതും സ്വർണമയവുമാണെന്നതു വീണ്ടും അതിന്റെ ദിവ്യതതന്നെ സ്ഥാപിക്കുന്നു. ‘അവിടെ സീതയെയും രാവണന്റെ വാസസ്ഥാനത്തെയും തിരയുവിൻ’ എന്ന രണ്ടും എപ്പോഴും ഒരുമിച്ചാണ് പറയുന്നത്; കാരണം രാവണൻ എവിടെയോ അവിടെത്തന്നെ സീതയും എന്നതാണ് രാജാവിന്റെ നിശ്ചയം.

ഇഷ്ടരൂപധാരികളായ വാനരന്മാർ അതെല്ലാം വേഗം അന്വേഷിക്കണം. സമുദ്രത്തിൽ നൂറു യോജന നീളമുള്ളതും കാണാൻ പ്രയാസമുള്ളതുമായ പാരിയാത്രത്തിന്റെ സ്വർണമയമായ ശിഖരത്തിലെത്തി അവർ കാണും. അവിടെ അഗ്നിപോലെ ശോഭിക്കുന്നവരും ഘോരരും ഇഷ്ടരൂപധാരികളും വേഗശാലികളുമായ ഗന്ധർവന്മാരുടെ ഇരുപത്തിനാലു കോടികൾ വസിക്കുന്നു; അഗ്നിജ്വാലപോലെ ശോഭിക്കുന്ന അവർ ഒരുമിച്ചു ചുറ്റും നിലകൊള്ളുന്നു. ഭയങ്കരപരാക്രമികളായ വാനരന്മാരായാലും അവരുടെ അടുത്തേക്ക് അധികം ചെല്ലരുത്; ആ ദേശത്തുനിന്ന് ഒരു പഴംപോലും വാനരന്മാർ എടുക്കരുത്. ദുർധർഷരും സത്ത്വമുള്ളവരും മഹാബലരും ഭയങ്കരപരാക്രമികളുമായ ആ വീരന്മാർ ഫലമൂലങ്ങൾ കാക്കുന്നു. എങ്കിലും അവിടെ യത്നിക്കണം, ജാനകിയെ തിരയണം; വാനരസ്വഭാവം (ചാപല്യം) പിന്തുടരാത്തവർക്ക് അവരിൽനിന്ന് ഒരു ഭയവുമില്ല. ‘കപിത്വം അനുവർതതാം’ എന്ന പദംകൊണ്ട് സുഗ്രീവൻ ചാപല്യം ഒഴിവാക്കാൻ ആജ്ഞാപിക്കുന്നു — വാനരന്മാർ സ്വഭാവസിദ്ധമായ ലോലത്വം ഉപേക്ഷിച്ചാൽ ഗന്ധർവന്മാർ കോപിക്കുകയില്ല. ഇങ്ങനെ നീതി ബലത്തെക്കാൾ വലുതാണ് എന്ന പാഠം. ‘കാമരൂപിണഃ’ (ഇഷ്ടരൂപധാരികൾ) എന്ന വിശേഷണം വാനരന്മാർക്കും ഗന്ധർവന്മാർക്കും — രണ്ടുകൂട്ടർക്കും — പ്രയോഗിച്ചിരിക്കുന്നു; അതിലൂടെ സമത സൂചിപ്പിക്കുന്നു; എങ്കിലും ഗന്ധർവന്മാർ കൂടുതൽ ബലവാന്മാരാണെന്നു രാജാവിനറിയാം. ഇരുപത്തിനാലു കോടി എന്ന സംഖ്യ അതിശയോക്തിപോലെ തോന്നാം; എന്നാൽ അതുകൊണ്ടു ഭയത്തിന്റെ അളവാണ് അളക്കുന്നത്. ‘നാദേയം ഫലം കിഞ്ചിത്’ (ഒരു പഴംപോലും എടുക്കരുത്) എന്ന നിഷേധം വാനരന്മാരോടു വിശേഷിച്ചും യോജിച്ചതാണ്; കാരണം പഴം പറിക്കുന്നത് അവരുടെ സ്വഭാവമാണ്. ദുർധർഷർ, സത്ത്വമുള്ളവർ, മഹാബലർ എന്നീ മൂന്നു വിശേഷണങ്ങളാൽ ഗന്ധർവന്മാരുടെ ദുർജയത്വം സ്ഥാപിക്കുന്നു. എങ്കിലും ‘അവിടെ യത്നിക്കണം’ എന്ന ആജ്ഞ അയയുന്നില്ല — ഭയമുണ്ട്, എന്നാൽ അതുകൊണ്ടു കാര്യം ഉപേക്ഷിക്കരുത്. പാരിയാത്രം പടിഞ്ഞാറൻ ഭാരതത്തിലെ പ്രസിദ്ധമായ പർവതമാണ്; സമുദ്രത്തിലേക്കു നീളുന്ന അതിന്റെ സ്വർണശിഖരം കവികല്പനയാണ്. ‘ന ഹി തേഭ്യോ ഭയം കിഞ്ചിത്’ (അവരിൽനിന്ന് ഒരു ഭയവുമില്ല) എന്ന ആശ്വാസവും നൽകിയിരിക്കുന്നു; ഭയംകൊണ്ടു വാനരന്മാർ കാര്യം ഉപേക്ഷിക്കാതിരിക്കാൻ. ഇങ്ങനെ ഭയത്തിന്റെയും നിഷേധത്തിന്റെയും സന്തുലനം രാജാവിന്റെ നൈപുണ്യമാണ്.

അവിടെ വൈഡൂര്യത്തിന്റെ നിറമുള്ളതും വജ്രത്തിന്റെ ആകൃതിയിൽ നിൽക്കുന്നതും പലവിധ വൃക്ഷലതകൾ നിറഞ്ഞതുമായ വജ്രം എന്ന മഹാപർവതമുണ്ട്; ശ്രീമത്തും ഉയർന്നതുമായ അതു നൂറു യോജന സമമായി നീണ്ടുകിടക്കുന്നു. അവിടെയുള്ള ഗുഹകൾ വാനരന്മാർ യത്നപൂർവം തിരയണം. സമുദ്രത്തിന്റെ നാലിലൊരു ഭാഗത്ത് ചക്രവാൻ എന്ന പർവതമുണ്ട്; അവിടെ വിശ്വകർമാവ് ആയിരം ആരങ്ങളുള്ള ചക്രം നിർമിച്ചു. അവിടെവച്ചാണ് പുരുഷോത്തമൻ പഞ്ചജനനെയും ഹയഗ്രീവൻ എന്ന ദാനവനെയും കൊന്ന് ചക്രവും ശംഖും കൈക്കലാക്കിയത് — ഈ വൈഷ്ണവകഥ ഇവിടെ സംക്ഷേപിച്ച് ഓർമിപ്പിക്കുന്നു; അതിലൂടെ സ്ഥാനത്തിന്റെ മാഹാത്മ്യം വർധിക്കുന്നു. അതിന്റെ രമണീയമായ ചരിവുകളിലും വിശാലമായ ഗുഹകളിലും വൈദേഹിയോടൊപ്പം രാവണനെ അങ്ങുമിങ്ങും തിരയണം. പിന്നെ അറുപത്തിനാലു യോജന ചെന്നാൽ, അഗാധമായ വരുണാലയത്തിൽ (സമുദ്രത്തിൽ) സ്വർണശിഖരമുള്ള അതിമഹത്തായ വരാഹം എന്ന പർവതമുണ്ട്. സ്ഥാനങ്ങളുടെ ക്രമത്തിലൂടെ കവി വാനരന്മാരുടെ വഴി ഒരു സമുദ്രഭാഗത്തുനിന്നു മറ്റൊന്നിലേക്കു കൊണ്ടുപോകുന്നു. വജ്രഗിരിക്ക് ആ പേര് അതിന്റെ കാഠിന്യംകൊണ്ടാണ്; വൈഡൂര്യവർണമാണ് അതിന്റെ ശോഭ; ‘വജ്രസംസ്ഥാനസംസ്ഥിതഃ’ (വജ്രത്തിന്റെ ആകൃതിയിൽ നിൽക്കുന്നത്) എന്ന പദംകൊണ്ട് അതിന്റെ ആകൃതിയും വജ്രംപോലെയാണെന്നറിയിക്കുന്നു. ‘യോജനാനാം ശതം സമം’ (നൂറു യോജന സമമായി) എന്നത് അളവിന്റെ നിർദേശമാണ്. ഗുഹകൾ തിരയുന്നതിൽ ‘പ്രയത്നേന’ (യത്നപൂർവം) എന്ന പദം ഉചിതമാണ്; കാരണം ഗുഹകളാണ് ഒളിച്ചിരിക്കുന്നവന്റെ സ്ഥാനം. ആയിരം ആരങ്ങളുള്ള ചക്രം വിശ്വകർമാവിന്റെ ശില്പമാണ്. പഞ്ചജനന്റെയും ഹയഗ്രീവന്റെയും വധം വിഷ്ണുവിന്റെ പുരാണപ്രസിദ്ധമായ കർമമാണ് — അതിലൂടെ ശംഖചക്രങ്ങളുടെ ഉദ്ഭവം പറയുന്നു. ഇങ്ങനെ കവി ഭൂമിശാസ്ത്രവർണനയിൽ പുരാണകഥകളും കോർത്തിണക്കുന്നു; അതിലൂടെ വഴി വെറും ഭൂമിയല്ല, സ്മൃതികളുടെ ക്ഷേത്രംകൂടിയാകുന്നു. വരാഹപർവതത്തിന്റെ സ്വർണശിഖരവും അഗാധമായ വരുണാലയത്തിലെ അതിന്റെ സ്ഥിതിയും അതിന്റെ അത്ഭുതത വഹിക്കുന്നു. ‘സമുദ്രത്തിന്റെ നാലിലൊരു ഭാഗത്ത്’ എന്ന സ്ഥാനനിർദേശം സമുദ്രത്തിന്റെ വിഭജനം സങ്കല്പിക്കുന്നു; അതു പ്രാചീന ഭൂമിശാസ്ത്രദൃഷ്ടിയിൽ പ്രസിദ്ധമാണ്.

വരാഹത്തിൽ സ്വർണമയമായ പ്രാഗ്ജ്യോതിഷം എന്ന നഗരമുണ്ട്; അതിൽ നരകൻ എന്ന ദുഷ്ടാത്മാവായ ദാനവൻ വസിക്കുന്നു. അതിന്റെ രമണീയമായ ചരിവുകളിലും വിശാലമായ ഗുഹകളിലും രാവണനെ വീണ്ടും തിരയണം — ഈ വരി സർഗത്തിൽ മൂന്നുതവണ ആവർത്തിക്കുന്നു; അതിലൂടെ അന്വേഷണത്തിന്റെ നൈരന്തര്യം ധ്വനിക്കുന്നു. ആ പർവതരാജനെ കടന്നാൽ, ഉള്ളിൽ സ്വർണം കാണാവുന്നതും മുഴുവൻ സ്വർണമയവും ജലധാരകളും ഉറവകളുമുള്ളതുമായ ഒരു പർവതമുണ്ട്; അവിടെ ആനകളും പന്നികളും സിംഹങ്ങളും വ്യാഘ്രങ്ങളും എല്ലാ ഭാഗത്തും നിരന്തരം ഗർജിക്കുന്നു; ആ ശബ്ദംകൊണ്ട് അവ ഗർവിഷ്ഠരാകുന്നു. അതിൽവച്ചാണ് ഹരിതാശ്വങ്ങളുള്ളവനും ശ്രീമാനും പാകശാസനനുമായ മഹേന്ദ്രനെ ദേവന്മാർ രാജാവായി അഭിഷേകം ചെയ്തത്; അതുതന്നെയാണ് മേഘം എന്ന പർവതം. അതു കടന്ന് മഹേന്ദ്രൻ പരിപാലിക്കുന്ന പർവതരാജനിലെത്തിയാൽ അറുപതിനായിരം സ്വർണപർവതങ്ങളിൽ അവർ എത്തും; അവ ഉദയസൂര്യന്റെ നിറമുള്ളവയും എല്ലാ ഭാഗത്തും തിളങ്ങുന്നവയും നന്നായി പൂത്ത സ്വർണമയമായ വൃക്ഷങ്ങളാൽ ശോഭിക്കുന്നവയുമാണ്. ഇന്ദ്രന്റെ അഭിഷേകസ്ഥാനം എന്ന ഈ പർവതമാഹാത്മ്യത്തിനു പുരാണത്തിൽ മൂലമുണ്ട്. നരകൻ എന്ന ദാനവൻ പ്രാഗ്ജ്യോതിഷത്തിൽ വസിക്കുന്നു എന്നതു മഹാഭാരതത്തിലും പുരാണങ്ങളിലും പ്രസിദ്ധമാണ്; പ്രാഗ്ജ്യോതിഷം കിഴക്കൻ ദേശത്തിന്റെ പേരാണ്; എന്നിട്ടും ഇവിടെ പടിഞ്ഞാറൻ വഴിയിൽ എണ്ണിയിരിക്കുന്നു — ഇതു പ്രചാരത്തിലുള്ള പാഠത്തിന്റെ (വൾഗേറ്റിന്റെ) ഭൂമിശാസ്ത്രക്രമത്തിലെ വൈചിത്ര്യമാണ്. ‘രാവണഃ സഹ വൈദേഹ്യാ മാർഗിതവ്യസ്തതസ്തതഃ’ (വൈദേഹിയോടൊപ്പം രാവണനെ അങ്ങുമിങ്ങും തിരയണം) എന്ന വരിയുടെ മൂന്നുതവണയുള്ള ആവർത്തനം ഓർമപ്പെടുത്തുന്ന പല്ലവിപോലെ പ്രവർത്തിക്കുന്നു; അതിലൂടെ ശ്രോതാവ് അന്വേഷണത്തിന്റെ ഒരേയൊരു ലക്ഷ്യം മറക്കുന്നില്ല. ‘കാഞ്ചനാന്തരദർശനഃ’ (ഉള്ളിൽ സ്വർണം കാണാവുന്നത്) എന്നത് പർവതത്തിന്റെ ഗുഹകൾ സ്വർണമയമാണെന്നു സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ആനകളുടെയും പന്നികളുടെയും സിംഹങ്ങളുടെയും വ്യാഘ്രങ്ങളുടെയും ഗർജനംകൊണ്ട് അവ സ്വയം ഗർവിഷ്ഠരാകുന്നു — ഈ മനശ്ശാസ്ത്രദൃഷ്ടി കവിയുടെ പ്രത്യേകതയാണ്. മേഘപർവതത്തിൽ ഇന്ദ്രന്റെ അഭിഷേകം എന്നത് അതിന്റെ രാജപർവതത്വം സ്ഥാപിക്കുന്നു. അറുപതിനായിരം സ്വർണപർവതങ്ങൾ എന്ന സംഖ്യ മേരുവിന്റെ പരിവാരത്തെത്തന്നെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു; കാരണം മേരുവാണ് അവയുടെ ഇടയിലെ രാജാവ്. ‘ധാരാപ്രസ്രവണായുതഃ’ (ജലധാരകളും ഉറവകളുമുള്ളത്) എന്ന പദംകൊണ്ട് ആ പർവതത്തിൽ അനേകം നിർഝരങ്ങളുണ്ടെന്നു പറഞ്ഞിരിക്കുന്നു; അതിലൂടെ അതിന്റെ രമണീയത വർധിക്കുന്നു. ‘ഉദയസൂര്യന്റെ നിറമുള്ളവ’ എന്നതുകൊണ്ട് സ്വർണപർവതങ്ങളുടെ നിറം പ്രഭാതസൂര്യനോട് ഉപമിക്കപ്പെടുന്നു.

അവയുടെ മധ്യത്തിൽ മേരു എന്ന ഉത്തമപർവതം രാജാവിനെപ്പോലെ നിൽക്കുന്നു; പണ്ട് പ്രസന്നനായ സൂര്യൻ അതിനു വരം നൽകി. സൂര്യൻ പറഞ്ഞു — ‘പർവതരാജാ, നിന്നെ ആശ്രയിക്കുന്നതെല്ലാം എന്റെ പ്രസാദംകൊണ്ട് പകലും രാത്രിയും സ്വർണമയമാകും; നിന്നിൽ വസിക്കുന്ന ദേവന്മാരും ഗന്ധർവന്മാരും ദാനവന്മാരും എന്റെ ഭക്തരായി, പ്രഭകൊണ്ട് സ്വർണപ്രഭയുള്ളവരാകും.’ വിശ്വേദേവന്മാരും വസുക്കളും മരുത്തുക്കളും മറ്റു ദേവന്മാരും പശ്ചിമസന്ധ്യയിൽ ഉത്തമപർവതമായ മേരുവിൽ വന്ന് സൂര്യനെ ഉപാസിക്കുന്നു; അവരാൽ പൂജിക്കപ്പെട്ട സൂര്യൻ എല്ലാ ജീവികൾക്കും അദൃശ്യനായി അസ്തപർവതത്തിലേക്കു പോകുന്നു. സൂര്യൻ പതിനായിരം യോജന അരമുഹൂർത്തംകൊണ്ടുതന്നെ ആ പർവതത്തിലേക്കു ചെല്ലുന്നു. അതിന്റെ ശിഖരത്തിൽ വിശ്വകർമാവു നിർമിച്ച, സൂര്യനെപ്പോലെ ശോഭിക്കുന്ന, പ്രാസാദസമൂഹങ്ങൾ നിറഞ്ഞ മഹത്തായ ദിവ്യഭവനമുണ്ട്; പലവിധ പക്ഷികൾ നിറഞ്ഞ വിചിത്രവൃക്ഷങ്ങളാൽ അതു ശോഭിക്കുന്നു — അതാണ് പാശമേന്തിയ മഹാത്മാവായ വരുണന്റെ നികേതനം. സൂര്യന്റെ വരമാണ് ഇവിടെ മേരുവിന്റെ സ്വർണമയത്വത്തിനു കാരണം എന്ന പുരാണവ്യാഖ്യാനം നൽകിയിരിക്കുന്നു. ‘മേരുരുത്തമപർവതഃ’ (ഉത്തമപർവതമായ മേരു) എന്ന പദംകൊണ്ട് എല്ലാ പർവതങ്ങളിലുംവച്ച് അതിന്റെ ശ്രേഷ്ഠത സ്ഥാപിക്കുന്നു. സൂര്യന്റെ വരദാനത്തിനു രണ്ട് അംശങ്ങൾ — പർവതത്തിന്റെതന്നെ സ്വർണമയത്വം, അവിടെ വസിക്കുന്നവരുടെ സ്വർണപ്രഭ; ഇങ്ങനെ വരം സ്ഥലത്തെയും ജനത്തെയും — രണ്ടിനെയും — സ്പർശിക്കുന്നു. വിശ്വേദേവന്മാർ മുതലായവരുടെ സന്ധ്യോപാസന ദൈനംദിനകർമമാണ്; അതിലൂടെ മേരു നിത്യപൂജാസ്ഥാനമാണെന്നറിയാം. ‘അദൃശ്യഃ സർവഭൂതാനാം’ (എല്ലാ ജീവികൾക്കും അദൃശ്യൻ) എന്ന പദംകൊണ്ട് സൂര്യാസ്തമയത്തിന്റെ സ്വരൂപം വർണിക്കുന്നു — സൂര്യൻ നശിക്കുന്നില്ല, അദൃശ്യനാകുന്നതേയുള്ളൂ. പതിനായിരം യോജന അരമുഹൂർത്തംകൊണ്ട് എന്നു ഗതിയുടെ അളവ് കണക്കിൽ നൽകിയിരിക്കുന്നു; അതു പ്രാചീനജ്യോതിഷത്തിന്റെ സ്പർശം കാണിക്കുന്നു. വരുണന്റെ നികേതനം ‘പാശഹസ്തന്റേത്’ എന്ന വിശേഷണംകൊണ്ട് അവന്റെ ആയുധവും ഓർമിപ്പിക്കുന്നു; കാരണം പടിഞ്ഞാറേ ദിക്ക് വാരുണിയാണ്. ‘പ്രാസാദഗണസംബാധം’ (പ്രാസാദസമൂഹങ്ങൾ നിറഞ്ഞത്) എന്നതു ഭവനത്തിന്റെ നിബിഡത സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ‘ശൈലോ ദത്തവരഃ പുരാ’ (പണ്ടു വരം ലഭിച്ച പർവതം) എന്ന ഭൂതകാലനിർദേശംകൊണ്ട് കഥയുടെ പ്രാചീനത സൂചിപ്പിക്കുന്നു; വരദാനം വർത്തമാനകാലത്തിലേതല്ല, പുരാണകാലത്തിലേതാണ്.

മേരുവിനും അസ്തപർവതത്തിനും ഇടയിൽ പത്തു ശിരസ്സുകളുള്ള ഒരു വലിയ താലവൃക്ഷം (പന) — സ്വർണമയവും ശ്രീമത്തും വിചിത്രമായ വേദികയോടുകൂടിയതും — ശോഭിക്കുന്നു. ആ എല്ലാ ദുർഗമസ്ഥലങ്ങളിലും സരസ്സുകളിലും നദികളിലും വൈദേഹിയോടൊപ്പം രാവണനെ തിരയണം. സ്വന്തം തപസ്സിനാൽ പവിത്രനായ, ധർമജ്ഞനായ, ബ്രഹ്മാവിനു തുല്യനെന്നു പ്രസിദ്ധനായ മേരുസാവർണി എന്ന മഹർഷി എവിടെ വസിക്കുന്നുവോ, സൂര്യനെപ്പോലെ ശോഭിക്കുന്ന ആ മഹർഷിയെ നിലത്തു ശിരസ്സുനമിച്ചു പ്രണമിച്ച് മൈഥിലിയുടെ വാർത്ത ചോദിക്കണം. ജീവലോകം ഇത്രത്തോളമേയുള്ളൂ; കാരണം രാത്രി അവസാനിക്കുമ്പോൾ എല്ലാം ഇരുട്ടില്ലാത്തതാക്കിയശേഷം സൂര്യൻ അസ്തപർവതത്തിലേക്കു പോകുന്നു. ഇത്രത്തോളം മാത്രമേ വാനരന്മാർക്കു പോകാൻ കഴിയൂ; അതിനപ്പുറം സൂര്യനില്ലാത്ത, അതിരുകളില്ലാത്ത പ്രദേശത്തെക്കുറിച്ചു നമുക്ക് ഒന്നും അറിയില്ല എന്നു സുഗ്രീവൻ വ്യക്തമായി പറയുന്നു. തെക്കേ ദിക്കിൽ പിതൃലോകം അതിർത്തിയായിരിക്കുന്നതുപോലെ പടിഞ്ഞാറേ ദിക്കിൽ അസ്തപർവതംതന്നെയാണ് അതിർത്തി — രണ്ടിടത്തും കവി ജീവലോകത്തിന്റെ അവസാനംതന്നെ അന്വേഷണത്തിന്റെ അവസാനമായി സ്ഥാപിക്കുന്നു. മഹർഷിയോടു ചോദിക്കുന്നതും നീതിസമ്മതമാണ്; കാരണം തപസ്വികൾ എല്ലാം അറിയുന്നു. പത്തു ശിരസ്സുകളുള്ള താലവൃക്ഷം വിചിത്രവേദികയോടുകൂടിയതും സ്വർണമയവുമാണ് — അത് അസ്തപർവതത്തിനും മേരുവിനും ഇടയിൽ ഒരു അടയാളസ്തംഭംപോലെ നിൽക്കുന്നു. ‘ആ എല്ലാ ദുർഗമസ്ഥലങ്ങളിലും സരസ്സുകളിലും നദികളിലും’ എന്ന പദങ്ങൾകൊണ്ട് അന്വേഷണത്തിന്റെ വ്യാപ്തി വീണ്ടും പറയുന്നു. ‘ബ്രഹ്മാവിനു തുല്യൻ’ എന്ന മേരുസാവർണിയുടെ വിശേഷണം വലുതാണ്; കാരണം അവന്റെ അറിവു സർവജ്ഞനു തുല്യമാണെന്ന് അതു ധ്വനിപ്പിക്കുന്നു; അതുകൊണ്ടുതന്നെയാണ് അവനോടു സീതയുടെ വാർത്ത ചോദിക്കേണ്ടത്. ‘ഭൂമൗ ശിരസാ പ്രണമ്യ’ (നിലത്തു ശിരസ്സുനമിച്ചു പ്രണമിച്ച്) എന്നതു വിനയത്തിന്റെ നിർദേശമാണ് — ബലവാന്മാർക്കും തപസ്വിയുടെ മുന്നിൽ നമ്രതതന്നെയാണ് ഉപായം. ‘ഏതാവജ്ജീവലോകസ്യ’ (ജീവലോകം ഇത്രത്തോളം) എന്ന പദംകൊണ്ട് സൂര്യപ്രകാശംതന്നെയാണ് ജീവലോകത്തിന്റെ അളവ് എന്ന സൂക്ഷ്മദൃഷ്ടി നൽകുന്നു. ‘അഭാസ്കരം അമര്യാദം’ (സൂര്യനില്ലാത്ത, അതിരുകളില്ലാത്ത) എന്ന രണ്ടു വിശേഷണങ്ങൾ — സൂര്യനില്ലാത്തിടത്ത് അതിരുമില്ല; അതിനാൽ അവിടെ വഴിയുമില്ല. സുഗ്രീവന്റെ ‘ന ജാനീമഃ’ (നമുക്കറിയില്ല) എന്ന വ്യക്തമായ സമ്മതം അവന്റെ സത്യവാദിത്വം കാണിക്കുന്നു. ‘കൃത്വാ വിതിമിരം സർവം’ (എല്ലാം ഇരുട്ടില്ലാത്തതാക്കി) എന്ന പദംകൊണ്ട് സൂര്യന്റെ ദൈനംദിനകർമമായ അന്ധകാരനാശനംതന്നെയാണ് അവന്റെ മഹിമ എന്നു പറഞ്ഞിരിക്കുന്നു.

വൈദേഹിയെ കണ്ടെത്തി, രാവണന്റെ വാസസ്ഥാനം അറിഞ്ഞ്, അസ്തപർവതത്തിലെത്തി, ഒരു മാസം തികയുമ്പോൾ മടങ്ങിവരണം. ഒരു മാസത്തിലധികം താമസിക്കരുത്; താമസിക്കുന്നവൻ എനിക്കു വധ്യനാകും — എന്നു കഠിനമായ ആജ്ഞ നൽകി. നിങ്ങളോടൊപ്പം ശൂരനായ എന്റെ ശ്വശുരൻ വരും; എന്റെ നിർദേശം നിർവഹിക്കുന്ന നിങ്ങൾ അദ്ദേഹം പറയുന്നതെല്ലാം കേൾക്കണം; കാരണം മഹാബാഹുവും മഹാബലനുമായ ഇദ്ദേഹം എന്റെ ശ്വശുരനും ഗുരുവുമാണ്. പരാക്രമികളായ നിങ്ങളും എല്ലാവരും പ്രമാണംതന്നെ; എങ്കിലും ഇദ്ദേഹത്തെ പ്രമാണമായി സ്ഥാപിച്ച് പടിഞ്ഞാറേ ദിക്ക് പരിശോധിക്കുവിൻ. അമിതതേജസ്വിയായ നരേന്ദ്രന്റെ പത്നിയെ കണ്ടെത്തിയാൽ, ചെയ്ത ഉപകാരത്തിനുള്ള പ്രത്യുപകാരത്താൽ നാം കൃതകൃത്യരാകും. അതിനാൽ കാര്യത്തിനു പ്രിയമായ മറ്റെന്തുമുണ്ടെങ്കിൽ, ദേശവും കാലവും പ്രയോജനവും ചേർന്ന അതും നിങ്ങൾ ആലോചിച്ചു നിശ്ചയിക്കണം. പിന്നെ സുഷേണൻ നയിക്കുന്ന വാനരന്മാരെല്ലാവരും സുഗ്രീവന്റെ വാക്കുകൾ ശ്രദ്ധയോടെ കേട്ട്, വാനരാധിപനോടു യാത്രചോദിച്ച്, വരുണനാൽ സംരക്ഷിതമായ ആ ദിക്കിലേക്കു പോയി. ശ്വശുരന്റെ ഗൗരവം കാക്കുന്നതു രാജാവിന്റെ കുലധർമമാണ്; ആജ്ഞയുടെ കാർക്കശ്യമാകട്ടെ കാര്യഗൗരവത്തിന്റെ സൂചകവും. തെക്കേ ദിക്കിനെന്നപോലെ ഇവിടെയും ഒരു മാസത്തെ അവധി നിർദേശിച്ചിരിക്കുന്നു; എന്നാൽ ഇവിടെ ദണ്ഡവും പറഞ്ഞിരിക്കുന്നു — ‘വസൻ വധ്യോ ഭവേന്മമ’ (താമസിക്കുന്നവൻ എനിക്കു വധ്യനാകും) എന്ന്. ഈ കാർക്കശ്യം പിന്നീടു കഥയുടെ പ്രധാന ഇഴ നെയ്യുന്നു; കാരണം തെക്കേ സംഘംതന്നെയാണ് സമയം അതിക്രമിച്ചു ഭയത്തിലാകുന്നത്. ശ്വശുരനെക്കുറിച്ച് ‘ഗുരുരേഷഃ’ (ഇദ്ദേഹം ഗുരുവാണ്) എന്ന വാക്കുകൊണ്ട് സുഗ്രീവൻ അദ്ദേഹത്തിന്റെ ആജ്ഞയെയും തന്റെ ആജ്ഞയ്ക്കു തുല്യമാക്കുന്നു. ‘ഭവന്തോഽപി വിക്രാന്താഃ പ്രമാണം സർവ ഏവ’ (പരാക്രമികളായ നിങ്ങളും എല്ലാവരും പ്രമാണംതന്നെ) എന്ന വാക്കിൽ രാജാവ് അനുചരന്മാരുടെയും ഗൗരവം കാക്കുന്നു — നായകനെ നിയോഗിച്ചു, എങ്കിലും മറ്റുള്ളവരെ അപമാനിച്ചില്ല. ‘കൃതസ്യ പ്രതികർമണാ’ (ചെയ്തതിനുള്ള പ്രത്യുപകാരത്താൽ) എന്ന പദംകൊണ്ട് രാമൻ ചെയ്ത ഉപകാരത്തിനു പ്രത്യുപകാരമാണ് എല്ലാറ്റിന്റെയും മൂലം എന്നു വീണ്ടും ഓർമിപ്പിക്കുന്നു. അവസാനശ്ലോകം ഇന്ദ്രവജ്രാവിഭാഗത്തിൽപ്പെട്ട ദീർഘമായ ഒരു വൃത്തത്തിൽ രചിച്ചതാണ്; അതിലൂടെ സർഗം ഗാംഭീര്യത്തോടെ സമാപിക്കുന്നു. ‘വരുണാഭിഗുപ്താം’ (വരുണനാൽ സംരക്ഷിതം) എന്ന പദംകൊണ്ട് പടിഞ്ഞാറേ ദിക്ക് വരുണൻ രക്ഷിക്കുന്നതാണെന്നു വീണ്ടും പറയുന്നു. ‘നിപുണം നിശമ്യ’ (ശ്രദ്ധയോടെ കേട്ട്) എന്ന പദംകൊണ്ട് വാനരന്മാർ രാജാവിന്റെ വാക്കുകൾ സൂക്ഷ്മതയോടെ കേട്ടു എന്നു സൂചിപ്പിക്കുന്നു; കേൾവിയിൽത്തന്നെയാണ് കാര്യസിദ്ധിയുടെ ആരംഭം.

When he had sent the monkeys off to the south, the king of the monkeys called for a monkey dark as a cloud — the epithet suggests both his colour and his gravity — named Suṣeṇa. He was Tārā's father, Sugrīva's father-in-law, and a hero of terrible valour, so the king went up to him himself, bowed, and spoke with joined palms. That is the mark of Sugrīva's modesty: king though he was, he was humble before an elder, and with his father-in-law he did not give orders but asked for help. As Tārā's father Suṣeṇa had been Vālī's father-in-law too; after Vālī's death Tārā became Sugrīva's queen, so the bond remained unbroken, and the poet shows that power does not dissolve kinship. With Suṣeṇa Sugrīva appointed the great monkey Mārīca, son of a great seer, blazing bright, splendid as Indra and brilliant as Garuḍa, son of Vinatā, wise and valiant and surrounded by brave chiefs; and the mighty Mārīcas, sons of Marīci, and the Arcirmālyas, and all those sons of seers, he assigned to the western quarter, sending two hundred thousand monkeys with them. These names belong to families of seers, a sign that the western band carried the strength of austerity as well; in "Arcirmālya" one even feels the touch of fire, since "arcis" means a flame. Two hundred thousand is more than went south, showing how wide the west is. The west has long been known as Varuṇa's quarter, and he is its guardian; at the sarga's end it is called "the quarter Varuṇa guards".

"Search for Vaidehī, all of you, with Suṣeṇa at your head," Sugrīva told them, and he listed the lands of the west: the Saurāṣṭras with the Bāhlīkas and the Candracitras, prosperous and pleasant provinces and great cities; Kukṣi, a region dense with puṃnāga trees and crowded with bakula and uddālaka; and the ketaka thickets. The names of the trees paint the western coast's own vegetation; the poet draws a country through its trees. The Bāhlīkas and Candracitras are peoples of the north-west, while Saurāṣṭra lies on the sea; "prosperous" speaks of the provinces' wealth and "great" of the cities' importance. They were to see the cool, auspicious rivers that flow westward — a pointed phrase, for Indian geography has always set the westward-flowing rivers apart from those that flow east — and the forests of the ascetics, where hermitages stood and the monkeys could ask for news, and the wild hills. There the levels are mostly desert and the rocks very high and cold, a picture of the deserts of western India. After searching that difficult western quarter, hemmed in by nets of hills — two epithets that convey the hardship of the road — they were to reach the western sea, its waters thronged with sea-monsters and crocodiles; seeing the ocean would be the end of that quarter.

In the ketaka thickets, the dark tamāla groves and the coconut woods, the monkeys would roam at will — Sugrīva pictures their pleasure too, speaking in the future tense: the task is hard, but the road is lovely, and coconut palms are the natural mark of the western shore. There they must look for Sītā and for Rāvaṇa's dwelling, in the mountains and woods along the shore. The two are always named together, because the king was sure that where Rāvaṇa was, there Sītā would be. They must search lovely Muravīpattana and Jaṭāpura, Avantī and Aṅgalepā, and the forest called Alakṣita, "the unmarked", whose very name suggests a hidden place where an abductor could easily vanish, and the broad kingdoms and towns here and there. Where the Indus meets the sea stands the great Somagiri, a mountain of a hundred peaks and mighty trees, and with the meeting of the Indus and the sea the western limit is fixed on the map. On its lovely tablelands live lions that fly on wings and carry sea-monsters, fish and elephants up to their nests. It is a marvellous picture, lions with nests like birds, and seemingly beyond nature, but the poet sets it down because Somagiri is a divine place. Around those nests, and on the mountain peaks, proud and well-fed elephants roam everywhere over that broad, watery country, trumpeting like thunderclouds. Its peak, golden and full of wondrous trees, touches the sky, which again marks it as divine.

All of it, Sugrīva said, must be searched quickly by monkeys who could take any shape they wished. Out in the sea they would see the golden headland of Pāriyātra, a well-known mountain of western India, whose headland in the sea is the poet's invention: a hundred leagues long and hard to look at. There live twenty-four crores of gandharvas, swift, fearsome, able to take any shape and bright as fire, standing massed on every side like flames. "Able to take any shape" is said of both monkeys and gandharvas, making them equals, yet the king knows the gandharvas are the stronger, and the huge number, exaggerated as it seems, measures how much there is to fear. Even monkeys of dreadful valour must not provoke them, and they must take no fruit at all from that land — a ban especially fit for monkeys, since snatching fruit is their nature. Those heroes, hard to approach, full of spirit and mighty, guard the fruits and roots there. Still the search must be pressed, and Jānakī sought there too; there was nothing to fear from the gandharvas for monkeys who kept to their proper part. By this Sugrīva tells them to curb the fickleness that comes naturally to monkeys: if they gave up their greed, the gandharvas would not be angered. Policy is worth more than strength, and yet the order is not relaxed: there is danger, but the task must not be dropped because of it. He adds the reassurance so that fear would not make them abandon the work, and his balancing of danger and prohibition shows his skill as a king.

There stands a great mountain named Vajra, "Diamond", named for its hardness, gleaming like beryl, set firm in the shape of a diamond, strewn with trees and creepers of every kind, glorious, towering, a full hundred leagues in extent. Its caves must be searched with care, since caves are where anyone hiding would be. In the fourth quarter of the sea — the ancient picture of the world divides the ocean into parts — lies the mountain Cakravān, where Viśvakarman made the thousand-spoked discus. There the Supreme Person, Viṣṇu, killed Pañcajana and the dānava Hayagrīva and took the discus and the conch — an old story of Viṣṇu, recalled here in brief, that tells how conch and discus came to be and adds to the holiness of the place. So the poet weaves ancient legends into his geography, and the road becomes not merely land but a landscape of memory. On that mountain's lovely tablelands and in its broad caves Rāvaṇa must be sought, together with Vaidehī. Sixty-four leagues farther, in the fathomless home of Varuṇa, stands the huge mountain Varāha with its golden peaks, a wonder in itself. Place by place, the poet leads the monkeys' route from sea to sea.

On Varāha is a city of gold named Prāgjyotiṣa, home of the evil dānava Naraka, as the Mahābhārata and the Purāṇas also tell. There too, on its lovely tablelands and in its broad caves, Rāvaṇa must be sought with Vaidehī. This line comes three times in the sarga and works like a refrain, so that the listener never loses sight of the search's single goal. Beyond that lord of mountains lies a mountain all of gold, its gorges gleaming with gold inside, full of streams and cascades that add to its beauty, where elephants, boars, lions and tigers roar on every side and grow proud at the sound of their own roaring — a touch of the poet's insight into minds. On that mountain the gods consecrated the glorious Mahendra, lord of the tawny horses and chastiser of Pāka, as their king, which makes it a royal mountain; its name is Megha. Past that mountain, guarded by Mahendra, they would come to sixty thousand golden hills, coloured like the rising sun, shining on every side and adorned with flowering trees of gold; these are the retinue of Meru, who is king among them.

In their midst stands Meru, best of mountains, like their king, and the phrase sets him above all mountains. Long ago the gracious Sun gave it a boon, telling that lord of mountains: "By my favour, all who take refuge on you shall be golden, day and night, and the gods, gandharvas and dānavas who live on you shall be devoted and shine with a golden light." This ancient story explains why Meru is golden, and the boon has two parts, the mountain's own gold and the golden glow of those who live there, so it touches both the place and its people; and it was given long ago, not now. At the evening twilight the All-gods, the Vasus and the Maruts, dwellers in heaven, come to Meru and wait upon the Sun, a daily worship that makes Meru a place of constant honour. Honoured by them, the sun becomes invisible to all creatures and goes to the mountain of setting: sunset is described not as the sun perishing but as its becoming invisible. In half a moment the sun covers the ten thousand leagues to that rock, a figure that shows the touch of ancient astronomy. On its peak Viśvakarman built a great divine mansion, bright as the sun and crowded with towers, adorned with wondrous trees full of many kinds of birds; it is the home of great Varuṇa, who carries the noose — his weapon is named because the west is his quarter.

Between Meru and the mountain of setting stands a great golden palm tree with ten crowns, glorious and shining, with a wondrous platform around it, like a marker post between the two. In all those fastnesses, lakes and rivers, Rāvaṇa and Vaidehī must be sought — once more the wide sweep of the search is stressed. There lives a great seer bright as the sun, a knower of dharma purified by his own austerity, famed as Merusāvarṇi and called the equal of Brahmā, which implies knowledge close to all-knowing; so it is from him that news of Maithilī must be asked, with heads bowed to the ground. Asking him is sound policy, for ascetics know all things, and bowing is right, for before an ascetic even the strong must be humble. So far reaches the world of the living, where the sun, having cleared away all darkness, goes at the end of the night to the mountain of setting; the light of the sun is the measure of the living world, and banishing darkness each day is its glory. So far, Sugrīva said plainly, can monkeys go; beyond it all is sunless and without bound, and "we know nothing of it". Where there is no sun there is no boundary, and so no road. His frank admission shows his truthfulness. As the world of the fathers was the limit in the south, so the mountain of setting is the limit in the west; in both the poet makes the end of the living world the end of the search.

Having found Vaidehī and learnt where Rāvaṇa lives, and having reached the mountain of setting, they must return when the month was up. They must not stay a day beyond the month, Sugrīva said; whoever did would deserve death at his hands. The deadline was set in the south as well, but here the punishment is spelled out, and that severity will weave the story's main thread, for it is the southern band that will overrun the time and fall into fear. The harsh order reflects the gravity of the task. "My brave father-in-law will go with you," he went on. "You carry out my commands, so listen to everything he says, for this mighty and strong-armed monkey is my elder and my father-in-law." Honouring a father-in-law is a king's family duty, and calling him "my elder" made Suṣeṇa's orders equal to Sugrīva's own. "You too are valiant, and each of you is an authority in his own right," the king added, guarding his followers' dignity even as he appointed a leader over them, "but take him as your authority and search the western quarter. When the wife of that king of measureless splendour is found, we shall have done what we must by repaying what was done for us" — a reminder that everything rests on returning the help Rāma had given. "And whatever else would serve this task, decide it yourselves in keeping with place, time and purpose." Then the monkeys led by Suṣeṇa, who had listened carefully to Sugrīva's words — and careful listening is where success begins — took leave of the lord of the monkeys and set out for the quarter guarded by Varuṇa; this closing verse is in a longer metre that ends the sarga on a solemn note.