पूर्वां दिशं प्रति तत् महत् वानरबलं प्रस्थाप्य सुग्रीवः पुनः दक्षिणां दिशं प्रति अभिलक्षितान् वानरान् प्रेषयामास। ‘अभिलक्षितान्’ इति पदेन सूच्यते — एते न यथाकथञ्चित् गृहीताः, अपितु विशेषेण चिह्निताः चयनेन च नियुक्ताः। तेषु अग्निसुतः नीलः, हनूमान्, पितामहसुतः महौजाः जाम्बवान्, सुहोत्रः, शरारिः, शरगुल्मः, गजः, गवाक्षः, गवयः, सुषेणः, वृषभः, मैन्दः, द्विविदः, पुनः सुषेणः, गन्धमादनः, उल्कामुखः, अनङ्गः इति हुताशनस्य पुत्रौ च गणिताः। एतान् अङ्गदप्रमुखान् वेगविक्रमसम्पन्नान् वीरान् विशेषवित् कपिगणेश्वरः संदिदेश। ‘विशेषवित्’ इति विशेषणं राज्ञः तत् सामर्थ्यं कथयति, येन सः प्रत्येकस्य वानरस्य बलं स्वभावं च ज्ञात्वा योग्यं कर्म नियोजयति। बृहद्बलम् अङ्गदम् एव हरिवीराणाम् अग्रेसरं विधाय सः तेषां दक्षिणां दिशम् आदिशत्। ततः कपीशः कपिमुख्यानां तस्यां दिशि ये केचन सुदुर्गमाः समुद्देशाः सन्ति तान् क्रमेण समुदाहरत्। अत्र कविः सुग्रीवस्य देशज्ञानं प्रकटयति — केवला आज्ञा न पर्याप्ता, मार्गस्य विस्तृतं विवरणम् अपि दातव्यम्, अन्यथा अन्वेषणं दिशाभ्रमे परिणमेत्। नामगणने द्वौ सुषेणौ श्रूयेते; मुद्रणे पादटिप्पण्यां स्पष्टीकृतम् — एकः तारायाः पिता, अपरः ततः भिन्नः वानरयूथपतिः। अङ्गदस्य अग्रेसरत्वं तस्य यौवराज्यम् एव सूचयति; वालिपुत्रः इति हेतोः तस्य अपमानः न कृतः, प्रत्युत नेतृत्वं दत्तम्। सर्वासु दिक्षु दक्षिणा दिक् अत्र प्राधान्यं भजते, यतः तत्रैव रावणस्य निवासः, तत्रैव च हनूमतः महत् कार्यं प्रतीक्षते। एतत् सर्गद्वयम् एव कविना भूगोलवर्णनाय कल्पितम्, तथापि प्रत्येकं नाम कथाया गतिं वर्धयति। वानराः बहवः, दिशः चतस्रः, कालः तु मासमात्रम् — अतः नियोजने बुद्धिः एव प्रधाना, न बलम्। अग्निपुत्रयोः ब्रह्मपुत्रस्य च सन्निधानेन एषा सेना देवांशयुक्ता इति ज्ञायते। हनूमतः नाम अत्र अनुद्दिष्टम् इव गणितम्, किन्तु सः एव अग्रे सर्वं साधयिष्यति इति कथायाः गूढा सूचना।

सुग्रीवः प्रथमं सहस्रशिरसं नानाद्रुमलतायुतं विन्ध्यं पर्वतम्, ततः रम्यां महोरगनिषेवितां नर्मदां नदीं च उद्दिशति — एतौ एव दक्षिणापथस्य द्वारभूतौ। ततः रम्यां गोदावरीं, कृष्णवेणीं महानदीं, महाभागां वरदां, मेखलान् उत्कलान् दशार्णनगराणि च द्रष्टव्यानि इति वदति। आब्रवन्तीम् अवन्तीं च विदर्भान् ऋष्टिकान् रम्यान् माहिषकान् वङ्गान् कलिङ्गान् कौशिकान् इति जनपदान् समन्ततः अन्वेष्टुम् आदिशति। सपर्वतनदीगुहं दण्डकारण्यम् अन्वीक्ष्य गोदावरीं च पुनः निरीक्ष्य आन्ध्रान् पुण्ड्रान् चोलान् पाण्ड्यान् केरलान् च गन्तव्याः। दण्डकारण्यस्य नामग्रहणम् अत्र विशेषेण मार्मिकम्, यतः तत्रैव सीतायाः हरणम् अभवत्; अतः तत्र पुनः अन्वेषणं स्वाभाविकम्। अत्र नवमः श्लोकः त्रिभिः एव अर्धैः निबद्धः। एषा भूगोलसूची कविना क्रमेण उत्तरात् दक्षिणं प्रति नीता — प्रथमं विन्ध्यः, ततः नर्मदा, ततः दाक्षिणात्याः नद्यः, ततः मध्यदेशस्य जनपदाः, अन्ते च द्राविडदेशाः। ‘सर्वमेवानुपश्यत’ इति पदं द्विवारम् आवर्तते; तेन अन्वेषणस्य सम्पूर्णता निर्दिश्यते — किमपि न त्यक्तव्यम् इति। नदीनां नामग्रहणे कविः तासां विशेषणानि अपि न त्यजति, येन श्रोता तासां स्वरूपं मनसा पश्येत्। ‘महोरगनिषेविता’ इति विशेषणं नर्मदायाः वरदायाश्च साधारणम्, तेन तयोः गाम्भीर्यं सूचितम्। जनपदानां गणनायां प्राच्याः दाक्षिणात्याः च मिलिताः, यतः दक्षिणापथः विस्तीर्णः।

धातुमण्डितः विचित्रशिखरः चित्रपुष्पितकाननः सुचन्दनवनोद्देशः अयोमुखः नाम महागिरिः मार्गितव्यः। ततः प्रसन्नसलिलाशयां दिव्याम् आपगां कावेरीम् अप्सरोगणैः विहृतां द्रक्ष्यन्ति। मलयस्य नगस्य अग्रे आसीनम् आदित्यसंकाशं महौजसम् ऋषिसत्तमम् अगस्त्यं ते पश्येयुः। तेन प्रसन्नेन महात्मना अभ्यनुज्ञाताः सन्तः ग्राहजुष्टां महानदीं ताम्रपर्णीं तरिष्यन्ति। सा चित्रैः चन्दनवनैः प्रच्छन्नद्वीपवारिणी नदी कान्तं युवती कान्ता इव समुद्रम् अवगाहते — एषा उपमा कवेः प्रसिद्धा, यया नद्याः सागरसङ्गमः दाम्पत्यसंयोगः इव वर्ण्यते। ततः हेममयं मुक्तामणिविभूषितं पाण्ड्यानां दिव्यं कवाटं गताः द्रक्ष्यन्ति। तदनन्तरं समुद्रम् आसाद्य अर्थनिश्चयं सम्प्रधार्य अग्रे गन्तव्यम्। अगस्त्यस्य दर्शनम् अत्र मध्यबिन्दुः — यः अरण्यकाण्डे रामाय दिव्यं धनुः अक्षय्यौ च तूणीरौ अदात्, सः एव अत्र वानराणां दक्षिणदिशि मार्गदर्शकः। ‘अभ्यनुज्ञाताः’ इति पदेन मुनेः अनुमतिं विना अग्रे गमनं न युक्तम् इति शिष्टाचारः सूचितः; बलवन्तः अपि वानराः तपस्विनः पुरतः विनयं धारयन्ति। कावेरीताम्रपर्ण्योः वर्णने कविः केवलं मार्गं न कथयति, अपितु दक्षिणदेशस्य सौन्दर्यम् अपि चित्रयति। ‘प्रसन्नसलिलाशया’ इति कावेर्याः विशेषणं तस्याः निर्मलतां कथयति, ‘ग्राहजुष्टा’ इति च ताम्रपर्ण्याः भयङ्करतां सूचयति; एवं द्वयोः नद्योः भेदः एकेन एव पदेन दर्शितः। पाण्ड्यानां काञ्चनं मुक्तामणिविभूषितं कवाटं तस्य राज्यस्य समृद्धिं कथयति; तत्र मुक्ताः समुद्रात् एव प्राप्यन्ते इति प्रसिद्धम्। अयोमुखस्य ‘धातुमण्डितः’ इति विशेषणेन तस्य गैरिकादिखनिजशोभा सूचिता। अगस्त्यः मलयशिखरे आसीनः आदित्यसंकाशः इति वर्णितः; तपसा प्राप्तं तेजः अत्र सूर्यतेजसा उपमितम्। ‘ऋषिसत्तमम्’ इति पदेन मुनिषु तस्य श्रैष्ठ्यं स्थापितम्। द्वीपशालिनीं ताम्रपर्णीं तीर्त्वा एव पाण्ड्यदेशः प्राप्यते इति मार्गस्य क्रमः स्पष्टः। कविः अत्र नदीं नारीरूपेण कल्पयति, समुद्रं च कान्तरूपेण; एषा समासोक्तिः रामायणे बहुत्र दृश्यते।

अगस्त्येन सागरे विनिवेशितं चित्रसानुनगं श्रीमन्तं महेन्द्रं पर्वतोत्तमं ते द्रक्ष्यन्ति। जातरूपमयः सः महार्णवम् अवगाढः, फुल्लैः नानाविधैः नगैः लताभिः च उपशोभितः, देवर्षियक्षप्रवरैः अप्सरोभिः सिद्धचारणसङ्घैः च सेवितः प्रकीर्णः सुमनोरमः च। तम् उपैति सहस्राक्षः इन्द्रः सदा पर्वसु पर्वसु — इति वचनेन तस्य पर्वतस्य दैवी प्रतिष्ठा सूच्यते। तस्य अपरे पारे शतयोजनविस्तृतः मानुषैः अगम्यः दीप्तः द्वीपः अस्ति; तं समन्ततः मार्गितव्यम्, तत्र च सर्वात्मना विशेषतः सीता अन्वेष्टव्या। सः एव देशः वध्यस्य दुरात्मनः राक्षसाधिपतेः रावणस्य वासः, यः सहस्राक्षसमद्युतिः। अत्र प्रथमवारं लङ्कायाः सङ्केतः स्पष्टतया दीयते, तथापि नाम्ना न कथ्यते — कविः रहस्यं क्रमेण एव उद्घाटयति। दक्षिणसमुद्रस्य मध्ये अङ्गारका नाम राक्षसी छायाम् आक्षिप्य भोजिनी वसति; सा प्राणिनः छायाम् आकृष्य वशीकरोति इति तस्याः भयङ्करत्वम्। एवं संशयान् निःसंशयान् कृत्वा नष्टसंशयैः वानरैः अमिततेजसः नरेन्द्रस्य पत्नी मृगयितव्या। ‘नष्टसंशयाः’ इति विशेषणेन कविः अन्वेषकस्य मानसिकीं स्थितिम् अपि निर्दिशति — संशयेन युक्तः न किमपि निश्चयेन पश्येत्। वध्यस्य इति पदं रावणस्य भविष्यं निर्णीतम् इव कथयति; यद्यपि सुग्रीवः तस्य स्थानं न निश्चितं जानाति, तथापि तस्य अन्तं सः निश्चितं जानाति। महेन्द्रस्य वर्णनं विस्तरेण कृतम्, यतः तस्मात् एव पर्वतात् अग्रे हनूमान् समुद्रम् उल्लङ्घयिष्यति; कविः अत्र आगामिनः सुन्दरकाण्डस्य बीजं वपति। ‘अगस्त्येन विनिवेशितः’ इति वचनेन पर्वतस्य दैवी उत्पत्तिः सूच्यते, यथा अगस्त्यः विन्ध्यम् अपि नियमितवान् इति पुराणप्रसिद्धम्। द्वीपस्य ‘अगम्यः मानुषैः’ इति विशेषणेन तस्य दुष्प्रापता कथ्यते; तथापि वानराः तत्र गन्तुम् आदिष्टाः, यतः ते मानुषाः न। अङ्गारकायाः छायाग्रहणं समुद्रमार्गस्य प्रथमं विघ्नम्, यत् पुनः सुन्दरकाण्डे सिंहिकारूपेण प्रत्यागमिष्यति। सिद्धचारणसङ्घैः सेवितः इति महेन्द्रस्य पावित्र्यं कथ्यते।

तं द्वीपम् अतिक्रम्य शतयोजने समुद्रे सिद्धचारणसेवितः लक्ष्मीवान् पुष्पितकः नाम गिरिः अस्ति। सः चन्द्रसूर्यांशुसंकाशः सागराम्बुसमाश्रयः विपुलैः शृङ्गैः अम्बरं विलिखन् इव भ्राजते। तस्य एकं काञ्चनं शृङ्गं दिवाकरः सेवते, अपरं श्वेतं राजतं शृङ्गं च निशाकरः सेवते; तं शैलं कृतघ्नाः नृशंसाः नास्तिकाः च न पश्यन्ति। अयम् एव अस्मिन् सर्गे एकः नैतिकः उपदेशः — दिव्यं वस्तु शुद्धचेतसाम् एव गोचरम्। शिरसा प्रणम्य सः वानरैः विमार्गितव्यः। तम् अतिक्रम्य दुर्विगाहेन अध्वना चतुर्दश योजनानि गत्वा सूर्यवान् नाम पर्वतः, ततः च सर्वकामफलैः सर्वकालमनोहरैः वृक्षैः युक्तः वैद्युतः नाम पर्वतः प्राप्यते। तत्र वरार्हाणि मूलानि फलानि च भुक्त्वा जुष्टानि मधूनि पीत्वा परं गन्तव्यम् — मार्गे श्रमपरिहारस्य अपि चिन्ता राज्ञा कृता, इति तस्य वात्सल्यं दृश्यते। ततः नेत्रमनःकान्तः कुञ्जरः नाम पर्वतः वर्तते। त्रिंशत्तमः श्लोकः त्रिभिः अर्धैः निबद्धः। पुष्पितकस्य द्वे शृङ्गे — एकं सुवर्णमयं सूर्यसेवितम्, अपरं रजतमयं चन्द्रसेवितम् — इति वर्णनेन कविः दिवारात्रयोः शोभाभेदं चित्रयति। सूर्यवान् वैद्युतः कुञ्जरः इति नामत्रयम् अपि तेजसः एव सूचकम्, येन मार्गस्य उत्तरोत्तरं दिव्यत्वं वर्धते। ‘चतुर्दश योजनानि दुर्विगाहेन अध्वना’ इति सङ्ख्यानिर्देशेन कविः मार्गस्य कष्टं मापयति। वैद्युते सर्वकामफलाः वृक्षाः इति उक्तं, तेन तत्र विश्रामः सुखेन सम्भवति। मधुपानस्य उल्लेखः वानरस्वभावानुरूपः, यः अग्रे मधुवने प्रत्यागमिष्यति।

कुञ्जरे विश्वकर्मणा निर्मितम् अगस्त्यभवनं वर्तते। तत्र योजनविस्तारं दशयोजनम् उच्छ्रितं नानारत्नविभूषितं काञ्चनं दिव्यं शरणम् अस्ति। तत्रैव सर्पाणाम् आलयः भोगवती नाम पुरी — विशालरथ्या दुर्धर्षा सर्वतः परिरक्षिता, तीक्ष्णदंष्ट्रैः महाविषैः घोरैः पन्नगैः च रक्षिता। यस्यां महाघोरः सर्पराजः वासुकिः वसति; ततः निर्याय सा अपि पुरी मार्गितव्या। तत्र ये केचन समावृताः अनन्तरोद्देशाः सन्ति ते अपि द्रष्टव्याः — गूढस्थानानि एव हरणकर्तुः आश्रयाः भवन्ति इति आशयः। तं देशम् अतिक्रम्य सर्वरत्नमयः श्रीमान् ऋषभः नाम महान् पर्वतः, यत्र गोशीर्षकं पद्मकं हरिश्यामं च दिव्यम् अग्निसमप्रभं चन्दनम् उत्पद्यते। तत् चन्दनं दृष्ट्वा अपि कदाचन न स्प्रष्टव्यम्। रक्षणस्य निषेधस्य च एतत् सङ्घटनं कविः सावधानतया स्थापयति — यत् दिव्यं तत् दर्शनीयम्, न तु ग्राह्यम्। एवं सुग्रीवः केवलं मार्गं न दर्शयति, अपितु मार्गे वर्तमानानि विघ्नानि निषेधांश्च अपि पूर्वम् एव कथयति, येन वानराः अज्ञानात् आपदं न गच्छेयुः। भोगवत्याः वर्णनं विशेषेण भयङ्करम् — विशालाः रथ्याः, दुर्धर्षं परिरक्षणम्, तीक्ष्णदंष्ट्राः महाविषाः पन्नगाः, स्वयं च वासुकिः। तथापि तत्र अपि अन्वेषणं कर्तव्यम् इति आज्ञा, येन कार्यस्य गौरवं भयात् अधिकम् इति सिध्यति। ऋषभस्य चन्दनं पुनः लोभस्य परीक्षा — यत् सर्वेषां प्रियं तत् एव निषिद्धम्। गोशीर्षकं पद्मकं हरिश्यामम् इति चन्दनस्य त्रयः भेदाः गणिताः, तेषां च प्रभा अग्निसमा इति उक्ता। अगस्त्यभवनस्य परिमाणम् अपि गणितेन कथितम् — योजनविस्तारं दशयोजनम् उच्छ्रितम्। विश्वकर्मणः निर्माणम् इति वचनेन तस्य दिव्यत्वं सिद्धम्।

रोहिताः नाम घोराः गन्धर्वाः तत् चन्दनवनं रक्षन्ति। तत्र पञ्च सूर्यसमप्रभाः गन्धर्वपतयः — शैलूषः, ग्रामणीः, शिक्षः, शुकः, बभ्रुः च — निवसन्ति; ते रविसोमाग्निवपुषां पुण्यकर्मणां निवासः इति उक्तम्। पृथिव्याः अन्ते ते दुर्धर्षाः स्वर्गजितः स्थिताः। ततः परं सुदारुणः पितृलोकः, यः वानरैः न सेव्यः; सा एव कष्टेन तमसा आवृता यमस्य राजधानी। एतावद् एव वीरैः वानरपुंगवैः विचेतुं गन्तुं वा शक्यम्; अतः परं गतिमतां गतिः नास्ति। पञ्चचत्वारिंशः श्लोकः त्रिभिः अर्धैः निबद्धः। अत्र सुग्रीवः भौगोलिकीं सीमां स्पष्टं निर्दिशति — जीवलोकस्य अन्तः एव अन्वेषणस्य अपि अन्तः। एषा सीमा न केवलं भयात्, अपितु धर्मात् अपि — पितृलोके जीवतां प्रवेशः न विहितः। ‘स्वर्गजितः’ इति पदेन ते गन्धर्वाः तपसा स्वर्गं जितवन्तः इति ज्ञायते। पञ्चानां गन्धर्वपतीनां नामानि पृथक् गणितानि, तेन तेषां व्यक्तित्वं स्थापितम्।

एतत् सर्वं समालोक्य यत् च अन्यत् दृश्यते तत् अपि निरीक्ष्य वैदेह्याः गतिं विदित्वा वानराः संनिवर्तितुम् अर्हन्ति। यः मासात् पूर्वम् एव निवृत्तः ‘सीता दृष्टा’ इति वक्ष्यति, सः मत्तुल्यविभवः भोगैः सुखं विहरिष्यति। ततः अधिकः प्रियः मम प्राणात् अपि कोऽपि नास्ति; बहुशः कृतापराधः अपि सः मम बन्धुः भविष्यति — इति वचनेन सुग्रीवः क्षमायाः आश्वासनम् अपि ददाति। अन्ते पुष्पिताग्रावृत्तेन सः वदति — अमितबलपराक्रमाः भवन्तः विपुलगुणेषु कुलेषु प्रसूताः; यथा मनुजपतिसुतां लभध्वं तथा तदधिगुणं पुरुषार्थम् आरभध्वम्। पुरस्कारस्य वचनम् अत्र भयस्य स्थाने स्थापितम् — राजा दण्डेन न, प्रीत्या एव प्रेरयति। कुलस्य गुणस्य च स्मरणं क्षत्रियनीतेः अनुसारि, येन वानराः स्वं गौरवं स्मृत्वा उत्साहं प्राप्नुयुः। ‘पुरुषार्थम् आरभध्वम्’ इति अन्तिमं पदं सर्गस्य सारः — फलं दैवाधीनम्, आरम्भः तु पुरुषाधीनः। मासावधेः निर्देशः अग्रे कथायाः तनावं जनयिष्यति, यतः दक्षिणगणः एव कालम् अतिक्रमिष्यति।

తూర్పు దిక్కుకు ఆ మహావానరబలాన్ని పంపిన తరువాత సుగ్రీవుడు మళ్ళీ దక్షిణ దిక్కుకు ప్రత్యేకంగా ఎంపిక చేసిన వానరులను పంపాడు. ‘అభిలక్షితాన్’ (ప్రత్యేకంగా ఎంపిక చేసినవారిని) అనే పదంతో సూచించబడేది — వీరు ఎలాగో అలా తీసుకోబడినవారు కారు, ప్రత్యేకంగా గుర్తించి ఎంచుకొని నియమించబడినవారు. వారిలో అగ్నిపుత్రుడైన నీలుడు, హనుమంతుడు, పితామహుని (బ్రహ్మ) కుమారుడైన మహాతేజస్వి జాంబవంతుడు, సుహోత్రుడు, శరారి, శరగుల్ముడు, గజుడు, గవాక్షుడు, గవయుడు, సుషేణుడు, వృషభుడు, మైందుడు, ద్వివిదుడు, మళ్ళీ ఒక సుషేణుడు, గంధమాదనుడు, అగ్నిదేవుని కుమారులైన ఉల్కాముఖుడు, అనంగుడు లెక్కించబడ్డారు. అంగదుడు ప్రముఖుడుగా గల, వేగపరాక్రమాలు గల ఈ వీరులను విశేషాలు తెలిసిన వానరగణేశ్వరుడు ఆదేశించాడు. ‘విశేషవిత్’ (విశేషాలు తెలిసినవాడు) అనే విశేషణం రాజుకున్న ఆ సామర్థ్యాన్ని చెబుతుంది — ప్రతి వానరుని బలాన్నీ స్వభావాన్నీ తెలుసుకొని అతడు తగిన కార్యాన్ని నియమిస్తాడు. మహాబలుడైన అంగదునే వానరవీరులకు ముందు నడిచే నాయకునిగా చేసి అతడు వారికి దక్షిణ దిక్కును ఆదేశించాడు. తరువాత వానరేశుడు ఆ దిక్కులో ఉన్న అత్యంత దుర్గమమైన ప్రదేశాలను వానరముఖ్యులకు క్రమంగా వివరించాడు. ఇక్కడ కవి సుగ్రీవుని దేశజ్ఞానాన్ని ప్రకటిస్తున్నాడు — కేవలం ఆజ్ఞ చాలదు, మార్గపు విస్తృతవివరణ కూడా ఇవ్వాలి; లేకపోతే అన్వేషణ దిక్కుతోచనితనంగా పరిణమిస్తుంది. పేర్ల లెక్కలో ఇద్దరు సుషేణులు వినిపిస్తారు; ముద్రణలో పాదటిప్పణిలో స్పష్టం చేయబడింది — ఒకడు తార తండ్రి, మరొకడు అతని కంటె వేరైన వానరయూథపతి. అంగదుని ముందు నిలపడం అతని యౌవరాజ్యాన్నే సూచిస్తుంది; వాలిపుత్రుడనే కారణంగా అతనికి అవమానం చేయలేదు, పైగా నాయకత్వం ఇవ్వబడింది. అన్ని దిక్కులలో దక్షిణ దిక్కుకే ఇక్కడ ప్రాధాన్యం, ఎందుకంటే అక్కడే రావణుని నివాసం, అక్కడే హనుమంతుని మహాకార్యం ఎదురుచూస్తోంది. ఈ రెండు సర్గలనూ కవి భూగోళవర్ణన కోసమే కల్పించాడు; అయినా ప్రతి పేరూ కథాగమనాన్ని పెంచుతుంది. వానరులు అనేకులు, దిక్కులు నాలుగు, కాలం మాత్రం ఒక్క నెలే — కాబట్టి నియామకంలో బుద్ధే ప్రధానం, బలం కాదు. ఇద్దరు అగ్నిపుత్రులూ బ్రహ్మపుత్రుడూ ఉండటంతో ఈ సేన దేవాంశయుక్తమైనదని తెలుస్తుంది. హనుమంతుని పేరు ఇక్కడ ప్రత్యేక ప్రస్తావన లేనట్లుగా లెక్కించబడింది; కాని ముందు అన్నీ సాధించేవాడు అతడేనని ఇది కథలోని గూఢసూచన.

సుగ్రీవుడు మొదట వేయి శిఖరాలు గల, రకరకాల చెట్లతో లతలతో కూడిన వింధ్యపర్వతాన్నీ, తరువాత మహాసర్పాలు నివసించే రమణీయమైన నర్మదానదినీ నిర్దేశిస్తున్నాడు — ఈ రెండే దక్షిణాపథానికి ద్వారాలు. తరువాత రమణీయమైన గోదావరి, కృష్ణవేణి అనే మహానది, మహాభాగ్యవంతమైన వరదానది, మేఖలదేశాలు, ఉత్కలదేశాలు, దశార్ణనగరాలు చూడాలని చెబుతున్నాడు. ఆబ్రవంతి, అవంతి, విదర్భ, ఋష్టిక, రమణీయమైన మాహిషక, వంగ, కళింగ, కౌశిక జనపదాలను అంతటా అన్వేషించమని ఆదేశిస్తున్నాడు. పర్వతాలూ నదులూ గుహలతో కూడిన దండకారణ్యాన్ని పరిశీలించి, గోదావరిని మళ్ళీ చూసి, ఆంధ్ర, పుండ్ర, చోళ, పాండ్య, కేరళ దేశాలకు వెళ్ళాలి. దండకారణ్యం పేరు తీసుకోవడం ఇక్కడ ప్రత్యేకంగా మనసును తాకుతుంది, ఎందుకంటే అక్కడే సీతాపహరణం జరిగింది; అందువల్ల అక్కడ మళ్ళీ అన్వేషించడం స్వాభావికం. ఇక్కడ తొమ్మిదవ శ్లోకం మూడు అర్ధభాగాలతోనే కూర్చబడింది. ఈ భూగోళసూచిని కవి క్రమంగా ఉత్తరం నుండి దక్షిణానికి నడిపించాడు — మొదట వింధ్యం, తరువాత నర్మద, తరువాత దక్షిణాది నదులు, తరువాత మధ్యదేశపు జనపదాలు, చివరకు ద్రావిడదేశాలు. ‘సర్వమేవానుపశ్యత’ (అంతటినీ పరిశీలించండి) అనే పదం రెండుసార్లు వస్తుంది; దానితో అన్వేషణ సంపూర్ణంగా ఉండాలని నిర్దేశించబడుతుంది — దేనినీ విడువకూడదు. నదుల పేర్లు చెప్పేటప్పుడు కవి వాటి విశేషణాలను కూడా విడువడు; దానితో శ్రోత వాటి స్వరూపాన్ని మనసుతో చూస్తాడు. ‘మహోరగనిషేవితా’ (మహాసర్పాలు నివసించేది) అనే విశేషణం నర్మదకూ వరదకూ సమానం; దానితో వాటి గాంభీర్యం సూచించబడింది. జనపదాల గణనలో తూర్పు దేశాలూ దక్షిణాది దేశాలూ కలిసిపోయాయి, ఎందుకంటే దక్షిణాపథం విస్తారమైనది.

ధాతువులతో అలంకరించబడిన, విచిత్రమైన శిఖరాలు గల, చిత్రమైన పూలతో నిండిన అడవులు గల, చక్కని చందనవనాల ప్రదేశాలు గల అయోముఖమనే మహాపర్వతాన్ని వెదకాలి. తరువాత నిర్మలమైన నీటిమడుగులు గల, అప్సరోగణాలు విహరించే దివ్యమైన కావేరీనదిని వారు చూస్తారు. మలయపర్వతాగ్రంపై కూర్చున్న, సూర్యుని వంటి, మహాతేజస్వి అయిన ఋషిసత్తముడు అగస్త్యుని వారు చూడాలి. ప్రసన్నుడైన ఆ మహాత్ముని అనుమతి పొంది, మొసళ్ళు నిండిన తామ్రపర్ణీ మహానదిని వారు దాటుతారు. చిత్రమైన చందనవనాలతో కప్పబడిన ద్వీపాలూ జలాలూ గల ఆ నది, యువతి అయిన ప్రేయసి ప్రియుని చేరినట్లు సముద్రంలో కలుస్తుంది — ఈ ఉపమానం కవికి ప్రసిద్ధమైనది; దీనితో నది సాగరసంగమం దాంపత్యసంయోగంలా వర్ణించబడుతుంది. తరువాత బంగారుమయమైన, ముత్యాలతో మణులతో అలంకరించబడిన పాండ్యుల దివ్యమైన కవాటాన్ని (ద్వారాన్ని) చేరి చూస్తారు. ఆ తరువాత సముద్రాన్ని చేరుకొని, కర్తవ్యాన్ని నిశ్చయించుకొని ముందుకు వెళ్ళాలి. అగస్త్యుని దర్శనం ఇక్కడ మధ్యబిందువు — అరణ్యకాండలో రామునికి దివ్యధనుస్సునూ అక్షయమైన రెండు అమ్ములపొదులనూ ఇచ్చినవాడే ఇక్కడ దక్షిణ దిక్కులో వానరులకు మార్గదర్శకుడు. ‘అభ్యనుజ్ఞాతాః’ (అనుమతి పొందినవారై) అనే పదంతో ముని అనుమతి లేకుండా ముందుకు వెళ్ళడం తగదనే శిష్టాచారం సూచించబడింది; బలవంతులైన వానరులు కూడా తపస్వి ఎదుట వినయాన్ని ధరిస్తారు. కావేరీ తామ్రపర్ణుల వర్ణనలో కవి కేవలం మార్గాన్ని చెప్పడు, దక్షిణదేశ సౌందర్యాన్ని కూడా చిత్రిస్తాడు. ‘ప్రసన్నసలిలాశయా’ (నిర్మలమైన నీటిమడుగులు గలది) అనే కావేరి విశేషణం దాని నిర్మలత్వాన్ని చెబుతుంది, ‘గ్రాహజుష్టా’ (మొసళ్ళు నిండినది) అనేది తామ్రపర్ణి భయంకరత్వాన్ని సూచిస్తుంది; ఇలా రెండు నదుల భేదం ఒక్క పదంతోనే చూపబడింది. పాండ్యుల బంగారు, ముత్యాలతో మణులతో అలంకరించబడిన కవాటం ఆ రాజ్యసమృద్ధిని చెబుతుంది; అక్కడ ముత్యాలు సముద్రం నుండే లభిస్తాయని ప్రసిద్ధి. అయోముఖానికి ‘ధాతుమండితః’ (ధాతువులతో అలంకరించబడినది) అనే విశేషణంతో దానిలోని గైరికాది ఖనిజాల శోభ సూచించబడింది. అగస్త్యుడు మలయశిఖరంపై కూర్చున్న సూర్యుని వంటివాడని వర్ణించబడ్డాడు; తపస్సుతో పొందిన తేజస్సు ఇక్కడ సూర్యతేజస్సుతో పోల్చబడింది. ‘ఋషిసత్తమమ్’ (ఋషులలో ఉత్తముని) అనే పదంతో మునులలో అతని శ్రేష్ఠత్వం స్థాపించబడింది. ద్వీపాలతో శోభించే తామ్రపర్ణిని దాటితేనే పాండ్యదేశం లభిస్తుందని మార్గక్రమం స్పష్టం. కవి ఇక్కడ నదిని స్త్రీరూపంలోనూ సముద్రాన్ని ప్రియుని రూపంలోనూ కల్పిస్తున్నాడు; ఈ సమాసోక్తి రామాయణంలో ఎన్నోచోట్ల కనిపిస్తుంది.

అగస్త్యుడు సాగరంలో నిలిపిన, చిత్రమైన చరియలూ చెట్లూ గల, శ్రీమంతమైన పర్వతోత్తమం మహేంద్రాన్ని వారు చూస్తారు. బంగారుమయమైన అది మహాసముద్రంలోకి చొచ్చుకుపోయి, వికసించిన రకరకాల చెట్లతో లతలతో శోభిస్తూ, దేవర్షులూ యక్షశ్రేష్ఠులూ అప్సరసలూ సిద్ధచారణ సంఘాలూ సేవించేదిగా, విస్తరించి, ఎంతో మనోహరంగా ఉంటుంది. వేయి కన్నుల ఇంద్రుడు ప్రతి పర్వదినానా ఎల్లప్పుడూ దానిని సమీపిస్తాడు — అనే మాటతో ఆ పర్వతపు దైవీప్రతిష్ఠ సూచించబడుతుంది. దాని ఆవలి తీరంలో వంద యోజనాల విస్తారం గల, మానవులకు చేరరాని, ప్రకాశించే ద్వీపం ఉంది; దానిని అంతటా వెదకాలి; అక్కడ సర్వప్రయత్నాలతో ప్రత్యేకంగా సీతను అన్వేషించాలి. అదే దేశం వధార్హుడూ దురాత్ముడూ రాక్షసాధిపతీ, వేయి కన్నుల ఇంద్రునితో సమానమైన కాంతి గలవాడూ అయిన రావణుని నివాసం. ఇక్కడ మొదటిసారిగా లంక సంకేతం స్పష్టంగా ఇవ్వబడుతోంది, అయినా పేరుతో చెప్పబడలేదు — కవి రహస్యాన్ని క్రమంగానే విప్పుతాడు. దక్షిణసముద్రం మధ్యలో అంగారక అనే రాక్షసి నీడను లాగి తినేది నివసిస్తుంది; ఆమె ప్రాణుల నీడను లాగి వశపరచుకుంటుంది — ఇదే ఆమె భయంకరత్వం. ఇలా సందేహాస్పదమైనవాటిని నిస్సందేహం చేసుకొని, సందేహాలు తొలగిన వానరులు అమితతేజస్వి అయిన నరేంద్రుని భార్యను వెదకాలి. ‘నష్టసంశయాః’ (సందేహాలు తొలగినవారు) అనే విశేషణంతో కవి అన్వేషకుని మానసికస్థితిని కూడా నిర్దేశిస్తున్నాడు — సందేహంతో ఉన్నవాడు దేనినీ నిశ్చయంగా చూడలేడు. ‘వధ్యస్య’ (వధార్హుని) అనే పదం రావణుని భవిష్యత్తు నిర్ణయమైనట్లుగా చెబుతుంది; సుగ్రీవునికి అతని స్థానం నిశ్చయంగా తెలియకపోయినా అతని అంతం నిశ్చయంగా తెలుసు. మహేంద్ర వర్ణన విస్తారంగా చేయబడింది, ఎందుకంటే ఆ పర్వతం నుండే ముందు హనుమంతుడు సముద్రాన్ని లంఘిస్తాడు; కవి ఇక్కడ రాబోయే సుందరకాండకు బీజం వేస్తున్నాడు. ‘అగస్త్యేన వినివేశితః’ (అగస్త్యుడు నిలిపినది) అనే మాటతో పర్వతపు దైవీ ఉత్పత్తి సూచించబడుతుంది — అగస్త్యుడు వింధ్యపర్వతాన్ని కూడా నియమించాడని పురాణప్రసిద్ధి ఉన్నట్లే. ద్వీపానికి ‘అగమ్యో మానుషైః’ (మానవులకు చేరరానిది) అనే విశేషణంతో దాని దుష్ప్రాప్యత చెప్పబడుతుంది; అయినా వానరులు అక్కడికి వెళ్ళమని ఆదేశించబడ్డారు, ఎందుకంటే వారు మానవులు కారు. అంగారక నీడను పట్టుకోవడం సముద్రమార్గంలో మొదటి విఘ్నం; అది మళ్ళీ సుందరకాండలో సింహిక రూపంలో తిరిగి వస్తుంది. సిద్ధచారణ సంఘాలు సేవిస్తాయనడంతో మహేంద్రపు పవిత్రత చెప్పబడుతుంది.

ఆ ద్వీపాన్ని దాటి వంద యోజనాల సముద్రంలో సిద్ధచారణులు సేవించే, శోభాయమానమైన పుష్పితకమనే కొండ ఉంది. చంద్రసూర్యుల కిరణాల వంటి కాంతి గల, సాగరజలాన్ని ఆశ్రయించిన అది విశాలమైన శిఖరాలతో ఆకాశాన్ని గీకుతున్నట్లుగా ప్రకాశిస్తుంది. దాని ఒక బంగారుశిఖరాన్ని సూర్యుడు సేవిస్తాడు, మరొక తెల్లని వెండిశిఖరాన్ని చంద్రుడు సేవిస్తాడు; కృతఘ్నులూ క్రూరులూ నాస్తికులూ ఆ పర్వతాన్ని చూడలేరు. ఈ సర్గలోని ఏకైక నైతికోపదేశం ఇదే — దివ్యవస్తువు శుద్ధచిత్తులకే గోచరమవుతుంది. తల వంచి ప్రణమించి వానరులు దానిని వెదకాలి. దానిని దాటి దుర్గమమైన మార్గంలో పద్నాలుగు యోజనాలు వెళితే సూర్యవంతమనే పర్వతం, తరువాత సమస్తకోరికలనూ తీర్చే ఫలాలు గల, ఎల్లకాలమూ మనోహరమైన వృక్షాలతో కూడిన వైద్యుతమనే పర్వతం లభిస్తాయి. అక్కడ శ్రేష్ఠమైన దుంపలనూ పండ్లనూ తిని, రుచికరమైన తేనెలను తాగి ముందుకు వెళ్ళాలి — మార్గంలో అలసట తీర్చుకోవడం గురించి కూడా రాజు ఆలోచించాడు; ఇందులో అతని వాత్సల్యం కనిపిస్తుంది. తరువాత కళ్ళకూ మనస్సుకూ ఇంపైన కుంజరమనే పర్వతం ఉంది. ముప్పయ్యవ శ్లోకం మూడు అర్ధభాగాలతో కూర్చబడింది. పుష్పితకానికి రెండు శిఖరాలు — ఒకటి బంగారుమయమై సూర్యుడు సేవించేది, మరొకటి వెండిమయమై చంద్రుడు సేవించేది — అనే వర్ణనతో కవి పగలు రాత్రుల శోభాభేదాన్ని చిత్రిస్తున్నాడు. సూర్యవంతం, వైద్యుతం, కుంజరం అనే మూడు పేర్లూ తేజస్సునే సూచిస్తాయి; దానితో మార్గపు దివ్యత్వం ఉత్తరోత్తరం పెరుగుతుంది. ‘చతుర్దశ యోజనాని దుర్విగాహేన అధ్వనా’ (దుర్గమమైన మార్గంలో పద్నాలుగు యోజనాలు) అనే సంఖ్యానిర్దేశంతో కవి మార్గకష్టాన్ని కొలుస్తున్నాడు. వైద్యుతంపై సమస్తకోరికలనూ తీర్చే ఫలవృక్షాలున్నాయని చెప్పబడింది; దానితో అక్కడ సుఖంగా విశ్రమించవచ్చు. తేనె తాగడం ప్రస్తావన వానరస్వభావానికి తగినది; అది ముందు మధువనంలో మళ్ళీ వస్తుంది.

కుంజరంపై విశ్వకర్మ నిర్మించిన అగస్త్యభవనం ఉంది. అక్కడ ఒక యోజనం వెడల్పు, పది యోజనాల ఎత్తు గల, రకరకాల రత్నాలతో అలంకరించబడిన బంగారుమయమైన దివ్యమైన ఆశ్రయం ఉంది. అక్కడే సర్పాల నివాసమైన భోగవతి అనే పురి ఉంది — విశాలమైన వీధులు గలది, చొరరానిది, అన్నివైపులా రక్షించబడినది, పదునైన కోరలు గల మహావిషమైన ఘోరసర్పాలచేత కాపాడబడేది. అందులో మహాఘోరుడైన సర్పరాజు వాసుకి నివసిస్తాడు; అక్కడికి వెళ్ళి ఆ పురిని కూడా వెదకాలి. అక్కడ కప్పబడి ఉన్న సమీపప్రదేశాలను కూడా చూడాలి — రహస్యస్థానాలే అపహర్తకు ఆశ్రయాలవుతాయని ఆశయం. ఆ దేశాన్ని దాటితే సర్వరత్నమయమైన, శోభాయమానమైన ఋషభమనే మహాపర్వతం ఉంది; అక్కడ గోశీర్షకం, పద్మకం, హరిశ్యామం అనే అగ్ని వంటి కాంతి గల దివ్యచందనం పుడుతుంది. ఆ చందనాన్ని చూసినా ఎన్నడూ తాకకూడదు. రక్షణ, నిషేధం — ఈ రెండింటి కూర్పును కవి జాగ్రత్తగా నిలుపుతాడు — దివ్యమైనది చూడదగినదే, గ్రహించదగినది కాదు. ఇలా సుగ్రీవుడు కేవలం మార్గాన్ని చూపడు, మార్గంలోని విఘ్నాలనూ నిషేధాలనూ కూడా ముందే చెబుతాడు; అజ్ఞానం వల్ల వానరులు ఆపదలో పడకుండా ఉండటానికి. భోగవతి వర్ణన ప్రత్యేకంగా భయంకరం — విశాలమైన వీధులు, చొరరాని రక్షణ, పదునైన కోరలు గల మహావిషసర్పాలు, స్వయంగా వాసుకి. అయినా అక్కడ కూడా అన్వేషించాలనే ఆజ్ఞ; దానితో కార్యగౌరవం భయం కంటె గొప్పదని సిద్ధమవుతుంది. ఋషభపు చందనం మళ్ళీ లోభానికి పరీక్ష — అందరికీ ప్రియమైనదే నిషేధించబడింది. గోశీర్షకం, పద్మకం, హరిశ్యామం అని చందనపు మూడు భేదాలు లెక్కించబడ్డాయి; వాటి కాంతి అగ్ని వంటిదని చెప్పబడింది. అగస్త్యభవనపు పరిమాణం కూడా లెక్కతో చెప్పబడింది — యోజనం వెడల్పు, పది యోజనాల ఎత్తు. విశ్వకర్మ నిర్మాణం అనే మాటతో దాని దివ్యత్వం సిద్ధమవుతుంది.

రోహితులనే ఘోరమైన గంధర్వులు ఆ చందనవనాన్ని కాపాడతారు. అక్కడ సూర్యుని వంటి కాంతి గల అయిదుగురు గంధర్వపతులు — శైలూషుడు, గ్రామణి, శిక్షుడు, శుకుడు, బభ్రువు — నివసిస్తారు; అది సూర్యచంద్రాగ్నుల వంటి శరీరాలు గల పుణ్యకర్ముల నివాసమని చెప్పబడింది. భూమి అంచున ఆ దుర్ధర్షులైన, స్వర్గాన్ని జయించినవారు ఉంటారు. దానికి ఆవల అతిదారుణమైన పితృలోకం ఉంది; అది వానరులు సేవించదగినది కాదు; అదే దుర్భరమైన చీకటితో కప్పబడిన యముని రాజధాని. వీరులైన వానరశ్రేష్ఠులు వెదకడానికి గాని వెళ్ళడానికి గాని ఇంతవరకే సాధ్యం; దీనికి ఆవల గమనశీలులకు కూడా గతి లేదు. నలభై అయిదవ శ్లోకం మూడు అర్ధభాగాలతో కూర్చబడింది. ఇక్కడ సుగ్రీవుడు భౌగోళికసీమను స్పష్టంగా నిర్దేశిస్తున్నాడు — జీవలోకపు అంతమే అన్వేషణకు కూడా అంతం. ఈ సీమ కేవలం భయం వల్ల కాదు, ధర్మం వల్ల కూడా — పితృలోకంలో జీవించి ఉన్నవారి ప్రవేశం విధించబడలేదు. ‘స్వర్గజితః’ (స్వర్గాన్ని జయించినవారు) అనే పదంతో ఆ గంధర్వులు తపస్సుతో స్వర్గాన్ని జయించారని తెలుస్తుంది. అయిదుగురు గంధర్వపతుల పేర్లు వేరువేరుగా లెక్కించబడ్డాయి; దానితో వారి వ్యక్తిత్వం స్థాపించబడింది.

ఇదంతా పరిశీలించి, ఇంకా కనిపించే దానిని కూడా పరీక్షించి, వైదేహి గతిని తెలుసుకొని వానరులు తిరిగి రావాలి. నెలకు ముందే తిరిగివచ్చి ‘సీత కనిపించింది’ అని చెప్పేవాడు నాతో సమానమైన వైభవంతో భోగాలతో సుఖంగా విహరిస్తాడు. అతని కంటె నాకు ప్రియమైనవాడు, నా ప్రాణం కంటె కూడా ప్రియమైనవాడు మరెవ్వడూ ఉండడు; ఎన్నోసార్లు అపరాధం చేసినవాడైనా అతడు నాకు బంధువవుతాడు — ఈ మాటతో సుగ్రీవుడు క్షమిస్తాననే ఆశ్వాసనను కూడా ఇస్తున్నాడు. చివరలో పుష్పితాగ్రా వృత్తంలో అతడు అంటున్నాడు — అపరిమితమైన బలపరాక్రమాలు గల మీరు గొప్ప గుణాలు గల కులాలలో పుట్టినవారు; మనుజపతి కుమార్తెను (సీతను) మీరు పొందేలా, దానికి తగిన, దానికంటె అధికమైన పురుషప్రయత్నాన్ని ప్రారంభించండి. ఇక్కడ భయానికి బదులు బహుమానపు మాట నిలుపబడింది — రాజు దండంతో కాదు, ప్రీతితోనే ప్రేరేపిస్తున్నాడు. కులాన్నీ గుణాన్నీ స్మరించడం క్షత్రియనీతికి అనుగుణమైనది; దానితో వానరులు తమ గౌరవాన్ని గుర్తుచేసుకొని ఉత్సాహం పొందుతారు. ‘పురుషార్థమారభధ్వమ్’ (పురుషప్రయత్నాన్ని ప్రారంభించండి) అనే చివరి పదమే సర్గసారం — ఫలం దైవాధీనం, ఆరంభం మాత్రం పురుషాధీనం. నెలరోజుల గడువు నిర్దేశం ముందు కథలో ఉత్కంఠను కలిగిస్తుంది, ఎందుకంటే దక్షిణ బృందమే కాలాన్ని అతిక్రమిస్తుంది.

கிழக்குத் திசையை நோக்கி அந்தப் பெரும் வானரப் படையை அனுப்பிவைத்த சுக்ரீவன், மீண்டும் தெற்குத் திசையை நோக்கித் தேர்ந்தெடுக்கப்பட்ட வானரர்களை அனுப்பினான். ‘தேர்ந்தெடுக்கப்பட்ட’ என்ற சொல்லால் சுட்டப்படுவது — இவர்கள் எப்படியோ எடுத்துக்கொள்ளப்பட்டவர்கள் அல்ல, தனிச்சிறப்பாகக் குறிக்கப்பட்டு, தேர்வின்மூலம் பணியமர்த்தப்பட்டவர்கள். அவர்களில் அக்னியின் மைந்தன் நீலன், அனுமன், பிரம்மனின் மைந்தனான பேராற்றலுடைய ஜாம்பவான், சுஹோத்ரன், சராரி, சரகுல்மன், கஜன், கவாக்ஷன், கவயன், சுஷேணன், விருஷபன், மைந்தன், த்விவிதன், மீண்டும் ஒரு சுஷேணன், கந்தமாதனன், அக்னியின் இரு மைந்தர்களான உல்காமுகன், அனங்கன் ஆகியோர் எண்ணப்படுகிறார்கள். அங்கதனைத் தலைவனாகக் கொண்ட, வேகமும் பராக்கிரமமும் நிறைந்த இந்த வீரர்களுக்கு, தனித்தன்மைகளை அறிந்த வானரக் கூட்டங்களின் தலைவன் ஆணையிட்டான். ‘தனித்தன்மைகளை அறிந்தவன்’ என்ற அடைமொழி அரசனின் அந்த ஆற்றலைச் சொல்கிறது — அதனால் அவன் ஒவ்வொரு வானரனின் வலிமையையும் இயல்பையும் அறிந்து தகுந்த பணியில் அமர்த்துகிறான். பெருவலிமையுடைய அங்கதனையே வானர வீரர்களின் முன்னோடியாக்கி, அவன் அவர்களுக்குத் தெற்குத் திசையை ஒதுக்கினான். பிறகு வானரத் தலைவன், அந்தத் திசையில் உள்ள மிக அணுகுதற்கரிய இடங்கள் எவையோ அவற்றை வானரத் தலைவர்களுக்கு வரிசையாக எடுத்துரைத்தான். இங்கே கவிஞர் சுக்ரீவனின் நிலவியல் அறிவை வெளிப்படுத்துகிறார் — வெறும் ஆணை போதாது, வழியின் விரிவான விவரமும் தரப்பட வேண்டும்; இல்லையேல் தேடல் திசைதவறலில் முடியும். பெயர்ப் பட்டியலில் இரண்டு சுஷேணர்கள் கேட்கப்படுகிறார்கள்; அச்சுப்பதிப்பின் அடிக்குறிப்பில் தெளிவுபடுத்தப்பட்டுள்ளது — ஒருவன் தாரையின் தந்தை, மற்றவன் அவனிலிருந்து வேறான ஒரு வானரக் கூட்டத் தலைவன். அங்கதன் முன்னோடியாக இருப்பது அவனுடைய இளவரசுப் பதவியையே சுட்டுகிறது; வாலியின் மகன் என்பதற்காக அவன் அவமதிக்கப்படவில்லை, மாறாகத் தலைமை தரப்பட்டது. எல்லாத் திசைகளிலும் தெற்குத் திசையே இங்கே முதன்மை பெறுகிறது; ஏனெனில் அங்கேதான் ராவணனின் இருப்பிடம், அங்கேதான் அனுமனின் பெரும் பணியும் காத்திருக்கிறது. இந்த இரண்டு சர்க்கங்களும் கவிஞரால் நிலவியல் வர்ணனைக்காகவே அமைக்கப்பட்டவை; ஆயினும் ஒவ்வொரு பெயரும் கதையின் ஓட்டத்தை வளர்க்கிறது. வானரர்கள் பலர், திசைகள் நான்கு, காலமோ ஒரு மாதம் மட்டுமே — ஆகவே பணியமர்த்துவதில் அறிவே முதன்மையானது, வலிமை அல்ல. அக்னியின் இரு மைந்தர்களும் பிரம்மனின் மைந்தனும் இருப்பதால் இந்தப் படை தேவ அம்சம் உடையது என்று அறியப்படுகிறது. அனுமனின் பெயர் இங்கே தனிக்குறிப்பின்றிச் சாதாரணமாக எண்ணப்பட்டதுபோல் உள்ளது; ஆனால் அவனே பின்னர் எல்லாவற்றையும் சாதிப்பான் என்பது கதையின் மறைமுகக் குறிப்பு.

சுக்ரீவன் முதலில் ஆயிரம் சிகரங்களுடையதும் பலவகை மரங்களும் கொடிகளும் நிறைந்ததுமான விந்திய மலையையும், பிறகு பெரும் பாம்புகள் வாழும் அழகிய நர்மதை நதியையும் குறிப்பிடுகிறான் — இவை இரண்டுமே தட்சிணாபதத்தின் (தென்னாட்டு வழியின்) வாயில்கள். பிறகு அழகிய கோதாவரியும், கிருஷ்ணவேணி என்னும் பெருநதியும், பெரும்பேறுடைய வரதையும், மேகலர், உத்கலர், தசார்ண நகரங்களும் காணப்பட வேண்டும் என்கிறான். ஆப்ரவந்தி, அவந்தி, விதர்ப்பர், ருஷ்டிகர், அழகிய மாஹிஷகர், வங்கர், கலிங்கர், கௌசிகர் ஆகிய நாடுகளை எங்கும் தேடும்படி ஆணையிடுகிறான். மலைகள், ஆறுகள், குகைகளோடு கூடிய தண்டகாரண்யத்தை ஆராய்ந்து, கோதாவரியையும் மீண்டும் பார்த்து, ஆந்திரர், புண்டரர், சோழர், பாண்டியர், கேரளர் நாடுகளுக்குச் செல்ல வேண்டும். தண்டகாரண்யத்தின் பெயரைக் குறிப்பிடுவது இங்கே தனிப்பட உள்ளத்தைத் தொடுவது; ஏனெனில் அங்கேதான் சீதை கவரப்பட்டாள்; ஆகவே அங்கே மீண்டும் தேடுவது இயல்பானது. இங்கே ஒன்பதாம் சுலோகம் மூன்று அரைச் சுலோகங்களால் அமைந்துள்ளது. இந்த நிலவியல் பட்டியலைக் கவிஞர் வடக்கிலிருந்து தெற்கு நோக்கி வரிசையாக நடத்துகிறார் — முதலில் விந்தியம், பிறகு நர்மதை, பிறகு தென்னாட்டு ஆறுகள், பிறகு மத்திய நாட்டின் நாடுகள், இறுதியில் திராவிட நாடுகள். ‘எல்லாவற்றையும் நன்கு பாருங்கள்’ என்ற தொடர் இருமுறை வருகிறது; அதனால் தேடலின் முழுமை சுட்டப்படுகிறது — எதையும் விடக் கூடாது. ஆறுகளின் பெயர்களைச் சொல்லும்போது கவிஞர் அவற்றின் அடைமொழிகளையும் விடுவதில்லை; அதனால் கேட்பவர் அவற்றின் வடிவத்தை மனக்கண்ணால் காணலாம். ‘பெரும் பாம்புகள் வாழும்’ என்ற அடைமொழி நர்மதைக்கும் வரதைக்கும் பொதுவானது; அதனால் அவற்றின் ஆழம் சுட்டப்படுகிறது. நாடுகளின் கணக்கீட்டில் கிழக்கு நாட்டவரும் தென்னாட்டவரும் கலந்துள்ளனர்; ஏனெனில் தட்சிணாபதம் விரிவானது.

தாதுக்களால் அணிசெய்யப்பட்ட, விசித்திரமான சிகரங்களும் பல வண்ணப் பூக்கள் பூத்த சோலைகளும் நல்ல சந்தனக் காடுகளும் உடைய அயோமுகம் என்னும் பெருமலை தேடப்பட வேண்டும். பிறகு தெளிந்த நீர்நிலைகளுடைய, அப்சரஸ் கூட்டங்கள் விளையாடும் தெய்விக நதியான காவிரியைக் காண்பார்கள். மலய மலையின் உச்சியில் அமர்ந்திருக்கும், சூரியனைப் போன்ற, பேராற்றலுடைய முனிவர்களில் சிறந்த அகஸ்தியரை அவர்கள் காண்பார்கள். மனம் மகிழ்ந்த அந்த மகாத்மாவால் அனுமதிக்கப்பட்டு, முதலைகள் நிறைந்த தாமிரபரணி என்னும் பெருநதியைக் கடப்பார்கள். விசித்திரமான சந்தனக் காடுகளால் மறைக்கப்பட்ட தீவுகளும் நீரும் உடைய அந்த நதி, இளம் காதலி தன் காதலனை அணைவதுபோலக் கடலில் சென்று கலக்கிறது — இது கவிஞரின் பிரசித்தமான உவமை; இதனால் நதி கடலோடு சேர்வது தம்பதிகளின் இணைவுபோல வர்ணிக்கப்படுகிறது. பிறகு சென்று பொன்னாலான, முத்துக்களாலும் மணிகளாலும் அணிசெய்யப்பட்ட பாண்டியர்களின் தெய்விகக் கதவைக் காண்பார்கள். அதன் பின் கடலை அடைந்து, காரியம் பற்றி உறுதியாக ஆலோசித்து முன்னே செல்ல வேண்டும். அகஸ்தியரைக் காண்பது இங்கே மையப்புள்ளி — ஆரண்ய காண்டத்தில் ராமனுக்குத் தெய்விக வில்லையும் அம்பு குறையாத இரு அம்பறாத்தூணிகளையும் தந்தவரே இங்கே தெற்குத் திசையில் வானரர்களுக்கு வழிகாட்டி. ‘அனுமதிக்கப்பட்டு’ என்ற சொல்லால், முனிவரின் அனுமதியின்றி முன்னே செல்வது முறையல்ல என்ற நல்லொழுக்கம் சுட்டப்படுகிறது; வலிமையுடைய வானரர்களும் தவசியின் முன் பணிவைக் கடைப்பிடிக்கிறார்கள். காவிரி, தாமிரபரணி ஆகியவற்றின் வர்ணனையில் கவிஞர் வழியை மட்டும் சொல்லவில்லை, தென்னாட்டின் அழகையும் சித்திரிக்கிறார். ‘தெளிந்த நீர்நிலைகளுடைய’ என்ற காவிரியின் அடைமொழி அதன் தூய்மையைச் சொல்கிறது; ‘முதலைகள் நிறைந்த’ என்பது தாமிரபரணியின் அச்சமூட்டும் தன்மையைச் சுட்டுகிறது; இவ்வாறு இரு நதிகளின் வேறுபாடும் ஒவ்வொரு சொல்லாலேயே காட்டப்படுகிறது. பாண்டியர்களின் முத்து மணிகளால் அணிசெய்யப்பட்ட பொற்கதவு அந்த அரசின் செழிப்பைச் சொல்கிறது; அங்கே முத்துகள் கடலிலிருந்தே கிடைக்கின்றன என்பது பிரசித்தம். அயோமுகத்தின் ‘தாதுக்களால் அணிசெய்யப்பட்ட’ என்ற அடைமொழியால் அதன் காவி முதலிய கனிமங்களின் அழகு சுட்டப்படுகிறது. அகஸ்தியர் மலயச் சிகரத்தில் அமர்ந்திருக்கும் சூரியனைப் போன்றவர் என்று வர்ணிக்கப்படுகிறார்; தவத்தால் பெற்ற ஒளி இங்கே சூரிய ஒளியோடு உவமிக்கப்படுகிறது. ‘முனிவர்களில் சிறந்தவர்’ என்ற சொல்லால் முனிவர்களில் அவருடைய மேன்மை நிலைநாட்டப்படுகிறது. தீவுகள் நிறைந்த தாமிரபரணியைக் கடந்த பின்னரே பாண்டிய நாடு அடையப்படுகிறது என்பதால் வழியின் வரிசை தெளிவாகிறது. கவிஞர் இங்கே நதியைப் பெண்ணாகவும் கடலைக் காதலனாகவும் கற்பனை செய்கிறார்; இந்தச் சமாசோக்தி அணி ராமாயணத்தில் பல இடங்களில் காணப்படுகிறது.

அகஸ்தியரால் கடலில் நிறுவப்பட்ட, விசித்திரமான முகடுகளும் மரங்களும் உடைய, சீர்மிக்க, மலைகளில் சிறந்த மகேந்திர மலையை அவர்கள் காண்பார்கள். பொன்மயமான அது பெருங்கடலுக்குள் ஆழ்ந்து நிற்கிறது; பூத்துக் குலுங்கும் பலவகை மரங்களாலும் கொடிகளாலும் அழகுபெற்றது; தேவரிஷிகளும் யக்ஷர்களில் சிறந்தோரும் அப்சரஸ்களும் சித்த சாரணக் கூட்டங்களும் நாடுவது; பரந்து விரிந்தது, மிக இனியது. ஆயிரம் கண்களுடைய இந்திரன் ஒவ்வொரு பர்வ நாளிலும் எப்போதும் அதை அணுகுகிறான் — என்ற சொல்லால் அந்த மலையின் தெய்விக மேன்மை சுட்டப்படுகிறது. அதன் மறுகரையில் நூறு யோஜனை பரப்புடைய, மனிதர்களால் செல்ல முடியாத, ஒளிரும் ஒரு தீவு இருக்கிறது; அதை எங்கும் தேட வேண்டும்; அங்கே முழு முயற்சியோடு, தனிச்சிறப்பாகச் சீதை தேடப்பட வேண்டும். அந்த நாடே கொல்லப்பட வேண்டிய தீயவனான அரக்கர் தலைவன் ராவணனின் இருப்பிடம்; அவன் ஆயிரம் கண்ணனான இந்திரனுக்கு நிகரான ஒளியுடையவன். இங்கே முதன்முறையாக இலங்கையைப் பற்றிய குறிப்பு தெளிவாகத் தரப்படுகிறது; ஆயினும் பெயரால் சொல்லப்படவில்லை — கவிஞர் மர்மத்தைப் படிப்படியாகவே வெளிப்படுத்துகிறார். தெற்குக் கடலின் நடுவில் அங்காரகா என்னும் அரக்கி நிழலைப் பற்றி இழுத்து உண்பவளாக வாழ்கிறாள்; அவள் உயிரினங்களின் நிழலை இழுத்துத் தன் வசப்படுத்துகிறாள் என்பதே அவளுடைய அச்சமூட்டும் தன்மை. இவ்வாறு ஐயங்களை ஐயமற்றவையாக்கி, ஐயம் நீங்கிய வானரர்களால் அளவற்ற ஒளியுடைய மன்னனின் மனைவி தேடப்பட வேண்டும். ‘ஐயம் நீங்கியவர்கள்’ என்ற அடைமொழியால் கவிஞர் தேடுபவரின் மனநிலையையும் குறிக்கிறார் — ஐயமுடையவன் எதையும் உறுதியாகக் காணமாட்டான். ‘கொல்லப்பட வேண்டியவன்’ என்ற சொல் ராவணனின் எதிர்காலம் தீர்மானிக்கப்பட்டுவிட்டதுபோலச் சொல்கிறது; சுக்ரீவன் அவனுடைய இடத்தை உறுதியாக அறியாவிட்டாலும், அவனுடைய முடிவை உறுதியாக அறிவான். மகேந்திரத்தின் வர்ணனை விரிவாகச் செய்யப்பட்டுள்ளது; ஏனெனில் அந்த மலையிலிருந்தே பின்னர் அனுமன் கடலைத் தாண்டுவான்; கவிஞர் இங்கே வரவிருக்கும் சுந்தர காண்டத்தின் விதையை விதைக்கிறார். ‘அகஸ்தியரால் நிறுவப்பட்டது’ என்ற சொல்லால் மலையின் தெய்விகத் தோற்றம் சுட்டப்படுகிறது; அகஸ்தியர் விந்தியத்தையும் கட்டுப்படுத்தினார் என்பது புராணப் பிரசித்தி. தீவுக்குரிய ‘மனிதர்களால் செல்ல முடியாதது’ என்ற அடைமொழியால் அதை அடைவதன் அருமை சொல்லப்படுகிறது; ஆயினும் வானரர்கள் அங்கே செல்ல ஆணையிடப்படுகிறார்கள், ஏனெனில் அவர்கள் மனிதர்கள் அல்லர். அங்காரகாவின் நிழல் பற்றுதல் கடல்வழியின் முதல் தடை; அது மீண்டும் சுந்தர காண்டத்தில் சிம்ஹிகை வடிவில் திரும்ப வரும். சித்த சாரணக் கூட்டங்கள் நாடுவது என்பதால் மகேந்திரத்தின் புனிதம் சொல்லப்படுகிறது.

அந்தத் தீவைக் கடந்து, நூறு யோஜனை தொலைவில் கடலில், சித்தர்களும் சாரணர்களும் நாடும் சீர்மிக்க புஷ்பிதகம் என்னும் மலை இருக்கிறது. சந்திர சூரியக் கதிர்களை ஒத்த, கடல்நீரைச் சார்ந்து நிற்கும் அது, தன் பரந்த சிகரங்களால் வானைக் கீறுவதுபோல ஒளிர்கிறது. அதன் ஒரு பொற்சிகரத்தைச் சூரியன் நாடுகிறான்; மற்றொரு வெண்ணிற வெள்ளிச் சிகரத்தைச் சந்திரன் நாடுகிறான்; நன்றிகெட்டவர்களும் கொடியவர்களும் நாத்திகர்களும் அந்த மலையைக் காண்பதில்லை. இந்தச் சர்க்கத்தில் உள்ள ஒரே அறநெறி உபதேசம் இதுவே — தெய்விகப் பொருள் தூய உள்ளம் உடையவர்களுக்கு மட்டுமே புலப்படும். தலைவணங்கி அது வானரர்களால் தேடப்பட வேண்டும். அதைக் கடந்து, கடப்பதற்கரிய வழியில் பதினான்கு யோஜனை சென்றால் சூரியவான் என்னும் மலையும், பிறகு எல்லா விருப்பங்களையும் நிறைவேற்றும் கனிகளும் எக்காலத்திலும் மனங்கவர்வனவுமான மரங்களோடு கூடிய வைத்யுதம் என்னும் மலையும் அடையப்படுகின்றன. அங்கே சிறந்த கிழங்குகளையும் கனிகளையும் உண்டு, இனிய தேனைப் பருகிவிட்டு மேலே செல்ல வேண்டும் — வழியில் களைப்பு நீக்குவதைப் பற்றியும் அரசன் சிந்தித்திருக்கிறான்; இதில் அவனுடைய பரிவு தெரிகிறது. பிறகு கண்ணுக்கும் மனத்துக்கும் இனிய குஞ்சரம் என்னும் மலை இருக்கிறது. முப்பதாம் சுலோகம் மூன்று அரைச் சுலோகங்களால் அமைந்துள்ளது. புஷ்பிதகத்தின் இரு சிகரங்கள் — ஒன்று பொன்னாலானது, சூரியன் நாடுவது; மற்றொன்று வெள்ளியாலானது, சந்திரன் நாடுவது — என்ற வர்ணனையால் கவிஞர் பகலுக்கும் இரவுக்கும் உள்ள அழகு வேறுபாட்டைச் சித்திரிக்கிறார். சூரியவான், வைத்யுதம், குஞ்சரம் என்ற மூன்று பெயர்களுமே ஒளியைச் சுட்டுகின்றன; அதனால் வழியின் தெய்விகத் தன்மை மேன்மேலும் வளர்கிறது. ‘கடப்பதற்கரிய வழியில் பதினான்கு யோஜனை’ என்ற எண்ணிக்கைக் குறிப்பால் கவிஞர் வழியின் கடினத்தை அளக்கிறார். வைத்யுதத்தில் எல்லா விருப்பங்களையும் நிறைவேற்றும் கனிமரங்கள் உள்ளன என்று சொல்லப்பட்டதால் அங்கே இளைப்பாறுவது எளிதாகிறது. தேன் பருகுவதைக் குறிப்பிடுவது வானர இயல்புக்கு ஏற்றது; அது பின்னர் மதுவனத்தில் திரும்ப வரும்.

குஞ்சரத்தில் விசுவகர்மாவால் கட்டப்பட்ட அகஸ்தியரின் மாளிகை இருக்கிறது. அங்கே ஒரு யோஜனை அகலமும் பத்து யோஜனை உயரமும் உடைய, பலவகை ரத்தினங்களால் அணிசெய்யப்பட்ட பொன்னாலான தெய்விக இருப்பிடம் இருக்கிறது. அங்கேயே பாம்புகளின் இருப்பிடமான போகவதி என்னும் நகரம் உள்ளது — அகன்ற தெருக்களுடையது, வெல்ல முடியாதது, எல்லாப் பக்கங்களிலும் காக்கப்படுவது, கூரிய கோரைப்பற்களும் கொடிய நஞ்சும் உடைய அஞ்சத்தக்க பாம்புகளால் காக்கப்படுவது. அங்கே மிகக் கொடிய பாம்பரசன் வாசுகி வாழ்கிறான்; அங்கிருந்து புறப்பட்டு அந்த நகரமும் தேடப்பட வேண்டும். அங்கே மறைக்கப்பட்ட இடைப்பட்ட பகுதிகள் ஏதேனும் இருந்தால் அவையும் பார்க்கப்பட வேண்டும் — மறைவான இடங்களே கவர்ந்துசென்றவனுக்குப் புகலிடமாகும் என்பது கருத்து. அந்த நாட்டைக் கடந்தால், எல்லா ரத்தினங்களாலும் ஆன சீர்மிக்க ரிஷபம் என்னும் பெருமலை இருக்கிறது; அங்கே கோசீர்ஷகம், பத்மகம், ஹரிச்யாமம் என்னும் நெருப்புபோல் ஒளிரும் தெய்விகச் சந்தனம் விளைகிறது. அந்தச் சந்தனத்தைக் கண்டாலும் ஒருபோதும் தொடக் கூடாது. காவலும் தடையும் சேர்ந்த இந்த அமைப்பைக் கவிஞர் கவனமாக நிறுவுகிறார் — தெய்விகமானது காணத்தக்கது, எடுத்துக்கொள்ளத்தக்கது அல்ல. இவ்வாறு சுக்ரீவன் வழியை மட்டும் காட்டவில்லை, வழியில் உள்ள தடைகளையும் விலக்குகளையும் முன்னதாகவே சொல்கிறான்; அதனால் வானரர்கள் அறியாமையால் ஆபத்தில் சிக்க மாட்டார்கள். போகவதியின் வர்ணனை தனிப்பட அச்சமூட்டுவது — அகன்ற தெருக்கள், வெல்ல முடியாத காவல், கூரிய கோரைப்பற்களும் கொடிய நஞ்சும் உடைய பாம்புகள், வாசுகியே நேரில். ஆயினும் அங்கும் தேட வேண்டும் என்பது ஆணை; அதனால் பணியின் கனம் அச்சத்தைவிட மேலானது என்று நிறுவப்படுகிறது. ரிஷபத்தின் சந்தனம் பேராசைக்கு மீண்டும் ஒரு சோதனை — எல்லாருக்கும் விருப்பமானதே தடைசெய்யப்பட்டது. கோசீர்ஷகம், பத்மகம், ஹரிச்யாமம் என்று சந்தனத்தின் மூன்று வகைகள் எண்ணப்படுகின்றன; அவற்றின் ஒளி நெருப்புக்கு நிகரானது என்று சொல்லப்படுகிறது. அகஸ்தியர் மாளிகையின் அளவும் கணக்கால் சொல்லப்படுகிறது — ஒரு யோஜனை அகலம், பத்து யோஜனை உயரம். விசுவகர்மாவின் படைப்பு என்ற சொல்லால் அதன் தெய்விகத் தன்மை நிறுவப்படுகிறது.

ரோஹிதர் என்னும் அஞ்சத்தக்க கந்தர்வர்கள் அந்தச் சந்தனக் காட்டைக் காக்கிறார்கள். அங்கே சூரியனைப் போன்ற ஒளியுடைய ஐந்து கந்தர்வத் தலைவர்கள் — சைலூஷன், கிராமணி, சிக்ஷன், சுகன், பப்ரு — வாழ்கிறார்கள்; அது சூரியன், சந்திரன், அக்னி போன்ற உடலுடைய புண்ணியம் செய்தவர்களின் இருப்பிடம் என்று சொல்லப்படுகிறது. பூமியின் முடிவில் வெல்ல முடியாத, சுவர்க்கத்தை வென்ற அவர்கள் நிலைகொண்டுள்ளனர். அதற்கு அப்பால் மிகக் கொடிய பித்ருலோகம் இருக்கிறது; அது வானரர்கள் செல்லத்தக்கதல்ல; அதுவே துன்பம் தரும் இருளால் மூடப்பட்ட யமனின் தலைநகரம். இவ்வளவு தூரம் மட்டுமே வீர வானரச் சிறந்தோரால் தேடவோ செல்லவோ முடியும்; அதற்கு அப்பால் செல்லும் ஆற்றலுடையவர்களுக்கும் வழியில்லை. நாற்பத்தைந்தாம் சுலோகம் மூன்று அரைச் சுலோகங்களால் அமைந்துள்ளது. இங்கே சுக்ரீவன் நிலவியல் எல்லையைத் தெளிவாகக் குறிப்பிடுகிறான் — உயிருள்ளோர் உலகின் முடிவே தேடலின் முடிவும். இந்த எல்லை அச்சத்தால் மட்டுமல்ல, தர்மத்தாலும் ஆனது — பித்ருலோகத்தில் உயிரோடிருப்பவர் நுழைவது விதிக்கப்படவில்லை. ‘சுவர்க்கத்தை வென்றவர்கள்’ என்ற சொல்லால் அந்தக் கந்தர்வர்கள் தவத்தால் சுவர்க்கத்தை வென்றவர்கள் என்று அறியப்படுகிறது. ஐந்து கந்தர்வத் தலைவர்களின் பெயர்கள் தனித்தனியே எண்ணப்படுகின்றன; அதனால் அவர்களுடைய தனித்தன்மை நிறுவப்படுகிறது.

இவை அனைத்தையும் நன்கு பார்த்து, காணப்படும் மற்றவற்றையும் ஆராய்ந்து, வைதேகியின் நிலையை அறிந்துகொண்டு வானரர்கள் திரும்பி வர வேண்டும். ஒரு மாதத்துக்கு முன்பே திரும்பி வந்து ‘சீதை காணப்பட்டாள்’ என்று சொல்பவன் எனக்கு நிகரான செல்வத்தோடு இன்பங்களை அனுபவித்து மகிழ்வான். அவனைவிட எனக்கு அன்புக்குரியவன் — என் உயிரைவிடவும் — வேறு எவனும் இல்லை; பலமுறை குற்றம் செய்திருந்தாலும் அவன் என் உறவினனாவான் — என்ற சொல்லால் சுக்ரீவன் மன்னிப்புக்கான உறுதிமொழியையும் தருகிறான். இறுதியில் புஷ்பிதாக்ரா யாப்பில் அவன் சொல்கிறான் — அளவற்ற வலிமையும் பராக்கிரமமும் உடைய நீங்கள் பெருங்குணங்கள் நிறைந்த குலங்களில் பிறந்தவர்கள்; மன்னன் மகளை நீங்கள் அடையும்படியாக, அதற்கும் மேலான ஆண்மை முயற்சியைத் தொடங்குங்கள். பரிசு பற்றிய சொல் இங்கே அச்சத்தின் இடத்தில் வைக்கப்பட்டுள்ளது — அரசன் தண்டனையால் அல்ல, அன்பாலேயே தூண்டுகிறான். குலத்தையும் குணத்தையும் நினைவூட்டுவது க்ஷத்திரிய நீதியைப் பின்பற்றியது; அதனால் வானரர்கள் தங்கள் பெருமையை நினைத்து ஊக்கம் பெறுவார்கள். ‘ஆண்மை முயற்சியைத் தொடங்குங்கள்’ என்ற இறுதிச் சொல்லே சர்க்கத்தின் சாரம் — பலன் தெய்வத்தின் கையில், தொடக்கமோ மனிதனின் கையில். ஒரு மாதக் கெடு பற்றிய குறிப்பு பின்னால் கதையில் பதற்றத்தை உண்டாக்கும்; ஏனெனில் தெற்குக் குழுவே காலக்கெடுவை மீறும்.

ಪೂರ್ವದಿಕ್ಕಿಗೆ ಆ ಮಹಾ ವಾನರಸೇನೆಯನ್ನು ಕಳುಹಿಸಿ, ಸುಗ್ರೀವನು ಮತ್ತೆ ದಕ್ಷಿಣದಿಕ್ಕಿಗೆ ಆರಿಸಿದ ವಾನರರನ್ನು ಕಳುಹಿಸಿದನು. ‘ಅಭಿಲಕ್ಷಿತಾನ್’ (ಗುರುತಿಸಿ ಆರಿಸಿದವರನ್ನು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಸೂಚಿತವಾಗುವುದೇನೆಂದರೆ — ಇವರನ್ನು ಹೇಗೋ ತೆಗೆದುಕೊಂಡದ್ದಲ್ಲ, ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಗುರುತಿಸಿ ಆಯ್ಕೆಯಿಂದ ನಿಯೋಜಿಸಲಾಗಿದೆ. ಅವರಲ್ಲಿ ಅಗ್ನಿಪುತ್ರನಾದ ನೀಲ, ಹನುಮಂತ, ಬ್ರಹ್ಮನ ಪುತ್ರನಾದ ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿ ಜಾಂಬವಂತ, ಸುಹೋತ್ರ, ಶರಾರಿ, ಶರಗುಲ್ಮ, ಗಜ, ಗವಾಕ್ಷ, ಗವಯ, ಸುಷೇಣ, ವೃಷಭ, ಮೈಂದ, ದ್ವಿವಿದ, ಮತ್ತೊಬ್ಬ ಸುಷೇಣ, ಗಂಧಮಾದನ, ಮತ್ತು ಅಗ್ನಿಯ ಇಬ್ಬರು ಪುತ್ರರಾದ ಉಲ್ಕಾಮುಖ, ಅನಂಗ — ಇವರನ್ನು ಎಣಿಸಲಾಗಿದೆ. ವೇಗ-ಪರಾಕ್ರಮಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ, ಅಂಗದನ ನೇತೃತ್ವದ ಈ ವೀರರಿಗೆ ವಿಶೇಷಗಳನ್ನು ಬಲ್ಲ ಕಪಿಗಣೇಶ್ವರನು ಆದೇಶ ನೀಡಿದನು. ‘ವಿಶೇಷವಿತ್’ (ವಿಶೇಷಗಳನ್ನು ಬಲ್ಲವನು) ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣ ರಾಜನ ಆ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತದೆ — ಅದರಿಂದ ಅವನು ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬ ವಾನರನ ಬಲವನ್ನೂ ಸ್ವಭಾವವನ್ನೂ ತಿಳಿದು ಯೋಗ್ಯವಾದ ಕೆಲಸಕ್ಕೆ ನಿಯೋಜಿಸುತ್ತಾನೆ. ಮಹಾಬಲಶಾಲಿಯಾದ ಅಂಗದನನ್ನೇ ಕಪಿವೀರರ ಮುಂದಾಳನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಿ ಅವನು ಅವರಿಗೆ ದಕ್ಷಿಣದಿಕ್ಕನ್ನು ಆದೇಶಿಸಿದನು. ಅನಂತರ ಕಪೀಶನು ಆ ದಿಕ್ಕಿನಲ್ಲಿರುವ ಅತಿ ದುರ್ಗಮ ಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು ಕಪಿಮುಖ್ಯರಿಗೆ ಕ್ರಮವಾಗಿ ವಿವರಿಸಿದನು. ಇಲ್ಲಿ ಕವಿ ಸುಗ್ರೀವನ ದೇಶಜ್ಞಾನವನ್ನು ಪ್ರಕಟಪಡಿಸುತ್ತಾನೆ — ಕೇವಲ ಆಜ್ಞೆ ಸಾಲದು, ದಾರಿಯ ವಿಸ್ತಾರವಾದ ವಿವರಣೆಯನ್ನೂ ಕೊಡಬೇಕು; ಇಲ್ಲದಿದ್ದರೆ ಅನ್ವೇಷಣೆ ದಿಕ್ಕುತಪ್ಪುವುದರಲ್ಲಿ ಕೊನೆಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ಹೆಸರುಗಳ ಎಣಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಇಬ್ಬರು ಸುಷೇಣರು ಕೇಳಿಬರುತ್ತಾರೆ; ಮುದ್ರಣದ ಅಡಿಟಿಪ್ಪಣಿಯಲ್ಲಿ ಸ್ಪಷ್ಟಪಡಿಸಲಾಗಿದೆ — ಒಬ್ಬನು ತಾರೆಯ ತಂದೆ, ಇನ್ನೊಬ್ಬನು ಅವನಿಗಿಂತ ಭಿನ್ನನಾದ ವಾನರಯೂಥಪತಿ. ಅಂಗದನ ಮುಂದಾಳುತನ ಅವನ ಯೌವರಾಜ್ಯವನ್ನೇ ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ; ವಾಲಿಯ ಮಗನೆಂಬ ಕಾರಣಕ್ಕೆ ಅವನನ್ನು ಅವಮಾನಿಸಲಿಲ್ಲ, ಬದಲಾಗಿ ನಾಯಕತ್ವವನ್ನೇ ಕೊಡಲಾಯಿತು. ಎಲ್ಲ ದಿಕ್ಕುಗಳಲ್ಲಿ ದಕ್ಷಿಣದಿಕ್ಕು ಇಲ್ಲಿ ಪ್ರಾಧಾನ್ಯ ಪಡೆಯುತ್ತದೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಅಲ್ಲಿಯೇ ರಾವಣನ ನೆಲೆ, ಅಲ್ಲಿಯೇ ಹನುಮಂತನ ಮಹತ್ಕಾರ್ಯ ಕಾದಿದೆ. ಈ ಎರಡು ಸರ್ಗಗಳನ್ನು ಕವಿ ಭೂಗೋಳವರ್ಣನೆಗಾಗಿಯೇ ಕಲ್ಪಿಸಿದ್ದಾನೆ; ಆದರೂ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಹೆಸರೂ ಕಥೆಯ ಗತಿಯನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುತ್ತದೆ. ವಾನರರು ಅನೇಕರು, ದಿಕ್ಕುಗಳು ನಾಲ್ಕು, ಕಾಲವಾದರೋ ಒಂದು ತಿಂಗಳು ಮಾತ್ರ — ಆದ್ದರಿಂದ ನಿಯೋಜನೆಯಲ್ಲಿ ಬುದ್ಧಿಯೇ ಪ್ರಧಾನ, ಬಲವಲ್ಲ. ಅಗ್ನಿಯ ಇಬ್ಬರು ಪುತ್ರರೂ ಬ್ರಹ್ಮನ ಪುತ್ರನೂ ಇರುವುದರಿಂದ ಈ ಸೇನೆ ದೇವಾಂಶದಿಂದ ಕೂಡಿದೆ ಎಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತದೆ. ಹನುಮಂತನ ಹೆಸರನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ಎದ್ದುಕಾಣದಂತೆ ಎಣಿಸಲಾಗಿದೆ; ಆದರೆ ಮುಂದೆ ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ಸಾಧಿಸುವವನು ಅವನೇ ಎಂಬುದು ಕಥೆಯ ಗೂಢಸೂಚನೆ.

ಸುಗ್ರೀವನು ಮೊದಲು ಸಾವಿರ ಶಿಖರಗಳುಳ್ಳ, ನಾನಾ ಮರ-ಬಳ್ಳಿಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ವಿಂಧ್ಯಪರ್ವತವನ್ನೂ, ಅನಂತರ ಮಹಾಸರ್ಪಗಳು ವಾಸಿಸುವ ರಮಣೀಯವಾದ ನರ್ಮದಾ ನದಿಯನ್ನೂ ನಿರ್ದೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ — ಇವೆರಡೇ ದಕ್ಷಿಣಾಪಥದ ಬಾಗಿಲು. ಅನಂತರ ರಮಣೀಯವಾದ ಗೋದಾವರಿ, ಕೃಷ್ಣವೇಣಿ ಎಂಬ ಮಹಾನದಿ, ಮಹಾಭಾಗ್ಯಶಾಲಿನಿಯಾದ ವರದೆ, ಮೇಖಲ, ಉತ್ಕಲ, ದಶಾರ್ಣದ ನಗರಗಳನ್ನು ನೋಡಬೇಕು ಎನ್ನುತ್ತಾನೆ. ಆಬ್ರವಂತಿ, ಅವಂತಿ, ವಿದರ್ಭ, ಋಷ್ಟಿಕ, ರಮ್ಯವಾದ ಮಾಹಿಷಕ, ವಂಗ, ಕಳಿಂಗ, ಕೌಶಿಕ ಎಂಬ ಜನಪದಗಳನ್ನು ಸುತ್ತಲೂ ಹುಡುಕುವಂತೆ ಆದೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ. ಪರ್ವತ-ನದಿ-ಗುಹೆಗಳೊಡನೆ ದಂಡಕಾರಣ್ಯವನ್ನು ಶೋಧಿಸಿ, ಗೋದಾವರಿಯನ್ನು ಮತ್ತೆ ನೋಡಿ, ಆಂಧ್ರ, ಪುಂಡ್ರ, ಚೋಳ, ಪಾಂಡ್ಯ, ಕೇರಳ ದೇಶಗಳಿಗೆ ಹೋಗಬೇಕು. ದಂಡಕಾರಣ್ಯದ ಹೆಸರನ್ನು ಹೇಳುವುದು ಇಲ್ಲಿ ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಮಾರ್ಮಿಕ, ಏಕೆಂದರೆ ಅಲ್ಲಿಯೇ ಸೀತೆಯ ಅಪಹರಣವಾಯಿತು; ಆದ್ದರಿಂದ ಅಲ್ಲಿ ಮತ್ತೆ ಹುಡುಕುವುದು ಸ್ವಾಭಾವಿಕ. ಇಲ್ಲಿ ಒಂಬತ್ತನೆಯ ಶ್ಲೋಕವು ಮೂರು ಅರ್ಧಗಳಿಂದ ರಚಿತವಾಗಿದೆ. ಈ ಭೂಗೋಳಸೂಚಿಯನ್ನು ಕವಿ ಕ್ರಮವಾಗಿ ಉತ್ತರದಿಂದ ದಕ್ಷಿಣಕ್ಕೆ ಒಯ್ದಿದ್ದಾನೆ — ಮೊದಲು ವಿಂಧ್ಯ, ಅನಂತರ ನರ್ಮದೆ, ಅನಂತರ ದಕ್ಷಿಣದ ನದಿಗಳು, ಅನಂತರ ಮಧ್ಯದೇಶದ ಜನಪದಗಳು, ಕೊನೆಗೆ ದ್ರಾವಿಡದೇಶಗಳು. ‘ಸರ್ವಮೇವಾನುಪಶ್ಯತ’ (ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ನೋಡಿರಿ) ಎಂಬ ಪದ ಎರಡು ಬಾರಿ ಮರುಕಳಿಸುತ್ತದೆ; ಅದರಿಂದ ಅನ್ವೇಷಣೆಯ ಸಂಪೂರ್ಣತೆ ನಿರ್ದೇಶಿತವಾಗಿದೆ — ಯಾವುದನ್ನೂ ಬಿಡಬಾರದು. ನದಿಗಳ ಹೆಸರು ಹೇಳುವಾಗ ಕವಿ ಅವುಗಳ ವಿಶೇಷಣಗಳನ್ನೂ ಬಿಡುವುದಿಲ್ಲ; ಅದರಿಂದ ಕೇಳುಗನು ಅವುಗಳ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಕಾಣಬಲ್ಲನು. ‘ಮಹೋರಗನಿಷೇವಿತಾ’ (ಮಹಾಸರ್ಪಗಳು ವಾಸಿಸುವ) ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣ ನರ್ಮದೆಗೂ ವರದೆಗೂ ಸಾಮಾನ್ಯ; ಅದರಿಂದ ಅವುಗಳ ಗಾಂಭೀರ್ಯ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ. ಜನಪದಗಳ ಎಣಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಪೂರ್ವದವೂ ದಕ್ಷಿಣದವೂ ಬೆರೆತಿವೆ, ಏಕೆಂದರೆ ದಕ್ಷಿಣಾಪಥ ವಿಸ್ತಾರವಾದುದು.

ಧಾತುಗಳಿಂದ ಅಲಂಕೃತವಾದ, ವಿಚಿತ್ರ ಶಿಖರಗಳುಳ್ಳ, ಬಣ್ಣಬಣ್ಣದ ಹೂಬಿಟ್ಟ ಕಾಡುಗಳುಳ್ಳ, ಉತ್ತಮ ಶ್ರೀಗಂಧದ ವನಪ್ರದೇಶಗಳುಳ್ಳ ಅಯೋಮುಖವೆಂಬ ಮಹಾಪರ್ವತವನ್ನು ಹುಡುಕಬೇಕು. ಅನಂತರ ಅವರು ತಿಳಿನೀರಿನ ಮಡುಗಳುಳ್ಳ, ಅಪ್ಸರೆಯರ ಗಣಗಳು ವಿಹರಿಸುವ ದಿವ್ಯವಾದ ಕಾವೇರಿ ನದಿಯನ್ನು ಕಾಣುವರು. ಮಲಯಪರ್ವತದ ತುದಿಯಲ್ಲಿ ಕುಳಿತಿರುವ, ಸೂರ್ಯನಂತೆ ಹೊಳೆಯುವ, ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿಯಾದ ಋಷಿಶ್ರೇಷ್ಠ ಅಗಸ್ತ್ಯನನ್ನು ಅವರು ಕಾಣಬೇಕು. ಪ್ರಸನ್ನನಾದ ಆ ಮಹಾತ್ಮನಿಂದ ಅನುಜ್ಞೆ ಪಡೆದು ಅವರು ಮೊಸಳೆಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದ ತಾಮ್ರಪರ್ಣಿ ಎಂಬ ಮಹಾನದಿಯನ್ನು ದಾಟುವರು. ವಿಚಿತ್ರವಾದ ಶ್ರೀಗಂಧದ ವನಗಳಿಂದ ಮುಚ್ಚಿದ ದ್ವೀಪಗಳನ್ನೂ ನೀರನ್ನೂ ಉಳ್ಳ ಆ ನದಿ, ಯುವತಿಯಾದ ಪ್ರಿಯತಮೆ ತನ್ನ ಪ್ರಿಯತಮನನ್ನು ಸೇರುವಂತೆ ಸಮುದ್ರವನ್ನು ಸೇರುತ್ತದೆ — ಇದು ಕವಿಯ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಉಪಮೆ; ಇದರಿಂದ ನದಿಯ ಸಾಗರಸಂಗಮವನ್ನು ದಾಂಪತ್ಯಸಂಯೋಗದಂತೆ ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ. ಅನಂತರ ಮುಂದೆ ಹೋಗಿ ಚಿನ್ನಮಯವಾದ, ಮುತ್ತು-ರತ್ನಗಳಿಂದ ಅಲಂಕೃತವಾದ ಪಾಂಡ್ಯರ ದಿವ್ಯ ಕವಾಟವನ್ನು (ಹೆಬ್ಬಾಗಿಲನ್ನು) ಕಾಣುವರು. ಅದರ ಅನಂತರ ಸಮುದ್ರವನ್ನು ತಲುಪಿ, ಕಾರ್ಯದ ನಿಶ್ಚಯವನ್ನು ಚೆನ್ನಾಗಿ ಆಲೋಚಿಸಿ ಮುಂದೆ ಹೋಗಬೇಕು. ಅಗಸ್ತ್ಯನ ದರ್ಶನವೇ ಇಲ್ಲಿ ಕೇಂದ್ರಬಿಂದು — ಅರಣ್ಯಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ರಾಮನಿಗೆ ದಿವ್ಯಧನುಸ್ಸನ್ನೂ ಅಕ್ಷಯವಾದ ಎರಡು ಬತ್ತಳಿಕೆಗಳನ್ನೂ ಕೊಟ್ಟವನೇ ಇಲ್ಲಿ ದಕ್ಷಿಣದಿಕ್ಕಿನಲ್ಲಿ ವಾನರರಿಗೆ ಮಾರ್ಗದರ್ಶಕ. ‘ಅಭ್ಯನುಜ್ಞಾತಾಃ’ (ಅನುಜ್ಞೆ ಪಡೆದವರಾಗಿ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಮುನಿಯ ಅನುಮತಿಯಿಲ್ಲದೆ ಮುಂದೆ ಹೋಗುವುದು ಯುಕ್ತವಲ್ಲ ಎಂಬ ಶಿಷ್ಟಾಚಾರ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ; ಬಲಶಾಲಿಗಳಾದರೂ ವಾನರರು ತಪಸ್ವಿಯ ಮುಂದೆ ವಿನಯವನ್ನು ಧರಿಸುತ್ತಾರೆ. ಕಾವೇರಿ ಮತ್ತು ತಾಮ್ರಪರ್ಣಿಗಳ ವರ್ಣನೆಯಲ್ಲಿ ಕವಿ ಕೇವಲ ದಾರಿಯನ್ನು ಹೇಳುವುದಿಲ್ಲ, ದಕ್ಷಿಣದೇಶದ ಸೌಂದರ್ಯವನ್ನೂ ಚಿತ್ರಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಪ್ರಸನ್ನಸಲಿಲಾಶಯಾ’ (ತಿಳಿನೀರಿನ ಮಡುಗಳುಳ್ಳದ್ದು) ಎಂಬ ಕಾವೇರಿಯ ವಿಶೇಷಣ ಅದರ ನಿರ್ಮಲತೆಯನ್ನು ಹೇಳುತ್ತದೆ; ‘ಗ್ರಾಹಜುಷ್ಟಾ’ (ಮೊಸಳೆಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದ್ದು) ಎಂಬುದು ತಾಮ್ರಪರ್ಣಿಯ ಭಯಂಕರತೆಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ; ಹೀಗೆ ಎರಡು ನದಿಗಳ ಭೇದ ಒಂದೇ ಪದದಿಂದ ತೋರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ. ಪಾಂಡ್ಯರ ಚಿನ್ನದ, ಮುತ್ತು-ರತ್ನಗಳಿಂದ ಅಲಂಕೃತವಾದ ಕವಾಟ ಆ ರಾಜ್ಯದ ಸಮೃದ್ಧಿಯನ್ನು ಹೇಳುತ್ತದೆ; ಅಲ್ಲಿ ಮುತ್ತುಗಳು ಸಮುದ್ರದಿಂದಲೇ ದೊರೆಯುತ್ತವೆ ಎಂಬುದು ಪ್ರಸಿದ್ಧ. ಅಯೋಮುಖಕ್ಕೆ ‘ಧಾತುಮಂಡಿತಃ’ (ಧಾತುಗಳಿಂದ ಅಲಂಕೃತ) ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣದಿಂದ ಅದರ ಕಾವಿ ಮೊದಲಾದ ಖನಿಜಗಳ ಶೋಭೆ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ. ಅಗಸ್ತ್ಯನನ್ನು ಮಲಯಶಿಖರದಲ್ಲಿ ಕುಳಿತಿರುವ, ಸೂರ್ಯನಂತೆ ಹೊಳೆಯುವವನೆಂದು ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ; ತಪಸ್ಸಿನಿಂದ ಪಡೆದ ತೇಜಸ್ಸನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ಸೂರ್ಯತೇಜಸ್ಸಿಗೆ ಹೋಲಿಸಲಾಗಿದೆ. ‘ಋಷಿಸತ್ತಮಮ್’ (ಋಷಿಶ್ರೇಷ್ಠನನ್ನು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಮುನಿಗಳಲ್ಲಿ ಅವನ ಶ್ರೇಷ್ಠತೆ ಸ್ಥಾಪಿತವಾಗಿದೆ. ದ್ವೀಪಗಳಿಂದ ಶೋಭಿಸುವ ತಾಮ್ರಪರ್ಣಿಯನ್ನು ದಾಟಿದ ಮೇಲೆಯೇ ಪಾಂಡ್ಯದೇಶ ದೊರೆಯುತ್ತದೆ ಎಂದು ಮಾರ್ಗದ ಕ್ರಮ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿದೆ. ಕವಿ ಇಲ್ಲಿ ನದಿಯನ್ನು ನಾರಿಯ ರೂಪದಲ್ಲಿಯೂ ಸಮುದ್ರವನ್ನು ಪ್ರಿಯತಮನ ರೂಪದಲ್ಲಿಯೂ ಕಲ್ಪಿಸುತ್ತಾನೆ; ಈ ಸಮಾಸೋಕ್ತಿ ರಾಮಾಯಣದಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ಕಡೆ ಕಾಣುತ್ತದೆ.

ಅಗಸ್ತ್ಯನು ಸಾಗರದಲ್ಲಿ ಇರಿಸಿದ, ವಿಚಿತ್ರವಾದ ತಪ್ಪಲುಗಳೂ ಮರಗಳೂ ಉಳ್ಳ, ಶೋಭಾಯಮಾನವಾದ ಪರ್ವತೋತ್ತಮ ಮಹೇಂದ್ರವನ್ನು ಅವರು ಕಾಣುವರು. ಚಿನ್ನಮಯವಾದ ಅದು ಮಹಾಸಾಗರದೊಳಕ್ಕೆ ಇಳಿದಿದೆ; ಅರಳಿದ ನಾನಾವಿಧ ಮರಗಳಿಂದಲೂ ಬಳ್ಳಿಗಳಿಂದಲೂ ಶೋಭಿಸುತ್ತದೆ; ದೇವರ್ಷಿಗಳು, ಯಕ್ಷಶ್ರೇಷ್ಠರು, ಅಪ್ಸರೆಯರು, ಸಿದ್ಧ-ಚಾರಣರ ಸಂಘಗಳು ಅದನ್ನು ಸೇವಿಸುತ್ತಾರೆ; ಅದು ವಿಸ್ತಾರವಾದುದೂ ಅತಿ ಮನೋಹರವೂ ಆಗಿದೆ. ಸಾವಿರ ಕಣ್ಣುಗಳ ಇಂದ್ರನು ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಪರ್ವದಿನದಲ್ಲೂ ಅದಕ್ಕೆ ಬರುತ್ತಾನೆ — ಈ ಮಾತಿನಿಂದ ಆ ಪರ್ವತದ ದೈವಿಕ ಪ್ರತಿಷ್ಠೆ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ. ಅದರ ಆಚೆಯ ದಡದಲ್ಲಿ ನೂರು ಯೋಜನ ವಿಸ್ತಾರದ, ಮನುಷ್ಯರಿಗೆ ಅಗಮ್ಯವಾದ, ಪ್ರಕಾಶಮಾನವಾದ ದ್ವೀಪವಿದೆ; ಅದನ್ನು ಸುತ್ತಲೂ ಹುಡುಕಬೇಕು, ಅಲ್ಲಿ ಸರ್ವಪ್ರಯತ್ನದಿಂದ ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಸೀತೆಯನ್ನು ಹುಡುಕಬೇಕು. ಆ ದೇಶವೇ ವಧಾರ್ಹನಾದ ದುರಾತ್ಮನಾದ, ಸಾವಿರ ಕಣ್ಣುಗಳ ಇಂದ್ರನಿಗೆ ಸಮಾನ ಕಾಂತಿಯುಳ್ಳ ರಾಕ್ಷಸಾಧಿಪತಿ ರಾವಣನ ವಾಸಸ್ಥಾನ. ಇಲ್ಲಿ ಮೊದಲ ಬಾರಿಗೆ ಲಂಕೆಯ ಸುಳಿವನ್ನು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಕೊಡಲಾಗುತ್ತದೆ, ಆದರೂ ಹೆಸರಿನಿಂದ ಹೇಳಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ — ಕವಿ ರಹಸ್ಯವನ್ನು ಕ್ರಮವಾಗಿಯೇ ಬಿಚ್ಚಿಡುತ್ತಾನೆ. ದಕ್ಷಿಣಸಮುದ್ರದ ನಡುವೆ ನೆರಳನ್ನು ಸೆಳೆದು ತಿನ್ನುವ ಅಂಗಾರಕೆ ಎಂಬ ರಾಕ್ಷಸಿ ವಾಸಿಸುತ್ತಾಳೆ; ಪ್ರಾಣಿಗಳ ನೆರಳನ್ನು ಸೆಳೆದು ಅವುಗಳನ್ನು ವಶಪಡಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾಳೆ ಎಂಬುದು ಅವಳ ಭಯಂಕರತೆ. ಹೀಗೆ ಸಂಶಯಗಳನ್ನು ನಿಃಸಂಶಯಗೊಳಿಸಿ, ಸಂಶಯ ನೀಗಿದ ವಾನರರು ಅಮಿತತೇಜಸ್ವಿಯಾದ ನರೇಂದ್ರನ ಪತ್ನಿಯನ್ನು ಹುಡುಕಬೇಕು. ‘ನಷ್ಟಸಂಶಯಾಃ’ (ಸಂಶಯ ನೀಗಿದವರು) ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣದಿಂದ ಕವಿ ಅನ್ವೇಷಕನ ಮಾನಸಿಕ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನೂ ನಿರ್ದೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ — ಸಂಶಯದಿಂದ ಕೂಡಿದವನು ಯಾವುದನ್ನೂ ನಿಶ್ಚಯವಾಗಿ ಕಾಣಲಾರ. ‘ವಧ್ಯಸ್ಯ’ (ವಧಾರ್ಹನಾದ) ಎಂಬ ಪದ ರಾವಣನ ಭವಿಷ್ಯ ನಿರ್ಣಯವಾದಂತೆ ಹೇಳುತ್ತದೆ; ಸುಗ್ರೀವನಿಗೆ ಅವನ ಸ್ಥಾನ ನಿಶ್ಚಿತವಾಗಿ ತಿಳಿಯದಿದ್ದರೂ, ಅವನ ಅಂತ್ಯವನ್ನು ಅವನು ನಿಶ್ಚಿತವಾಗಿ ಬಲ್ಲನು. ಮಹೇಂದ್ರದ ವರ್ಣನೆಯನ್ನು ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಮುಂದೆ ಅದೇ ಪರ್ವತದಿಂದ ಹನುಮಂತನು ಸಮುದ್ರವನ್ನು ಲಂಘಿಸುವನು; ಕವಿ ಇಲ್ಲಿ ಮುಂಬರುವ ಸುಂದರಕಾಂಡದ ಬೀಜವನ್ನು ಬಿತ್ತುತ್ತಾನೆ. ‘ಅಗಸ್ತ್ಯೇನ ವಿನಿವೇಶಿತಃ’ (ಅಗಸ್ತ್ಯನಿಂದ ಇರಿಸಲ್ಪಟ್ಟದ್ದು) ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ ಪರ್ವತದ ದೈವಿಕ ಉತ್ಪತ್ತಿ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ — ಅಗಸ್ತ್ಯನು ವಿಂಧ್ಯವನ್ನೂ ನಿಯಂತ್ರಿಸಿದನು ಎಂಬುದು ಪುರಾಣಪ್ರಸಿದ್ಧವಾದಂತೆ. ದ್ವೀಪಕ್ಕೆ ‘ಅಗಮ್ಯೋ ಮಾನುಷೈಃ’ (ಮನುಷ್ಯರಿಗೆ ಅಗಮ್ಯ) ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣದಿಂದ ಅದರ ದುಷ್ಪ್ರಾಪ್ಯತೆ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ; ಆದರೂ ವಾನರರನ್ನು ಅಲ್ಲಿಗೆ ಹೋಗಲು ಆದೇಶಿಸಲಾಗಿದೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಅವರು ಮನುಷ್ಯರಲ್ಲ. ಅಂಗಾರಕೆಯ ನೆರಳು ಹಿಡಿಯುವಿಕೆ ಸಮುದ್ರಮಾರ್ಗದ ಮೊದಲ ವಿಘ್ನ; ಅದು ಮತ್ತೆ ಸುಂದರಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ಸಿಂಹಿಕೆಯ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಮರಳಿ ಬರುತ್ತದೆ. ಸಿದ್ಧ-ಚಾರಣರ ಸಂಘಗಳು ಸೇವಿಸುತ್ತವೆ ಎಂಬುದರಿಂದ ಮಹೇಂದ್ರದ ಪಾವಿತ್ರ್ಯ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ.

ಆ ದ್ವೀಪವನ್ನು ದಾಟಿದ ಮೇಲೆ ನೂರು ಯೋಜನ ವಿಸ್ತಾರದ ಸಮುದ್ರದಲ್ಲಿ ಸಿದ್ಧ-ಚಾರಣರು ಸೇವಿಸುವ ಶೋಭಾಯಮಾನವಾದ ಪುಷ್ಪಿತಕವೆಂಬ ಬೆಟ್ಟವಿದೆ. ಚಂದ್ರ-ಸೂರ್ಯರ ಕಿರಣಗಳಂತೆ ಹೊಳೆಯುವ, ಸಾಗರದ ನೀರನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿರುವ ಅದು ತನ್ನ ವಿಶಾಲ ಶಿಖರಗಳಿಂದ ಆಕಾಶವನ್ನೇ ಗೀಚುತ್ತಿರುವಂತೆ ಬೆಳಗುತ್ತದೆ. ಅದರ ಒಂದು ಚಿನ್ನದ ಶಿಖರವನ್ನು ಸೂರ್ಯನು ಸೇವಿಸುತ್ತಾನೆ, ಇನ್ನೊಂದು ಬಿಳಿಯ ಬೆಳ್ಳಿಯ ಶಿಖರವನ್ನು ಚಂದ್ರನು ಸೇವಿಸುತ್ತಾನೆ; ಕೃತಘ್ನರೂ ಕ್ರೂರರೂ ನಾಸ್ತಿಕರೂ ಆ ಬೆಟ್ಟವನ್ನು ಕಾಣಲಾರರು. ಈ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿರುವ ಒಂದು ನೈತಿಕ ಉಪದೇಶ ಇದೇ — ದಿವ್ಯವಸ್ತು ಶುದ್ಧಚಿತ್ತರಿಗೆ ಮಾತ್ರ ಗೋಚರ. ತಲೆಬಾಗಿ ನಮಸ್ಕರಿಸಿ ವಾನರರು ಅದನ್ನು ಹುಡುಕಬೇಕು. ಅದನ್ನು ದಾಟಿ ದುರ್ಗಮವಾದ ದಾರಿಯಲ್ಲಿ ಹದಿನಾಲ್ಕು ಯೋಜನ ಹೋದರೆ ಸೂರ್ಯವಂತವೆಂಬ ಪರ್ವತ, ಅನಂತರ ಎಲ್ಲ ಬಯಕೆಗಳನ್ನು ಫಲವಾಗಿ ಕೊಡುವ, ಎಲ್ಲ ಕಾಲಗಳಲ್ಲೂ ಮನೋಹರವಾದ ಮರಗಳುಳ್ಳ ವೈದ್ಯುತವೆಂಬ ಪರ್ವತ ಸಿಗುತ್ತದೆ. ಅಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠವಾದ ಗೆಡ್ಡೆಗಳನ್ನೂ ಹಣ್ಣುಗಳನ್ನೂ ತಿಂದು, ಉತ್ತಮವಾದ ಜೇನನ್ನು ಕುಡಿದು ಮುಂದೆ ಹೋಗಬೇಕು — ದಾರಿಯಲ್ಲಿ ಆಯಾಸ ನೀಗುವ ಬಗ್ಗೆಯೂ ರಾಜನು ಚಿಂತಿಸಿದ್ದಾನೆ; ಇದರಲ್ಲಿ ಅವನ ವಾತ್ಸಲ್ಯ ಕಾಣುತ್ತದೆ. ಅನಂತರ ಕಣ್ಣಿಗೂ ಮನಸ್ಸಿಗೂ ಆನಂದ ಕೊಡುವ ಕುಂಜರವೆಂಬ ಪರ್ವತವಿದೆ. ಮೂವತ್ತನೆಯ ಶ್ಲೋಕವು ಮೂರು ಅರ್ಧಗಳಿಂದ ರಚಿತವಾಗಿದೆ. ಪುಷ್ಪಿತಕದ ಎರಡು ಶಿಖರಗಳು — ಒಂದು ಚಿನ್ನಮಯ, ಸೂರ್ಯನಿಂದ ಸೇವಿತ; ಇನ್ನೊಂದು ಬೆಳ್ಳಿಮಯ, ಚಂದ್ರನಿಂದ ಸೇವಿತ — ಈ ವರ್ಣನೆಯಿಂದ ಕವಿ ಹಗಲು-ರಾತ್ರಿಗಳ ಶೋಭಾಭೇದವನ್ನು ಚಿತ್ರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಸೂರ್ಯವಂತ, ವೈದ್ಯುತ, ಕುಂಜರ ಎಂಬ ಮೂರು ಹೆಸರುಗಳೂ ತೇಜಸ್ಸನ್ನೇ ಸೂಚಿಸುತ್ತವೆ; ಅದರಿಂದ ಮಾರ್ಗದ ದಿವ್ಯತೆ ಉತ್ತರೋತ್ತರವಾಗಿ ಹೆಚ್ಚುತ್ತದೆ. ‘ಹದಿನಾಲ್ಕು ಯೋಜನ ದುರ್ಗಮ ದಾರಿಯಲ್ಲಿ’ ಎಂಬ ಸಂಖ್ಯಾನಿರ್ದೇಶದಿಂದ ಕವಿ ದಾರಿಯ ಕಷ್ಟವನ್ನು ಅಳೆಯುತ್ತಾನೆ. ವೈದ್ಯುತದಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲ ಬಯಕೆಗಳನ್ನು ಫಲಿಸುವ ಮರಗಳಿವೆ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ; ಅದರಿಂದ ಅಲ್ಲಿ ಸುಖವಾಗಿ ವಿಶ್ರಾಂತಿ ಸಾಧ್ಯ. ಜೇನುಪಾನದ ಉಲ್ಲೇಖ ವಾನರಸ್ವಭಾವಕ್ಕೆ ತಕ್ಕುದು; ಅದು ಮುಂದೆ ಮಧುವನದಲ್ಲಿ ಮತ್ತೆ ಬರುತ್ತದೆ.

ಕುಂಜರಪರ್ವತದಲ್ಲಿ ವಿಶ್ವಕರ್ಮನು ನಿರ್ಮಿಸಿದ ಅಗಸ್ತ್ಯಭವನವಿದೆ. ಅಲ್ಲಿ ಒಂದು ಯೋಜನ ಅಗಲದ, ಹತ್ತು ಯೋಜನ ಎತ್ತರದ, ನಾನಾರತ್ನಗಳಿಂದ ಅಲಂಕೃತವಾದ ಚಿನ್ನದ ದಿವ್ಯ ಆಶ್ರಯವಿದೆ. ಅಲ್ಲಿಯೇ ಸರ್ಪಗಳ ನೆಲೆಯಾದ ಭೋಗವತಿ ಎಂಬ ನಗರಿ ಇದೆ — ವಿಶಾಲವಾದ ಬೀದಿಗಳುಳ್ಳ, ದುರ್ಧರ್ಷವಾದ, ಎಲ್ಲೆಡೆಯಿಂದ ರಕ್ಷಿತವಾದ, ಹರಿತವಾದ ಕೋರೆಹಲ್ಲುಗಳ ಮಹಾವಿಷದ ಘೋರ ಸರ್ಪಗಳಿಂದ ಕಾಯಲ್ಪಟ್ಟ ನಗರಿ. ಅದರಲ್ಲಿ ಮಹಾಘೋರನಾದ ಸರ್ಪರಾಜ ವಾಸುಕಿ ವಾಸಿಸುತ್ತಾನೆ; ಅಲ್ಲಿಂದ ಹೊರಟ ಮೇಲೆ ಆ ನಗರಿಯನ್ನೂ ಹುಡುಕಬೇಕು. ಅಲ್ಲಿ ಮುಚ್ಚಲ್ಪಟ್ಟಿರುವ ಒಳಗಿನ ಪ್ರದೇಶಗಳು ಯಾವುವಿವೆಯೋ ಅವನ್ನೂ ನೋಡಬೇಕು — ಗುಪ್ತಸ್ಥಳಗಳೇ ಅಪಹರಿಸಿದವನ ಆಶ್ರಯಗಳಾಗುತ್ತವೆ ಎಂಬುದು ಆಶಯ. ಆ ದೇಶವನ್ನು ದಾಟಿದ ಮೇಲೆ ಸರ್ವರತ್ನಮಯವಾದ ಶೋಭಾಯಮಾನ ಋಷಭವೆಂಬ ಮಹಾಪರ್ವತವಿದೆ; ಅಲ್ಲಿ ಗೋಶೀರ್ಷಕ, ಪದ್ಮಕ, ಹರಿಶ್ಯಾಮ ಎಂಬ ಅಗ್ನಿಯಂತೆ ಹೊಳೆಯುವ ದಿವ್ಯ ಶ್ರೀಗಂಧ ಹುಟ್ಟುತ್ತದೆ. ಆ ಶ್ರೀಗಂಧವನ್ನು ಕಂಡರೂ ಎಂದಿಗೂ ಮುಟ್ಟಬಾರದು. ರಕ್ಷಣೆ ಮತ್ತು ನಿಷೇಧಗಳ ಈ ಜೋಡಣೆಯನ್ನು ಕವಿ ಎಚ್ಚರದಿಂದ ಇರಿಸುತ್ತಾನೆ — ದಿವ್ಯವಾದುದು ನೋಡತಕ್ಕದ್ದು, ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳತಕ್ಕದ್ದಲ್ಲ. ಹೀಗೆ ಸುಗ್ರೀವನು ಕೇವಲ ದಾರಿಯನ್ನು ತೋರಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ದಾರಿಯಲ್ಲಿರುವ ವಿಘ್ನಗಳನ್ನೂ ನಿಷೇಧಗಳನ್ನೂ ಮೊದಲೇ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ; ಅದರಿಂದ ವಾನರರು ಅಜ್ಞಾನದಿಂದ ಆಪತ್ತಿಗೆ ಸಿಲುಕುವುದಿಲ್ಲ. ಭೋಗವತಿಯ ವರ್ಣನೆ ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಭಯಂಕರ — ವಿಶಾಲ ಬೀದಿಗಳು, ದುರ್ಧರ್ಷವಾದ ರಕ್ಷಣೆ, ಹರಿತ ಕೋರೆಹಲ್ಲುಗಳ ಮಹಾವಿಷದ ಸರ್ಪಗಳು, ಸ್ವತಃ ವಾಸುಕಿ. ಆದರೂ ಅಲ್ಲಿಯೂ ಅನ್ವೇಷಣೆ ಮಾಡಬೇಕೆಂಬ ಆಜ್ಞೆ; ಅದರಿಂದ ಕಾರ್ಯದ ಗೌರವ ಭಯಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚಿನದು ಎಂದು ಸಿದ್ಧವಾಗುತ್ತದೆ. ಋಷಭದ ಶ್ರೀಗಂಧ ಮತ್ತೆ ಲೋಭದ ಪರೀಕ್ಷೆ — ಎಲ್ಲರಿಗೂ ಪ್ರಿಯವಾದುದೇ ನಿಷಿದ್ಧ. ಗೋಶೀರ್ಷಕ, ಪದ್ಮಕ, ಹರಿಶ್ಯಾಮ ಎಂದು ಶ್ರೀಗಂಧದ ಮೂರು ಭೇದಗಳನ್ನು ಎಣಿಸಲಾಗಿದೆ; ಅವುಗಳ ಕಾಂತಿ ಅಗ್ನಿಸಮಾನ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಅಗಸ್ತ್ಯಭವನದ ಪರಿಮಾಣವನ್ನೂ ಲೆಕ್ಕದಿಂದ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ — ಒಂದು ಯೋಜನ ಅಗಲ, ಹತ್ತು ಯೋಜನ ಎತ್ತರ. ವಿಶ್ವಕರ್ಮನ ನಿರ್ಮಾಣ ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ ಅದರ ದಿವ್ಯತೆ ಸಿದ್ಧವಾಗಿದೆ.

ರೋಹಿತರೆಂಬ ಘೋರ ಗಂಧರ್ವರು ಆ ಶ್ರೀಗಂಧದ ವನವನ್ನು ಕಾಯುತ್ತಾರೆ. ಅಲ್ಲಿ ಸೂರ್ಯಸಮಾನ ಕಾಂತಿಯ ಐವರು ಗಂಧರ್ವಪತಿಗಳು — ಶೈಲೂಷ, ಗ್ರಾಮಣಿ, ಶಿಕ್ಷ, ಶುಕ, ಬಭ್ರು — ವಾಸಿಸುತ್ತಾರೆ; ಅದು ಸೂರ್ಯ, ಚಂದ್ರ, ಅಗ್ನಿಗಳಂತಹ ದೇಹವುಳ್ಳ ಪುಣ್ಯಕರ್ಮಿಗಳ ನಿವಾಸ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಭೂಮಿಯ ಅಂಚಿನಲ್ಲಿ ಸ್ವರ್ಗವನ್ನು ಗೆದ್ದ ಆ ದುರ್ಧರ್ಷರು ನೆಲೆಸಿದ್ದಾರೆ. ಅದರಾಚೆ ಅತಿ ಭೀಕರವಾದ ಪಿತೃಲೋಕವಿದೆ; ಅದು ವಾನರರು ಹೋಗತಕ್ಕದ್ದಲ್ಲ; ದಟ್ಟ ಕತ್ತಲೆಯಿಂದ ಮುಚ್ಚಿದ ಅದುವೇ ಯಮನ ರಾಜಧಾನಿ. ವೀರರಾದ ವಾನರಶ್ರೇಷ್ಠರು ಇಲ್ಲಿಯವರೆಗೆ ಮಾತ್ರ ಶೋಧಿಸಲೂ ಹೋಗಲೂ ಸಾಧ್ಯ; ಇದರಾಚೆ ಗಮನಶೀಲರಿಗೆ ಗತಿಯಿಲ್ಲ. ನಲವತ್ತೈದನೆಯ ಶ್ಲೋಕವು ಮೂರು ಅರ್ಧಗಳಿಂದ ರಚಿತವಾಗಿದೆ. ಇಲ್ಲಿ ಸುಗ್ರೀವನು ಭೌಗೋಳಿಕ ಸೀಮೆಯನ್ನು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ನಿರ್ದೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ — ಜೀವಲೋಕದ ಅಂತ್ಯವೇ ಅನ್ವೇಷಣೆಯ ಅಂತ್ಯವೂ ಹೌದು. ಈ ಸೀಮೆ ಕೇವಲ ಭಯದಿಂದಲ್ಲ, ಧರ್ಮದಿಂದಲೂ — ಪಿತೃಲೋಕಕ್ಕೆ ಜೀವಂತರ ಪ್ರವೇಶ ವಿಹಿತವಲ್ಲ. ‘ಸ್ವರ್ಗಜಿತಃ’ (ಸ್ವರ್ಗವನ್ನು ಗೆದ್ದವರು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಆ ಗಂಧರ್ವರು ತಪಸ್ಸಿನಿಂದ ಸ್ವರ್ಗವನ್ನು ಗೆದ್ದವರು ಎಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತದೆ. ಐವರು ಗಂಧರ್ವಪತಿಗಳ ಹೆಸರುಗಳನ್ನು ಪ್ರತ್ಯೇಕವಾಗಿ ಎಣಿಸಲಾಗಿದೆ; ಅದರಿಂದ ಅವರ ವ್ಯಕ್ತಿತ್ವ ಸ್ಥಾಪಿತವಾಗಿದೆ.

ಇದೆಲ್ಲವನ್ನೂ ಚೆನ್ನಾಗಿ ನೋಡಿ, ಕಾಣುವ ಇತರ ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ಪರಿಶೀಲಿಸಿ, ವೈದೇಹಿಯ ಗತಿಯನ್ನು ತಿಳಿದುಕೊಂಡು ವಾನರರು ಹಿಂದಿರುಗಬೇಕು. ತಿಂಗಳು ತುಂಬುವ ಮೊದಲೇ ಹಿಂದಿರುಗಿ ‘ಸೀತೆಯನ್ನು ಕಂಡೆ’ ಎಂದು ಹೇಳುವವನು ನನಗೆ ಸಮಾನವಾದ ವೈಭವವನ್ನು ಪಡೆದು ಭೋಗಗಳೊಡನೆ ಸುಖವಾಗಿ ವಿಹರಿಸುವನು. ಅವನಿಗಿಂತ ಪ್ರಿಯನು ನನಗೆ ಪ್ರಾಣಕ್ಕಿಂತಲೂ ಬೇರೆ ಯಾರೂ ಇಲ್ಲ; ಅನೇಕ ಬಾರಿ ಅಪರಾಧ ಮಾಡಿದ್ದರೂ ಅವನು ನನ್ನ ಬಂಧುವಾಗುವನು — ಈ ಮಾತಿನಿಂದ ಸುಗ್ರೀವನು ಕ್ಷಮೆಯ ಆಶ್ವಾಸನೆಯನ್ನೂ ಕೊಡುತ್ತಾನೆ. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಪುಷ್ಪಿತಾಗ್ರಾ ವೃತ್ತದಲ್ಲಿ ಅವನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ಅಮಿತಬಲ-ಪರಾಕ್ರಮಿಗಳಾದ ನೀವು ವಿಪುಲಗುಣಗಳುಳ್ಳ ಕುಲಗಳಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟಿದವರು; ರಾಜಪುತ್ರಿಯನ್ನು ಹೇಗೆ ಪಡೆಯುವಿರೋ ಹಾಗೆ ಅದಕ್ಕಿಂತಲೂ ಹೆಚ್ಚಿನ ಪುರುಷಪ್ರಯತ್ನವನ್ನು ಆರಂಭಿಸಿ. ಇಲ್ಲಿ ಭಯದ ಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ಬಹುಮಾನದ ಮಾತನ್ನು ಇರಿಸಲಾಗಿದೆ — ರಾಜನು ದಂಡದಿಂದಲ್ಲ, ಪ್ರೀತಿಯಿಂದಲೇ ಪ್ರೇರೇಪಿಸುತ್ತಾನೆ. ಕುಲದ ಮತ್ತು ಗುಣದ ಸ್ಮರಣೆ ಕ್ಷತ್ರಿಯನೀತಿಗೆ ಅನುಸಾರವಾದುದು; ಅದರಿಂದ ವಾನರರು ತಮ್ಮ ಗೌರವವನ್ನು ನೆನೆದು ಉತ್ಸಾಹ ಪಡೆಯುವರು. ‘ಪುರುಷಾರ್ಥಮಾರಭಧ್ವಮ್’ (ಪುರುಷಪ್ರಯತ್ನವನ್ನು ಆರಂಭಿಸಿ) ಎಂಬ ಕೊನೆಯ ಪದವೇ ಸರ್ಗದ ಸಾರ — ಫಲ ದೈವಾಧೀನ, ಆರಂಭವಾದರೋ ಪುರುಷಾಧೀನ. ತಿಂಗಳ ಅವಧಿಯ ನಿರ್ದೇಶ ಮುಂದೆ ಕಥೆಯಲ್ಲಿ ಉದ್ವೇಗವನ್ನು ಹುಟ್ಟಿಸುವುದು, ಏಕೆಂದರೆ ದಕ್ಷಿಣದ ತಂಡವೇ ಕಾಲವನ್ನು ಮೀರುವುದು.

കിഴക്കേ ദിക്കിലേക്ക് ആ മഹത്തായ വാനരസൈന്യത്തെ അയച്ചശേഷം സുഗ്രീവൻ വീണ്ടും തെക്കേ ദിക്കിലേക്കു പ്രത്യേകം തിരഞ്ഞെടുത്ത വാനരന്മാരെ അയച്ചു. ‘അഭിലക്ഷിതാൻ’ (പ്രത്യേകം തിരഞ്ഞെടുത്തവരെ) എന്ന പദം സൂചിപ്പിക്കുന്നത് — ഇവരെ ഏതുവിധത്തിലെങ്കിലും എടുത്തതല്ല, വിശേഷമായി അടയാളപ്പെടുത്തി തിരഞ്ഞെടുത്ത് നിയോഗിച്ചതാണ്. അവരിൽ അഗ്നിപുത്രനായ നീലൻ, ഹനുമാൻ, പിതാമഹന്റെ (ബ്രഹ്മാവിന്റെ) പുത്രനും മഹാതേജസ്വിയുമായ ജാംബവാൻ, സുഹോത്രൻ, ശരാരി, ശരഗുൽമൻ, ഗജൻ, ഗവാക്ഷൻ, ഗവയൻ, സുഷേണൻ, വൃഷഭൻ, മൈന്ദൻ, ദ്വിവിദൻ, വീണ്ടും ഒരു സുഷേണൻ, ഗന്ധമാദനൻ, അഗ്നിയുടെ രണ്ടു പുത്രന്മാരായ ഉൽകാമുഖൻ, അനംഗൻ എന്നിവരെ എണ്ണിയിരിക്കുന്നു. അംഗദൻ നയിക്കുന്ന, വേഗവും പരാക്രമവുമുള്ള ഈ വീരന്മാരോട് ഓരോരുത്തരുടെയും വിശേഷമറിയുന്ന വാനരഗണേശ്വരൻ നിർദേശിച്ചു. ‘വിശേഷവിത്’ (വിശേഷമറിയുന്നവൻ) എന്ന വിശേഷണം രാജാവിന്റെ ആ സാമർഥ്യം പറയുന്നു — ഓരോ വാനരന്റെയും ബലവും സ്വഭാവവും അറിഞ്ഞ് യോഗ്യമായ കർമം അവൻ നിയോഗിക്കുന്നു. മഹാബലനായ അംഗദനെത്തന്നെ വാനരവീരന്മാരുടെ നേതാവാക്കി അവൻ അവർക്കു തെക്കേ ദിക്ക് ആദേശിച്ചു. പിന്നെ വാനരേശ്വരൻ ആ ദിക്കിലുള്ള അതിദുർഗമമായ പ്രദേശങ്ങൾ ഏതെല്ലാമെന്നു വാനരപ്രമുഖന്മാരോടു ക്രമമായി വിവരിച്ചു. ഇവിടെ കവി സുഗ്രീവന്റെ ദേശജ്ഞാനം പ്രകടമാക്കുന്നു — വെറും ആജ്ഞ മതിയാകില്ല, വഴിയുടെ വിസ്തൃതമായ വിവരണവും നൽകണം; അല്ലെങ്കിൽ അന്വേഷണം ദിശാഭ്രമത്തിൽ കലാശിക്കും. പേരുകളുടെ എണ്ണലിൽ രണ്ടു സുഷേണന്മാരെ കേൾക്കുന്നു; അച്ചടിയിൽ അടിക്കുറിപ്പിൽ ഇതു വ്യക്തമാക്കിയിട്ടുണ്ട് — ഒരാൾ താരയുടെ പിതാവ്, മറ്റേയാൾ അദ്ദേഹത്തിൽനിന്നു ഭിന്നനായ ഒരു വാനരയൂഥപതി. അംഗദന്റെ നേതൃത്വം അവന്റെ യൗവരാജ്യംതന്നെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു; ബാലിപുത്രനാണെന്ന കാരണത്താൽ അവനെ അപമാനിച്ചില്ല, മറിച്ചു നേതൃത്വം നൽകി. എല്ലാ ദിക്കുകളിലുംവച്ച് തെക്കേ ദിക്കിനാണ് ഇവിടെ പ്രാധാന്യം; കാരണം അവിടെയാണ് രാവണന്റെ വാസം, അവിടെയാണ് ഹനുമാന്റെ മഹത്തായ കാര്യം കാത്തിരിക്കുന്നതും. ഈ രണ്ടു സർഗങ്ങൾ കവി ഭൂമിശാസ്ത്രവർണനയ്ക്കായാണ് സങ്കല്പിച്ചത്; എങ്കിലും ഓരോ പേരും കഥയുടെ ഗതി വർധിപ്പിക്കുന്നു. വാനരന്മാർ അനേകം, ദിക്കുകൾ നാല്, സമയമാകട്ടെ ഒരു മാസം മാത്രം — അതിനാൽ നിയോഗത്തിൽ ബുദ്ധിയാണ് പ്രധാനം, ബലമല്ല. അഗ്നിയുടെ രണ്ടു പുത്രന്മാരുടെയും ബ്രഹ്മപുത്രന്റെയും സാന്നിധ്യംകൊണ്ട് ഈ സൈന്യം ദേവാംശമുള്ളതാണെന്നറിയാം. ഹനുമാന്റെ പേര് ഇവിടെ പ്രത്യേകം എടുത്തുപറയാത്തതുപോലെ എണ്ണിയിരിക്കുന്നു; എങ്കിലും പിന്നീട് എല്ലാം സാധിക്കുന്നത് അവൻതന്നെയാണെന്ന് ഇതു കഥയുടെ ഗൂഢമായ സൂചനയാണ്.

സുഗ്രീവൻ ആദ്യം ആയിരം ശിഖരങ്ങളുള്ളതും പലവിധ വൃക്ഷലതകൾ നിറഞ്ഞതുമായ വിന്ധ്യപർവതത്തെയും, പിന്നെ മഹാസർപ്പങ്ങൾ വസിക്കുന്ന രമണീയമായ നർമദാനദിയെയും നിർദേശിക്കുന്നു — ഇവ രണ്ടുമാണ് ദക്ഷിണാപഥത്തിന്റെ വാതിലുകൾ. പിന്നെ രമണീയമായ ഗോദാവരി, കൃഷ്ണവേണി എന്ന മഹാനദി, മഹാഭാഗയായ വരദ, മേഖലന്മാർ, ഉത്കലന്മാർ, ദശാർണനഗരങ്ങൾ എന്നിവ കാണണമെന്നു പറയുന്നു. ആബ്രവന്തി, അവന്തി, വിദർഭന്മാർ, ഋഷ്ടികന്മാർ, രമണീയരായ മാഹിഷകന്മാർ, വംഗന്മാർ, കലിംഗന്മാർ, കൗശികന്മാർ എന്നീ ജനപദങ്ങളിൽ ചുറ്റും അന്വേഷിക്കാൻ ആജ്ഞാപിക്കുന്നു. പർവതങ്ങളും നദികളും ഗുഹകളുമുള്ള ദണ്ഡകാരണ്യം പരിശോധിച്ച്, ഗോദാവരിയും വീണ്ടും നിരീക്ഷിച്ച്, ആന്ധ്രന്മാർ, പുണ്ഡ്രന്മാർ, ചോളന്മാർ, പാണ്ഡ്യന്മാർ, കേരളന്മാർ എന്നിവരുടെ ദേശങ്ങളിലേക്കു പോകണം. ദണ്ഡകാരണ്യത്തിന്റെ പേരെടുത്തു പറയുന്നത് ഇവിടെ വിശേഷിച്ചും മർമസ്പർശിയാണ്; കാരണം അവിടെവച്ചാണ് സീതാപഹരണം നടന്നത്; അതിനാൽ അവിടെ വീണ്ടും അന്വേഷിക്കുന്നതു സ്വാഭാവികം. ഇവിടെ ഒൻപതാം ശ്ലോകം മൂന്ന് അർധങ്ങളിലായി രചിച്ചതാണ്. കവി ഈ ഭൂമിശാസ്ത്രപ്പട്ടിക വടക്കുനിന്നു തെക്കോട്ടു ക്രമമായി കൊണ്ടുപോകുന്നു — ആദ്യം വിന്ധ്യൻ, പിന്നെ നർമദ, പിന്നെ ദക്ഷിണദേശത്തെ നദികൾ, പിന്നെ മധ്യദേശത്തെ ജനപദങ്ങൾ, ഒടുവിൽ ദ്രാവിഡദേശങ്ങൾ. ‘സർവമേവാനുപശ്യത’ (എല്ലാം കാണുവിൻ) എന്ന പദം രണ്ടുതവണ ആവർത്തിക്കുന്നു; അതിലൂടെ അന്വേഷണത്തിന്റെ സമ്പൂർണത നിർദേശിക്കുന്നു — ഒന്നും വിട്ടുകളയരുത്. നദികളുടെ പേരെടുക്കുമ്പോൾ കവി അവയുടെ വിശേഷണങ്ങളും വിട്ടുകളയുന്നില്ല; അതിലൂടെ ശ്രോതാവ് അവയുടെ സ്വരൂപം മനസ്സിൽ കാണുന്നു. ‘മഹോരഗനിഷേവിതാ’ (മഹാസർപ്പങ്ങൾ വസിക്കുന്നത്) എന്ന വിശേഷണം നർമദയ്ക്കും വരദയ്ക്കും പൊതുവാണ്; അതിലൂടെ അവയുടെ ഗാംഭീര്യം സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ജനപദങ്ങളുടെ എണ്ണലിൽ കിഴക്കൻ ദേശക്കാരും തെക്കൻ ദേശക്കാരും ഇടകലർന്നിരിക്കുന്നു; കാരണം ദക്ഷിണാപഥം വിസ്തൃതമാണ്.

ധാതുക്കളാൽ അലംകൃതവും വിചിത്രശിഖരങ്ങളുള്ളതും പലനിറപ്പൂക്കൾ വിരിഞ്ഞ കാടുകളുള്ളതും നല്ല ചന്ദനവനങ്ങളുള്ളതുമായ അയോമുഖം എന്ന മഹാപർവതം തിരയണം. പിന്നെ തെളിഞ്ഞ ജലാശയങ്ങളുള്ള, അപ്സരോഗണങ്ങൾ വിഹരിക്കുന്ന ദിവ്യനദിയായ കാവേരിയെ അവർ കാണും. മലയപർവതത്തിന്റെ അഗ്രത്തിൽ ഇരിക്കുന്ന, സൂര്യനെപ്പോലെ ശോഭിക്കുന്ന, മഹാതേജസ്വിയായ ഋഷിശ്രേഷ്ഠൻ അഗസ്ത്യനെ അവർ കാണണം. പ്രസന്നനായ ആ മഹാത്മാവിന്റെ അനുവാദത്തോടെ അവർ മുതലകൾ നിറഞ്ഞ താമ്രപർണി എന്ന മഹാനദി കടക്കും. വിചിത്രമായ ചന്ദനവനങ്ങളാൽ മറഞ്ഞ ദ്വീപുകളും ജലവുമുള്ള ആ നദി, യുവതിയായ കാമിനി കാന്തനെ എന്നപോലെ സമുദ്രത്തിൽ ആണ്ടിറങ്ങുന്നു — ഇതു കവിയുടെ പ്രസിദ്ധമായ ഉപമയാണ്; ഇതിലൂടെ നദിയുടെ സമുദ്രസംഗമം ദാമ്പത്യസംയോഗംപോലെ വർണിക്കുന്നു. പിന്നെ അവിടെ ചെന്നാൽ സ്വർണമയവും മുത്തുകളാലും രത്നങ്ങളാലും അലംകൃതവുമായ പാണ്ഡ്യന്മാരുടെ ദിവ്യകവാടം അവർ കാണും. അതിനുശേഷം സമുദ്രത്തിലെത്തി, ചെയ്യേണ്ടതെന്തെന്നു നിശ്ചയിച്ച് മുന്നോട്ടു പോകണം. അഗസ്ത്യദർശനമാണ് ഇവിടെ മധ്യബിന്ദു — അരണ്യകാണ്ഡത്തിൽ രാമനു ദിവ്യധനുസ്സും അക്ഷയമായ രണ്ട് ആവനാഴികളും നൽകിയ അവൻതന്നെയാണ് ഇവിടെ തെക്കേ ദിക്കിൽ വാനരന്മാരുടെ മാർഗദർശകൻ. ‘അഭ്യനുജ്ഞാതാഃ’ (അനുവാദം ലഭിച്ചവർ) എന്ന പദംകൊണ്ട് മുനിയുടെ അനുമതിയില്ലാതെ മുന്നോട്ടു പോകുന്നത് ഉചിതമല്ല എന്ന ശിഷ്ടാചാരം സൂചിപ്പിക്കുന്നു; ബലവാന്മാരായിട്ടും വാനരന്മാർ തപസ്വിയുടെ മുന്നിൽ വിനയം പാലിക്കുന്നു. കാവേരിയുടെയും താമ്രപർണിയുടെയും വർണനയിൽ കവി വഴി പറയുക മാത്രമല്ല, ദക്ഷിണദേശത്തിന്റെ സൗന്ദര്യവും ചിത്രീകരിക്കുന്നു. ‘പ്രസന്നസലിലാശയാ’ (തെളിഞ്ഞ ജലാശയങ്ങളുള്ളത്) എന്ന കാവേരിയുടെ വിശേഷണം അതിന്റെ നിർമലത പറയുന്നു; ‘ഗ്രാഹജുഷ്ടാ’ (മുതലകൾ നിറഞ്ഞത്) എന്നതു താമ്രപർണിയുടെ ഭയങ്കരത സൂചിപ്പിക്കുന്നു; ഇങ്ങനെ രണ്ടു നദികളുടെയും വ്യത്യാസം ഓരോ പദംകൊണ്ടുതന്നെ കാണിക്കുന്നു. പാണ്ഡ്യന്മാരുടെ മുത്തുകളാലും രത്നങ്ങളാലും അലംകൃതമായ സ്വർണകവാടം ആ രാജ്യത്തിന്റെ സമൃദ്ധി പറയുന്നു; അവിടെ മുത്തുകൾ സമുദ്രത്തിൽനിന്നുതന്നെ ലഭിക്കുന്നുവെന്നു പ്രസിദ്ധം. അയോമുഖത്തിന്റെ ‘ധാതുമണ്ഡിതഃ’ (ധാതുക്കളാൽ അലംകൃതം) എന്ന വിശേഷണംകൊണ്ട് കാവിമണ്ണ് മുതലായ ധാതുക്കളുടെ ശോഭ സൂചിപ്പിക്കുന്നു. അഗസ്ത്യനെ മലയശിഖരത്തിൽ ഇരിക്കുന്നവനും സൂര്യനെപ്പോലെ ശോഭിക്കുന്നവനുമായി വർണിച്ചിരിക്കുന്നു; തപസ്സുകൊണ്ടു നേടിയ തേജസ്സ് ഇവിടെ സൂര്യതേജസ്സിനോട് ഉപമിക്കപ്പെടുന്നു. ‘ഋഷിസത്തമം’ (ഋഷിശ്രേഷ്ഠൻ) എന്ന പദംകൊണ്ട് മുനിമാരിൽ അവന്റെ ശ്രേഷ്ഠത സ്ഥാപിക്കുന്നു. ദ്വീപുകളോടുകൂടിയ താമ്രപർണി കടന്നാലേ പാണ്ഡ്യദേശത്തെത്തൂ എന്നു വഴിയുടെ ക്രമം വ്യക്തമാണ്. കവി ഇവിടെ നദിയെ സ്ത്രീരൂപത്തിലും സമുദ്രത്തെ കാന്തരൂപത്തിലും സങ്കല്പിക്കുന്നു; ഈ സമാസോക്തി രാമായണത്തിൽ പലയിടത്തും കാണാം.

അഗസ്ത്യൻ സാഗരത്തിൽ സ്ഥാപിച്ച, വിചിത്രമായ ചരിവുകളും വൃക്ഷങ്ങളുമുള്ള, ശ്രീമത്തായ പർവതോത്തമം മഹേന്ദ്രത്തെ അവർ കാണും. സ്വർണമയമായ അതു മഹാസമുദ്രത്തിൽ ആണ്ടുനിൽക്കുന്നു; പൂത്തുനിൽക്കുന്ന പലവിധ വൃക്ഷങ്ങളാലും ലതകളാലും ശോഭിക്കുന്നു; ദേവർഷികളും യക്ഷപ്രമുഖന്മാരും അപ്സരസ്സുകളും സിദ്ധചാരണസംഘങ്ങളും അതിനെ സേവിക്കുന്നു; അതു വിസ്തൃതവും അതിമനോഹരവുമാണ്. ആയിരം കണ്ണുകളുള്ള ഇന്ദ്രൻ എല്ലാ പർവദിനങ്ങളിലും അതിനെ സമീപിക്കുന്നു — ഈ വാക്കുകൊണ്ട് ആ പർവതത്തിന്റെ ദൈവികമായ പ്രതിഷ്ഠ സൂചിപ്പിക്കുന്നു. അതിന്റെ മറുകരയിൽ നൂറു യോജന വിസ്താരമുള്ള, മനുഷ്യർക്ക് എത്തിപ്പെടാൻ കഴിയാത്ത, ജ്വലിക്കുന്ന ഒരു ദ്വീപുണ്ട്; അതു ചുറ്റും തിരയണം; അവിടെ സർവാത്മനാ, വിശേഷിച്ചും, സീതയെ അന്വേഷിക്കണം. ആ ദേശംതന്നെയാണ് വധ്യനും ദുരാത്മാവും രാക്ഷസാധിപനും ഇന്ദ്രനു തുല്യമായ ശോഭയുള്ളവനുമായ രാവണന്റെ വാസസ്ഥാനം. ഇവിടെ ആദ്യമായി ലങ്കയെക്കുറിച്ചുള്ള സൂചന വ്യക്തമായി നൽകുന്നു; എങ്കിലും പേരെടുത്തു പറയുന്നില്ല — കവി രഹസ്യം ക്രമേണ മാത്രം അനാവരണം ചെയ്യുന്നു. ദക്ഷിണസമുദ്രത്തിന്റെ മധ്യത്തിൽ നിഴൽ പിടിച്ചു വലിച്ചു ഭക്ഷിക്കുന്ന അംഗാരക എന്ന രാക്ഷസി വസിക്കുന്നു; ജീവികളുടെ നിഴൽ പിടിച്ചുവലിച്ച് അവയെ വശത്താക്കുന്നു എന്നതാണ് അവളുടെ ഭയങ്കരത. ഇങ്ങനെ സംശയങ്ങളെ നിസ്സംശയമാക്കി, സംശയം നീങ്ങിയ വാനരന്മാർ അമിതതേജസ്വിയായ നരേന്ദ്രന്റെ പത്നിയെ തിരയണം. ‘നഷ്ടസംശയാഃ’ (സംശയം നീങ്ങിയവർ) എന്ന വിശേഷണംകൊണ്ട് കവി അന്വേഷകന്റെ മാനസികാവസ്ഥയും നിർദേശിക്കുന്നു — സംശയമുള്ളവൻ ഒന്നും നിശ്ചയത്തോടെ കാണുകയില്ല. ‘വധ്യസ്യ’ (വധ്യന്റെ) എന്ന പദം രാവണന്റെ ഭാവി നിർണയിക്കപ്പെട്ടതുപോലെ പറയുന്നു; സുഗ്രീവന് അവന്റെ സ്ഥാനം നിശ്ചയമായി അറിയില്ലെങ്കിലും അവന്റെ അന്ത്യം നിശ്ചയമായും അറിയാം. മഹേന്ദ്രത്തിന്റെ വർണന വിസ്തരിച്ചു ചെയ്തിരിക്കുന്നു; കാരണം പിന്നീട് ആ പർവതത്തിൽനിന്നുതന്നെയാണ് ഹനുമാൻ സമുദ്രം ലംഘിക്കുന്നത്; കവി ഇവിടെ വരാനിരിക്കുന്ന സുന്ദരകാണ്ഡത്തിന്റെ വിത്തു വിതയ്ക്കുന്നു. ‘അഗസ്ത്യേന വിനിവേശിതഃ’ (അഗസ്ത്യൻ സ്ഥാപിച്ചത്) എന്ന വാക്കുകൊണ്ട് പർവതത്തിന്റെ ദൈവികമായ ഉദ്ഭവം സൂചിപ്പിക്കുന്നു — അഗസ്ത്യൻ വിന്ധ്യനെയും നിയന്ത്രിച്ചു എന്നു പുരാണപ്രസിദ്ധമാണല്ലോ. ദ്വീപിന്റെ ‘മനുഷ്യർക്ക് എത്തിപ്പെടാൻ കഴിയാത്തത്’ എന്ന വിശേഷണംകൊണ്ട് അതിന്റെ ദുഷ്പ്രാപ്യത പറയുന്നു; എങ്കിലും വാനരന്മാരോട് അവിടെ പോകാൻ ആജ്ഞാപിക്കുന്നു, കാരണം അവർ മനുഷ്യരല്ല. അംഗാരകയുടെ നിഴൽപിടിത്തം സമുദ്രമാർഗത്തിലെ ആദ്യത്തെ വിഘ്നമാണ്; അതു സുന്ദരകാണ്ഡത്തിൽ സിംഹികയുടെ രൂപത്തിൽ വീണ്ടും വരും. ‘സിദ്ധചാരണസംഘങ്ങൾ സേവിക്കുന്നത്’ എന്നതുകൊണ്ട് മഹേന്ദ്രത്തിന്റെ പാവനത്വം പറയുന്നു.

ആ ദ്വീപു കടന്ന് നൂറു യോജന സമുദ്രത്തിൽ സിദ്ധചാരണന്മാർ സേവിക്കുന്ന ശ്രീമത്തായ പുഷ്പിതകം എന്ന പർവതമുണ്ട്. ചന്ദ്രസൂര്യരശ്മികൾപോലെ ശോഭിക്കുന്നതും സാഗരജലത്തെ ആശ്രയിച്ചു നിൽക്കുന്നതുമായ അത് വിപുലമായ ശിഖരങ്ങൾകൊണ്ട് ആകാശത്തെ ഉരസുന്നതുപോലെ ശോഭിക്കുന്നു. അതിന്റെ സ്വർണമയമായ ഒരു ശിഖരത്തെ സൂര്യൻ സേവിക്കുന്നു; വെളുത്ത വെള്ളിമയമായ മറ്റേ ശിഖരത്തെ ചന്ദ്രൻ സേവിക്കുന്നു; ആ പർവതത്തെ കൃതഘ്നരും ക്രൂരരും നാസ്തികരും കാണുന്നില്ല. ഇതാണ് ഈ സർഗത്തിലെ ഒരു നൈതികോപദേശം — ദിവ്യവസ്തു ശുദ്ധചിത്തർക്കുമാത്രമേ ഗോചരമാകൂ. ശിരസ്സുനമിച്ചു പ്രണമിച്ച് വാനരന്മാർ അതിനെ തിരയണം. അതു കടന്ന് ദുർഗമമായ വഴിയിലൂടെ പതിനാലു യോജന ചെന്നാൽ സൂര്യവാൻ എന്ന പർവതവും, പിന്നെ എല്ലാ ഇഷ്ടഫലങ്ങളും നൽകുന്നവയും എല്ലാ കാലത്തും മനോഹരവുമായ വൃക്ഷങ്ങളോടുകൂടിയ വൈദ്യുതം എന്ന പർവതവും ലഭിക്കും. അവിടെ ഉത്തമമായ കിഴങ്ങുകളും പഴങ്ങളും ഭക്ഷിച്ച്, ആസ്വാദ്യമായ മധു കുടിച്ച്, മുന്നോട്ടു പോകണം — വഴിയിലെ ക്ഷീണം മാറ്റുന്നതിനെക്കുറിച്ചുപോലും രാജാവു ചിന്തിച്ചിരിക്കുന്നു; ഇതിൽ അവന്റെ വാത്സല്യം കാണാം. പിന്നെ കണ്ണിനും മനസ്സിനും ആനന്ദം നൽകുന്ന കുഞ്ജരം എന്ന പർവതമുണ്ട്. മുപ്പതാം ശ്ലോകം മൂന്ന് അർധങ്ങളിലായി രചിച്ചതാണ്. പുഷ്പിതകത്തിന്റെ രണ്ടു ശിഖരങ്ങൾ — ഒന്നു സ്വർണമയവും സൂര്യൻ സേവിക്കുന്നതും, മറ്റേതു വെള്ളിമയവും ചന്ദ്രൻ സേവിക്കുന്നതും — എന്ന വർണനയിലൂടെ കവി പകലിന്റെയും രാത്രിയുടെയും ശോഭാഭേദം ചിത്രീകരിക്കുന്നു. സൂര്യവാൻ, വൈദ്യുതം, കുഞ്ജരം എന്നീ മൂന്നു പേരുകളും തേജസ്സിനെത്തന്നെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു; അതിലൂടെ വഴിയുടെ ദിവ്യത ക്രമേണ വർധിക്കുന്നു. ‘ദുർഗമമായ വഴിയിലൂടെ പതിനാലു യോജന’ എന്ന സംഖ്യാനിർദേശംകൊണ്ട് കവി വഴിയുടെ കഷ്ടം അളക്കുന്നു. വൈദ്യുതത്തിൽ എല്ലാ ഇഷ്ടഫലങ്ങളും നൽകുന്ന വൃക്ഷങ്ങളുണ്ടെന്നു പറഞ്ഞിരിക്കുന്നു; അതിനാൽ അവിടെ സുഖമായി വിശ്രമിക്കാം. മധുപാനത്തെക്കുറിച്ചുള്ള പരാമർശം വാനരസ്വഭാവത്തിന് അനുയോജ്യമാണ്; അതു പിന്നീടു മധുവനത്തിൽ വീണ്ടും വരും.

കുഞ്ജരത്തിൽ വിശ്വകർമാവു നിർമിച്ച അഗസ്ത്യഭവനമുണ്ട്. അവിടെ ഒരു യോജന വിസ്താരവും പത്തു യോജന ഉയരവുമുള്ള, പലവിധ രത്നങ്ങളാൽ അലംകൃതമായ, സ്വർണമയമായ ദിവ്യമന്ദിരമുണ്ട്. അവിടെത്തന്നെയാണ് സർപ്പങ്ങളുടെ വാസസ്ഥാനമായ ഭോഗവതി എന്ന നഗരി — വിശാലമായ വീഥികളുള്ളതും ദുർധർഷവും എല്ലാ ഭാഗത്തും സംരക്ഷിതവും, മൂർച്ചയുള്ള ദംഷ്ട്രകളുള്ള മഹാവിഷമുള്ള ഘോരസർപ്പങ്ങളാൽ കാക്കപ്പെടുന്നതും. അതിൽ മഹാഘോരനായ സർപ്പരാജൻ വാസുകി വസിക്കുന്നു; അവിടെ ചെന്ന് ആ നഗരിയും തിരയണം. അവിടെയുള്ള, മറഞ്ഞുകിടക്കുന്ന അടുത്തടുത്ത പ്രദേശങ്ങളും കാണണം — ഗൂഢസ്ഥാനങ്ങൾതന്നെയാണ് അപഹർത്താവിന്റെ ആശ്രയങ്ങളാകുന്നത് എന്നാണ് ആശയം. ആ ദേശം കടന്നാൽ എല്ലാ രത്നങ്ങളും നിറഞ്ഞ ശ്രീമത്തായ ഋഷഭം എന്ന മഹാപർവതമുണ്ട്; അവിടെ ഗോശീർഷകം, പദ്മകം, ഹരിശ്യാമം എന്നീ അഗ്നിപോലെ ശോഭിക്കുന്ന ദിവ്യചന്ദനങ്ങൾ ഉണ്ടാകുന്നു. ആ ചന്ദനം കണ്ടാലും ഒരിക്കലും തൊടരുത്. സംരക്ഷണത്തിന്റെയും നിഷേധത്തിന്റെയും ഈ ചേർച്ച കവി ശ്രദ്ധാപൂർവം സ്ഥാപിക്കുന്നു — ദിവ്യമായതു കാണാനുള്ളതാണ്, എടുക്കാനുള്ളതല്ല. ഇങ്ങനെ സുഗ്രീവൻ വഴി കാണിക്കുക മാത്രമല്ല, വഴിയിലുള്ള വിഘ്നങ്ങളും നിഷേധങ്ങളും മുൻകൂട്ടി പറയുകയും ചെയ്യുന്നു; അറിവില്ലായ്മകൊണ്ടു വാനരന്മാർ ആപത്തിൽ പെടാതിരിക്കാൻ. ഭോഗവതിയുടെ വർണന വിശേഷിച്ചും ഭയങ്കരമാണ് — വിശാലമായ വീഥികൾ, ദുർധർഷമായ സംരക്ഷണം, മൂർച്ചയുള്ള ദംഷ്ട്രകളുള്ള മഹാവിഷസർപ്പങ്ങൾ, സാക്ഷാൽ വാസുകിയും. എന്നിട്ടും അവിടെയും അന്വേഷിക്കണമെന്ന് ആജ്ഞ; അതിലൂടെ കാര്യത്തിന്റെ ഗൗരവം ഭയത്തെക്കാൾ വലുതാണെന്നു സിദ്ധിക്കുന്നു. ഋഷഭത്തിലെ ചന്ദനം വീണ്ടും ലോഭത്തിന്റെ പരീക്ഷയാണ് — എല്ലാവർക്കും പ്രിയമായതുതന്നെ നിഷിദ്ധം. ഗോശീർഷകം, പദ്മകം, ഹരിശ്യാമം എന്നിങ്ങനെ ചന്ദനത്തിന്റെ മൂന്നു ഭേദങ്ങൾ എണ്ണിയിരിക്കുന്നു; അവയുടെ പ്രഭ അഗ്നിക്കു തുല്യമെന്നും പറഞ്ഞിരിക്കുന്നു. അഗസ്ത്യഭവനത്തിന്റെ അളവും കണക്കുകൊണ്ടു പറഞ്ഞിരിക്കുന്നു — ഒരു യോജന വിസ്താരം, പത്തു യോജന ഉയരം. വിശ്വകർമാവിന്റെ നിർമിതി എന്ന വാക്കുകൊണ്ട് അതിന്റെ ദിവ്യത്വം സിദ്ധമാകുന്നു.

രോഹിതന്മാർ എന്ന ഘോരരായ ഗന്ധർവന്മാർ ആ ചന്ദനവനം കാക്കുന്നു. അവിടെ സൂര്യനെപ്പോലെ ശോഭിക്കുന്ന അഞ്ചു ഗന്ധർവപതികൾ — ശൈലൂഷൻ, ഗ്രാമണി, ശിക്ഷൻ, ശുകൻ, ബഭ്രു — വസിക്കുന്നു; അതു സൂര്യന്റെയും ചന്ദ്രന്റെയും അഗ്നിയുടെയും ശരീരംപോലെ ശോഭിക്കുന്ന പുണ്യകർമാക്കളുടെ വാസസ്ഥാനമാണെന്നു പറഞ്ഞിരിക്കുന്നു. ഭൂമിയുടെ അറ്റത്ത് ദുർധർഷരും സ്വർഗം ജയിച്ചവരുമായ അവർ നിലകൊള്ളുന്നു. അതിനപ്പുറം അതിദാരുണമായ പിതൃലോകമാണ്; അതു വാനരന്മാർക്കു ചെല്ലാനുള്ളതല്ല; കഠിനമായ ഇരുട്ടിനാൽ മൂടപ്പെട്ട അതുതന്നെയാണ് യമന്റെ രാജധാനി. ഇത്രത്തോളം മാത്രമേ വീരരായ വാനരശ്രേഷ്ഠന്മാർക്ക് അന്വേഷിക്കാനോ പോകാനോ കഴിയൂ; അതിനപ്പുറം സഞ്ചരിക്കുന്നവർക്കു ഗതിയില്ല. നാല്പത്തഞ്ചാം ശ്ലോകം മൂന്ന് അർധങ്ങളിലായി രചിച്ചതാണ്. ഇവിടെ സുഗ്രീവൻ ഭൂമിശാസ്ത്രപരമായ അതിർത്തി വ്യക്തമായി നിർദേശിക്കുന്നു — ജീവലോകത്തിന്റെ അവസാനംതന്നെയാണ് അന്വേഷണത്തിന്റെയും അവസാനം. ഈ അതിർത്തി ഭയംകൊണ്ടു മാത്രമല്ല, ധർമംകൊണ്ടുമാണ് — പിതൃലോകത്തിൽ ജീവിച്ചിരിക്കുന്നവർക്കു പ്രവേശനം വിധിച്ചിട്ടില്ല. ‘സ്വർഗജിതഃ’ (സ്വർഗം ജയിച്ചവർ) എന്ന പദംകൊണ്ട് ആ ഗന്ധർവന്മാർ തപസ്സുകൊണ്ടു സ്വർഗം നേടിയവരാണെന്നറിയാം. അഞ്ചു ഗന്ധർവപതികളുടെ പേരുകൾ പ്രത്യേകം എണ്ണിയിരിക്കുന്നു; അതിലൂടെ അവരുടെ വ്യക്തിത്വം സ്ഥാപിക്കുന്നു.

ഇതെല്ലാം നോക്കിക്കണ്ട്, കാണുന്ന മറ്റെന്തും നിരീക്ഷിച്ച്, വൈദേഹിയുടെ ഗതി അറിഞ്ഞ് വാനരന്മാർ മടങ്ങിവരേണ്ടതാണ്. ഒരു മാസത്തിനുമുമ്പുതന്നെ മടങ്ങിവന്ന് ‘സീതയെ കണ്ടു’ എന്നു പറയുന്നവൻ എനിക്കു തുല്യമായ ഐശ്വര്യത്തോടെ ഭോഗങ്ങളനുഭവിച്ചു സുഖമായി വിഹരിക്കും. അവനെക്കാൾ പ്രിയപ്പെട്ടവനായി എനിക്കു മറ്റാരുമില്ല — എന്റെ പ്രാണനെക്കാളും; പലവട്ടം അപരാധം ചെയ്തവനായാലും അവൻ എന്റെ ബന്ധുവായിരിക്കും — ഈ വാക്കുകൊണ്ട് സുഗ്രീവൻ ക്ഷമയുടെ ഉറപ്പും നൽകുന്നു. ഒടുവിൽ പുഷ്പിതാഗ്രാവൃത്തത്തിൽ അവൻ പറയുന്നു — അമിതബലവും പരാക്രമവുമുള്ള നിങ്ങൾ വിപുലഗുണങ്ങളുള്ള കുലങ്ങളിൽ ജനിച്ചവരാണ്; രാജപുത്രിയെ എങ്ങനെ കണ്ടെത്താമോ അങ്ങനെ, അതിനു യോജിച്ച ഉയർന്ന പുരുഷപ്രയത്നം ആരംഭിക്കുവിൻ. ഇവിടെ ഭയത്തിന്റെ സ്ഥാനത്ത് പുരസ്കാരത്തിന്റെ വാക്കു സ്ഥാപിച്ചിരിക്കുന്നു — രാജാവ് ദണ്ഡംകൊണ്ടല്ല, സ്നേഹംകൊണ്ടുതന്നെ പ്രേരിപ്പിക്കുന്നു. കുലത്തെയും ഗുണത്തെയും ഓർമിപ്പിക്കുന്നതു ക്ഷത്രിയനീതിക്ക് അനുസൃതമാണ്; അതിലൂടെ വാനരന്മാർ തങ്ങളുടെ ഗൗരവം ഓർത്ത് ഉത്സാഹം നേടട്ടെ. ‘പുരുഷാർഥം ആരഭധ്വം’ (പുരുഷപ്രയത്നം ആരംഭിക്കുവിൻ) എന്ന അവസാനപദമാണ് സർഗത്തിന്റെ സാരം — ഫലം ദൈവാധീനമാണ്, ആരംഭമാകട്ടെ പുരുഷാധീനവും. ഒരു മാസത്തെ അവധിയുടെ നിർദേശം പിന്നീടു കഥയിൽ പിരിമുറുക്കം സൃഷ്ടിക്കും; കാരണം തെക്കേ സംഘംതന്നെയാണ് സമയം അതിക്രമിക്കുന്നത്.

Having sent that great army of monkeys off to the east, Sugrīva now dispatched to the south a band of monkeys he had chosen with care. The word the poet uses, "chosen", means that these were not picked up at random but marked out and selected on purpose. Among them were Nīla, son of the Fire-god; Hanumān; Jāmbavān of great might, son of the Grandsire Brahmā; Suhotra, Śarāri and Śaragulma; Gaja, Gavākṣa, Gavaya, Suṣeṇa and Vṛṣabha; Mainda and Dvivida; a second Suṣeṇa and Gandhamādana; and Ulkāmukha and Anaṅga, the two sons of the Fire-god. Two Suṣeṇas are named because there were two: one was Tārā's father, the other a different leader of monkey troops. These heroes, swift and valiant, with Aṅgada at their head, received their orders from the lord of the monkey hosts, whom the poet calls "discerning" — a king who knew the strength and temper of each monkey and set each to the work that suited him. He put mighty Aṅgada in front of them all and assigned them the southern quarter, and then, one after another, he named to those chiefs every hard-to-reach region that lay in that direction. Here the poet shows how well Sugrīva knew the earth: a bare command was not enough; the road itself had to be described in detail, or the search would lose its way. Aṅgada's place at the head reflects his standing as crown prince; far from being slighted as Vālī's son, he was given the command. Of all the quarters the south matters most, for that is where Rāvaṇa lives and where Hanumān's great deed awaits. The poet gave these two sargas over to geography, yet every name moves the story forward. The monkeys were many, the quarters four, and the time allowed only a month, so what counted in planning was intelligence, not strength. With two sons of Fire and a son of Brahmā among them, this army clearly carried a share of the gods. And Hanumān's name slips by almost unremarked in the list, a quiet hint that he is the one who will achieve everything.

First Sugrīva pointed them to the Vindhya mountain with its thousand peaks, covered in trees and creepers of every kind, and to the lovely river Narmadā, haunted by great serpents; these two are the gateway to the southern road. After that they were to see the lovely Godāvarī, the great river Kṛṣṇaveṇī, the illustrious Varadā, and the lands of the Mekhalas and Utkalas and the cities of Daśārṇa. He told them to search on every side among the peoples of Ābravantī and Avantī, the Vidarbhas, the Ṛṣṭikas, the charming Māhiṣakas, the Vaṅgas, the Kaliṅgas and the Kauśikas. Having searched the Daṇḍaka forest with its mountains, rivers and caves, and looked over the Godāvarī once more, they were to go on to the Āndhras, the Puṇḍras, the Colas, the Pāṇḍyas and the Keralas. The mention of the Daṇḍaka forest is especially pointed, since that is where Sītā was carried off; searching there again was only natural. The poet leads this list in order from north to south: first the Vindhya, then the Narmadā, then the rivers of the south, then the peoples of the middle country, and last the Drāviḍa lands. Twice Sugrīva says "look over all of it", stressing that the search must be complete, with nothing left out. Naming the rivers, the poet keeps their epithets too, so that the listener can picture them; "haunted by great serpents" is used of both the Narmadā and the Varadā and conveys their depth. Eastern and southern peoples are mixed together in the list because the southern road is so vast.

Next they were to search Ayomukha, a great mountain adorned with mineral ores, with wondrous peaks, woods bright with flowers and tracts full of sandal groves; "adorned with ores" points to its red chalk and other minerals. Then they would come to the divine river Kāverī, whose clear waters are auspicious and where troops of apsarases play. On the summit of Mount Malaya they would see Agastya, best of sages, bright as the sun and of great splendour; the brilliance won by his austerities is likened to the sun's, and "best of sages" sets him above all other seers. Given leave by that gracious great soul, they would cross the great river Tāmraparṇī, haunted by crocodiles, which, screened by lovely sandal groves and with islands hidden in her waters, plunges into the sea as a loving young woman goes to her beloved. This is a famous image of the poet's: a river meeting the ocean is pictured as a bride joining her husband, the river as a woman and the sea as her lover, a figure found in many places in the Rāmāyaṇa. Only by crossing the island-studded Tāmraparṇī is the Pāṇḍya country reached; there they would see the golden, divine gate of the Pāṇḍyas, set with pearls and gems, a sign of that kingdom's wealth, for its pearls come from the sea. After that, reaching the ocean, they were to settle their course and go on. The meeting with Agastya is the centre of this passage: the sage who in the Araṇya Kāṇḍa gave Rāma a divine bow and two inexhaustible quivers is here the monkeys' guide in the south. "Given leave" reflects good conduct: it would not be right to go on without the sage's consent, and the monkeys, strong as they are, show humility before an ascetic. In describing the Kāverī and the Tāmraparṇī the poet does more than mark a route; he paints the beauty of the south, and with a single word each he sets the two rivers apart — the Kāverī's clear waters speak of her purity, the Tāmraparṇī's crocodiles of her danger.

Then they would see Mahendra, best of mountains, glorious, with wondrous ridges and trees, which Agastya had set down there in the sea. Made of gold, it stands plunged into the great ocean, adorned with many flowering trees and creepers, graced by the foremost of gods, sages and yakṣas and by apsarases, thronged with siddhas and cāraṇas and utterly delightful. The thousand-eyed Indra visits it at every change of the moon, a sign of its sacred standing, and its being "set there by Agastya" tells of its divine origin, just as Agastya is well known to have held the Vindhya in check. Beyond its farther shore lies a blazing island a hundred leagues broad that men cannot reach. They were to search it on every side and, above all, to seek Sītā there with their whole soul, for that land is the home of Rāvaṇa, the wicked lord of the rākṣasas, whose splendour rivals Indra's and who is doomed to die. Here, for the first time, Laṅkā is clearly pointed to, though not yet named; the poet uncovers the secret step by step. Calling Rāvaṇa "doomed" speaks as if his fate were already settled: Sugrīva does not know exactly where he lives, but he knows for certain how he will end. The island is out of reach for men, and yet the monkeys are sent there, for they are not men. In the middle of the southern ocean, Sugrīva warned, lives a rākṣasī named Aṅgāraka who seizes a creature's shadow, drags it into her power and eats it — the first danger of the sea-road, one that will return in the Sundara Kāṇḍa in the form of Siṃhikā. So, resolving every doubt and putting doubt aside, they were to seek out the wife of that king of measureless power; the words "putting doubt aside" describe the searcher's state of mind, for no one who is full of doubt sees anything clearly. Mahendra is described at length because it is from this very mountain that Hanumān will leap across the ocean; here the poet sows the seed of the Sundara Kāṇḍa to come.

Past that island, a hundred leagues out in the sea, stands the glorious mountain Puṣpitaka, frequented by siddhas and cāraṇas. Bright as the rays of sun and moon, resting on the ocean's waters, it shines with broad peaks that seem to score the sky. The sun attends one of its peaks, which is of gold, and the moon the other, white and silver; with this the poet contrasts the beauty of day and of night. The ungrateful, the cruel and the unbelieving never see that mountain — the one moral lesson in the sarga, that what is divine is visible only to the pure in mind. The monkeys were to bow their heads to it and then search it. Beyond it, fourteen leagues away by a hard road, lies the unassailable mountain Sūryavān — the number measures the hardship of the journey — and past that the mountain Vaidyuta, whose trees bear every fruit one could want and are delightful in every season, so that rest there would be easy. There they were to eat choice roots and fruits and drink fine honey before going on; the king has thought even about their weariness on the road, which shows his care for them, and the honey suits the monkeys' nature, a theme that will return at the Honey Grove. Then comes the mountain Kuñjara, pleasing to eye and heart. All three names, Sūryavān, Vaidyuta and Kuñjara, speak of radiance, and with each the road grows more divine.

On Kuñjara stands the house of Agastya built by Viśvakarman, a divine golden dwelling a league broad and ten leagues high, adorned with every kind of jewel; the poet even gives its measurements, and its builder proves it divine. There too is Bhogavatī, the city of the serpents, with broad streets, unassailable, guarded on every side by dreadful serpents with sharp fangs and deadly venom, where the terrible serpent king Vāsuki lives. The description is meant to frighten: wide streets, impregnable guard, venomous snakes and Vāsuki himself. Yet the order is that even there they must go in and search, which shows that the weight of the task outweighs the fear. Every enclosed and hidden tract there must also be examined, for such secret places are just where an abductor would take refuge. Beyond that land stands the great mountain Ṛṣabha, glorious and made of every kind of jewel, where divine sandal grows in three kinds, gośīrṣaka, padmaka and hariśyāma, glowing like fire. But that sandal, even when they saw it, they must never touch. The poet sets guarding and forbidding side by side with care: what is divine may be looked at but not taken, and the sandal everyone loves is here a test of greed. So Sugrīva does not only show the way; he tells them in advance of the obstacles and prohibitions on it, so that they will not stumble into disaster out of ignorance.

That sandal grove is guarded by dreadful gandharvas called the Rohitas. Five gandharva lords live there, bright as the sun — Śailūṣa, Grāmaṇī, Śikṣa, Śuka and Babhru, each named separately so that each stands as an individual — and it is the home of holy beings whose bodies shine like sun, moon and fire. At the end of the earth stand these unassailable ones who have won heaven, as "winners of heaven" tells us, by their austerities. Beyond that the monkeys must not go, for there lies the dreadful world of the fathers, not a place for monkeys, and Yama's capital wrapped in painful darkness. That far, and no farther, could the heroic monkeys search or travel; beyond it there is no road even for those who can go where they please. Here Sugrīva draws a clear boundary: where the world of the living ends, the search ends too. The limit is set not only by fear but by dharma, for the living may not enter the world of the dead.

When they had surveyed all this and whatever else came into view, and had learnt where Vaidehī was, they were to come back. Whoever returned within the month and said "Sītā has been seen" would live happily in luxury, with wealth equal to Sugrīva's own. No one would be dearer to him, dearer even than his own life; however often such a monkey had offended, he would be his kinsman — so Sugrīva promised forgiveness as well. Last, in a closing verse of a different metre, he told them that they were of measureless strength and valour, born in families rich in virtue, and that they must undertake a deed of manly worth great enough to win back the daughter of the king of men. Here reward takes the place of fear: the king drives them not with punishment but with affection. Reminding them of their families and their virtues follows the policy of kings, so that the monkeys, remembering their own honour, would be fired with zeal. "Undertake a deed of manly worth" sums up the sarga: the outcome rests with fate, but the undertaking rests with oneself. And the month's deadline will later build the story's tension, for it is this southern band that will let the time run out.