अथ समृद्धार्थः प्लवगेश्वरः राजा सुग्रीवः नरशार्दूलं परबलार्दनं रामम् उवाच — मम विषये वासिनः बलिनः कामरूपिणः महेन्द्राभाः वानरेन्द्राः आगताः विनिविष्टाः च। ते इमे बहुविक्रान्तैः बलिभिः भीमविक्रमैः सह आगताः घोराः वानराः दैत्यदानवसंनिभाः। ख्यातकर्मापदानाः बलवन्तः जितक्लमाः पराक्रमेषु विख्याताः व्यवसायेषु च उत्तमाः। हे राम, पृथिव्यम्बुचराः नानानगनिवासिनः कोट्योघाः इमे वानराः तव किंकराः प्राप्ताः। सर्वे निदेशवर्तिनः, सर्वे गुरुहिते स्थिताः; हे अरिंदम, तव अभिप्रेतम् अनुष्ठातुं ते शक्ष्यन्ति। ते इमे बहुसाहस्रैः अनीकैः भीमविक्रमैः सह आगताः घोराः दैत्यदानवसंनिभाः। हे नरव्याघ्र, यत् प्राप्तकालं मन्यसे तत् उच्यताम्; त्वत्सैन्यं त्वद्वशे युक्तम्, आज्ञापयितुम् अर्हसि। एषाम् इदं कार्यं मम तत्त्वतः विदितं कामम्, तथापि यथायुक्तम् आज्ञापयितुम् अर्हसि इति। सेनापतिः बलं समाहृत्य स्वामिनः आज्ञां प्रतीक्षते — एषा एव मर्यादा। ‘समृद्धार्थः’ इति प्रथमपदेन एव सुग्रीवस्य अवस्था सूच्यते — यस्य प्रयोजनं सिद्धम्, तस्य वचनं निश्चयपूर्णं भवति। तृतीयः सप्तमश्च श्लोकौ प्रायः समानौ; तयोः पूर्वार्धे एव भेदः — ‘बहुविक्रान्तैर्बलिभिः’ इति च ‘बहुसाहस्रैरनीकैः’ इति च। एषा पुनरुक्तिः वुल्गेटस्य एव विशेषः, समीक्षितसंस्करणे सा न दृश्यते। ‘पृथिव्यम्बुचराः’ इति पदेन वानराणां स्थलजलयोः उभयत्र सञ्चारः सूचितः, यत् अग्रे समुद्रलङ्घनस्य पूर्वसूचना इव। ‘कोट्योघाः’ इति च संख्यायाः प्रवाहरूपेण वर्णनम् — न गण्यन्ते, अपितु ओघवत् प्रवहन्ति इति भावः। ‘तव किंकराः’ इति वचनेन सुग्रीवः स्वसैन्यम् एव रामाय समर्पयति। ‘जितक्लमाः’ इति च दीर्घयात्रायाः योग्यता सूचिता।

तथा ब्रुवाणं सुग्रीवं दशरथात्मजः रामः बाहुभ्यां सम्परिष्वज्य इदं वचनम् अब्रवीत् — हे सौम्य, वैदेही जीवति वा न वा इति ज्ञायताम्; हे महाप्राज्ञ, यस्मिन् देशे रावणः वसति सः च देशः ज्ञायताम्। वैदेहीं रावणस्य निलयं च अधिगम्य ततः अहं तस्मिन् काले त्वया सह प्राप्तकालं विधास्यामि। हे वानरेन्द्र, अस्मिन् कार्ये अहं प्रभुः न, न च लक्ष्मणः; हे प्लवगेश्वर, त्वम् एव अस्य कार्यस्य हेतुः प्रभुः च। हे विभो, त्वम् एव मम कार्यविनिश्चयम् आज्ञापय; हे वीर, त्वं मम कार्यं जानासि, न संशयः। सुहृद्द्वितीयः विक्रान्तः प्राज्ञः कालविशेषवित् च भवान् अस्मद्धिते युक्तः सुहृत् आप्तः अर्थवित्तमः च। रामः स्वयं कर्तृत्वं त्यक्त्वा मित्रे एव तत् आरोपयति — एतत् विश्वासस्य परमं रूपम्; यः मित्रं प्रभुं करोति सः एव मित्रस्य उत्साहं वर्धयति। रामस्य प्रथमा आज्ञा न युद्धविषया, अपितु ज्ञानविषया — ‘ज्ञायताम्’ इति; अन्वेषणम् एव सर्वप्रथमं कार्यम् इति सः जानाति। ‘जीवति वा न वा’ इति संशयः रामस्य हृदयस्य व्यथां प्रकाशयति, तथापि सः धैर्येण कार्यक्रमं रचयति। ‘सुहृद्द्वितीयः’ इति विशेषणम् अत्र बहुविधम् अर्थं वहति — सुग्रीवः स्वयं मित्रवान्, मित्रैः सह च कार्यं करोति। ‘कालविशेषवित्’ इति च राजनीत्याः मूलगुणः — यः कालं न जानाति सः सर्वं नाशयति। एवं रामः स्तुतिपुरःसरम् एव आज्ञां दापयति, स्वयं च कर्तृत्वं परिहरति। लक्ष्मणस्य नामग्रहणम् अपि तस्य विनयस्य अङ्गम्।

एवम् उक्तः सुग्रीवः रामस्य सांनिध्ये धीमतः लक्ष्मणस्य च समक्षे विनतं नाम यूथपम् अब्रवीत् — शैलाभं मेघनिर्घोषम् ऊर्जितं तं प्लवगेश्वरं प्रति सः आह — हे वानरोत्तम, सोमसूर्यनिभैः वानरैः सार्धं, देशकालनयैः युक्तः कार्यविनिश्चये विज्ञः त्वं तरस्विनां वानराणां शतसहस्रेण वृतः सशैलवनकाननां पूर्वां दिशम् अधिगच्छ। तत्र वैदेहीं सीतां रावणस्य निलयं च गिरिदुर्गेषु वनेषु नदीषु च मार्गध्वम्। रम्यां भागीरथीं नदीं, सरयूं, कौशिकीं च मार्गध्वम् इति। दिग्वर्णनम् अत्र आरभ्यते, यत् अस्य काण्डस्य विशिष्टम् अङ्गम् — भारतवर्षस्य पूर्वदिशः नद्यः, जनपदाः, द्वीपाः, पर्वताः च क्रमेण गण्यन्ते। विनतः नाम यूथपः शैलाभः मेघनिर्घोषः च इति द्वाभ्यां विशेषणाभ्यां तस्य आकारः स्वरः च वर्ण्येते। ‘देशकालनयैः युक्तः’ इति नायकस्य त्रयः गुणाः — देशज्ञानम्, कालज्ञानम्, नीतिज्ञानं च; एतैः एव दूतकार्यं सिध्यति। ‘शतसहस्रेण’ इति संख्या प्रत्येकस्य दिग्यूथस्य परिमाणं दर्शयति। पूर्वा दिक् प्रथमं निर्दिष्टा, यतः सा एव सूर्योदयस्य दिक्, मङ्गलदिक् च। सशैलवनकानना इति विशेषणेन अन्वेष्टव्यस्य प्रदेशस्य वैविध्यं सूच्यते — पर्वताः, वनानि, काननानि च पृथक् गण्यन्ते। रामलक्ष्मणयोः सांनिध्ये आज्ञादानेन सुग्रीवः स्वप्रतिज्ञां प्रत्यक्षीकरोति।

रम्यां कालिन्दीं यमुनां, यामुनं महागिरिं, सरस्वतीं, सिन्धुं, मणिनिभोदकं शोणं च मार्गध्वम्। शैलकाननशोभितां महीं कालमहीं च, ब्रह्ममालान् विदेहान् मालवान् काशिकोसलान् च, मागधान् महाग्रामान् पुण्ड्रान् अङ्गान् च तथा एव, कोशकाराणां भूमिं रजताकरां भूमिं च — सर्वं तत् ततस्ततः मार्गयद्भिः विचेतव्यम्। रामस्य दयितां भार्यां दशरथस्नुषां सीताम् अन्वेष्टव्याम् इति। नदीनां जनपदानां च एषा गणना प्राचीनस्य भारतवर्षस्य भूगोलं दर्शयति; कोशकारभूमिः रजताकरभूमिः च इति वाणिज्यदृष्ट्या अपि प्रदेशाः निर्दिष्टाः — काव्ये भूगोलः अपि रसवान् भवति इति अत्र दृश्यते। भागीरथी सरयूः कौशिकी यमुना सरस्वती सिन्धुः शोणः च इति सप्त प्रधानाः नद्यः क्रमेण उक्ताः; तासु सरस्वतीसिन्धू तु पश्चिमदेशीये अपि इह गणिते, येन कविः पूर्वदिशं विस्तृततया गृह्णाति इति ज्ञायते। जनपदानां गणने विदेहाः काशिकोसलाः मागधाः पुण्ड्राः अङ्गाः च इति पूर्वदेशीयाः स्पष्टाः। ‘मार्गयद्भिः’ इति शतृप्रत्ययान्तेन अन्वेषणस्य सातत्यं सूच्यते — न सकृत्, अपितु पुनः पुनः अन्वेष्टव्यम्। ‘रामस्य दयितां भार्याम्’ इति सम्बोधनेन अन्वेषणस्य लक्ष्यं सर्वदा स्मार्यते, यतः विस्तृते भूगोले लक्ष्यविस्मरणम् एव महान् दोषः। ‘दशरथस्नुषाम्’ इति सम्बन्धनिर्देशेन कुलगौरवम् अपि स्मार्यते।

समुद्रम् अवगाढान् पर्वतान् पत्तनानि च, मन्दरस्य कोटिं संश्रिताः ये केचित् आलयाः — तत्र सर्वत्र अन्वेष्टव्यम्। कर्णप्रावरणाः — ये कर्णैः एव वस्त्रम् इव आत्मानम् आवृण्वन्ति, ओष्ठकर्णकाः — येषां कर्णाः ओष्ठपर्यन्तं विस्तृताः, घोरलोहमुखाः, जवनाः एकपादकाः, अक्षयाः बलवन्तः पुरुषादकाः, तीक्ष्णचूडाः हेमाभाः प्रियदर्शनाः किराताः, आममीनाशनाः द्वीपवासिनः किराताः, अन्तर्जलचराः घोराः ये नरव्याघ्राः इति स्मृताः — एतेषां सर्वेषां काननौकसाम् आश्रयाः विचेयाः। ये च गिरिभिः प्लवनेन प्लवेन च गम्यन्ते ते अपि देशाः अन्वेष्टव्याः। एषु वर्णनेषु प्राचीनानां यात्रिकाणां श्रुतिपरम्परा प्रतिबिम्बिता — दूरदेशानां विचित्राः जातयः एवम् एव कथ्यन्ते स्म। कर्णप्रावरणाः इति ये उक्ताः तेषां कर्णौ एव वस्त्रम् इव देहम् आवृणुतः इति व्याख्यातारः; ओष्ठकर्णकाः तु येषां कर्णाः ओष्ठपर्यन्तं लम्बन्ते। एकपादकाः इति एकपादयुक्ताः, तथापि जवनाः — विरोधाभासः अत्र आश्चर्यं जनयति। ‘अक्षयाः’ इति येषां सन्ततिः न क्षीयते; ‘पुरुषादकाः’ इति नरभक्षकाः। नरव्याघ्राः इति येषाम् अधःकायः मनुष्यस्य इव, ऊर्ध्वकायः च व्याघ्रस्य इव। ‘प्लवनेन प्लवेन च’ इति पदाभ्यां तरणं नौकया गमनं च पृथक् निर्दिष्टे — समुद्रयात्रायाः द्वौ उपायौ। किरातानां द्वौ भेदौ अत्र उक्तौ — तीक्ष्णचूडाः हेमाभाः, द्वीपवासिनः आममीनाशनाः च।

यत्नवन्तः भूत्वा सप्तराजोपशोभितं यवद्वीपं, सुवर्णाकरमण्डितं सुवर्णरूप्यकद्वीपं च अन्विच्छत। यवद्वीपम् अतिक्रम्य शिशिरः नाम पर्वतः अस्ति, यः शृङ्गेण दिवं स्पृशति, देवदानवसेवितः च। एतेषां गिरिदुर्गेषु प्रपातेषु वनेषु च सहिताः सर्वे यशस्विनीं रामपत्नीं मार्गध्वम्। ततः शीघ्रवाहिनं शोणाख्यं रक्तजलं प्राप्य, सिद्धचारणसेवितं समुद्रस्य पारं गत्वा, तस्य रम्येषु तीर्थेषु विचित्रेषु वनेषु च वैदेह्या सह रावणः ततस्ततः मार्गितव्यः। यवद्वीपसुवर्णद्वीपयोः उल्लेखेन प्राचीनस्य समुद्रवाणिज्यस्य ज्ञानं सूच्यते; सुवर्णाकराणां रजताकराणां च निर्देशः अपि तम् एव अनुभवं प्रकटयति। ‘यत्नवन्तः’ इति पदेन अन्वेषणे विशेषः उद्यमः अपेक्ष्यते इति सूचितम्, यतः द्वीपाः दुर्गमाः। शिशिरपर्वतः दिवं शृङ्गेण स्पृशति इति अतिशयोक्त्या तस्य औन्नत्यं वर्ण्यते; देवदानवसेवितत्वेन च तस्य दिव्यता। शोणनदः ‘रक्तजलः’ इति उक्तः — तस्य जलं लोहधातुभिः रक्तवर्णम् इति लोकप्रसिद्धिः। ‘सिद्धचारणसेवितम्’ इति समुद्रपारस्य विशेषणम् अपि तस्य दिव्यतां सूचयति। एवं क्रमेण वर्णनं लौकिकात् दिव्यं प्रति गच्छति — प्रथमं ज्ञाताः नद्यः, ततः द्वीपाः, ततः च पौराणिकानि स्थानानि। ‘सहिताः सर्वे’ इति पदेन समूहेन एव अन्वेषणम् आदिष्टम्।

पर्वतप्रभवाः नद्यः सुभीमबहुनिष्कुटाः, दरीमन्तः पर्वताः, वनानि च मार्गितव्यानि। ततः सुभीमान् समुद्रद्वीपान् द्रष्टुम् अर्हथ — ऊर्मिमन्तं महारौद्रं क्रोशन्तम् अनिलोद्धतं समुद्रं च। तत्र महाकायाः असुराः ब्रह्मणा समनुज्ञाताः दीर्घकालं बुभुक्षिताः सन्तः नित्यशः छायां गृह्णन्ति। कालमेघप्रतिमं महोरगनिषेवितं महानादं तं महोदधिं तीर्थेन एव अभिगम्य, ततः लोहितं नाम रक्तजलं भीमं सागरं गत्वा, तां बृहतीं कूटशाल्मलीं प्रेक्ष्यथ। छायाग्रहणम् इति प्राचीना कल्पना — असुराः प्राणिनां छायाम् एव गृहीत्वा तान् आकर्षयन्ति; एतत् समुद्रयात्रायाः भयानकत्वं व्यनक्ति। ‘ब्रह्मणा समनुज्ञाताः’ इति वचनेन तेषाम् असुराणां कर्म विधिनियतम् इति सूच्यते — न ते स्वेच्छया, अपितु वरदानेन एव छायाम् आददते। ‘दीर्घकालं बुभुक्षिताः’ इति च तेषाम् अतृप्तिः; क्षुधा एव तेषां दण्डः। महोदधेः वर्णने कालमेघप्रतिमत्वं, महोरगनिषेवितत्वं, महानादत्वं च इति त्रयः भयजनकाः गुणाः उक्ताः। ‘तीर्थेन एव’ इति पदेन अपि सावधानता उपदिष्टा — यत्र तीर्थं तत्र एव अवतरणम्, अन्यत्र न। कूटशाल्मली नाम शाल्मलीद्वीपस्य चिह्नभूतः महावृक्षः, गरुडस्य निवासस्थानसमीपे स्थितः। ‘बृहतीम्’ इति विशेषणेन तस्य विशालता उक्ता।

तत्र नानारत्नविभूषितं कैलाससंकाशं विश्वकर्मणा विहितं वैनतेयस्य गृहम् अस्ति। तत्र शैलनिभाः भीमाः मन्देहाः नाम राक्षसाः नानारूपाः भयावहाः शैलशृङ्गेषु लम्बन्ते। ते सूर्यस्य उदयनं प्रति नित्यं जले पतन्ति, सूर्येण अभितप्ताः सन्तः पुनः पुनः लम्बन्ते। अहनि अहनि ब्रह्मतेजोभिः ते राक्षसाः निहताः भवन्ति। ततः पाण्डुरमेघाभं क्षीरोदं नाम सागरं द्रक्ष्यथ। मन्देहानां कथा पुराणेषु प्रसिद्धा — सूर्योदयकाले ते सूर्यम् अभिद्रवन्ति, ब्रह्मतेजसा च नित्यं हन्यन्ते, पुनः च जीवन्ति; एषा अनन्ता पुनरावृत्तिः दुष्कर्मणः अनन्तं फलम् इव प्रतिभाति। वैनतेयस्य गृहं विश्वकर्मणा निर्मितम् इति देवशिल्पिनः कौशलं स्मार्यते; नानारत्नविभूषितत्वेन कैलाससंकाशत्वेन च तस्य शोभा वर्ण्यते। मन्देहाः शैलनिभाः, भीमाः, नानारूपाः, भयावहाः च इति चतुर्भिः विशेषणैः वर्णिताः। ‘शैलशृङ्गेषु लम्बन्ते’ इति क्रिया विचित्रा — ते न तिष्ठन्ति, अपितु अवलम्बन्ते, यत् तेषाम् अस्थिरतां सूचयति। ‘अहन्यहनि’ इति वीप्सया नित्यम् एव तत् चक्रम् आवर्तते इति उक्तम्। ततः क्षीरोदस्य पाण्डुरमेघाभत्वेन वर्णनम् आरभ्यते, येन भयानकात् रम्यं प्रति रसपरिवर्तनं भवति। एषः रसपरिवर्तनक्रमः अस्मिन् सर्गे पुनः पुनः दृश्यते।

हे दुर्धर्षाः, तत्र गत्वा ऊर्मिभिः मुक्ताहारम् इव धारयन्तं तं सागरं द्रक्ष्यथ; तस्य मध्ये महान् श्वेतः ऋषभः नाम पर्वतः अस्ति। सः दिव्यगन्धैः कुसुमितैः आचितैः नगैः वृतः; तत्र राजतैः ज्वलितैः हेमकेसरैः पद्मैः युक्तं सुदर्शनं नाम सरः राजहंसैः समाकुलम् अस्ति। तत्र विबुधाः चारणाः यक्षाः किंनराः अप्सरोगणाः च हृष्टाः रिरंसवः तां नलिनीं समधिगच्छन्ति। क्षीरोदं समतिक्रम्य हे वानराः, तदा सर्वभूतभयावहं जलोदं सागरं द्रक्ष्यथ; तत्र और्वस्य कोपजं महत् तेजः हयमुखं कृतम् अस्ति। मुक्ताहारोपमा अत्र अतीव रमणीया — क्षीरसागरस्य श्वेताः ऊर्मयः एव मुक्ताहाराः इव प्रतिभान्ति। ऋषभपर्वतः महान् श्वेतः च इति द्वाभ्यां विशेषणाभ्यां क्षीरसागरमध्ये तस्य शोभा वर्ण्यते। सुदर्शनं नाम सरः राजतैः पद्मैः हेमकेसरैः च युक्तम् — रजतस्य श्वेतता सुवर्णस्य पीतता च मिलित्वा चित्रं वर्णं जनयतः। विबुधचारणयक्षकिंनराप्सरोगणानां तत्र आगमनं तस्य दिव्यतां प्रमाणयति; ‘रिरंसवः’ इति सन्नन्तपदेन तेषां क्रीडेच्छा सूचिता। ततः जलोदसागरस्य वर्णने पुनः भयम् आगच्छति — सर्वभूतभयावहम् इति विशेषणम् एव पर्याप्तम्। और्वस्य कोपजं तेजः हयमुखरूपेण तत्र स्थापितम् इति पौराणिकी कथा अत्र सङ्केतिता। ‘समतिक्रम्य’ इति पदेन यात्रायाः क्रमः स्पष्टः।

सचराचरं तत् महावेगं जलम् एव अस्य अग्नेः ओदनम् इति आहुः। तत्र सागरौकसां भूतानां विक्रोशतां नादः श्रूयते; असमर्थानां तेषां तत् वडवामुखं दृष्ट्वा एव आर्तनादः अभवत्। अयं श्लोकः षट्पादः — त्रीणि अर्धानि एकेन एव अङ्केन निबद्धानि। स्वादूदकस्य उत्तरे तीरे त्रयोदश योजनानि गत्वा जातरूपशिलः नाम सुमहान् कनकप्रभः पर्वतः अस्ति। तत्र चन्द्रप्रतीकाशं धरणीधरं पन्नगं पद्मपत्रविशालाक्षं द्रक्ष्यथ — पर्वतस्य अग्रे आसीनं सर्वदेवनमस्कृतं सहस्रशिरसं नीलवाससं देवम् अनन्तम्। तस्य महात्मनः त्रिशिराः काञ्चनः तालकेतुः पर्वतस्य अग्रे स्थापितः सवेदिकः विराजति। अनन्तः शेषनागः एव भूमेः धारकः इति पौराणिकी श्रुतिः अत्र अनुसृता। ‘ओदनं सचराचरम्’ इति वचनेन वडवानलस्य आहारः समुद्रजलम् एव, तत्र च स्थावरजङ्गमाः सर्वे अन्तर्भूताः इति उक्तम् — एतत् प्रलयाग्नेः इव भीषणं चित्रम्। ‘विक्रोशतां नादः श्रूयते’ इति श्रवणेन्द्रियद्वारा भयस्य वर्णनम्, न तु दर्शनेन एव। अनन्तस्य वर्णने चन्द्रप्रतीकाशत्वं, पद्मपत्रविशालाक्षत्वं, सहस्रशिरस्त्वं, नीलवाससत्वं च इति चत्वारि विशेषणानि — तेषु नीलं वस्त्रं श्वेतं शरीरं च इति वर्णविरोधः शोभाम् आवहति। त्रिशिराः काञ्चनः तालकेतुः सवेदिकः इति ध्वजस्य वर्णनम् अपि पूर्वदिशः चिह्नभूतम्। ‘सर्वदेवनमस्कृतम्’ इति च अनन्तस्य माहात्म्यम्।

तत् पूर्वस्यां दिशि त्रिदशेश्वरैः कृतं निर्माणम्। ततः परं हेममयः श्रीमान् उदयपर्वतः अस्ति। तस्य कोटिः दिवं स्पृष्ट्वा शतयोजनम् आयता; तत्र जातरूपमयी दिव्या सवेदिका विराजति। सः पर्वतः पुष्पितैः सालैः तालैः तमालैः कर्णिकारैः च, जातरूपमयैः दिव्यैः सूर्यसंनिभैः वृक्षैः च शोभते। तत्र योजनविस्तारं दशयोजनम् उच्छ्रितं सौमनसं नाम जातरूपमयं ध्रुवं शृङ्गम् अस्ति। तत्र पुरा त्रिविक्रमे पुरुषोत्तमः विष्णुः पूर्वं पदं कृत्वा द्वितीयं पदं मेरोः शिखरे चकार। त्रिविक्रमकथायाः स्मरणेन पूर्वदिशः माहात्म्यं स्थाप्यते — यत्र भगवतः प्रथमं पादन्यासः, तत् स्थानं सर्वदिक्षु प्रथमम्। उदयपर्वतस्य हेममयत्वं, शतयोजनायता कोटिः, जातरूपमयी सवेदिका च इति सुवर्णमयं चित्रम् एव निर्मितम्। वृक्षाणां गणने सालाः तालाः तमालाः कर्णिकाराः च उक्ताः, ते अपि जातरूपमयाः सूर्यसंनिभाः च — एवं पर्वतः वृक्षाः च सर्वं सुवर्णमयम्। सौमनसं शृङ्गं योजनविस्तारं दशयोजनोच्छ्रितं च इति परिमाणेन अपि निर्दिष्टम्। ‘ध्रुवम्’ इति विशेषणेन तस्य नित्यता उक्ता — कल्पान्तेऽपि तत् न नश्यति इति भावः। त्रिविक्रमकथायाः स्मरणेन अस्य स्थानस्य माहात्म्यं देवसम्बन्धेन स्थाप्यते। मेरुशिखरे द्वितीयः पादः इति च दिशोः सम्बन्धः सूचितः।

उत्तरेण जम्बूद्वीपं परिक्रम्य दिवाकरः तत् महोच्छ्रयं शिखरं प्राप्य भूयिष्ठं दृश्यः भवति। तत्र वैखानसाः नाम वालखिल्याः महर्षयः सूर्यवर्णाः तपस्विनः प्रकाशमानाः दृश्यन्ते। यस्य पुरः अयं सुदर्शनः द्वीपः प्रकाशते, तस्मिन् एव सर्वप्राणभृताम् अपि तेजः चक्षुः च वर्तते। तस्य शैलस्य पृष्ठेषु कन्दरेषु वनेषु च वैदेह्या सह रावणः ततस्ततः मार्गितव्यः। काञ्चनस्य शैलस्य महात्मनः सूर्यस्य च तेजसा आविष्टा पूर्वा सन्ध्या रक्ता प्रकाशते। एतत् पृथिव्याः भुवनस्य च पूर्वं द्वारं कृतम्; सूर्यस्य उदयनम् अपि एतत् एव, अतः एषा पूर्वा दिक् इति उच्यते। ‘पूर्वा’ इति नाम्नः निर्वचनम् अत्र दत्तम् — यत् प्रथमं कृतं तत् एव पूर्वम्। दिवाकरस्य जम्बूद्वीपपरिक्रमणं सौमनसशिखरात् एव स्पष्टं दृश्यते इति खगोलविषयकं निरीक्षणम् अत्र काव्यभाषया निबद्धम्। वैखानसाः वालखिल्याः च इति द्वौ ऋषिगणौ; वालखिल्याः अङ्गुष्ठपरिमाणाः तपस्विनः इति पुराणेषु प्रसिद्धाः। ‘सूर्यवर्णाः’ इति तेषां तपःप्रभावः वर्णितः। सुदर्शनद्वीपस्य नामनिर्वचनम् अपि अत्र दत्तम् — यत्र सर्वप्राणभृतां तेजः चक्षुः च निहितम्, तत् सुदर्शनम्। द्विः ‘रावणः सह वैदेह्या मार्गितव्यः’ इति आवृत्तिः मुद्रणे दृश्यते — सा अन्वेषणस्य आग्रहं सूचयति। पूर्वसन्ध्यायाः रक्तप्रभा अपि काञ्चनशैलस्य तेजसा एव इति कविकल्पना।

तस्य शैलस्य पृष्ठेषु निर्झरेषु गुहासु च वैदेह्या सह रावणः मार्गितव्यः। ततः परं पूर्वा दिक् अगम्या स्यात्, त्रिदशावृता, चन्द्रसूर्याभ्यां रहिता, अदृश्या, तमसा आवृता च। तेषु सर्वेषु शैलेषु कन्दरेषु नदीषु च, ये च मया देशाः न उक्ताः, तेषु अपि जानकी विचेया। हे वानरपुङ्गवाः, एतावत् एव वानरैः गन्तुं शक्यम्; अभास्करम् अमर्यादं ततः परं वयं न जानीमः। वैदेहीं रावणस्य निलयं च अभिगम्य, मासे पूर्णे उदयं पर्वतं प्राप्य निवर्तध्वम्। मासात् ऊर्ध्वं न वस्तव्यम्; यः वसेत् सः मम वध्यः भवेत्। मैथिलीम् अधिगम्य सिद्धार्थाः सन्तः संनिवर्तध्वम्। हे वानराः, महेन्द्रकान्तां वनषण्डमण्डितां दिशं निपुणेन चरित्वा, रघुवंशजप्रियां सीताम् अवाप्य, ततः निवृत्ताः सुखिनः भविष्यथ इति। अयम् एकसप्ततितमः श्लोकः दीर्घवृत्तेन निबद्धः। मासमर्यादा कठोरा, तथापि अन्ते आशीर्वादेन एव सर्गः समाप्यते। ‘ये च नोक्ता मयोद्देशाः’ इति वचनेन सुग्रीवः स्वज्ञानस्य सीमाम् अपि स्वीकरोति — यत् न जानामि तत्र अपि अन्वेष्टव्यम् इति निर्देशः नायकस्य प्रामाणिकताम् दर्शयति। ‘अभास्करम् अमर्यादम्’ इति पदाभ्यां लोकसीमायाः परं यत् तत् अज्ञेयम् इति उक्तम्; वानराणां गतिः अपि तत्र कुण्ठिता। ‘मासे पूर्णे निवर्तध्वम्’ इति कालमर्यादा अग्रिमेषु सर्गेषु कथायाः महत् साधनं भविष्यति, यतः दक्षिणदिशि गताः वानराः एव तां मर्यादाम् अतिक्रामन्ति। ‘वसन् वध्यः भवेत्’ इति कठोरं वचनम् अपि राजशासनस्य दृढतां स्थापयति। अन्ते तु ‘सुखिनः भविष्यथ’ इति आशीर्वादेन सेनापतिः भयं परिहरति। अनेन सर्गेण पूर्वदिशः अन्वेषणम् आरब्धम् इति ज्ञेयम्।

అప్పుడు కార్యం సిద్ధించిన వానరేశ్వరుడైన రాజు సుగ్రీవుడు నరశార్దూలుడూ శత్రుసేనలను మర్దించేవాడూ అయిన రామునితో ఇలా అన్నాడు — నా రాజ్యంలో నివసించే బలవంతులూ కామరూపులూ మహేంద్రుని వంటివారూ అయిన వానరనాయకులు వచ్చి విడిది చేశారు. ఎంతో పరాక్రమం గల, బలవంతులైన, భయంకర పరాక్రమం గల వారితో కూడి, దైత్యదానవుల వంటి ఈ ఘోరమైన వానరులు వచ్చారు. వీరు ప్రసిద్ధమైన కార్యాలూ సాహసకృత్యాలూ గలవారు, బలవంతులు, అలసటను జయించినవారు, పరాక్రమాలలో విఖ్యాతులు, ప్రయత్నాలలో ఉత్తములు. రామా, భూమిపైనా నీటిలోనూ సంచరించే, రకరకాల పర్వతాలలో నివసించే, కోట్ల ప్రవాహాలుగా ఉన్న ఈ వానరులు నీ సేవకులుగా వచ్చారు. అందరూ ఆదేశాన్ని పాటించేవారు, అందరూ గురువు హితంలో నిలిచేవారు; అరిందమా, నీ అభిప్రాయాన్ని నెరవేర్చడానికి వారు సమర్థులవుతారు. ఎన్నో వేల సైన్యాలతో, భయంకర పరాక్రమం గలవారితో కూడి దైత్యదానవుల వంటి ఈ ఘోరమైన వానరులు వచ్చారు. నరవ్యాఘ్రా, ఏది సమయోచితమని నువ్వు భావిస్తావో అది చెప్పు; నీ సైన్యం నీ వశంలో సిద్ధంగా ఉంది, ఆజ్ఞాపించడానికి నువ్వు తగినవాడవు. వీరి ఈ కార్యం నాకు యథార్థంగా తెలిసినదే అయినా, తగినవిధంగా నువ్వే ఆజ్ఞాపించాలి. సేనాపతి బలాన్ని సమీకరించి స్వామి ఆజ్ఞ కోసం ఎదురుచూస్తాడు — ఇదే మర్యాద. ‘సమృద్ధార్థః’ (కార్యం సిద్ధించినవాడు) అనే మొదటి పదంతోనే సుగ్రీవుని స్థితి సూచించబడుతుంది — ప్రయోజనం సిద్ధించినవాని మాట నిశ్చయంతో నిండి ఉంటుంది. మూడవ, ఏడవ శ్లోకాలు దాదాపు ఒకటే; వాటి పూర్వార్ధంలోనే భేదం ఉంది — ‘బహువిక్రాంతైర్బలిభిః’ (ఎంతో పరాక్రమం గల బలవంతులతో) అని ఒకటి, ‘బహుసాహస్రైరనీకైః’ (ఎన్నో వేల సైన్యాలతో) అని మరొకటి. ఈ పునరుక్తి ప్రచలిత పాఠానికే (వల్గేట్‌కే) విశేషం; సమీక్షిత సంస్కరణలో అది కనిపించదు. ‘పృథివ్యంబుచరాః’ (భూమిపైనా నీటిలోనూ సంచరించేవారు) అనే పదంతో వానరులు నేలపైనా నీటిలోనూ రెండుచోట్లా సంచరిస్తారని సూచించబడింది; ఇది ముందు రాబోయే సముద్రలంఘనానికి పూర్వసూచనలా ఉంది. ‘కోట్యోఘాః’ (కోట్ల ప్రవాహాలు) అనే పదంతో సంఖ్య ప్రవాహరూపంలో వర్ణించబడింది — వారు లెక్కించబడరు, ప్రవాహంలా ప్రవహిస్తారు అని భావం. ‘తవ కింకరాః’ (నీ సేవకులు) అనే మాటతో సుగ్రీవుడు తన సైన్యాన్నే రామునికి సమర్పిస్తున్నాడు. ‘జితక్లమాః’ (అలసటను జయించినవారు) అనే పదంతో దీర్ఘయాత్రకు వారి యోగ్యత సూచించబడింది.

అలా అంటున్న సుగ్రీవుని దశరథకుమారుడైన రాముడు బాహువులతో ఆలింగనం చేసుకొని ఇలా అన్నాడు — సౌమ్యుడా, వైదేహి బ్రతికి ఉందో లేదో తెలుసుకోవాలి; మహాప్రాజ్ఞా, రావణుడు నివసించే దేశం ఏదో కూడా తెలుసుకోవాలి. వైదేహినీ రావణుని నివాసాన్నీ తెలుసుకున్న తరువాత ఆ సమయంలో నీతో కలిసి సమయోచితమైనది చేస్తాను. వానరేంద్రా, ఈ కార్యంలో నేను ప్రభువును కాను, లక్ష్మణుడూ కాదు; వానరేశ్వరా, ఈ కార్యానికి నువ్వే కారణం, నువ్వే ప్రభువు. ప్రభూ, నా కార్యానికి సంబంధించిన నిర్ణయాన్ని నువ్వే ఆజ్ఞాపించు; వీరా, నా కార్యం నీకు తెలుసు, సందేహం లేదు. మంచి మిత్రులు తోడుగా గలవాడవూ, పరాక్రమవంతుడవూ, ప్రాజ్ఞుడవూ, కాలవిశేషాలను ఎరిగినవాడవూ అయిన నువ్వు మా హితంలో నిమగ్నుడవైన సుహృత్తువు, ఆప్తుడవు, ప్రయోజనాన్ని అందరికంటె బాగా ఎరిగినవాడవు. రాముడు తానే కర్తృత్వాన్ని విడిచి దానిని మిత్రునిపై ఆరోపిస్తున్నాడు — ఇది విశ్వాసానికి పరమరూపం; మిత్రుని ప్రభువుగా చేసేవాడే మిత్రుని ఉత్సాహాన్ని పెంచుతాడు. రాముని మొదటి ఆజ్ఞ యుద్ధానికి సంబంధించినది కాదు, జ్ఞానానికి సంబంధించినది — ‘జ్ఞాయతామ్’ (తెలుసుకోబడుగాక); అన్వేషణమే అన్నిటికంటె మొదటి కార్యమని అతనికి తెలుసు. ‘జీవతి వా న వా’ (బ్రతికి ఉందో లేదో) అనే సందేహం రాముని హృదయవ్యథను ప్రకాశింపజేస్తుంది; అయినా అతడు ధైర్యంతో కార్యక్రమాన్ని రచిస్తున్నాడు. ‘సుహృద్ద్వితీయః’ (మంచి మిత్రుడు తోడుగా గలవాడు) అనే విశేషణం ఇక్కడ బహువిధాలైన అర్థాలను మోస్తుంది — సుగ్రీవుడు స్వయంగా మిత్రులు గలవాడు, మిత్రులతో కలిసి కార్యం చేసేవాడు. ‘కాలవిశేషవిత్’ (కాలవిశేషాలను ఎరిగినవాడు) అనేది రాజనీతికి మూలగుణం — కాలం తెలియనివాడు అన్నిటినీ నాశనం చేస్తాడు. ఇలా రాముడు స్తుతిపూర్వకంగానే ఆజ్ఞ ఇప్పిస్తాడు, తాను కర్తృత్వాన్ని పరిహరిస్తాడు. లక్ష్మణుని పేరు తీసుకోవడం కూడా అతని వినయంలో ఒక అంగం.

ఇలా అనబడిన సుగ్రీవుడు రాముని సాన్నిధ్యంలో, ధీమంతుడైన లక్ష్మణుని ఎదుట, వినతుడనే యూథపతితో అన్నాడు — కొండ వంటివాడూ మేఘగర్జన వంటి కంఠం గలవాడూ బలిష్ఠుడూ అయిన ఆ వానరనాయకునితో ఇలా అన్నాడు — వానరోత్తమా, చంద్రసూర్యుల వంటి వానరులతో కలిసి, దేశకాలనీతులు తెలిసినవాడవూ కార్యనిర్ణయంలో నేర్పరీ అయిన నువ్వు వేగవంతులైన లక్ష వానరులతో కూడి కొండలూ వనాలూ అడవులతో కూడిన తూర్పు దిక్కుకు వెళ్ళు. అక్కడ కొండదుర్గాలలో, వనాలలో, నదులలో వైదేహి సీతనూ రావణుని నివాసాన్నీ వెదకండి. రమ్యమైన భాగీరథీనదినీ, సరయువునూ, కౌశికినీ గాలించండి. ఈ కాండకు విశిష్టమైన అంగమైన దిగ్వర్ణన ఇక్కడ మొదలవుతుంది — భారతవర్షపు తూర్పు దిక్కులోని నదులు, జనపదాలు, ద్వీపాలు, పర్వతాలు క్రమంగా లెక్కించబడతాయి. వినతుడనే యూథపతి ‘శైలాభః’ (కొండ వంటివాడు), ‘మేఘనిర్ఘోషః’ (మేఘగర్జన వంటి కంఠం గలవాడు) అనే రెండు విశేషణాలతో అతని ఆకారమూ కంఠమూ వర్ణించబడుతున్నాయి. ‘దేశకాలనయైః యుక్తః’ (దేశకాలనీతులు తెలిసినవాడు) అనేవి నాయకుని మూడు గుణాలు — దేశజ్ఞానం, కాలజ్ఞానం, నీతిజ్ఞానం; వీటితోనే దూతకార్యం సిద్ధిస్తుంది. ‘శతసహస్రేణ’ (లక్షమందితో) అనే సంఖ్య ఒక్కొక్క దిగ్యూథం పరిమాణాన్ని చూపుతుంది. తూర్పు దిక్కు మొదట నిర్దేశించబడింది, ఎందుకంటే అదే సూర్యోదయ దిక్కు, మంగళదిక్కు. ‘సశైలవనకాననా’ (కొండలూ వనాలూ అడవులతో కూడినది) అనే విశేషణంతో వెదకవలసిన ప్రదేశపు వైవిధ్యం సూచించబడుతుంది — పర్వతాలూ వనాలూ అడవులూ వేరువేరుగా లెక్కించబడ్డాయి. రామలక్ష్మణుల సాన్నిధ్యంలో ఆజ్ఞ ఇవ్వడం ద్వారా సుగ్రీవుడు తన ప్రతిజ్ఞను ప్రత్యక్షం చేస్తున్నాడు.

రమ్యమైన కాళిందినదిని, యమునను, యమునకు చెందిన మహాగిరిని, సరస్వతిని, సింధువును, మణి వంటి నీరు గల శోణనదిని గాలించండి. కొండలతో అడవులతో శోభించే మహీనదిని, కాలమహీనదిని, బ్రహ్మమాల దేశాలను, విదేహ, మాళవ, కాశీ, కోసల దేశాలను, పెద్దపెద్ద గ్రామాలు గల మగధదేశాలను, పుండ్ర, అంగ దేశాలను, అలాగే పట్టుపురుగులను పెంచేవారి భూమిని, వెండిగనుల భూమిని — అదంతా అక్కడక్కడ వెదుకుతూ పరిశీలించాలి. రాముని ప్రియభార్య, దశరథుని కోడలు అయిన సీతను అన్వేషించాలి. నదుల, జనపదాల ఈ గణన ప్రాచీన భారతవర్షపు భూగోళాన్ని చూపుతుంది; పట్టుపురుగుల భూమి, వెండిగనుల భూమి అని వాణిజ్యదృష్టితో కూడా ప్రదేశాలు నిర్దేశించబడ్డాయి — కావ్యంలో భూగోళం కూడా రసవంతంగా ఉంటుందని ఇక్కడ కనిపిస్తుంది. భాగీరథి, సరయువు, కౌశికి, యమున, సరస్వతి, సింధువు, శోణ అని ఏడు ప్రధాన నదులు క్రమంగా చెప్పబడ్డాయి; వాటిలో సరస్వతీ సింధువులు పడమటి దేశానివైనా ఇక్కడ లెక్కించబడ్డాయి; దీనితో కవి తూర్పు దిక్కును విస్తృతంగా తీసుకుంటున్నాడని తెలుస్తుంది. జనపదాల గణనలో విదేహులు, కాశీకోసలులు, మాగధులు, పుండ్రులు, అంగులు — వీరు స్పష్టంగా తూర్పుదేశీయులు. ‘మార్గయద్భిః’ (వెదుకుతూ ఉన్నవారిచేత) అనే శతృప్రత్యయాంత పదంతో అన్వేషణ నిరంతరంగా సాగాలని సూచించబడుతుంది — ఒక్కసారి కాదు, మళ్ళీ మళ్ళీ వెదకాలి. ‘రామస్య దయితాం భార్యామ్’ (రాముని ప్రియభార్యను) అనే నిర్దేశంతో అన్వేషణ లక్ష్యం ఎల్లప్పుడూ గుర్తుచేయబడుతుంది, ఎందుకంటే విస్తారమైన భూగోళంలో లక్ష్యాన్ని మరచిపోవడమే పెద్ద దోషం. ‘దశరథస్నుషామ్’ (దశరథుని కోడలిని) అనే సంబంధనిర్దేశంతో కులగౌరవం కూడా గుర్తుచేయబడుతుంది.

సముద్రంలోకి చొచ్చుకుపోయిన పర్వతాలలో, పట్టణాలలో, మందరపర్వతపు కొనను ఆశ్రయించిన నివాసాలలో — అన్నిచోట్లా వెదకాలి. కర్ణప్రావరణులు — చెవులతోనే వస్త్రంలా తమను కప్పుకొనేవారు, ఓష్ఠకర్ణకులు — పెదవుల వరకు విస్తరించిన చెవులు గలవారు, ఘోరమైన ఇనుప ముఖాలు గలవారు, ఒంటికాలితోనే వేగంగా పరుగెత్తేవారు, క్షయం లేని బలవంతులైన నరభక్షకులు, పదునైన జుట్టుముడులు గల బంగారువన్నెల చూడముచ్చటైన కిరాతులు, పచ్చి చేపలు తినే ద్వీపవాసులైన కిరాతులు, నీటిలోపల సంచరించే ఘోరులైన ‘నరవ్యాఘ్రులు’ అని ప్రసిద్ధులైనవారు — ఈ అడవివాసులందరి ఆశ్రయాలనూ పరిశీలించాలి. కొండలను దాటి, ఈదుతూ, తెప్పలపై వెళ్ళి చేరుకోగల దేశాలను కూడా అన్వేషించాలి. ఈ వర్ణనలలో ప్రాచీన యాత్రికుల శ్రుతిపరంపర ప్రతిబింబిస్తుంది — దూరదేశాల విచిత్రజాతుల గురించి ఇలాగే చెప్పుకునేవారు. కర్ణప్రావరణులు అనబడినవారికి చెవులే వస్త్రంలా దేహాన్ని కప్పుతాయని వ్యాఖ్యాతలు అంటారు; ఓష్ఠకర్ణకులకు చెవులు పెదవుల వరకు వేలాడతాయి. ఏకపాదకులు అంటే ఒంటికాలు గలవారు, అయినా వేగంగా పరుగెత్తేవారు — ఇక్కడి విరోధాభాసం ఆశ్చర్యాన్ని కలిగిస్తుంది. ‘అక్షయాః’ అంటే సంతతి క్షీణించనివారు; ‘పురుషాదకాః’ అంటే నరభక్షకులు. నరవ్యాఘ్రులు అంటే దేహపు కింది భాగం మనిషిలా, పై భాగం పులిలా ఉండేవారు. ‘ప్లవనేన ప్లవేన చ’ (ఈదుతూ, తెప్పలతో) అనే పదాలతో ఈదడం, పడవలో వెళ్ళడం వేరువేరుగా నిర్దేశించబడ్డాయి — సముద్రయాత్రకు రెండు ఉపాయాలు. కిరాతులలో రెండు భేదాలు ఇక్కడ చెప్పబడ్డాయి — పదునైన జుట్టుముడులు గల బంగారువన్నెలవారు, పచ్చి చేపలు తినే ద్వీపవాసులు.

ప్రయత్నశీలులై ఏడు రాజ్యాలతో శోభించే యవద్వీపాన్నీ, బంగారుగనులతో అలంకరించబడిన సువర్ణ రూప్యక ద్వీపాలనూ వెదకండి. యవద్వీపాన్ని దాటితే శిశిరమనే పర్వతం ఉంది; అది తన శిఖరంతో స్వర్గాన్ని తాకుతుంది, దేవదానవులు దానిని సేవిస్తారు. వీటి కొండదుర్గాలలో, జలపాతాలలో, వనాలలో మీరందరూ కలిసి యశస్వినియైన రాముని భార్యను వెదకండి. తరువాత వేగంగా ప్రవహించే, ఎర్రని నీరు గల శోణమనే నదిని చేరుకొని, సిద్ధచారణులు సేవించే సముద్రపు ఆవలి తీరానికి వెళ్ళి, దాని రమణీయమైన రేవులలో, విచిత్రమైన వనాలలో వైదేహితో కూడిన రావణుని అక్కడక్కడ వెదకాలి. యవద్వీప సువర్ణద్వీపాల ప్రస్తావనతో ప్రాచీన సముద్రవాణిజ్య జ్ఞానం సూచించబడుతుంది; బంగారుగనుల, వెండిగనుల నిర్దేశం కూడా అదే అనుభవాన్ని ప్రకటిస్తుంది. ‘యత్నవంతః’ (ప్రయత్నశీలులై) అనే పదంతో అన్వేషణలో విశేష ఉద్యమం అవసరమని సూచించబడింది, ఎందుకంటే ద్వీపాలు దుర్గమాలు. శిశిరపర్వతం శిఖరంతో స్వర్గాన్ని తాకుతుందనే అతిశయోక్తితో దాని ఔన్నత్యం వర్ణించబడుతుంది; దేవదానవులు సేవించడంతో దాని దివ్యత్వం. శోణనది ‘రక్తజలః’ (ఎర్రని నీరు గలది) అని చెప్పబడింది — దాని నీరు లోహధాతువుల వల్ల ఎర్రగా ఉంటుందని లోకప్రసిద్ధి. ‘సిద్ధచారణసేవితమ్’ (సిద్ధచారణులు సేవించేది) అనే సముద్రపు ఆవలి తీరపు విశేషణం కూడా దాని దివ్యత్వాన్ని సూచిస్తుంది. ఇలా వర్ణన క్రమంగా లౌకికం నుండి దివ్యం వైపు సాగుతుంది — మొదట తెలిసిన నదులు, తరువాత ద్వీపాలు, తరువాత పౌరాణిక స్థానాలు. ‘సహితాః సర్వే’ (అందరూ కలిసి) అనే పదంతో సమూహంగానే అన్వేషించాలని ఆదేశించబడింది.

పర్వతాల నుండి పుట్టిన, ఎంతో భయంకరమైన అనేక పొదరిళ్ళు గల నదులనూ, గుహలు గల పర్వతాలనూ, వనాలనూ గాలించాలి. తరువాత మీరు ఎంతో భయంకరమైన సముద్రద్వీపాలనూ, అలలతో నిండిన, మహారౌద్రమైన, గాలికి ఎగసి గర్జించే సముద్రాన్నీ చూడాలి. అక్కడ బ్రహ్మ అనుమతి పొందిన మహాకాయులైన అసురులు చాలాకాలంగా ఆకలితో ఉండి నిత్యమూ నీడను పట్టుకుంటారు. నల్లని ప్రళయమేఘం వంటి, మహాసర్పాలు నివసించే, మహాగర్జన చేసే ఆ మహాసముద్రాన్ని రేవు ద్వారానే సమీపించి, తరువాత లోహితమనే ఎర్రని నీరు గల భయంకరమైన సాగరానికి వెళ్ళి, ఆ పెద్ద కూటశాల్మలీ వృక్షాన్ని చూస్తారు. నీడను పట్టుకోవడం అనేది ప్రాచీనమైన కల్పన — అసురులు ప్రాణుల నీడనే పట్టుకొని వారిని లాగుకొంటారు; ఇది సముద్రయాత్రలోని భయానకత్వాన్ని వ్యక్తం చేస్తుంది. ‘బ్రహ్మణా సమనుజ్ఞాతాః’ (బ్రహ్మ అనుమతి పొందినవారు) అనే మాటతో ఆ అసురుల కర్మ విధినియతమని సూచించబడుతుంది — వారు స్వేచ్ఛగా కాదు, వరం వల్లనే నీడను పట్టుకుంటారు. ‘దీర్ఘకాలం బుభుక్షితాః’ (చాలాకాలంగా ఆకలితో ఉన్నవారు) అనేది వారి అతృప్తి; ఆకలే వారికి దండన. మహాసముద్ర వర్ణనలో ప్రళయమేఘంలా ఉండటం, మహాసర్పాలు నివసించడం, మహానాదం — అనే మూడు భయజనక గుణాలు చెప్పబడ్డాయి. ‘తీర్థేనైవ’ (రేవు ద్వారానే) అనే పదంతో జాగ్రత్త కూడా ఉపదేశించబడింది — రేవు ఉన్నచోటే దిగాలి, ఇంకెక్కడా కాదు. కూటశాల్మలి అంటే శాల్మలీద్వీపానికి చిహ్నమైన మహావృక్షం, గరుడుని నివాసస్థానానికి దగ్గరగా ఉన్నది. ‘బృహతీమ్’ (పెద్దదానిని) అనే విశేషణంతో దాని విశాలత్వం చెప్పబడింది.

అక్కడ రకరకాల రత్నాలతో అలంకరించబడిన, కైలాసం వంటి, విశ్వకర్మ నిర్మించిన వైనతేయుని (గరుడుని) గృహం ఉంది. అక్కడ కొండల వంటి, భయంకరమైన, రకరకాల రూపాలు గల, భయం కలిగించే మందేహులనే రాక్షసులు కొండశిఖరాలకు వేలాడుతూ ఉంటారు. వారు సూర్యోదయ సమయంలో నిత్యమూ నీటిలో పడతారు; సూర్యునిచేత తపింపజేయబడి మళ్ళీ మళ్ళీ వేలాడతారు. రోజురోజూ బ్రహ్మతేజస్సులతో ఆ రాక్షసులు హతమవుతారు. తరువాత తెల్లని మేఘంలా ఉండే క్షీరోదమనే సాగరాన్ని చూస్తారు. మందేహుల కథ పురాణాలలో ప్రసిద్ధం — సూర్యోదయకాలంలో వారు సూర్యునిపైకి దూకుతారు, బ్రహ్మతేజస్సుతో నిత్యమూ చంపబడతారు, మళ్ళీ బ్రతుకుతారు; ఈ అంతులేని పునరావృత్తి దుష్కర్మకు అంతులేని ఫలంలా కనిపిస్తుంది. వైనతేయుని గృహం విశ్వకర్మ నిర్మించాడనడంతో దేవశిల్పి కౌశలం గుర్తుచేయబడుతుంది; రకరకాల రత్నాలతో అలంకరించబడి కైలాసంలా ఉండటంతో దాని శోభ వర్ణించబడుతుంది. మందేహులు కొండల వంటివారు, భయంకరులు, రకరకాల రూపాలు గలవారు, భయం కలిగించేవారు అని నాలుగు విశేషణాలతో వర్ణించబడ్డారు. ‘శైలశృంగేషు లంబంతే’ (కొండశిఖరాలకు వేలాడతారు) అనే క్రియ విచిత్రమైనది — వారు నిలబడరు, వేలాడతారు; ఇది వారి అస్థిరత్వాన్ని సూచిస్తుంది. ‘అహన్యహని’ (రోజురోజూ) అనే ద్విరుక్తితో ఆ చక్రం నిత్యమూ తిరుగుతూనే ఉంటుందని చెప్పబడింది. తరువాత క్షీరోదాన్ని తెల్లని మేఘంలా వర్ణించడం మొదలవుతుంది; దానితో భయానకం నుండి రమ్యం వైపు రసపరివర్తనం జరుగుతుంది. ఈ రసపరివర్తనక్రమం ఈ సర్గలో మళ్ళీ మళ్ళీ కనిపిస్తుంది.

దుర్ధర్షులారా, అక్కడికి వెళ్ళి అలలతో ముత్యాలహారాన్ని ధరించినట్లున్న ఆ సాగరాన్ని చూస్తారు; దాని మధ్యలో ఋషభమనే పెద్ద తెల్లని పర్వతం ఉంది. అది దివ్యమైన సుగంధాలు గల, పూలతో నిండిన చెట్లతో చుట్టబడి ఉంది; అక్కడ వెండి పద్మాలతో, ప్రకాశించే బంగారు కేసరాలతో కూడిన, రాజహంసలతో నిండిన సుదర్శనమనే సరస్సు ఉంది. అక్కడికి దేవతలూ చారణులూ యక్షులూ కిన్నరులూ అప్సరోగణాలూ సంతోషంతో క్రీడించాలనే కోరికతో ఆ పద్మసరస్సుకు వస్తారు. వానరులారా, క్షీరోదాన్ని దాటిన తరువాత అప్పుడు సమస్తప్రాణులకూ భయం కలిగించే జలోదమనే సాగరాన్ని చూస్తారు; అక్కడ ఔర్వమహర్షి కోపం నుండి పుట్టిన మహాతేజస్సు గుర్రపుముఖం రూపంలో ఉంచబడింది. ముత్యాలహారపు ఉపమానం ఇక్కడ ఎంతో రమణీయమైనది — క్షీరసాగరపు తెల్లని అలలే ముత్యాలహారాల్లా కనిపిస్తాయి. ఋషభపర్వతం ‘మహాన్’, ‘శ్వేతః’ (పెద్దది, తెల్లనిది) అనే రెండు విశేషణాలతో క్షీరసాగరమధ్యంలో దాని శోభ వర్ణించబడుతుంది. సుదర్శనమనే సరస్సు వెండి పద్మాలతో, బంగారు కేసరాలతో కూడినది — వెండి తెలుపూ బంగారు పసుపూ కలిసి చిత్రమైన రంగును పుట్టిస్తాయి. దేవతలూ చారణులూ యక్షులూ కిన్నరులూ అప్సరోగణాలూ అక్కడికి రావడం దాని దివ్యత్వాన్ని నిరూపిస్తుంది; ‘రిరంసవః’ (క్రీడించాలనుకునేవారు) అనే సన్నంత పదంతో వారి క్రీడేచ్ఛ సూచించబడింది. తరువాత జలోదసాగర వర్ణనలో మళ్ళీ భయం వస్తుంది — ‘సర్వభూతభయావహమ్’ (సమస్తప్రాణులకూ భయం కలిగించేది) అనే విశేషణమే చాలు. ఔర్వుని కోపం నుండి పుట్టిన తేజస్సు గుర్రపుముఖం రూపంలో అక్కడ ఉంచబడిందనే పౌరాణిక కథ ఇక్కడ సంకేతించబడింది. ‘సమతిక్రమ్య’ (దాటి) అనే పదంతో యాత్రాక్రమం స్పష్టమవుతుంది.

చరాచరాలతో కూడిన ఆ మహావేగమైన జలమే ఈ అగ్నికి ఆహారం అని అంటారు. అక్కడ సముద్రంలో నివసించే ప్రాణులు ఆక్రోశిస్తున్న ధ్వని వినిపిస్తుంది; అసహాయులైన వారు ఆ బడబాముఖాన్ని చూడగానే ఆర్తనాదం చేశారు. ఈ శ్లోకం ఆరు పాదాలది — మూడు అర్ధభాగాలు ఒకే సంఖ్య కింద కూర్చబడ్డాయి. మంచినీటి సముద్రపు ఉత్తరతీరంలో పదమూడు యోజనాలు వెళితే జాతరూపశిలమనే బంగారుకాంతి గల మహాపర్వతం ఉంది. అక్కడ చంద్రుని వంటి, భూమిని ధరించే, పద్మపత్రాల వంటి విశాలమైన కన్నులు గల సర్పాన్ని — పర్వతాగ్రంపై కూర్చున్న, సమస్తదేవతలూ నమస్కరించే, వేయి శిరస్సులు గల, నీలవస్త్రాలు ధరించిన అనంతదేవుని చూస్తారు. ఆ మహాత్ముని మూడు శిఖలు గల బంగారు తాళధ్వజం వేదికతో కూడి పర్వతాగ్రంపై స్థాపించబడి ప్రకాశిస్తోంది. అనంతుడు, అంటే శేషనాగుడే భూమిని ధరించేవాడనే పౌరాణిక శ్రుతి ఇక్కడ అనుసరించబడింది. ‘ఓదనం సచరాచరమ్’ (చరాచరాలతో కూడిన ఆహారం) అనే మాటతో బడబానలానికి సముద్రజలమే ఆహారమనీ, అందులో స్థావరజంగమాలన్నీ అంతర్భూతమనీ చెప్పబడింది — ఇది ప్రళయాగ్ని వంటి భీషణచిత్రం. ‘విక్రోశతాం నాదః శ్రూయతే’ (ఆక్రోశించేవారి ధ్వని వినిపిస్తుంది) అనడంతో భయం కేవలం చూపుతో కాక వినికిడి ద్వారా కూడా వర్ణించబడింది. అనంతుని వర్ణనలో చంద్రుని వంటివాడు, పద్మపత్రాల వంటి విశాలనేత్రాలు గలవాడు, వేయి శిరస్సులు గలవాడు, నీలవస్త్రధారి అనే నాలుగు విశేషణాలు ఉన్నాయి — వాటిలో నీలవస్త్రం, తెల్లని శరీరం అనే వర్ణవిరోధం శోభను తెస్తుంది. మూడు శిఖలు గల, బంగారు, వేదికతో కూడిన తాళధ్వజ వర్ణన కూడా తూర్పు దిక్కుకు చిహ్నమైనది. ‘సర్వదేవనమస్కృతమ్’ (సమస్తదేవతలూ నమస్కరించేవాడు) అనేది అనంతుని మాహాత్మ్యం.

అది తూర్పు దిక్కులో దేవాధిపతులు చేసిన నిర్మాణం. దానికి ఆవల బంగారుమయమైన శ్రీమంతమైన ఉదయపర్వతం ఉంది. దాని శిఖరం స్వర్గాన్ని తాకుతూ వంద యోజనాల పొడవున్నది; అక్కడ బంగారుమయమైన దివ్యమైన వేదిక ప్రకాశిస్తోంది. ఆ పర్వతం పూచిన సాలవృక్షాలతో, తాటిచెట్లతో, తమాలాలతో, కర్ణికారాలతో, బంగారుమయమైన సూర్యుని వంటి దివ్యవృక్షాలతో శోభిస్తుంది. అక్కడ ఒక యోజనం వెడల్పు, పది యోజనాల ఎత్తు గల సౌమనసమనే బంగారుమయమైన స్థిరమైన శిఖరం ఉంది. అక్కడ పూర్వం త్రివిక్రమావతారంలో పురుషోత్తముడైన విష్ణువు మొదటి అడుగు వేసి, రెండవ అడుగును మేరుశిఖరంపై వేశాడు. త్రివిక్రమకథ స్మరణతో తూర్పు దిక్కు మాహాత్మ్యం స్థాపించబడుతుంది — భగవంతుడు మొదట పాదం మోపిన స్థానం అన్ని దిక్కులలోనూ మొదటిది. ఉదయపర్వతం బంగారుమయం, వంద యోజనాల పొడవైన శిఖరం, బంగారుమయమైన వేదిక — ఇలా సువర్ణమయమైన చిత్రమే నిర్మించబడింది. వృక్షాల గణనలో సాలాలు, తాళాలు, తమాలాలు, కర్ణికారాలు చెప్పబడ్డాయి; అవి కూడా బంగారుమయాలు, సూర్యుని వంటివి — ఇలా పర్వతమూ వృక్షాలూ అంతా సువర్ణమయమే. సౌమనస శిఖరం యోజనం వెడల్పు, పది యోజనాల ఎత్తు అని కొలతలతో కూడా నిర్దేశించబడింది. ‘ధ్రువమ్’ (స్థిరమైనది) అనే విశేషణంతో దాని నిత్యత్వం చెప్పబడింది — కల్పాంతంలో కూడా అది నశించదని భావం. త్రివిక్రమకథ స్మరణతో ఈ స్థానపు మాహాత్మ్యం దైవసంబంధంతో స్థాపించబడుతుంది. రెండవ పాదం మేరుశిఖరంపై అనడంతో రెండు దిక్కుల సంబంధం సూచించబడింది.

జంబూద్వీపానికి ఉత్తరంగా పరిక్రమించి సూర్యుడు ఆ మహోన్నతమైన శిఖరాన్ని చేరుకొని అక్కడ అత్యంత స్పష్టంగా కనిపిస్తాడు. అక్కడ వైఖానసులనే, వాలఖిల్యులనే మహర్షులు సూర్యుని వంటి వర్ణం గల తపస్వులు ప్రకాశిస్తూ కనిపిస్తారు. దేని ముందు ఈ సుదర్శనద్వీపం ప్రకాశిస్తుందో, అందులోనే సమస్తప్రాణుల తేజస్సూ చక్షువూ ఉన్నాయి. ఆ పర్వతపు చరియలలో, గుహలలో, వనాలలో వైదేహితో కూడిన రావణుని అక్కడక్కడ వెదకాలి. బంగారుకొండ తేజస్సుతోనూ మహాత్ముడైన సూర్యుని తేజస్సుతోనూ ఆవరించబడిన తూర్పు సంధ్య ఎర్రగా ప్రకాశిస్తుంది. ఇది భూమికీ భువనానికీ మొదట నిర్మించిన ద్వారం; సూర్యుని ఉదయస్థానం కూడా ఇదే; అందుకే ఇది ‘పూర్వా’ దిక్కు అని పిలువబడుతుంది. ‘పూర్వా’ అనే పేరుకు నిర్వచనం ఇక్కడ ఇవ్వబడింది — మొదట (పూర్వం) చేయబడినదే పూర్వం. సూర్యుడు జంబూద్వీపాన్ని పరిక్రమించడం సౌమనసశిఖరం నుండే స్పష్టంగా కనిపిస్తుందనే ఖగోళ పరిశీలన ఇక్కడ కావ్యభాషలో కూర్చబడింది. వైఖానసులు, వాలఖిల్యులు అనే రెండు ఋషిగణాలు; వాలఖిల్యులు బొటనవ్రేలి పరిమాణం గల తపస్వులని పురాణాలలో ప్రసిద్ధి. ‘సూర్యవర్ణాః’ (సూర్యుని వంటి వర్ణం గలవారు) అనడంతో వారి తపఃప్రభావం వర్ణించబడింది. సుదర్శనద్వీపపు పేరుకు నిర్వచనం కూడా ఇక్కడ ఇవ్వబడింది — సమస్తప్రాణుల తేజస్సూ చక్షువూ ఎక్కడ నిహితమై ఉన్నాయో అది సుదర్శనం. ‘రావణః సహ వైదేహ్యా మార్గితవ్యః’ (వైదేహితో కూడిన రావణుని వెదకాలి) అనే మాట రెండుసార్లు ముద్రణలో కనిపిస్తుంది — అది అన్వేషణ పట్ల పట్టుదలను సూచిస్తుంది. తూర్పు సంధ్య ఎర్రని కాంతి కూడా బంగారుకొండ తేజస్సు వల్లనే అనేది కవికల్పన.

ఆ పర్వతపు చరియలలో, జలపాతాలలో, గుహలలో వైదేహితో కూడిన రావణుని వెదకాలి. దానికి ఆవల తూర్పు దిక్కు చేరరానిది; దేవతలతో ఆవరించబడినది, చంద్రసూర్యులు లేనిది, కనిపించనిది, చీకటితో కప్పబడినది. ఆ పర్వతాలన్నిటిలో, గుహలలో, నదులలో, నేను చెప్పని ప్రదేశాలలో కూడా జానకిని వెదకాలి. వానరశ్రేష్ఠులారా, వానరులు వెళ్ళగలిగేది ఇంతవరకే; సూర్యుడు లేని, హద్దులు లేని దానికి ఆవలిది మాకు తెలియదు. వైదేహినీ రావణుని నివాసాన్నీ కనుగొని, నెల పూర్తయ్యేసరికి ఉదయపర్వతాన్ని చేరుకొని తిరిగిరండి. నెల దాటి ఉండకూడదు; ఉన్నవాడు నాకు వధ్యుడవుతాడు. మైథిలిని కనుగొని కార్యం సిద్ధించినవారై తిరిగిరండి. వానరులారా, మహేంద్రునికి ప్రియమైన, వనసమూహాలతో అలంకరించబడిన ఆ దిక్కులో నేర్పుగా తిరిగి, రఘువంశజునికి ప్రియమైన సీతను పొంది, తరువాత తిరిగివచ్చి సుఖంగా ఉంటారు. ఈ డెబ్బై ఒకటవ శ్లోకం దీర్ఘవృత్తంలో కూర్చబడింది. నెలరోజుల గడువు కఠినమైనదే, అయినా చివరలో ఆశీర్వాదంతోనే సర్గ ముగుస్తుంది. ‘యే చ నోక్తా మయోద్దేశాః’ (నేను చెప్పని ప్రదేశాలు) అనే మాటతో సుగ్రీవుడు తన జ్ఞానానికి ఉన్న పరిమితిని కూడా అంగీకరిస్తున్నాడు — నాకు తెలియనిచోట కూడా వెదకాలనే నిర్దేశం నాయకుని ప్రామాణికతను చూపుతుంది. ‘అభాస్కరమమర్యాదమ్’ (సూర్యుడు లేనిది, హద్దులు లేనిది) అనే పదాలతో లోకసీమకు ఆవలిది అజ్ఞేయమని చెప్పబడింది; వానరుల గమనం కూడా అక్కడ కుంఠితమవుతుంది. ‘మాసే పూర్ణే నివర్తధ్వమ్’ (నెల పూర్తికాగానే తిరిగిరండి) అనే కాలమర్యాద తరువాతి సర్గలలో కథకు గొప్ప సాధనమవుతుంది, ఎందుకంటే దక్షిణ దిక్కుకు వెళ్ళిన వానరులే ఆ మర్యాదను అతిక్రమిస్తారు. ‘వసన్ వధ్యో భవేత్’ (ఉన్నవాడు వధ్యుడవుతాడు) అనే కఠినవచనం కూడా రాజశాసనపు దృఢత్వాన్ని స్థాపిస్తుంది. చివరలో మాత్రం ‘సుఖినో భవిష్యథ’ (సుఖంగా ఉంటారు) అనే ఆశీర్వాదంతో సేనాపతి భయాన్ని పోగొడుతున్నాడు. ఈ సర్గతో తూర్పు దిక్కు అన్వేషణ ప్రారంభమైందని తెలుసుకోవాలి.

பிறகு காரியம் கைகூடப்பெற்ற வானரத் தலைவனான அரசன் சுக்ரீவன், மனிதருள் புலியும் பகைப்படையை அழிப்பவனுமான ராமனிடம் சொன்னான்: என் நாட்டில் வாழும், வலிமைமிக்க, விரும்பிய உருவம் எடுக்க வல்ல, மகேந்திரனைப் போல் ஒளிரும் வானரத் தலைவர்கள் வந்து தங்கியுள்ளனர். பெரும் பராக்கிரமமும் வலிமையும் அஞ்சத்தக்க வீரமும் உடையவர்களோடு வந்துள்ள இந்த அஞ்சத்தக்க வானரர்கள் தைத்தியர்களையும் தானவர்களையும் ஒத்தவர்கள். புகழ்பெற்ற செயல்களும் சாதனைகளும் உடையவர்கள், வலிமையுடையவர்கள், களைப்பை வென்றவர்கள், பராக்கிரமத்தில் புகழ்பெற்றவர்கள், முயற்சியில் சிறந்தவர்கள். ராமா, நிலத்திலும் நீரிலும் திரிபவர்களும் பல்வேறு மலைகளில் வாழ்பவர்களுமான கோடிக்கணக்கான வெள்ளமாக வந்துள்ள இந்த வானரர்கள் உன் பணியாளர்களாக வந்துள்ளனர். அனைவரும் ஆணைக்குக் கட்டுப்பட்டவர்கள், அனைவரும் தலைவனின் நலத்தில் நிலைத்தவர்கள்; பகைவரை அடக்குபவனே, உன் விருப்பத்தை நிறைவேற்ற அவர்கள் வல்லவர்கள். பற்பல ஆயிரம் அஞ்சத்தக்க வீரமுடைய அணிகளோடு வந்துள்ள இவர்கள் அஞ்சத்தக்கவர்கள், தைத்திய தானவர்களை ஒத்தவர்கள். மனிதருள் புலியே, எது காலத்துக்கு ஏற்றது என்று நீ எண்ணுகிறாயோ அதைச் சொல்; உன் படை உன் வசத்தில் ஆயத்தமாக உள்ளது; நீ ஆணையிடத் தகுந்தவன். இவர்களுடைய இந்தப் பணி எனக்கு உண்மையில் நன்றாகத் தெரிந்ததே; ஆயினும் பொருத்தமானபடி நீ ஆணையிடத் தகுந்தவன். படைத்தலைவன் படையைத் திரட்டிவிட்டுத் தலைவனின் ஆணைக்காகக் காத்திருக்கிறான் — இதுவே முறைமை. ‘காரியம் கைகூடப்பெற்றவன்’ என்ற முதல் சொல்லாலேயே சுக்ரீவனின் நிலை சுட்டப்படுகிறது — நோக்கம் நிறைவேறியவனின் சொல் உறுதி நிறைந்ததாக இருக்கும். மூன்றாம் சுலோகமும் ஏழாம் சுலோகமும் ஏறக்குறைய ஒன்றே; அவற்றின் முன்பாதியில் மட்டுமே வேறுபாடு — ‘பெரும் பராக்கிரமமும் வலிமையும் உடையவர்களோடு’ என்றும் ‘பற்பல ஆயிரம் அணிகளோடு’ என்றும். இந்தக் கூறியது கூறல் பரவலாக வழங்கும் பாடத்தின் (வல்கேட்) தனித்தன்மையே; திறனாய்வுப் பதிப்பில் அது காணப்படவில்லை. ‘நிலத்திலும் நீரிலும் திரிபவர்கள்’ என்ற சொல்லால் வானரர்கள் நிலம், நீர் இரண்டிலும் இயங்குவது சுட்டப்படுகிறது; இது பின்னால் வரும் கடல் தாண்டுதலுக்கு ஒரு முன்னறிவிப்புபோல உள்ளது. ‘கோடிக்கணக்கான வெள்ளம்’ என்பது எண்ணிக்கையை ஒரு பெருக்காக வர்ணிப்பது — அவர்கள் எண்ணப்படுவதில்லை, வெள்ளம்போலப் பாய்ந்து வருகிறார்கள் என்பது கருத்து. ‘உன் பணியாளர்கள்’ என்ற சொல்லால் சுக்ரீவன் தன் படையையே ராமனுக்கு ஒப்படைக்கிறான். ‘களைப்பை வென்றவர்கள்’ என்பதால் நீண்ட பயணத்துக்கான தகுதி சுட்டப்படுகிறது.

இவ்வாறு பேசிய சுக்ரீவனைத் தசரதன் மகனான ராமன் இரு கைகளாலும் தழுவிக்கொண்டு இந்தச் சொல்லைச் சொன்னான்: சௌம்யனே, வைதேகி உயிரோடிருக்கிறாளா இல்லையா என்று அறியப்படட்டும்; பேரறிவாளனே, ராவணன் வசிக்கும் நாடும் அறியப்படட்டும். வைதேகியையும் ராவணனின் இருப்பிடத்தையும் அறிந்த பிறகு, அந்த நேரத்தில் உன்னோடு சேர்ந்து காலத்துக்கேற்றதை நான் செய்வேன். வானர அரசே, இந்தப் பணியில் நான் தலைவன் அல்ல, லக்ஷ்மணனும் அல்ல; வானரத் தலைவனே, இந்தப் பணிக்குக் காரணமும் தலைவனும் நீயே. வல்லமையுடையவனே, என் பணி குறித்த முடிவை நீயே ஆணையிடு; வீரனே, என் பணியை நீ அறிவாய், ஐயமில்லை. நண்பர்களைத் துணையாகக் கொண்டவனும், பராக்கிரமசாலியும், அறிவாளியும், காலத்தின் நுட்பம் அறிந்தவனுமான நீ எங்கள் நலத்தில் ஈடுபட்ட நலம்விரும்பி, நம்பத்தகுந்தவன், காரியத்தை நன்கறிந்தவர்களில் சிறந்தவன். ராமன் தானே செய்பவன் என்ற நிலையைக் கைவிட்டு அதை நண்பனிடமே ஒப்படைக்கிறான் — இது நம்பிக்கையின் உச்ச வடிவம்; நண்பனைத் தலைவனாக்குபவனே நண்பனின் ஊக்கத்தை வளர்க்கிறான். ராமனின் முதல் ஆணை போர் பற்றியதல்ல, அறிவு பற்றியது — ‘அறியப்படட்டும்’; தேடுவதே எல்லாவற்றுக்கும் முதல் பணி என்று அவன் அறிவான். ‘உயிரோடிருக்கிறாளா இல்லையா’ என்ற ஐயம் ராமனின் உள்ளத்து வேதனையை வெளிப்படுத்துகிறது; ஆயினும் அவன் மனவுறுதியோடு செயல்திட்டத்தை வகுக்கிறான். ‘நண்பர்களைத் துணையாகக் கொண்டவன்’ என்ற அடைமொழி இங்கே பல பொருள்களைச் சுமக்கிறது — சுக்ரீவனே நண்பர்களை உடையவன், நண்பர்களோடு சேர்ந்தே செயல்படுபவன். ‘காலத்தின் நுட்பம் அறிந்தவன்’ என்பது அரசநீதியின் அடிப்படைக் குணம் — காலத்தை அறியாதவன் எல்லாவற்றையும் அழித்துவிடுகிறான். இவ்வாறு ராமன் புகழுரையை முன்வைத்தே ஆணையைச் சுக்ரீவனிடமிருந்து வரச் செய்கிறான்; தானே செய்பவன் என்ற நிலையைத் தவிர்க்கிறான். லக்ஷ்மணனின் பெயரைக் குறிப்பிடுவதும் அவனுடைய பணிவின் ஓர் அங்கமே.

இவ்வாறு சொல்லப்பட்ட சுக்ரீவன், ராமனின் அருகிலும் அறிவாளியான லக்ஷ்மணனின் முன்னிலையிலும், வினதன் என்னும் கூட்டத் தலைவனிடம் பேசினான் — மலைபோன்றவனும் மேக முழக்கம் போன்ற குரலுடையவனும் வலிமைமிக்கவனுமான அந்த வானரத் தலைவனிடம் அவன் சொன்னான்: வானரர்களில் சிறந்தவனே, சந்திர சூரியர்களைப் போன்ற வானரர்களோடு, இடம், காலம், நீதி ஆகியவற்றை அறிந்தவனாக, காரியத்தை முடிவு செய்வதில் வல்லவனாக, வேகமுடைய நூறாயிரம் வானரர்கள் சூழ, மலைகளோடும் காடுகளோடும் சோலைகளோடும் கூடிய கிழக்குத் திசைக்குச் செல். அங்கே மலைக்கோட்டைகளிலும் காடுகளிலும் ஆறுகளிலும் வைதேகியான சீதையையும் ராவணனின் இருப்பிடத்தையும் தேடுங்கள். அழகிய பாகீரதி நதியையும், சரயுவையும், கௌசிகியையும் தேடுங்கள். திசை வர்ணனை இங்கே தொடங்குகிறது; இது இந்தக் காண்டத்தின் தனிச்சிறப்பான பகுதி — பாரதவர்ஷத்தின் கிழக்குத் திசையில் உள்ள ஆறுகளும் நாடுகளும் தீவுகளும் மலைகளும் வரிசையாக எண்ணப்படுகின்றன. வினதன் என்னும் கூட்டத் தலைவன் ‘மலைபோன்றவன்’, ‘மேக முழக்கக் குரலுடையவன்’ என்ற இரு அடைமொழிகளால் அவனுடைய உருவமும் குரலும் வர்ணிக்கப்படுகின்றன. ‘இடம், காலம், நீதி ஆகியவற்றை அறிந்தவன்’ என்பவை தலைவனின் மூன்று குணங்கள் — இட அறிவு, கால அறிவு, நீதி அறிவு; இவற்றாலேயே தூதுப்பணி கைகூடுகிறது. ‘நூறாயிரம்’ என்ற எண்ணிக்கை ஒவ்வொரு திசைக் குழுவின் அளவையும் காட்டுகிறது. கிழக்குத் திசை முதலில் குறிப்பிடப்படுகிறது; ஏனெனில் அதுவே சூரியன் உதிக்கும் திசை, மங்கலத் திசை. ‘மலைகளோடும் காடுகளோடும் சோலைகளோடும் கூடிய’ என்ற அடைமொழியால் தேட வேண்டிய பகுதியின் பன்முகத்தன்மை சுட்டப்படுகிறது — மலைகள், காடுகள், சோலைகள் தனித்தனியே எண்ணப்படுகின்றன. ராம லக்ஷ்மணர்களின் முன்னிலையில் ஆணையிடுவதால் சுக்ரீவன் தன் உறுதிமொழியைக் கண்கூடாக நிறைவேற்றுகிறான்.

அழகிய காளிந்தியான யமுனையையும், யமுனைக்குரிய பெருமலையையும், சரஸ்வதியையும், சிந்துவையும், மணிபோன்ற நீருடைய சோணையையும் தேடுங்கள். மலைகளாலும் காடுகளாலும் அழகுபெற்ற மஹீ, காலமஹீ ஆறுகளையும், பிரம்மமாலர், விதேகர், மாலவர், காசி கோசலர், மகதர், மகாக்கிராமர், புண்டரர், அங்கர் ஆகியோரின் நாடுகளையும், பட்டுப்புழு வளர்ப்போரின் நிலத்தையும், வெள்ளிச் சுரங்கங்கள் உள்ள நிலத்தையும் — அவை அனைத்தையும் அங்குமிங்கும் தேடுபவர்கள் ஆராய வேண்டும். ராமனின் அன்பு மனைவியும் தசரதனின் மருமகளுமான சீதை தேடப்பட வேண்டியவள். ஆறுகளையும் நாடுகளையும் பற்றிய இந்தக் கணக்கீடு பண்டைய பாரதவர்ஷத்தின் நிலவியலைக் காட்டுகிறது; பட்டுப்புழு வளர்ப்போரின் நிலம், வெள்ளிச் சுரங்க நிலம் என்று வணிக நோக்கிலும் பகுதிகள் குறிக்கப்படுகின்றன — காவியத்தில் நிலவியலும் சுவையுடையதாகிறது என்பது இங்கே தெரிகிறது. பாகீரதி, சரயு, கௌசிகி, யமுனை, சரஸ்வதி, சிந்து, சோணை என்று ஏழு முக்கிய ஆறுகள் வரிசையாகச் சொல்லப்படுகின்றன; அவற்றில் சரஸ்வதியும் சிந்துவும் மேற்குப் பகுதியைச் சேர்ந்தவையாக இருந்தும் இங்கே எண்ணப்படுகின்றன; அதனால் கவிஞர் கிழக்குத் திசையை விரிவாகக் கொள்கிறார் என்று அறியப்படுகிறது. நாடுகளின் கணக்கீட்டில் விதேகர், காசி கோசலர், மகதர், புண்டரர், அங்கர் ஆகியோர் கிழக்கு நாட்டவர் என்பது தெளிவு. ‘தேடுபவர்கள்’ என்ற தொடர்வினை வடிவத்தால் தேடலின் தொடர்ச்சி சுட்டப்படுகிறது — ஒருமுறை அல்ல, மீண்டும் மீண்டும் தேட வேண்டும். ‘ராமனின் அன்பு மனைவி’ என்ற குறிப்பால் தேடலின் இலக்கு எப்போதும் நினைவூட்டப்படுகிறது; ஏனெனில் விரிந்த நிலப்பரப்பில் இலக்கை மறப்பதே பெரும் குறை. ‘தசரதனின் மருமகள்’ என்ற உறவுக் குறிப்பால் குலப்பெருமையும் நினைவூட்டப்படுகிறது.

கடலுக்குள் ஆழ்ந்து நிற்கும் மலைகளிலும் பட்டினங்களிலும், மந்தர மலையின் முனையைச் சார்ந்த இருப்பிடங்கள் எவையோ அங்கும் — அங்கெல்லாம் தேட வேண்டும். கர்ணப்ராவரணர் — காதுகளாலேயே ஆடைபோலத் தங்களைப் போர்த்திக்கொள்பவர்கள்; ஓஷ்டகர்ணகர் — உதடுவரை நீண்ட காதுகளை உடையவர்கள்; அஞ்சத்தக்க இரும்பு முகம் உடையவர்கள்; வேகமுடைய ஒற்றைக்காலர்கள்; அழியாத, வலிமையுடைய மனிதரை உண்போர்; கூரிய குடுமியும் பொன்னிறமும் உடைய காண்பதற்கினிய கிராதர்கள்; பச்சை மீனை உண்ணும் தீவுவாழ் கிராதர்கள்; நீருக்குள் திரியும் அஞ்சத்தக்க ‘நரவியாக்ரர்’ என்று அழைக்கப்படுவோர் — காட்டில் வாழும் இவர்கள் அனைவரின் இருப்பிடங்களும் ஆராயப்பட வேண்டும். மலைகள் வழியாகவும், நீந்தியும், படகிலும் செல்லக்கூடிய நாடுகளும் தேடப்பட வேண்டும். இந்த வர்ணனைகளில் பண்டைய பயணிகளின் செவிவழிச் செய்திகள் பிரதிபலிக்கின்றன — தொலைதூர நாடுகளின் விசித்திர இனங்கள் இவ்வாறுதான் சொல்லப்பட்டு வந்தன. கர்ணப்ராவரணர் எனப்படுவோரின் இரு காதுகளுமே ஆடைபோல உடலைப் போர்த்துகின்றன என்று உரையாசிரியர்கள் சொல்கின்றனர்; ஓஷ்டகர்ணகரோ காதுகள் உதடுவரை தொங்குபவர்கள். ஒற்றைக்காலர் ஒரே காலுடையவர்கள், ஆயினும் வேகமுடையவர்கள் — இந்த முரண்தோற்றம் இங்கே வியப்பை உண்டாக்குகிறது. ‘அழியாதவர்கள்’ என்பது சந்ததி குறையாதவர்கள்; ‘மனிதரை உண்போர்’ என்பது நரமாமிசம் தின்பவர்கள். நரவியாக்ரர் என்பவர்கள் கீழுடல் மனிதனுடையதுபோலவும் மேலுடல் புலியினுடையதுபோலவும் உள்ளவர்கள். ‘நீந்தியும் படகிலும்’ என்ற இரு சொற்களால் நீந்துதலும் படகில் செல்லுதலும் தனித்தனியே குறிக்கப்படுகின்றன — கடற்பயணத்தின் இரண்டு வழிகள். கிராதர்களின் இரண்டு பிரிவுகள் இங்கே சொல்லப்படுகின்றன — கூரிய குடுமியும் பொன்னிறமும் உடையவர்கள், பச்சை மீன் உண்ணும் தீவுவாசிகள்.

முயற்சியுடையவர்களாக, ஏழு அரசுகளால் அழகுபெற்ற யவத்வீபத்தையும், பொன் சுரங்கங்களால் அணிசெய்யப்பட்ட சுவர்ண ரூப்யகத் தீவையும் (பொன், வெள்ளித் தீவு) தேடுங்கள். யவத்வீபத்தைக் கடந்து சிசிரம் என்னும் மலை இருக்கிறது; அது தன் சிகரத்தால் வானைத் தொடுகிறது, தேவர்களும் தானவர்களும் அதை நாடுகின்றனர். இவற்றின் மலைக்கோட்டைகளிலும் அருவிகளிலும் காடுகளிலும் நீங்கள் அனைவரும் சேர்ந்து புகழ்பெற்ற ராமன் மனைவியைத் தேடுங்கள். பிறகு விரைந்தோடும் சிவந்த நீருடைய சோணம் என்னும் ஆற்றை அடைந்து, சித்தர்களும் சாரணர்களும் நாடும் கடலின் மறுகரைக்குச் சென்று, அதன் அழகிய துறைகளிலும் விசித்திரமான காடுகளிலும் வைதேகியோடு ராவணன் அங்குமிங்கும் தேடப்பட வேண்டும். யவத்வீபம், சுவர்ணத்வீபம் ஆகியவற்றைக் குறிப்பிடுவதால் பண்டைய கடல் வணிகம் பற்றிய அறிவு சுட்டப்படுகிறது; பொன் சுரங்கங்கள், வெள்ளிச் சுரங்கங்களைக் குறிப்பதும் அதே அனுபவத்தை வெளிப்படுத்துகிறது. ‘முயற்சியுடையவர்களாக’ என்ற சொல்லால் தேடலில் தனி முயற்சி தேவை என்று சுட்டப்படுகிறது; ஏனெனில் தீவுகள் அணுகுதற்கரியவை. சிசிர மலை தன் சிகரத்தால் வானைத் தொடுகிறது என்ற மிகைக்கூற்றால் அதன் உயரம் வர்ணிக்கப்படுகிறது; தேவர்களும் தானவர்களும் நாடுவதால் அதன் தெய்விகத் தன்மையும். சோண நதி ‘சிவந்த நீருடையது’ என்று சொல்லப்படுகிறது — அதன் நீர் உலோகத் தாதுக்களால் சிவந்த நிறம் பெற்றது என்பது உலகறிந்த செய்தி. ‘சித்தர்களும் சாரணர்களும் நாடும்’ என்ற கடல் மறுகரையின் அடைமொழியும் அதன் தெய்விகத் தன்மையைச் சுட்டுகிறது. இவ்வாறு வர்ணனை வரிசையாக உலகியலிலிருந்து தெய்விகத்தை நோக்கிச் செல்கிறது — முதலில் அறியப்பட்ட ஆறுகள், பிறகு தீவுகள், பிறகு புராண இடங்கள். ‘நீங்கள் அனைவரும் சேர்ந்து’ என்ற சொல்லால் குழுவாகவே தேடும்படி ஆணையிடப்படுகிறது.

மலைகளில் தோன்றும், மிக அஞ்சத்தக்க பல சோலைகளை உடைய ஆறுகளும், குகைகளுடைய மலைகளும், காடுகளும் தேடப்பட வேண்டும். பிறகு மிக அஞ்சத்தக்க கடல் தீவுகளையும், அலைகளுடையதும் மிகக் கொடியதும் காற்றால் கொந்தளித்து முழங்குவதுமான கடலையும் நீங்கள் காண வேண்டும். அங்கே பேருடல் கொண்ட அசுரர்கள், பிரம்மனால் அனுமதிக்கப்பட்டு, நீண்டகாலம் பசியோடிருந்து, எப்போதும் நிழலைப் பற்றுகிறார்கள். கருமேகம் போன்றதும், பெரும் பாம்புகள் வாழ்வதும், பேரொலி செய்வதுமான அந்தப் பெருங்கடலைத் துறை வழியாக மட்டுமே அணுகி, பிறகு லோஹிதம் என்னும் சிவந்த நீருடைய அஞ்சத்தக்க கடலை அடைந்து, அந்தப் பெரிய கூடசால்மலி மரத்தைக் காண்பீர்கள். நிழலைப் பற்றுதல் என்பது ஒரு பண்டைய கற்பனை — அசுரர்கள் உயிரினங்களின் நிழலையே பற்றி அவற்றை இழுத்துக்கொள்கிறார்கள்; இது கடற்பயணத்தின் அச்சுறுத்தலை வெளிப்படுத்துகிறது. ‘பிரம்மனால் அனுமதிக்கப்பட்டு’ என்ற சொல்லால் அந்த அசுரர்களின் செயல் விதியால் வரையறுக்கப்பட்டது என்று சுட்டப்படுகிறது — அவர்கள் தம் விருப்பப்படி அல்ல, வரத்தினாலேயே நிழலைப் பற்றுகிறார்கள். ‘நீண்டகாலம் பசியோடிருந்து’ என்பது அவர்களுடைய நிறைவின்மை; பசியே அவர்களுக்குத் தண்டனை. பெருங்கடலின் வர்ணனையில் கருமேகம் போன்றது, பெரும் பாம்புகள் வாழ்வது, பேரொலியுடையது என்று அச்சமூட்டும் மூன்று குணங்கள் சொல்லப்படுகின்றன. ‘துறை வழியாக மட்டுமே’ என்ற சொல்லாலும் எச்சரிக்கை உபதேசிக்கப்படுகிறது — துறை உள்ள இடத்தில் மட்டுமே இறங்க வேண்டும், வேறிடத்தில் அல்ல. கூடசால்மலி என்பது சால்மலித் தீவின் அடையாளமான பெருமரம்; கருடனின் இருப்பிடத்தின் அருகே உள்ளது. ‘பெரிய’ என்ற அடைமொழியால் அதன் பரப்பு சொல்லப்படுகிறது.

அங்கே பலவகை ரத்தினங்களால் அணிசெய்யப்பட்ட, கைலாசத்தை ஒத்த, விசுவகர்மாவால் அமைக்கப்பட்ட வைநதேயனின் (கருடனின்) மாளிகை இருக்கிறது. அங்கே மலைகளைப் போன்ற, அஞ்சத்தக்க, பல உருவங்களுடைய, பயமூட்டும் மந்தேஹர் என்னும் அரக்கர்கள் மலைச்சிகரங்களில் தொங்கிக்கொண்டிருக்கிறார்கள். சூரியன் உதிக்கும்போது அவர்கள் நாள்தோறும் நீரில் விழுகிறார்கள்; சூரியனால் சுடப்பட்டு மீண்டும் மீண்டும் தொங்குகிறார்கள். நாள்தோறும் பிரம்ம தேஜஸால் அந்த அரக்கர்கள் கொல்லப்படுகிறார்கள். பிறகு வெண்மேகம் போன்ற க்ஷீரோதம் என்னும் பாற்கடலைக் காண்பீர்கள். மந்தேஹர்களின் கதை புராணங்களில் பிரசித்தமானது — சூரிய உதய நேரத்தில் அவர்கள் சூரியனை நோக்கிப் பாய்கிறார்கள்; பிரம்ம தேஜஸால் நாள்தோறும் கொல்லப்படுகிறார்கள், மீண்டும் உயிர்பெறுகிறார்கள்; இந்த முடிவற்ற சுழற்சி தீய செயலின் முடிவற்ற பலன்போலத் தோன்றுகிறது. வைநதேயனின் மாளிகை விசுவகர்மாவால் கட்டப்பட்டது என்பதால் தேவ சிற்பியின் திறமை நினைவூட்டப்படுகிறது; பலவகை ரத்தினங்களால் அணிசெய்யப்பட்டது, கைலாசத்தை ஒத்தது என்பதால் அதன் அழகு வர்ணிக்கப்படுகிறது. மந்தேஹர்கள் மலைபோன்றவர்கள், அஞ்சத்தக்கவர்கள், பல உருவங்களுடையவர்கள், பயமூட்டுபவர்கள் என்று நான்கு அடைமொழிகளால் வர்ணிக்கப்படுகிறார்கள். ‘மலைச்சிகரங்களில் தொங்குகிறார்கள்’ என்ற செயல் விசித்திரமானது — அவர்கள் நிற்பதில்லை, தொங்குகிறார்கள்; இது அவர்களுடைய நிலையின்மையைச் சுட்டுகிறது. ‘நாள்தோறும்’ என்ற அடுக்குத்தொடரால் அந்தச் சுழற்சி எப்போதும் திரும்பத் திரும்ப நிகழ்கிறது என்று சொல்லப்படுகிறது. பிறகு பாற்கடலை வெண்மேகம் போன்றது என்று வர்ணிப்பது தொடங்குகிறது; அதனால் அச்சச்சுவையிலிருந்து இன்பச்சுவைக்கு மாற்றம் நிகழ்கிறது. இந்தச் சுவைமாற்ற முறை இந்தச் சர்க்கத்தில் மீண்டும் மீண்டும் காணப்படுகிறது.

வெல்ல முடியாதவர்களே, அங்கே சென்று அலைகளால் முத்து மாலையை அணிந்திருப்பதுபோலத் தோன்றும் அந்தக் கடலைக் காண்பீர்கள்; அதன் நடுவில் ரிஷபம் என்னும் பெரிய வெண்ணிற மலை இருக்கிறது. அது தெய்விக மணம் கமழும் பூத்துக் குலுங்கும் அடர்ந்த மரங்களால் சூழப்பட்டது; அங்கே வெள்ளியாலான ஒளிரும் பொன் தாதுக்கள் கொண்ட தாமரைகளோடு கூடிய, அரச அன்னங்கள் நிறைந்த சுதர்சனம் என்னும் ஏரி இருக்கிறது. அங்கே தேவர்களும் சாரணர்களும் யக்ஷர்களும் கின்னரர்களும் அப்சரஸ் கூட்டங்களும் மகிழ்ந்து, விளையாட விரும்பி, அந்தத் தாமரைக் குளத்தை அடைகிறார்கள். வானரர்களே, பாற்கடலைக் கடந்தபின் எல்லா உயிர்களுக்கும் அச்சமூட்டும் ஜலோதம் என்னும் கடலைக் காண்பீர்கள்; அங்கே ஔர்வ முனிவரின் சினத்தில் பிறந்த பெரும் ஒளி குதிரைமுகமாக ஆக்கப்பட்டுள்ளது. முத்து மாலை உவமை இங்கே மிக அழகானது — பாற்கடலின் வெண்ணிற அலைகளே முத்து மாலைகள்போலத் தோன்றுகின்றன. ரிஷப மலை பெரியது, வெண்ணிறமானது என்ற இரு அடைமொழிகளால் பாற்கடலின் நடுவே அதன் அழகு வர்ணிக்கப்படுகிறது. சுதர்சன ஏரி வெள்ளித் தாமரைகளோடும் பொன் தாதுக்களோடும் கூடியது — வெள்ளியின் வெண்மையும் பொன்னின் மஞ்சளும் சேர்ந்து விசித்திரமான நிறத்தை உண்டாக்குகின்றன. தேவர், சாரணர், யக்ஷர், கின்னரர், அப்சரஸ் கூட்டங்கள் அங்கே வருவது அதன் தெய்விகத் தன்மையை நிரூபிக்கிறது; ‘விளையாட விரும்பி’ என்ற விருப்பவினைச் சொல்லால் அவர்களுடைய விளையாட்டு விருப்பம் சுட்டப்படுகிறது. பிறகு ஜலோதக் கடலின் வர்ணனையில் மீண்டும் அச்சம் வருகிறது — ‘எல்லா உயிர்களுக்கும் அச்சமூட்டும்’ என்ற அடைமொழியே போதுமானது. ஔர்வரின் சினத்தில் பிறந்த ஒளி குதிரைமுக வடிவில் அங்கே நிறுத்தப்பட்டுள்ளது என்ற புராணக் கதை இங்கே குறிப்பிடப்படுகிறது. ‘கடந்தபின்’ என்ற சொல்லால் பயணத்தின் வரிசை தெளிவாகிறது.

அசையும் அசையாப் பொருள்களோடு கூடிய அந்தப் பெருவேகமுடைய நீரே இந்த நெருப்பின் உணவு என்று சொல்கிறார்கள். அங்கே கடலில் வாழும் உயிரினங்கள் கதறும் ஒலி கேட்கிறது; ஆற்றலற்ற அவை அந்த வடவாமுகத்தைக் கண்ட மாத்திரத்திலேயே வேதனைக் குரல் எழுப்பின. இந்தச் சுலோகம் ஆறு பாதங்கள் கொண்டது — மூன்று அரைச் சுலோகங்கள் ஒரே எண்ணின்கீழ் அமைந்துள்ளன. நன்னீர்க் கடலின் வடகரையில் பதின்மூன்று யோஜனை சென்றால் ஜாதரூபசிலம் என்னும் பொன்னொளி வீசும் மிகப் பெரிய மலை இருக்கிறது. அங்கே நிலவைப் போன்றவனும், பூமியைத் தாங்குபவனும், தாமரை இதழ்போல் அகன்ற கண்களுடையவனுமான நாகனை — மலையின் உச்சியில் அமர்ந்திருக்கும், எல்லாத் தேவர்களாலும் வணங்கப்படும், ஆயிரம் தலைகளுடைய, நீல ஆடை அணிந்த அனந்த தேவனை — காண்பீர்கள். அந்த மகாத்மாவின் மூன்று தலைகளுடைய பொன்னாலான பனைமரக் கொடி மேடையோடு மலையின் உச்சியில் நாட்டப்பட்டு ஒளிர்கிறது. அனந்தனான ஆதிசேஷ நாகமே பூமியைத் தாங்குபவன் என்ற புராணச் செய்தி இங்கே பின்பற்றப்படுகிறது. ‘அசையும் அசையாப் பொருள்களோடு கூடிய உணவு’ என்ற சொல்லால், வடவாக்கினியின் உணவு கடல்நீரே என்றும், அதில் அசையும் அசையாப் பொருள்கள் அனைத்தும் அடங்கும் என்றும் சொல்லப்படுகிறது — இது பிரளய நெருப்புபோன்ற அச்சமூட்டும் சித்திரம். ‘கதறும் ஒலி கேட்கிறது’ என்பது செவிப்புலன் வழியாக அச்சத்தை வர்ணிப்பது, காட்சியால் மட்டுமல்ல. அனந்தனின் வர்ணனையில் நிலவைப் போன்றவன், தாமரை இதழ்போல் அகன்ற கண்களுடையவன், ஆயிரம் தலைகளுடையவன், நீல ஆடை அணிந்தவன் என்று நான்கு அடைமொழிகள் உள்ளன — அவற்றில் நீல ஆடையும் வெண்ணிற உடலும் என்ற நிற முரண் அழகைச் சேர்க்கிறது. மூன்று தலைகளுடைய பொன்னாலான பனைமரக் கொடி மேடையோடு கூடியது என்ற கொடியின் வர்ணனையும் கிழக்குத் திசையின் அடையாளமாகிறது. ‘எல்லாத் தேவர்களாலும் வணங்கப்படும்’ என்பது அனந்தனின் பெருமை.

அது கிழக்குத் திசையில் தேவர் தலைவர்களால் அமைக்கப்பட்ட அடையாளம். அதற்கு அப்பால் பொன்மயமான, சீர்மிக்க உதய மலை இருக்கிறது. அதன் சிகரம் வானைத் தொட்டு நூறு யோஜனை நீண்டிருக்கிறது; அங்கே பொன்னாலான தெய்விக மேடை ஒளிர்கிறது. அந்த மலை பூத்திருக்கும் சால மரங்களாலும் பனைகளாலும் தமாலங்களாலும் கொன்றைகளாலும், பொன்னாலான, சூரியனைப் போன்ற தெய்விக மரங்களாலும் பொலிகிறது. அங்கே ஒரு யோஜனை அகலமும் பத்து யோஜனை உயரமும் உடைய, பொன்னாலான, நிலையான சௌமனசம் என்னும் சிகரம் இருக்கிறது. முன்பு திரிவிக்கிரம அவதாரத்தில் புருஷோத்தமனான விஷ்ணு அங்கே முதல் அடியை வைத்து, இரண்டாம் அடியை மேருவின் சிகரத்தில் வைத்தான். திரிவிக்கிரமக் கதையை நினைவுகூர்வதால் கிழக்குத் திசையின் பெருமை நிலைநாட்டப்படுகிறது — இறைவனின் முதல் அடி பதிந்த இடம் எல்லாத் திசைகளிலும் முதன்மையானது. உதய மலை பொன்மயமானது, நூறு யோஜனை நீண்ட சிகரம், பொன்னாலான மேடை என்று பொன்மயமான சித்திரமே உருவாக்கப்படுகிறது. மரங்களின் கணக்கீட்டில் சாலம், பனை, தமாலம், கொன்றை ஆகியவை சொல்லப்படுகின்றன; அவையும் பொன்னாலானவை, சூரியனைப் போன்றவை — இவ்வாறு மலையும் மரங்களும் எல்லாமே பொன்மயம். சௌமனச சிகரம் ஒரு யோஜனை அகலம், பத்து யோஜனை உயரம் என்று அளவாலும் குறிக்கப்படுகிறது. ‘நிலையான’ என்ற அடைமொழியால் அதன் அழியாத்தன்மை சொல்லப்படுகிறது — கல்பத்தின் முடிவிலும் அது அழியாது என்பது கருத்து. திரிவிக்கிரமக் கதையை நினைவுகூர்வதால் இந்த இடத்தின் பெருமை தெய்வத் தொடர்பால் நிலைநாட்டப்படுகிறது. மேருவின் சிகரத்தில் இரண்டாம் அடி என்பதால் இரு திசைகளுக்கும் இடையிலான தொடர்பு சுட்டப்படுகிறது.

ஜம்புத்வீபத்தை வடக்குப் பக்கமாகச் சுற்றிவந்து, சூரியன் மிக உயர்ந்த அந்தச் சிகரத்தை அடைந்து மிகத் தெளிவாகக் காணப்படுகிறான். அங்கே வைகானசர் என்னும் வாலகில்ய மகரிஷிகள் — சூரியனின் நிறமுடைய தவசிகள் — ஒளிர்ந்துகொண்டு காணப்படுகிறார்கள். எந்த மலையின் முன்னே இந்தச் சுதர்சனத் தீவு ஒளிர்கிறதோ, அதிலேயே எல்லா உயிரினங்களின் ஒளியும் கண்ணும் உள்ளன. அந்த மலையின் முகடுகளிலும் குகைகளிலும் காடுகளிலும் வைதேகியோடு ராவணன் அங்குமிங்கும் தேடப்பட வேண்டும். பொன்மலையின் ஒளியாலும் மகாத்மாவான சூரியனின் ஒளியாலும் நிறைந்த காலைச் சந்தி சிவந்து ஒளிர்கிறது. இதுவே பூமிக்கும் உலகுக்கும் முதல் வாயிலாக அமைக்கப்பட்டது; சூரியன் உதிப்பதும் இங்கேதான்; ஆகவே இது ‘பூர்வா’ (முதலாவது, கிழக்கு) திசை என்று அழைக்கப்படுகிறது. ‘பூர்வா’ என்ற பெயரின் சொற்பொருள் விளக்கம் இங்கே தரப்படுகிறது — முதலில் அமைக்கப்பட்டதே ‘பூர்வம்’. சூரியன் ஜம்புத்வீபத்தைச் சுற்றிவருவது சௌமனச சிகரத்திலிருந்தே தெளிவாகத் தெரிகிறது என்ற வானியல் அவதானிப்பு இங்கே காவிய மொழியில் அமைக்கப்பட்டுள்ளது. வைகானசர், வாலகில்யர் என்று இரண்டு முனிவர் கூட்டங்கள்; வாலகில்யர் கட்டைவிரல் அளவுள்ள தவசிகள் என்று புராணங்களில் பிரசித்தமானவர்கள். ‘சூரியனின் நிறமுடையவர்கள்’ என்பதால் அவர்களுடைய தவத்தின் ஆற்றல் வர்ணிக்கப்படுகிறது. சுதர்சனத் தீவின் பெயர் விளக்கமும் இங்கே தரப்படுகிறது — எல்லா உயிர்களின் ஒளியும் கண்ணும் எங்கே வைக்கப்பட்டுள்ளனவோ அதுவே சுதர்சனம் (நன்கு காண்பது). ‘வைதேகியோடு ராவணன் தேடப்பட வேண்டும்’ என்பது அச்சுப்பதிப்பில் இருமுறை வருவது காணப்படுகிறது — அது தேடலின் வற்புறுத்தலைச் சுட்டுகிறது. காலைச் சந்தியின் சிவந்த ஒளியும் பொன்மலையின் ஒளியாலேயே என்பது கவிக்கற்பனை.

அந்த மலையின் முகடுகளிலும் அருவிகளிலும் குகைகளிலும் வைதேகியோடு ராவணன் தேடப்பட வேண்டும். அதற்கு அப்பால் கிழக்குத் திசை செல்ல முடியாதது — தேவர்களால் சூழப்பட்டது, சந்திர சூரியர்கள் இல்லாதது, காண முடியாதது, இருளால் மூடப்பட்டது. அந்த எல்லா மலைகளிலும் குகைகளிலும் ஆறுகளிலும், நான் சொல்லாத நாடுகளிலும்கூட ஜானகி தேடப்பட வேண்டும். வானரச் சிறந்தோரே, இவ்வளவு தூரம் மட்டுமே வானரர்களால் செல்ல முடியும்; சூரியனற்ற, எல்லையற்ற அதற்கு அப்பாலுள்ளதை நாம் அறியோம். வைதேகியையும் ராவணனின் இருப்பிடத்தையும் கண்டறிந்து, ஒரு மாதம் நிறைவடைந்ததும் உதய மலையை அடைந்து திரும்புங்கள். ஒரு மாதத்துக்கு மேல் தங்கக் கூடாது; தங்குபவன் என்னால் கொல்லப்படத் தக்கவன். மைதிலியைக் கண்டறிந்து, காரியம் கைகூடியவர்களாகத் திரும்புங்கள். வானரர்களே, மகேந்திரனுக்கு இனிய, காட்டுத் தொகுதிகளால் அணிசெய்யப்பட்ட அந்தத் திசையில் திறமையோடு திரிந்து, ரகு குலத்தோனுக்கு அன்பான சீதையைக் கண்டடைந்து, பிறகு திரும்பி வந்து சுகமாக இருப்பீர்கள். இந்த எழுபத்தொன்றாவது சுலோகம் நீண்ட யாப்பில் அமைந்தது. ஒரு மாதக் கெடு கடுமையானது; ஆயினும் இறுதியில் ஆசீர்வாதத்தோடேயே சர்க்கம் நிறைவடைகிறது. ‘நான் சொல்லாத நாடுகளிலும்’ என்ற சொல்லால் சுக்ரீவன் தன் அறிவின் எல்லையையும் ஒப்புக்கொள்கிறான் — நான் அறியாத இடத்திலும் தேட வேண்டும் என்ற அறிவுறுத்தல் தலைவனின் நேர்மையைக் காட்டுகிறது. ‘சூரியனற்ற, எல்லையற்ற’ என்ற இரு சொற்களால், உலகின் எல்லைக்கு அப்பால் உள்ளது அறிய முடியாதது என்று சொல்லப்படுகிறது; வானரர்களின் பயணமும் அங்கே தடைப்படுகிறது. ‘ஒரு மாதம் நிறைவடைந்ததும் திரும்புங்கள்’ என்ற காலக்கெடு அடுத்த சர்க்கங்களில் கதையின் பெரும் கருவியாகும்; ஏனெனில் தெற்குத் திசைக்குச் சென்ற வானரர்களே அந்தக் கெடுவை மீறுகிறார்கள். ‘தங்குபவன் கொல்லப்படத் தக்கவன்’ என்ற கடுஞ்சொல்லும் அரசாணையின் உறுதியை நிலைநாட்டுகிறது. இறுதியிலோ ‘சுகமாக இருப்பீர்கள்’ என்ற ஆசீர்வாதத்தால் படைத்தலைவன் அச்சத்தை நீக்குகிறான். இந்தச் சர்க்கத்தோடு கிழக்குத் திசையின் தேடல் தொடங்கியது என்று அறிய வேண்டும்.

ಅನಂತರ ತನ್ನ ಉದ್ದೇಶ ಸಿದ್ಧವಾದ ವಾನರೇಶ್ವರ ರಾಜ ಸುಗ್ರೀವನು ನರಶಾರ್ದೂಲನೂ ಶತ್ರುಸೇನೆಯನ್ನು ಪೀಡಿಸುವವನೂ ಆದ ರಾಮನಿಗೆ ಹೇಳಿದನು — ನನ್ನ ರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುವ, ಬಲಶಾಲಿಗಳಾದ, ಇಚ್ಛಾರೂಪಧಾರಿಗಳಾದ, ಮಹೇಂದ್ರನಂತೆ ಹೊಳೆಯುವ ವಾನರನಾಯಕರು ಬಂದು ನೆಲೆಸಿದ್ದಾರೆ. ಅನೇಕ ಪರಾಕ್ರಮಗಳನ್ನು ಮೆರೆದ, ಬಲಶಾಲಿಗಳಾದ, ಭಯಂಕರ ಪರಾಕ್ರಮಿಗಳೊಡನೆ ದೈತ್ಯ-ದಾನವರಂತಿರುವ ಘೋರ ವಾನರರು ಇಲ್ಲಿ ಬಂದಿದ್ದಾರೆ. ಅವರ ಕರ್ಮಗಳೂ ಸಾಹಸಗಳೂ ಪ್ರಸಿದ್ಧ; ಅವರು ಬಲವಂತರು, ಆಯಾಸವನ್ನು ಗೆದ್ದವರು, ಪರಾಕ್ರಮದಲ್ಲಿ ವಿಖ್ಯಾತರು, ಉದ್ಯಮದಲ್ಲಿ ಉತ್ತಮರು. ರಾಮ, ನೆಲದಲ್ಲೂ ನೀರಿನಲ್ಲೂ ಸಂಚರಿಸುವ, ನಾನಾ ಪರ್ವತಗಳಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುವ, ಕೋಟಿಗಳ ಪ್ರವಾಹದಂತಿರುವ ಈ ವಾನರರು ನಿನ್ನ ಸೇವಕರಾಗಿ ಬಂದಿದ್ದಾರೆ. ಎಲ್ಲರೂ ಆಜ್ಞೆಯಂತೆ ನಡೆಯುವವರು, ಎಲ್ಲರೂ ಗುರುವಿನ ಹಿತದಲ್ಲಿ ನಿರತರು; ಅರಿಂದಮನೇ, ನಿನ್ನ ಅಭಿಪ್ರಾಯವನ್ನು ನೆರವೇರಿಸಲು ಅವರು ಸಮರ್ಥರು. ಸಾವಿರಾರು ಭಯಂಕರ ಪರಾಕ್ರಮದ ಸೈನ್ಯಗಳೊಡನೆ ದೈತ್ಯ-ದಾನವರಂತಿರುವ ಘೋರ ವಾನರರು ಇಲ್ಲಿ ಬಂದಿದ್ದಾರೆ. ನರವ್ಯಾಘ್ರನೇ, ಯಾವುದು ಸಕಾಲವೆಂದು ನೀನು ಭಾವಿಸುವೆಯೋ ಅದನ್ನು ಹೇಳು; ನಿನ್ನ ಸೈನ್ಯ ನಿನ್ನ ಅಧೀನದಲ್ಲಿದೆ, ಆಜ್ಞಾಪಿಸಲು ನೀನು ಯೋಗ್ಯನು. ಇವರ ಈ ಕಾರ್ಯ ನನಗೆ ತತ್ತ್ವತಃ ಚೆನ್ನಾಗಿ ತಿಳಿದಿದೆ; ಆದರೂ ಯಥೋಚಿತವಾಗಿ ನೀನೇ ಆಜ್ಞಾಪಿಸಬೇಕು. ಸೇನಾಪತಿಯು ಬಲವನ್ನು ಸಂಗ್ರಹಿಸಿ ಸ್ವಾಮಿಯ ಆಜ್ಞೆಗಾಗಿ ಕಾಯುತ್ತಾನೆ — ಇದೇ ಮರ್ಯಾದೆ. ‘ಸಮೃದ್ಧಾರ್ಥಃ’ (ಉದ್ದೇಶ ಸಿದ್ಧವಾದವನು) ಎಂಬ ಮೊದಲ ಪದದಿಂದಲೇ ಸುಗ್ರೀವನ ಸ್ಥಿತಿ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ — ಯಾರ ಪ್ರಯೋಜನ ಸಿದ್ಧವಾಗಿದೆಯೋ ಅವನ ಮಾತು ನಿಶ್ಚಯಪೂರ್ಣವಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಮೂರನೆಯ ಮತ್ತು ಏಳನೆಯ ಶ್ಲೋಕಗಳು ಬಹುತೇಕ ಒಂದೇ; ಅವುಗಳ ಪೂರ್ವಾರ್ಧದಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಭೇದ — ‘ಬಹುವಿಕ್ರಾಂತೈರ್ಬಲಿಭಿಃ’ (ಅನೇಕ ಪರಾಕ್ರಮಗಳನ್ನು ಮೆರೆದ ಬಲಶಾಲಿಗಳೊಡನೆ) ಮತ್ತು ‘ಬಹುಸಾಹಸ್ರೈರನೀಕೈಃ’ (ಸಾವಿರಾರು ಸೈನ್ಯಗಳೊಡನೆ). ಈ ಪುನರುಕ್ತಿ ವಲ್ಗೇಟ್ ಪಾಠದ ವಿಶೇಷವೇ; ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಅದು ಕಾಣುವುದಿಲ್ಲ. ‘ಪೃಥಿವ್ಯಂಬುಚರಾಃ’ (ನೆಲದಲ್ಲೂ ನೀರಿನಲ್ಲೂ ಸಂಚರಿಸುವವರು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ವಾನರರು ನೆಲ-ಜಲ ಎರಡರಲ್ಲೂ ಸಂಚರಿಸುವುದು ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ; ಇದು ಮುಂದಿನ ಸಮುದ್ರಲಂಘನದ ಮುನ್ಸೂಚನೆಯಂತಿದೆ. ‘ಕೋಟ್ಯೋಘಾಃ’ (ಕೋಟಿಗಳ ಪ್ರವಾಹ) ಎಂಬುದು ಸಂಖ್ಯೆಯನ್ನು ಪ್ರವಾಹರೂಪದಲ್ಲಿ ವರ್ಣಿಸುವುದು — ಅವರನ್ನು ಎಣಿಸಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ, ಅವರು ಪ್ರವಾಹದಂತೆ ಹರಿಯುತ್ತಾರೆ ಎಂಬುದು ಭಾವ. ‘ತವ ಕಿಂಕರಾಃ’ (ನಿನ್ನ ಸೇವಕರು) ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ ಸುಗ್ರೀವನು ತನ್ನ ಸೈನ್ಯವನ್ನೇ ರಾಮನಿಗೆ ಸಮರ್ಪಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಜಿತಕ್ಲಮಾಃ’ (ಆಯಾಸವನ್ನು ಗೆದ್ದವರು) ಎಂಬುದರಿಂದ ದೀರ್ಘಯಾತ್ರೆಗೆ ಅವರ ಯೋಗ್ಯತೆ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ.

ಹಾಗೆ ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದ ಸುಗ್ರೀವನನ್ನು ದಶರಥಪುತ್ರನಾದ ರಾಮನು ಎರಡು ತೋಳುಗಳಿಂದ ಆಲಿಂಗಿಸಿ ಈ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದನು — ಸೌಮ್ಯನೇ, ವೈದೇಹಿ ಬದುಕಿದ್ದಾಳೋ ಇಲ್ಲವೋ ಎಂಬುದನ್ನು ತಿಳಿಯಬೇಕು; ಮಹಾಪ್ರಾಜ್ಞನೇ, ರಾವಣನು ವಾಸಿಸುವ ದೇಶವನ್ನೂ ತಿಳಿಯಬೇಕು. ವೈದೇಹಿಯನ್ನೂ ರಾವಣನ ನೆಲೆಯನ್ನೂ ತಿಳಿದುಕೊಂಡ ಮೇಲೆ, ಆ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ನಿನ್ನೊಡನೆ ಸೇರಿ ಸಕಾಲಕ್ಕೆ ತಕ್ಕುದನ್ನು ಮಾಡುತ್ತೇನೆ. ವಾನರೇಂದ್ರ, ಈ ಕಾರ್ಯದಲ್ಲಿ ನಾನು ಪ್ರಭುವಲ್ಲ, ಲಕ್ಷ್ಮಣನೂ ಅಲ್ಲ; ವಾನರೇಶ್ವರ, ಈ ಕಾರ್ಯಕ್ಕೆ ನೀನೇ ಕಾರಣನೂ ಪ್ರಭುವೂ. ಪ್ರಭುವೇ, ನನ್ನ ಕಾರ್ಯದ ನಿರ್ಣಯವನ್ನು ನೀನೇ ಆಜ್ಞಾಪಿಸು; ವೀರನೇ, ನನ್ನ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ನೀನು ಬಲ್ಲೆ, ಸಂಶಯವಿಲ್ಲ. ಮಿತ್ರರನ್ನು ಜೊತೆಗಿರಿಸಿಕೊಂಡಿರುವ, ಪರಾಕ್ರಮಿಯಾದ, ಪ್ರಾಜ್ಞನಾದ, ಕಾಲದ ವಿಶೇಷವನ್ನು ಬಲ್ಲ ನೀನು ನಮ್ಮ ಹಿತದಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿರುವ ಹಿತೈಷಿ, ಆಪ್ತ, ಅರ್ಥವನ್ನು ಚೆನ್ನಾಗಿ ಬಲ್ಲವನು. ರಾಮನು ತಾನೇ ಕರ್ತೃತ್ವವನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಅದನ್ನು ಮಿತ್ರನ ಮೇಲೆಯೇ ಆರೋಪಿಸುತ್ತಾನೆ — ಇದು ವಿಶ್ವಾಸದ ಪರಮರೂಪ; ಮಿತ್ರನನ್ನು ಪ್ರಭುವನ್ನಾಗಿ ಮಾಡುವವನೇ ಮಿತ್ರನ ಉತ್ಸಾಹವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುತ್ತಾನೆ. ರಾಮನ ಮೊದಲ ಆಜ್ಞೆ ಯುದ್ಧದ ಬಗ್ಗೆಯಲ್ಲ, ಜ್ಞಾನದ ಬಗ್ಗೆ — ‘ಜ್ಞಾಯತಾಮ್’ (ತಿಳಿಯಲ್ಪಡಲಿ); ಅನ್ವೇಷಣೆಯೇ ಎಲ್ಲಕ್ಕಿಂತ ಮೊದಲ ಕಾರ್ಯ ಎಂದು ಅವನು ಬಲ್ಲನು. ‘ಜೀವತಿ ವಾ ನ ವಾ’ (ಬದುಕಿದ್ದಾಳೋ ಇಲ್ಲವೋ) ಎಂಬ ಸಂಶಯ ರಾಮನ ಹೃದಯದ ವ್ಯಥೆಯನ್ನು ಪ್ರಕಾಶಪಡಿಸುತ್ತದೆ; ಆದರೂ ಅವನು ಧೈರ್ಯದಿಂದ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮವನ್ನು ರೂಪಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಸುಹೃದ್ದ್ವಿತೀಯಃ’ (ಮಿತ್ರರನ್ನು ಜೊತೆಗಿರಿಸಿಕೊಂಡವನು) ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣ ಇಲ್ಲಿ ಬಹುವಿಧ ಅರ್ಥವನ್ನು ಹೊತ್ತಿದೆ — ಸುಗ್ರೀವನು ತಾನೇ ಮಿತ್ರವಂತ, ಮಿತ್ರರೊಡನೆ ಸೇರಿ ಕಾರ್ಯ ಮಾಡುವವನು. ‘ಕಾಲವಿಶೇಷವಿತ್’ (ಕಾಲದ ವಿಶೇಷವನ್ನು ಬಲ್ಲವನು) ಎಂಬುದು ರಾಜನೀತಿಯ ಮೂಲಗುಣ — ಕಾಲವನ್ನು ತಿಳಿಯದವನು ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ನಾಶಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ಹೀಗೆ ರಾಮನು ಸ್ತುತಿಪೂರ್ವಕವಾಗಿಯೇ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಕೊಡಿಸುತ್ತಾನೆ, ತಾನು ಕರ್ತೃತ್ವವನ್ನು ಬಿಟ್ಟುಕೊಡುತ್ತಾನೆ. ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಹೆಸರನ್ನು ಹೇಳುವುದೂ ಅವನ ವಿನಯದ ಅಂಗ.

ಹೀಗೆ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟ ಸುಗ್ರೀವನು ರಾಮನ ಸಾನ್ನಿಧ್ಯದಲ್ಲಿ, ಧೀಮಂತನಾದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಎದುರಿನಲ್ಲಿ, ವಿನತನೆಂಬ ಯೂಥಪತಿಗೆ ಹೇಳಿದನು — ಬೆಟ್ಟದಂತಿರುವ, ಮೋಡದಂತೆ ಗರ್ಜಿಸುವ, ಬಲಿಷ್ಠನಾದ ಆ ವಾನರನಾಯಕನಿಗೆ ಅವನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ವಾನರೋತ್ತಮನೇ, ಚಂದ್ರ-ಸೂರ್ಯರಂತೆ ಹೊಳೆಯುವ ವಾನರರೊಡನೆ, ದೇಶ-ಕಾಲ-ನೀತಿಗಳನ್ನು ಬಲ್ಲ, ಕಾರ್ಯನಿರ್ಣಯದಲ್ಲಿ ನಿಪುಣನಾದ ನೀನು ವೇಗಶಾಲಿಗಳಾದ ಒಂದು ಲಕ್ಷ ವಾನರರಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿದು, ಬೆಟ್ಟ-ವನ-ಕಾಡುಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಪೂರ್ವದಿಕ್ಕಿಗೆ ಹೋಗು. ಅಲ್ಲಿ ಪರ್ವತದುರ್ಗಗಳಲ್ಲಿಯೂ ವನಗಳಲ್ಲಿಯೂ ನದಿಗಳಲ್ಲಿಯೂ ವೈದೇಹಿ ಸೀತೆಯನ್ನೂ ರಾವಣನ ನೆಲೆಯನ್ನೂ ಹುಡುಕಿರಿ. ರಮಣೀಯವಾದ ಭಾಗೀರಥಿ ನದಿಯನ್ನೂ ಸರಯೂವನ್ನೂ ಕೌಶಿಕಿಯನ್ನೂ ಹುಡುಕಿರಿ. ದಿಗ್ವರ್ಣನೆ ಇಲ್ಲಿ ಆರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ; ಇದು ಈ ಕಾಂಡದ ವಿಶಿಷ್ಟ ಅಂಗ — ಭಾರತವರ್ಷದ ಪೂರ್ವದಿಕ್ಕಿನ ನದಿಗಳು, ಜನಪದಗಳು, ದ್ವೀಪಗಳು, ಪರ್ವತಗಳನ್ನು ಕ್ರಮವಾಗಿ ಎಣಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ವಿನತನೆಂಬ ಯೂಥಪತಿಯನ್ನು ಬೆಟ್ಟದಂತಿರುವವನು, ಮೋಡದಂತೆ ಗರ್ಜಿಸುವವನು ಎಂಬ ಎರಡು ವಿಶೇಷಣಗಳಿಂದ ಅವನ ಆಕಾರವೂ ಧ್ವನಿಯೂ ವರ್ಣಿತವಾಗಿವೆ. ‘ದೇಶಕಾಲನಯೈರ್ಯುಕ್ತಃ’ (ದೇಶ-ಕಾಲ-ನೀತಿಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದವನು) ಎಂಬುದು ನಾಯಕನ ಮೂರು ಗುಣಗಳು — ದೇಶಜ್ಞಾನ, ಕಾಲಜ್ಞಾನ, ನೀತಿಜ್ಞಾನ; ಇವುಗಳಿಂದಲೇ ದೂತಕಾರ್ಯ ಸಿದ್ಧಿಸುತ್ತದೆ. ‘ಶತಸಹಸ್ರೇಣ’ (ಒಂದು ಲಕ್ಷದಿಂದ) ಎಂಬ ಸಂಖ್ಯೆ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ದಿಕ್ಕಿನ ತಂಡದ ಪ್ರಮಾಣವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ಪೂರ್ವದಿಕ್ಕನ್ನು ಮೊದಲು ನಿರ್ದೇಶಿಸಲಾಗಿದೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಅದೇ ಸೂರ್ಯೋದಯದ ದಿಕ್ಕು, ಮಂಗಳದ ದಿಕ್ಕು. ‘ಸಶೈಲವನಕಾನನಾ’ (ಬೆಟ್ಟ-ವನ-ಕಾಡುಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ) ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣದಿಂದ ಹುಡುಕಬೇಕಾದ ಪ್ರದೇಶದ ವೈವಿಧ್ಯ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ — ಪರ್ವತಗಳು, ವನಗಳು, ಕಾಡುಗಳು ಪ್ರತ್ಯೇಕವಾಗಿ ಎಣಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ. ರಾಮ-ಲಕ್ಷ್ಮಣರ ಸಾನ್ನಿಧ್ಯದಲ್ಲಿ ಆಜ್ಞೆ ಕೊಡುವುದರಿಂದ ಸುಗ್ರೀವನು ತನ್ನ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಯನ್ನು ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷಗೊಳಿಸುತ್ತಾನೆ.

ರಮಣೀಯವಾದ ಕಾಳಿಂದಿ ಯಮುನೆಯನ್ನೂ, ಯಮುನೆಯ ಬಳಿಯ ಮಹಾಪರ್ವತವನ್ನೂ, ಸರಸ್ವತಿಯನ್ನೂ, ಸಿಂಧುವನ್ನೂ, ಮಣಿಯಂತೆ ಹೊಳೆಯುವ ನೀರಿನ ಶೋಣವನ್ನೂ ಹುಡುಕಿರಿ. ಬೆಟ್ಟ-ಕಾಡುಗಳಿಂದ ಶೋಭಿಸುವ ಮಹೀ ಮತ್ತು ಕಾಲಮಹೀ ನದಿಗಳನ್ನೂ, ಬ್ರಹ್ಮಮಾಲ, ವಿದೇಹ, ಮಾಳವ, ಕಾಶಿ, ಕೋಸಲ ದೇಶಗಳನ್ನೂ, ಮಹಾಗ್ರಾಮಗಳುಳ್ಳ ಮಗಧವನ್ನೂ, ಪುಂಡ್ರ ಮತ್ತು ಅಂಗ ದೇಶಗಳನ್ನೂ, ರೇಷ್ಮೆಹುಳುಗಳ ನಾಡನ್ನೂ, ಬೆಳ್ಳಿಯ ಗಣಿಗಳ ನಾಡನ್ನೂ — ಇದೆಲ್ಲವನ್ನೂ ಅಲ್ಲಲ್ಲಿ ಹುಡುಕುತ್ತಾ ಶೋಧಿಸಬೇಕು. ರಾಮನ ಪ್ರೀತಿಯ ಪತ್ನಿಯೂ ದಶರಥನ ಸೊಸೆಯೂ ಆದ ಸೀತೆಯನ್ನು ಹುಡುಕಬೇಕು. ನದಿಗಳ ಮತ್ತು ಜನಪದಗಳ ಈ ಎಣಿಕೆ ಪ್ರಾಚೀನ ಭಾರತವರ್ಷದ ಭೂಗೋಳವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ; ರೇಷ್ಮೆಹುಳುಗಳ ನಾಡು, ಬೆಳ್ಳಿಯ ಗಣಿಗಳ ನಾಡು ಎಂದು ವಾಣಿಜ್ಯದ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದಲೂ ಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು ನಿರ್ದೇಶಿಸಲಾಗಿದೆ — ಕಾವ್ಯದಲ್ಲಿ ಭೂಗೋಳವೂ ರಸವತ್ತಾಗುತ್ತದೆ ಎಂಬುದು ಇಲ್ಲಿ ಕಾಣುತ್ತದೆ. ಭಾಗೀರಥಿ, ಸರಯೂ, ಕೌಶಿಕಿ, ಯಮುನೆ, ಸರಸ್ವತಿ, ಸಿಂಧು, ಶೋಣ ಎಂಬ ಏಳು ಪ್ರಧಾನ ನದಿಗಳನ್ನು ಕ್ರಮವಾಗಿ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ; ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಸರಸ್ವತಿ ಮತ್ತು ಸಿಂಧು ಪಶ್ಚಿಮದೇಶದವಾದರೂ ಇಲ್ಲಿ ಎಣಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ; ಅದರಿಂದ ಕವಿ ಪೂರ್ವದಿಕ್ಕನ್ನು ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿ ಗ್ರಹಿಸುತ್ತಾನೆ ಎಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತದೆ. ಜನಪದಗಳ ಎಣಿಕೆಯಲ್ಲಿ ವಿದೇಹ, ಕಾಶಿ, ಕೋಸಲ, ಮಗಧ, ಪುಂಡ್ರ, ಅಂಗ ಎಂಬವು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಪೂರ್ವದೇಶದವು. ‘ಮಾರ್ಗಯದ್ಭಿಃ’ (ಹುಡುಕುತ್ತಿರುವವರಿಂದ) ಎಂಬ ವರ್ತಮಾನಕೃದಂತದಿಂದ ಅನ್ವೇಷಣೆಯ ಸಾತತ್ಯ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ — ಒಮ್ಮೆಯಲ್ಲ, ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಹುಡುಕಬೇಕು. ‘ರಾಮಸ್ಯ ದಯಿತಾಂ ಭಾರ್ಯಾಮ್’ (ರಾಮನ ಪ್ರೀತಿಯ ಪತ್ನಿಯನ್ನು) ಎಂಬ ನಿರ್ದೇಶದಿಂದ ಅನ್ವೇಷಣೆಯ ಗುರಿಯನ್ನು ಸದಾ ನೆನಪಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ, ಏಕೆಂದರೆ ವಿಸ್ತಾರವಾದ ಭೂಗೋಳದಲ್ಲಿ ಗುರಿಯನ್ನು ಮರೆಯುವುದೇ ಮಹಾದೋಷ. ‘ದಶರಥಸ್ನುಷಾಮ್’ (ದಶರಥನ ಸೊಸೆಯನ್ನು) ಎಂಬ ಸಂಬಂಧನಿರ್ದೇಶದಿಂದ ಕುಲಗೌರವವೂ ನೆನಪಿಸಲ್ಪಡುತ್ತದೆ.

ಸಮುದ್ರದಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿರುವ ಪರ್ವತಗಳನ್ನೂ ಪಟ್ಟಣಗಳನ್ನೂ, ಮಂದರದ ತುದಿಯನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿರುವ ಯಾವುದೇ ವಾಸಸ್ಥಾನಗಳನ್ನೂ — ಅಲ್ಲೆಲ್ಲ ಹುಡುಕಬೇಕು. ಕರ್ಣಪ್ರಾವರಣರು — ಕಿವಿಗಳಿಂದಲೇ ಬಟ್ಟೆಯಂತೆ ತಮ್ಮನ್ನು ಮುಚ್ಚಿಕೊಳ್ಳುವವರು; ಓಷ್ಠಕರ್ಣಕರು — ಯಾರ ಕಿವಿಗಳು ತುಟಿಗಳವರೆಗೆ ಚಾಚಿವೆಯೋ ಅವರು; ಘೋರವಾದ ಕಬ್ಬಿಣದ ಮುಖದವರು; ವೇಗಶಾಲಿಗಳಾದ ಒಂಟಿಕಾಲಿನವರು; ಕ್ಷಯವಿಲ್ಲದ ಬಲಶಾಲಿಗಳಾದ ನರಭಕ್ಷಕರು; ಚೂಪಾದ ಜುಟ್ಟಿನ, ಚಿನ್ನದ ಕಾಂತಿಯ, ನೋಡಲು ಸುಂದರರಾದ ಕಿರಾತರು; ಹಸಿ ಮೀನನ್ನು ತಿನ್ನುವ ದ್ವೀಪವಾಸಿ ಕಿರಾತರು; ನೀರಿನೊಳಗೆ ಸಂಚರಿಸುವ, ನರವ್ಯಾಘ್ರರೆಂದು ಪ್ರಸಿದ್ಧರಾದ ಘೋರರು — ಈ ಎಲ್ಲ ಕಾಡುವಾಸಿಗಳ ನೆಲೆಗಳನ್ನೂ ಶೋಧಿಸಬೇಕು. ಬೆಟ್ಟಗಳ ಮೇಲೆ ಹತ್ತಿ, ಈಜಿ, ದೋಣಿಯಿಂದ ತಲುಪಬೇಕಾದ ದೇಶಗಳನ್ನೂ ಹುಡುಕಬೇಕು. ಈ ವರ್ಣನೆಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರಾಚೀನ ಯಾತ್ರಿಕರ ಶ್ರುತಿಪರಂಪರೆ ಪ್ರತಿಬಿಂಬಿತವಾಗಿದೆ — ದೂರದೇಶಗಳ ವಿಚಿತ್ರ ಜಾತಿಗಳನ್ನು ಹೀಗೆಯೇ ಹೇಳಲಾಗುತ್ತಿತ್ತು. ಕರ್ಣಪ್ರಾವರಣರೆಂದು ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟವರ ಕಿವಿಗಳೇ ಬಟ್ಟೆಯಂತೆ ದೇಹವನ್ನು ಮುಚ್ಚುತ್ತವೆ ಎನ್ನುತ್ತಾರೆ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಕಾರರು; ಓಷ್ಠಕರ್ಣಕರಾದರೋ ಯಾರ ಕಿವಿಗಳು ತುಟಿಗಳವರೆಗೆ ಜೋತುಬಿದ್ದಿವೆಯೋ ಅವರು. ಏಕಪಾದಕರೆಂದರೆ ಒಂದೇ ಕಾಲುಳ್ಳವರು, ಆದರೂ ವೇಗಶಾಲಿಗಳು — ಈ ವಿರೋಧಾಭಾಸ ಇಲ್ಲಿ ಆಶ್ಚರ್ಯವನ್ನುಂಟುಮಾಡುತ್ತದೆ. ‘ಅಕ್ಷಯಾಃ’ ಎಂದರೆ ಯಾರ ಸಂತತಿ ಕ್ಷೀಣಿಸುವುದಿಲ್ಲವೋ ಅವರು; ‘ಪುರುಷಾದಕಾಃ’ ಎಂದರೆ ನರಭಕ್ಷಕರು. ನರವ್ಯಾಘ್ರರೆಂದರೆ ಯಾರ ಕೆಳಗಿನ ದೇಹ ಮನುಷ್ಯನಂತೆಯೂ ಮೇಲಿನ ದೇಹ ಹುಲಿಯಂತೆಯೂ ಇದೆಯೋ ಅವರು. ‘ಪ್ಲವನೇನ ಪ್ಲವೇನ ಚ’ (ಈಜುವುದರಿಂದಲೂ ದೋಣಿಯಿಂದಲೂ) ಎಂಬ ಪದಗಳಿಂದ ಈಜುವುದೂ ದೋಣಿಯಲ್ಲಿ ಹೋಗುವುದೂ ಪ್ರತ್ಯೇಕವಾಗಿ ನಿರ್ದೇಶಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ — ಸಮುದ್ರಯಾತ್ರೆಯ ಎರಡು ಉಪಾಯಗಳು. ಕಿರಾತರ ಎರಡು ಭೇದಗಳನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ — ಚೂಪಾದ ಜುಟ್ಟಿನ ಚಿನ್ನದ ಕಾಂತಿಯವರು, ಮತ್ತು ಹಸಿ ಮೀನು ತಿನ್ನುವ ದ್ವೀಪವಾಸಿಗಳು.

ಪ್ರಯತ್ನಶೀಲರಾಗಿ, ಏಳು ರಾಜ್ಯಗಳಿಂದ ಶೋಭಿಸುವ ಯವದ್ವೀಪವನ್ನೂ, ಚಿನ್ನದ ಗಣಿಗಳಿಂದ ಅಲಂಕೃತವಾದ ಸುವರ್ಣ-ರೂಪ್ಯಕ ದ್ವೀಪವನ್ನೂ ಹುಡುಕಿರಿ. ಯವದ್ವೀಪವನ್ನು ದಾಟಿದ ಮೇಲೆ ಶಿಶಿರವೆಂಬ ಪರ್ವತವಿದೆ; ಅದು ತನ್ನ ಶಿಖರದಿಂದ ಸ್ವರ್ಗವನ್ನು ಮುಟ್ಟುತ್ತದೆ, ದೇವ-ದಾನವರು ಅದನ್ನು ಸೇವಿಸುತ್ತಾರೆ. ಇವುಗಳ ಪರ್ವತದುರ್ಗಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಜಲಪಾತಗಳಲ್ಲಿಯೂ ವನಗಳಲ್ಲಿಯೂ ನೀವೆಲ್ಲರೂ ಒಟ್ಟಾಗಿ ಯಶಸ್ವಿನಿಯಾದ ರಾಮಪತ್ನಿಯನ್ನು ಹುಡುಕಿರಿ. ಅನಂತರ ವೇಗವಾಗಿ ಹರಿಯುವ, ಕೆಂಪು ನೀರಿನ ಶೋಣವೆಂಬ ನದಿಯನ್ನು ತಲುಪಿ, ಸಿದ್ಧ-ಚಾರಣರು ಸೇವಿಸುವ ಸಮುದ್ರದ ಆಚೆಯ ದಡಕ್ಕೆ ಹೋಗಿ, ಅದರ ರಮಣೀಯ ತೀರ್ಥಗಳಲ್ಲಿಯೂ ವಿಚಿತ್ರ ವನಗಳಲ್ಲಿಯೂ ವೈದೇಹಿಯೊಡನೆ ರಾವಣನನ್ನು ಅಲ್ಲಲ್ಲಿ ಹುಡುಕಬೇಕು. ಯವದ್ವೀಪ ಮತ್ತು ಸುವರ್ಣದ್ವೀಪಗಳ ಉಲ್ಲೇಖದಿಂದ ಪ್ರಾಚೀನ ಸಮುದ್ರವಾಣಿಜ್ಯದ ಜ್ಞಾನ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ; ಚಿನ್ನದ ಗಣಿಗಳ ಮತ್ತು ಬೆಳ್ಳಿಯ ಗಣಿಗಳ ನಿರ್ದೇಶವೂ ಅದೇ ಅನುಭವವನ್ನು ಪ್ರಕಟಪಡಿಸುತ್ತದೆ. ‘ಯತ್ನವಂತಃ’ (ಪ್ರಯತ್ನಶೀಲರಾಗಿ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅನ್ವೇಷಣೆಯಲ್ಲಿ ವಿಶೇಷ ಉದ್ಯಮ ಅಪೇಕ್ಷಿತ ಎಂಬುದು ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ, ಏಕೆಂದರೆ ದ್ವೀಪಗಳು ದುರ್ಗಮ. ಶಿಶಿರಪರ್ವತವು ಶಿಖರದಿಂದ ಸ್ವರ್ಗವನ್ನು ಮುಟ್ಟುತ್ತದೆ ಎಂಬ ಅತಿಶಯೋಕ್ತಿಯಿಂದ ಅದರ ಔನ್ನತ್ಯ ವರ್ಣಿತವಾಗಿದೆ; ದೇವ-ದಾನವರು ಸೇವಿಸುವುದರಿಂದ ಅದರ ದಿವ್ಯತೆಯೂ. ಶೋಣನದಿಯನ್ನು ‘ರಕ್ತಜಲಃ’ (ಕೆಂಪು ನೀರಿನದು) ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ — ಅದರ ನೀರು ಲೋಹಧಾತುಗಳಿಂದ ಕೆಂಪಾಗಿದೆ ಎಂಬುದು ಲೋಕಪ್ರಸಿದ್ಧಿ. ‘ಸಿದ್ಧಚಾರಣಸೇವಿತಮ್’ (ಸಿದ್ಧ-ಚಾರಣರು ಸೇವಿಸುವ) ಎಂಬ ಸಮುದ್ರದಾಚೆಯ ವಿಶೇಷಣವೂ ಅದರ ದಿವ್ಯತೆಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಹೀಗೆ ವರ್ಣನೆ ಕ್ರಮವಾಗಿ ಲೌಕಿಕದಿಂದ ದಿವ್ಯದತ್ತ ಸಾಗುತ್ತದೆ — ಮೊದಲು ತಿಳಿದಿರುವ ನದಿಗಳು, ಅನಂತರ ದ್ವೀಪಗಳು, ಅನಂತರ ಪೌರಾಣಿಕ ಸ್ಥಳಗಳು. ‘ಸಹಿತಾಃ ಸರ್ವೇ’ (ಎಲ್ಲರೂ ಒಟ್ಟಾಗಿ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಗುಂಪಾಗಿಯೇ ಅನ್ವೇಷಣೆ ಮಾಡಬೇಕೆಂದು ಆದೇಶಿಸಲಾಗಿದೆ.

ಪರ್ವತಗಳಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟುವ, ಅತಿಭಯಂಕರವಾದ ಅನೇಕ ಉದ್ಯಾನಗಳುಳ್ಳ ನದಿಗಳನ್ನೂ, ಕಣಿವೆಗಳುಳ್ಳ ಪರ್ವತಗಳನ್ನೂ, ವನಗಳನ್ನೂ ಹುಡುಕಬೇಕು. ಅನಂತರ ಅತಿಭಯಂಕರವಾದ ಸಮುದ್ರದ ದ್ವೀಪಗಳನ್ನೂ, ಅಲೆಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ, ಮಹಾರೌದ್ರವಾದ, ಗಾಳಿಯಿಂದ ಕೆರಳಿ ಗರ್ಜಿಸುತ್ತಿರುವ ಸಮುದ್ರವನ್ನೂ ನೀವು ಕಾಣುವಿರಿ. ಅಲ್ಲಿ ಬ್ರಹ್ಮನಿಂದ ಅನುಜ್ಞೆ ಪಡೆದ ಮಹಾಕಾಯರಾದ ಅಸುರರು ಬಹುಕಾಲದಿಂದ ಹಸಿದಿದ್ದು ನಿತ್ಯವೂ ನೆರಳನ್ನು ಹಿಡಿಯುತ್ತಾರೆ. ಕಾಳಮೇಘದಂತಿರುವ, ಮಹಾಸರ್ಪಗಳು ವಾಸಿಸುವ, ಮಹಾನಾದವುಳ್ಳ ಆ ಮಹಾಸಾಗರವನ್ನು ತೀರ್ಥದ ಮೂಲಕವೇ ಸಮೀಪಿಸಿ, ಅನಂತರ ಲೋಹಿತವೆಂಬ ಕೆಂಪು ನೀರಿನ ಭಯಂಕರ ಸಾಗರವನ್ನು ತಲುಪಿ, ಆ ದೊಡ್ಡ ಕೂಟಶಾಲ್ಮಲಿ ವೃಕ್ಷವನ್ನು ಕಾಣುವಿರಿ. ನೆರಳನ್ನು ಹಿಡಿಯುವುದು ಎಂಬುದು ಪ್ರಾಚೀನ ಕಲ್ಪನೆ — ಅಸುರರು ಪ್ರಾಣಿಗಳ ನೆರಳನ್ನೇ ಹಿಡಿದು ಅವುಗಳನ್ನು ಎಳೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ; ಇದು ಸಮುದ್ರಯಾತ್ರೆಯ ಭಯಾನಕತೆಯನ್ನು ವ್ಯಕ್ತಪಡಿಸುತ್ತದೆ. ‘ಬ್ರಹ್ಮಣಾ ಸಮನುಜ್ಞಾತಾಃ’ (ಬ್ರಹ್ಮನಿಂದ ಅನುಜ್ಞೆ ಪಡೆದವರು) ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ ಆ ಅಸುರರ ಕರ್ಮ ವಿಧಿನಿಯತವೆಂಬುದು ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ — ಅವರು ಸ್ವೇಚ್ಛೆಯಿಂದಲ್ಲ, ವರದಾನದಿಂದಲೇ ನೆರಳನ್ನು ಹಿಡಿಯುತ್ತಾರೆ. ‘ದೀರ್ಘಕಾಲಂ ಬುಭುಕ್ಷಿತಾಃ’ (ಬಹುಕಾಲದಿಂದ ಹಸಿದವರು) ಎಂಬುದು ಅವರ ಅತೃಪ್ತಿ; ಹಸಿವೆಯೇ ಅವರ ದಂಡನೆ. ಮಹಾಸಾಗರದ ವರ್ಣನೆಯಲ್ಲಿ ಕಾಳಮೇಘದಂತಿರುವುದು, ಮಹಾಸರ್ಪಗಳು ವಾಸಿಸುವುದು, ಮಹಾನಾದವುಳ್ಳದ್ದು ಎಂಬ ಮೂರು ಭಯಜನಕ ಗುಣಗಳನ್ನು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ‘ತೀರ್ಥೇನೈವ’ (ತೀರ್ಥದ ಮೂಲಕವೇ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಎಚ್ಚರಿಕೆಯನ್ನೂ ಉಪದೇಶಿಸಲಾಗಿದೆ — ಎಲ್ಲಿ ತೀರ್ಥ (ಇಳಿಯುವ ಘಟ್ಟ) ಇದೆಯೋ ಅಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಇಳಿಯಬೇಕು, ಬೇರೆಡೆ ಅಲ್ಲ. ಕೂಟಶಾಲ್ಮಲಿ ಎಂಬುದು ಶಾಲ್ಮಲಿದ್ವೀಪದ ಗುರುತಾದ ಮಹಾವೃಕ್ಷ, ಗರುಡನ ನಿವಾಸದ ಬಳಿ ಇರುವಂಥದ್ದು. ‘ಬೃಹತೀಮ್’ (ದೊಡ್ಡದಾದ) ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣದಿಂದ ಅದರ ವಿಶಾಲತೆ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ.

ಅಲ್ಲಿ ನಾನಾ ರತ್ನಗಳಿಂದ ಅಲಂಕೃತವಾದ, ಕೈಲಾಸದಂತಿರುವ, ವಿಶ್ವಕರ್ಮನು ನಿರ್ಮಿಸಿದ ವೈನತೇಯನ (ಗರುಡನ) ಮನೆಯಿದೆ. ಅಲ್ಲಿ ಬೆಟ್ಟಗಳಂತಿರುವ, ಭಯಂಕರರಾದ, ನಾನಾರೂಪಗಳ, ಭಯಾವಹರಾದ ಮಂದೇಹರೆಂಬ ರಾಕ್ಷಸರು ಪರ್ವತಶಿಖರಗಳಿಂದ ಜೋತುಬೀಳುತ್ತಾರೆ. ಅವರು ಸೂರ್ಯೋದಯದ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ನಿತ್ಯವೂ ನೀರಿನಲ್ಲಿ ಬೀಳುತ್ತಾರೆ, ಸೂರ್ಯನಿಂದ ಸುಡಲ್ಪಟ್ಟು ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಜೋತುಬೀಳುತ್ತಾರೆ. ದಿನದಿನವೂ ಬ್ರಹ್ಮತೇಜಸ್ಸಿನಿಂದ ಆ ರಾಕ್ಷಸರು ಹತರಾಗುತ್ತಾರೆ. ಅನಂತರ ಬಿಳಿಯ ಮೋಡದಂತೆ ಕಾಣುವ ಕ್ಷೀರೋದವೆಂಬ ಸಾಗರವನ್ನು ನೀವು ಕಾಣುವಿರಿ. ಮಂದೇಹರ ಕಥೆ ಪುರಾಣಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರಸಿದ್ಧ — ಸೂರ್ಯೋದಯದ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಅವರು ಸೂರ್ಯನ ಮೇಲೆ ಎರಗುತ್ತಾರೆ, ಬ್ರಹ್ಮತೇಜಸ್ಸಿನಿಂದ ನಿತ್ಯವೂ ಹತರಾಗುತ್ತಾರೆ, ಮತ್ತೆ ಬದುಕುತ್ತಾರೆ; ಈ ಅಂತ್ಯವಿಲ್ಲದ ಪುನರಾವೃತ್ತಿ ದುಷ್ಕರ್ಮದ ಅಂತ್ಯವಿಲ್ಲದ ಫಲದಂತೆ ತೋರುತ್ತದೆ. ವೈನತೇಯನ ಮನೆಯನ್ನು ವಿಶ್ವಕರ್ಮನು ನಿರ್ಮಿಸಿದನು ಎಂಬುದರಿಂದ ದೇವಶಿಲ್ಪಿಯ ಕೌಶಲ ನೆನಪಿಸಲ್ಪಡುತ್ತದೆ; ನಾನಾರತ್ನಗಳಿಂದ ಅಲಂಕೃತವಾದುದರಿಂದಲೂ ಕೈಲಾಸದಂತಿರುವುದರಿಂದಲೂ ಅದರ ಶೋಭೆ ವರ್ಣಿತವಾಗಿದೆ. ಮಂದೇಹರನ್ನು ಬೆಟ್ಟದಂತಿರುವವರು, ಭಯಂಕರರು, ನಾನಾರೂಪರು, ಭಯಾವಹರು ಎಂಬ ನಾಲ್ಕು ವಿಶೇಷಣಗಳಿಂದ ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ. ‘ಶೈಲಶೃಂಗೇಷು ಲಂಬಂತೇ’ (ಪರ್ವತಶಿಖರಗಳಿಂದ ಜೋತುಬೀಳುತ್ತಾರೆ) ಎಂಬ ಕ್ರಿಯೆ ವಿಚಿತ್ರವಾದುದು — ಅವರು ನಿಲ್ಲುವುದಿಲ್ಲ, ನೇತಾಡುತ್ತಾರೆ; ಇದು ಅವರ ಅಸ್ಥಿರತೆಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ‘ಅಹನ್ಯಹನಿ’ (ದಿನದಿನವೂ) ಎಂಬ ಪುನರುಕ್ತಿಯಿಂದ ಆ ಚಕ್ರ ನಿತ್ಯವೂ ಮರುಕಳಿಸುತ್ತದೆ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಅನಂತರ ಕ್ಷೀರೋದವನ್ನು ಬಿಳಿಯ ಮೋಡದಂತಿರುವುದೆಂದು ವರ್ಣಿಸುವುದು ಆರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ; ಅದರಿಂದ ಭಯಾನಕದಿಂದ ರಮ್ಯದತ್ತ ರಸಪರಿವರ್ತನೆ ಆಗುತ್ತದೆ. ಈ ರಸಪರಿವರ್ತನೆಯ ಕ್ರಮ ಈ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಕಾಣಿಸುತ್ತದೆ.

ದುರ್ಧರ್ಷರೇ, ಅಲ್ಲಿಗೆ ಹೋಗಿ ಅಲೆಗಳಿಂದ ಮುತ್ತಿನ ಹಾರವನ್ನು ಧರಿಸಿರುವಂತಿರುವ ಆ ಸಾಗರವನ್ನು ಕಾಣುವಿರಿ; ಅದರ ನಡುವೆ ಋಷಭವೆಂಬ ಮಹತ್ತಾದ ಬಿಳಿಯ ಪರ್ವತವಿದೆ. ಅದು ದಿವ್ಯಗಂಧದ, ಹೂಬಿಟ್ಟ, ದಟ್ಟವಾದ ಮರಗಳಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿದಿದೆ; ಅಲ್ಲಿ ಹೊಳೆಯುವ ಬೆಳ್ಳಿಯ, ಚಿನ್ನದ ಕೇಸರಗಳುಳ್ಳ ಕಮಲಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ, ರಾಜಹಂಸಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದ ಸುದರ್ಶನವೆಂಬ ಸರೋವರವಿದೆ. ಅಲ್ಲಿ ದೇವತೆಗಳು, ಚಾರಣರು, ಯಕ್ಷರು, ಕಿನ್ನರರು, ಅಪ್ಸರೆಯರ ಗಣಗಳು ಹರ್ಷದಿಂದ ವಿಹರಿಸಲು ಬಯಸಿ ಆ ಕಮಲಸರೋವರಕ್ಕೆ ಬರುತ್ತಾರೆ. ವಾನರರೇ, ಕ್ಷೀರೋದವನ್ನು ದಾಟಿದ ಮೇಲೆ ಸಕಲ ಪ್ರಾಣಿಗಳಿಗೂ ಭಯವನ್ನುಂಟುಮಾಡುವ ಜಲೋದಸಾಗರವನ್ನು ಕಾಣುವಿರಿ; ಅಲ್ಲಿ ಔರ್ವನ ಕೋಪದಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದ ಮಹಾತೇಜಸ್ಸನ್ನು ಕುದುರೆಯ ಮುಖವನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ. ಮುತ್ತಿನ ಹಾರದ ಉಪಮೆ ಇಲ್ಲಿ ಅತ್ಯಂತ ರಮಣೀಯ — ಕ್ಷೀರಸಾಗರದ ಬಿಳಿಯ ಅಲೆಗಳೇ ಮುತ್ತಿನ ಹಾರಗಳಂತೆ ತೋರುತ್ತವೆ. ಋಷಭಪರ್ವತವನ್ನು ಮಹತ್ತಾದುದು, ಬಿಳಿಯದು ಎಂಬ ಎರಡು ವಿಶೇಷಣಗಳಿಂದ ಕ್ಷೀರಸಾಗರದ ನಡುವೆ ಅದರ ಶೋಭೆ ವರ್ಣಿತವಾಗಿದೆ. ಸುದರ್ಶನವೆಂಬ ಸರೋವರ ಬೆಳ್ಳಿಯ ಕಮಲಗಳಿಂದಲೂ ಚಿನ್ನದ ಕೇಸರಗಳಿಂದಲೂ ಕೂಡಿದೆ — ಬೆಳ್ಳಿಯ ಬಿಳುಪೂ ಚಿನ್ನದ ಹಳದಿಯೂ ಸೇರಿ ವಿಚಿತ್ರ ಬಣ್ಣವನ್ನುಂಟುಮಾಡುತ್ತವೆ. ದೇವತೆ, ಚಾರಣ, ಯಕ್ಷ, ಕಿನ್ನರ, ಅಪ್ಸರೆಯರ ಗಣಗಳು ಅಲ್ಲಿಗೆ ಬರುವುದು ಅದರ ದಿವ್ಯತೆಗೆ ಪ್ರಮಾಣ; ‘ರಿರಂಸವಃ’ (ವಿಹರಿಸಲು ಬಯಸುವವರು) ಎಂಬ ಇಚ್ಛಾರ್ಥಕ ಪದದಿಂದ ಅವರ ಕ್ರೀಡೇಚ್ಛೆ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ. ಅನಂತರ ಜಲೋದಸಾಗರದ ವರ್ಣನೆಯಲ್ಲಿ ಮತ್ತೆ ಭಯ ಬರುತ್ತದೆ — ‘ಸರ್ವಭೂತಭಯಾವಹಮ್’ (ಸಕಲ ಪ್ರಾಣಿಗಳಿಗೆ ಭಯವನ್ನುಂಟುಮಾಡುವ) ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣವೇ ಸಾಕು. ಔರ್ವನ ಕೋಪದಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದ ತೇಜಸ್ಸನ್ನು ಕುದುರೆಮುಖದ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಅಲ್ಲಿ ಇರಿಸಲಾಗಿದೆ ಎಂಬ ಪೌರಾಣಿಕ ಕಥೆ ಇಲ್ಲಿ ಸಂಕೇತಿತವಾಗಿದೆ. ‘ಸಮತಿಕ್ರಮ್ಯ’ (ದಾಟಿ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಯಾತ್ರೆಯ ಕ್ರಮ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿದೆ.

ಮಹಾವೇಗದ, ಚರಾಚರಗಳೊಡನೆ ಕೂಡಿದ ಆ ನೀರೇ ಈ ಅಗ್ನಿಯ ಆಹಾರ ಎನ್ನುತ್ತಾರೆ. ಅಲ್ಲಿ ಸಮುದ್ರವಾಸಿಗಳಾದ ಪ್ರಾಣಿಗಳು ಚೀರುತ್ತಿರುವ ಶಬ್ದ ಕೇಳಿಸುತ್ತದೆ; ಅಸಮರ್ಥರಾದ ಅವು ಆ ಬಡಬಾಮುಖವನ್ನು ಕಂಡ ಮಾತ್ರಕ್ಕೇ ಆರ್ತನಾದ ಮಾಡಿದುವು. ಈ ಶ್ಲೋಕವು ಆರು ಪಾದಗಳದ್ದು — ಮೂರು ಅರ್ಧಗಳನ್ನು ಒಂದೇ ಸಂಖ್ಯೆಯಡಿ ಸೇರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಸಿಹಿನೀರಿನ ಸಮುದ್ರದ ಉತ್ತರ ತೀರದಲ್ಲಿ ಹದಿಮೂರು ಯೋಜನಗಳಷ್ಟು ಹೋದರೆ ಜಾತರೂಪಶಿಲವೆಂಬ ಅತಿದೊಡ್ಡ, ಚಿನ್ನದಂತೆ ಹೊಳೆಯುವ ಪರ್ವತವಿದೆ. ಅಲ್ಲಿ ಚಂದ್ರನಂತೆ ಬೆಳಗುವ, ಭೂಮಿಯನ್ನು ಹೊತ್ತಿರುವ, ಕಮಲದ ದಳದಂತೆ ವಿಶಾಲವಾದ ಕಣ್ಣುಗಳುಳ್ಳ ಸರ್ಪನನ್ನು ಕಾಣುವಿರಿ — ಪರ್ವತದ ತುದಿಯಲ್ಲಿ ಕುಳಿತಿರುವ, ಸಕಲ ದೇವತೆಗಳಿಂದ ನಮಸ್ಕರಿಸಲ್ಪಡುವ, ಸಾವಿರ ಹೆಡೆಗಳ, ನೀಲವಸ್ತ್ರಧಾರಿಯಾದ ಅನಂತದೇವನನ್ನು. ಆ ಮಹಾತ್ಮನ ಮೂರು ತಲೆಗಳ ಚಿನ್ನದ ತಾಳಧ್ವಜವು ಪರ್ವತದ ತುದಿಯಲ್ಲಿ ವೇದಿಕೆಯೊಡನೆ ಸ್ಥಾಪಿತವಾಗಿ ವಿರಾಜಿಸುತ್ತದೆ. ಅನಂತನಾದ ಶೇಷನಾಗನೇ ಭೂಮಿಯನ್ನು ಹೊತ್ತವನು ಎಂಬ ಪೌರಾಣಿಕ ಶ್ರುತಿಯನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ಅನುಸರಿಸಲಾಗಿದೆ. ‘ಓದನಂ ಸಚರಾಚರಮ್’ (ಚರಾಚರಗಳೊಡನೆ ಕೂಡಿದ ಆಹಾರ) ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ ಬಡಬಾನಲದ ಆಹಾರ ಸಮುದ್ರಜಲವೇ, ಅದರಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾವರ-ಜಂಗಮಗಳೆಲ್ಲವೂ ಸೇರಿವೆ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ — ಇದು ಪ್ರಳಯಾಗ್ನಿಯಂತೆ ಭೀಷಣವಾದ ಚಿತ್ರ. ‘ವಿಕ್ರೋಶತಾಂ ನಾದಃ ಶ್ರೂಯತೇ’ (ಚೀರುತ್ತಿರುವವರ ನಾದ ಕೇಳಿಸುತ್ತದೆ) ಎಂಬುದು ಕೇವಲ ದರ್ಶನದಿಂದಲ್ಲ, ಶ್ರವಣೇಂದ್ರಿಯದ ಮೂಲಕ ಭಯದ ವರ್ಣನೆ. ಅನಂತನ ವರ್ಣನೆಯಲ್ಲಿ ಚಂದ್ರನಂತೆ ಬೆಳಗುವುದು, ಕಮಲದಳದಂತೆ ವಿಶಾಲ ಕಣ್ಣುಗಳು, ಸಾವಿರ ಹೆಡೆಗಳು, ನೀಲವಸ್ತ್ರ ಎಂಬ ನಾಲ್ಕು ವಿಶೇಷಣಗಳಿವೆ — ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ನೀಲಿಯ ವಸ್ತ್ರ, ಬಿಳಿಯ ದೇಹ ಎಂಬ ಬಣ್ಣಗಳ ವಿರೋಧ ಶೋಭೆಯನ್ನು ತರುತ್ತದೆ. ಮೂರು ತಲೆಗಳ ಚಿನ್ನದ ವೇದಿಕೆಸಹಿತ ತಾಳಧ್ವಜದ ವರ್ಣನೆಯೂ ಪೂರ್ವದಿಕ್ಕಿನ ಗುರುತಾಗಿದೆ. ‘ಸರ್ವದೇವನಮಸ್ಕೃತಮ್’ (ಸಕಲ ದೇವತೆಗಳಿಂದ ನಮಸ್ಕರಿಸಲ್ಪಡುವವನು) ಎಂಬುದು ಅನಂತನ ಮಹಿಮೆ.

ಅದು ಪೂರ್ವದಿಕ್ಕಿನಲ್ಲಿ ದೇವೇಶ್ವರರು ಮಾಡಿದ ನಿರ್ಮಾಣ. ಅದರಾಚೆ ಚಿನ್ನಮಯವಾದ ಶೋಭಾಯಮಾನ ಉದಯಪರ್ವತವಿದೆ. ಅದರ ಶಿಖರ ಸ್ವರ್ಗವನ್ನು ಮುಟ್ಟಿ ನೂರು ಯೋಜನಗಳಷ್ಟು ಚಾಚಿದೆ; ಅಲ್ಲಿ ಚಿನ್ನಮಯವಾದ ದಿವ್ಯ ವೇದಿಕೆ ವಿರಾಜಿಸುತ್ತದೆ. ಆ ಪರ್ವತವು ಹೂಬಿಟ್ಟ ಸಾಲ, ತಾಳೆ, ತಮಾಲ, ಕರ್ಣಿಕಾರ ಮರಗಳಿಂದಲೂ, ಚಿನ್ನಮಯವಾದ ಸೂರ್ಯನಂತೆ ಹೊಳೆಯುವ ದಿವ್ಯ ವೃಕ್ಷಗಳಿಂದಲೂ ಶೋಭಿಸುತ್ತದೆ. ಅಲ್ಲಿ ಒಂದು ಯೋಜನ ಅಗಲದ, ಹತ್ತು ಯೋಜನ ಎತ್ತರದ ಸೌಮನಸವೆಂಬ ಚಿನ್ನಮಯವಾದ ಸ್ಥಿರ ಶಿಖರವಿದೆ. ಅಲ್ಲಿ ಹಿಂದೆ ತ್ರಿವಿಕ್ರಮಾವತಾರದಲ್ಲಿ ಪುರುಷೋತ್ತಮನಾದ ವಿಷ್ಣುವು ಮೊದಲ ಹೆಜ್ಜೆಯನ್ನಿಟ್ಟು ಎರಡನೆಯ ಹೆಜ್ಜೆಯನ್ನು ಮೇರುವಿನ ಶಿಖರದಲ್ಲಿ ಇಟ್ಟನು. ತ್ರಿವಿಕ್ರಮಕಥೆಯ ಸ್ಮರಣೆಯಿಂದ ಪೂರ್ವದಿಕ್ಕಿನ ಮಹಿಮೆ ಸ್ಥಾಪಿತವಾಗುತ್ತದೆ — ಎಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನ ಮೊದಲ ಪಾದನ್ಯಾಸವಾಯಿತೋ ಆ ಸ್ಥಳ ಎಲ್ಲ ದಿಕ್ಕುಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಮೊದಲನೆಯದು. ಉದಯಪರ್ವತ ಚಿನ್ನಮಯ, ನೂರು ಯೋಜನ ಚಾಚಿದ ಶಿಖರ, ಚಿನ್ನಮಯವಾದ ವೇದಿಕೆ — ಹೀಗೆ ಸುವರ್ಣಮಯವಾದ ಚಿತ್ರವನ್ನೇ ನಿರ್ಮಿಸಲಾಗಿದೆ. ವೃಕ್ಷಗಳ ಎಣಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಸಾಲ, ತಾಳೆ, ತಮಾಲ, ಕರ್ಣಿಕಾರಗಳನ್ನು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ; ಅವೂ ಚಿನ್ನಮಯ, ಸೂರ್ಯನಂತೆ ಹೊಳೆಯುವಂಥವು — ಹೀಗೆ ಪರ್ವತವೂ ವೃಕ್ಷಗಳೂ ಎಲ್ಲವೂ ಸುವರ್ಣಮಯ. ಸೌಮನಸಶಿಖರವನ್ನು ಒಂದು ಯೋಜನ ಅಗಲ, ಹತ್ತು ಯೋಜನ ಎತ್ತರ ಎಂದು ಅಳತೆಯಿಂದಲೂ ನಿರ್ದೇಶಿಸಲಾಗಿದೆ. ‘ಧ್ರುವಮ್’ (ಸ್ಥಿರವಾದ) ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣದಿಂದ ಅದರ ನಿತ್ಯತೆ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ — ಕಲ್ಪಾಂತದಲ್ಲಿಯೂ ಅದು ನಾಶವಾಗುವುದಿಲ್ಲ ಎಂಬುದು ಭಾವ. ತ್ರಿವಿಕ್ರಮಕಥೆಯ ಸ್ಮರಣೆಯಿಂದ ಈ ಸ್ಥಳದ ಮಹಿಮೆ ದೇವಸಂಬಂಧದಿಂದ ಸ್ಥಾಪಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ಮೇರುಶಿಖರದಲ್ಲಿ ಎರಡನೆಯ ಹೆಜ್ಜೆ ಎಂಬುದರಿಂದ ಎರಡು ದಿಕ್ಕುಗಳ ಸಂಬಂಧವೂ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ.

ಉತ್ತರದಿಂದ ಜಂಬೂದ್ವೀಪವನ್ನು ಪ್ರದಕ್ಷಿಣೆ ಹಾಕಿ ಸೂರ್ಯನು ಆ ಅತ್ಯುನ್ನತ ಶಿಖರವನ್ನು ತಲುಪಿ ಅತಿ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಕಾಣಿಸುತ್ತಾನೆ. ಅಲ್ಲಿ ವೈಖಾನಸರೆಂಬ ವಾಲಖಿಲ್ಯ ಮಹರ್ಷಿಗಳು, ಸೂರ್ಯವರ್ಣದ ತಪಸ್ವಿಗಳು, ಪ್ರಕಾಶಿಸುತ್ತಾ ಕಾಣಿಸುತ್ತಾರೆ. ಯಾವುದರ ಎದುರಿನಲ್ಲಿ ಈ ಸುದರ್ಶನದ್ವೀಪ ಪ್ರಕಾಶಿಸುತ್ತದೆಯೋ, ಅದರಲ್ಲೇ ಸಕಲ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ತೇಜಸ್ಸೂ ದೃಷ್ಟಿಯೂ ನೆಲೆಸಿವೆ. ಆ ಪರ್ವತದ ಬೆನ್ನುಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಗುಹೆಗಳಲ್ಲಿಯೂ ವನಗಳಲ್ಲಿಯೂ ವೈದೇಹಿಯೊಡನೆ ರಾವಣನನ್ನು ಅಲ್ಲಲ್ಲಿ ಹುಡುಕಬೇಕು. ಆ ಚಿನ್ನದ ಪರ್ವತದ ಮತ್ತು ಮಹಾತ್ಮನಾದ ಸೂರ್ಯನ ತೇಜಸ್ಸಿನಿಂದ ಆವಿಷ್ಟವಾದ ಪೂರ್ವಸಂಧ್ಯೆ ಕೆಂಪಾಗಿ ಪ್ರಕಾಶಿಸುತ್ತದೆ. ಇದನ್ನು ಭೂಮಿಯ ಮತ್ತು ಭುವನದ ಪೂರ್ವದ್ವಾರವನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ; ಸೂರ್ಯನ ಉದಯಸ್ಥಾನವೂ ಇದೇ; ಆದ್ದರಿಂದ ಇದನ್ನು ಪೂರ್ವದಿಕ್ಕು ಎನ್ನುತ್ತಾರೆ. ‘ಪೂರ್ವಾ’ ಎಂಬ ಹೆಸರಿನ ನಿರ್ವಚನವನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ಕೊಡಲಾಗಿದೆ — ಯಾವುದು ಮೊದಲು ಮಾಡಲ್ಪಟ್ಟಿತೋ ಅದೇ ಪೂರ್ವ. ಸೂರ್ಯನು ಜಂಬೂದ್ವೀಪವನ್ನು ಪ್ರದಕ್ಷಿಣೆ ಮಾಡುವುದು ಸೌಮನಸಶಿಖರದಿಂದಲೇ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತದೆ ಎಂಬ ಖಗೋಳವಿಷಯಕ ನಿರೀಕ್ಷಣೆಯನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ಕಾವ್ಯಭಾಷೆಯಲ್ಲಿ ನಿಬದ್ಧಗೊಳಿಸಲಾಗಿದೆ. ವೈಖಾನಸರು, ವಾಲಖಿಲ್ಯರು ಎಂಬ ಎರಡು ಋಷಿಗಣಗಳು; ವಾಲಖಿಲ್ಯರು ಹೆಬ್ಬೆರಳಿನ ಗಾತ್ರದ ತಪಸ್ವಿಗಳೆಂದು ಪುರಾಣಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರಸಿದ್ಧರು. ‘ಸೂರ್ಯವರ್ಣಾಃ’ (ಸೂರ್ಯನ ಬಣ್ಣದವರು) ಎಂಬುದರಿಂದ ಅವರ ತಪಃಪ್ರಭಾವ ವರ್ಣಿತವಾಗಿದೆ. ಸುದರ್ಶನದ್ವೀಪದ ಹೆಸರಿನ ನಿರ್ವಚನವನ್ನೂ ಇಲ್ಲಿ ಕೊಡಲಾಗಿದೆ — ಎಲ್ಲಿ ಸಕಲ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ತೇಜಸ್ಸೂ ದೃಷ್ಟಿಯೂ ಇರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿವೆಯೋ ಅದೇ ಸುದರ್ಶನ. ‘ರಾವಣಃ ಸಹ ವೈದೇಹ್ಯಾ ಮಾರ್ಗಿತವ್ಯಃ’ (ವೈದೇಹಿಯೊಡನೆ ರಾವಣನನ್ನು ಹುಡುಕಬೇಕು) ಎಂಬ ಮಾತು ಮುದ್ರಣದಲ್ಲಿ ಎರಡು ಬಾರಿ ಕಾಣುತ್ತದೆ — ಅದು ಅನ್ವೇಷಣೆಯ ಒತ್ತಾಯವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಪೂರ್ವಸಂಧ್ಯೆಯ ಕೆಂಪುಕಾಂತಿಯೂ ಚಿನ್ನದ ಪರ್ವತದ ತೇಜಸ್ಸಿನಿಂದಲೇ ಎಂಬುದು ಕವಿಕಲ್ಪನೆ.

ಆ ಪರ್ವತದ ಬೆನ್ನುಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಝರಿಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಗುಹೆಗಳಲ್ಲಿಯೂ ವೈದೇಹಿಯೊಡನೆ ರಾವಣನನ್ನು ಹುಡುಕಬೇಕು. ಅದರಾಚೆಗೆ ಪೂರ್ವದಿಕ್ಕು ಅಗಮ್ಯ; ಅದು ದೇವತೆಗಳಿಂದ ಆವೃತ, ಚಂದ್ರ-ಸೂರ್ಯರಿಲ್ಲದ್ದು, ಕಾಣದ್ದು, ಕತ್ತಲೆಯಿಂದ ಮುಚ್ಚಿದ್ದು. ಆ ಎಲ್ಲ ಪರ್ವತಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಗುಹೆಗಳಲ್ಲಿಯೂ ನದಿಗಳಲ್ಲಿಯೂ, ನಾನು ಹೇಳದಿರುವ ದೇಶಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಜಾನಕಿಯನ್ನು ಶೋಧಿಸಬೇಕು. ವಾನರಶ್ರೇಷ್ಠರೇ, ವಾನರರಿಗೆ ಹೋಗಲು ಸಾಧ್ಯವಿರುವುದು ಇಷ್ಟೇ; ಅದರಾಚೆಯ ಸೂರ್ಯನಿಲ್ಲದ, ಎಲ್ಲೆಯಿಲ್ಲದ ಪ್ರದೇಶವನ್ನು ನಾವು ಅರಿಯೆವು. ವೈದೇಹಿಯನ್ನೂ ರಾವಣನ ನೆಲೆಯನ್ನೂ ತಿಳಿದುಕೊಂಡು, ಒಂದು ತಿಂಗಳು ತುಂಬುವಾಗ ಉದಯಪರ್ವತವನ್ನು ತಲುಪಿ ಹಿಂದಿರುಗಿ. ತಿಂಗಳು ಮೀರಿ ಅಲ್ಲಿ ಇರಬಾರದು; ಇರುವವನು ನನಗೆ ವಧ್ಯನಾಗುವನು. ಮೈಥಿಲಿಯನ್ನು ಕಂಡುಹಿಡಿದು ಕೃತಾರ್ಥರಾಗಿ ಹಿಂದಿರುಗಿ. ವಾನರರೇ, ಮಹೇಂದ್ರನಿಗೆ ಪ್ರಿಯವಾದ, ವನಸಮೂಹಗಳಿಂದ ಅಲಂಕೃತವಾದ ಆ ದಿಕ್ಕಿನಲ್ಲಿ ನಿಪುಣತೆಯಿಂದ ಸಂಚರಿಸಿ, ರಘುವಂಶಜನಿಗೆ ಪ್ರಿಯಳಾದ ಸೀತೆಯನ್ನು ಪಡೆದು, ಅನಂತರ ಹಿಂದಿರುಗಿ ಸುಖಿಗಳಾಗುವಿರಿ. ಈ ಎಪ್ಪತ್ತೊಂದನೆಯ ಶ್ಲೋಕವು ದೀರ್ಘವೃತ್ತದಲ್ಲಿ ರಚಿತವಾಗಿದೆ. ತಿಂಗಳ ಗಡುವು ಕಠೋರವಾದುದು; ಆದರೂ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಆಶೀರ್ವಾದದಿಂದಲೇ ಸರ್ಗ ಮುಗಿಯುತ್ತದೆ. ‘ಯೇ ಚ ನೋಕ್ತಾ ಮಯೋದ್ದೇಶಾಃ’ (ನಾನು ಹೇಳದಿರುವ ಪ್ರದೇಶಗಳು) ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ ಸುಗ್ರೀವನು ತನ್ನ ಜ್ಞಾನದ ಸೀಮೆಯನ್ನೂ ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ — ನಾನು ಅರಿಯದಲ್ಲಿಯೂ ಹುಡುಕಬೇಕು ಎಂಬ ನಿರ್ದೇಶ ನಾಯಕನ ಪ್ರಾಮಾಣಿಕತೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ‘ಅಭಾಸ್ಕರಮ್ ಅಮರ್ಯಾದಮ್’ (ಸೂರ್ಯನಿಲ್ಲದ, ಎಲ್ಲೆಯಿಲ್ಲದ) ಎಂಬ ಪದಗಳಿಂದ ಲೋಕದ ಸೀಮೆಯಾಚೆಗಿರುವುದು ಅಜ್ಞೇಯ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ; ವಾನರರ ಗಮನವೂ ಅಲ್ಲಿ ಕುಂಠಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ‘ಮಾಸೇ ಪೂರ್ಣೇ ನಿವರ್ತಧ್ವಮ್’ (ತಿಂಗಳು ತುಂಬುವಾಗ ಹಿಂದಿರುಗಿ) ಎಂಬ ಕಾಲಮರ್ಯಾದೆ ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗಗಳಲ್ಲಿ ಕಥೆಯ ಮಹತ್ತಾದ ಸಾಧನವಾಗುವುದು, ಏಕೆಂದರೆ ದಕ್ಷಿಣದಿಕ್ಕಿಗೆ ಹೋದ ವಾನರರೇ ಆ ಮರ್ಯಾದೆಯನ್ನು ಮೀರುತ್ತಾರೆ. ‘ವಸನ್ ವಧ್ಯೋ ಭವೇತ್’ (ಇರುವವನು ವಧ್ಯನಾಗುವನು) ಎಂಬ ಕಠೋರ ಮಾತೂ ರಾಜಶಾಸನದ ದೃಢತೆಯನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತದೆ. ಕೊನೆಯಲ್ಲಾದರೋ ‘ಸುಖಿನೋ ಭವಿಷ್ಯಥ’ (ಸುಖಿಗಳಾಗುವಿರಿ) ಎಂಬ ಆಶೀರ್ವಾದದಿಂದ ಸೇನಾಪತಿಯು ಭಯವನ್ನು ನಿವಾರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಈ ಸರ್ಗದಿಂದ ಪೂರ್ವದಿಕ್ಕಿನ ಅನ್ವೇಷಣೆ ಆರಂಭವಾಯಿತು ಎಂದು ತಿಳಿಯಬೇಕು.

പിന്നെ ലക്ഷ്യം സഫലമായ വാനരേശ്വരനായ സുഗ്രീവരാജാവ് നരശാർദൂലനും ശത്രുസൈന്യത്തെ തകർക്കുന്നവനുമായ രാമനോടു പറഞ്ഞു — എന്റെ രാജ്യത്തു വസിക്കുന്നവരും ബലവാന്മാരും ഇഷ്ടരൂപധാരികളും മഹേന്ദ്രനെപ്പോലെ ശോഭിക്കുന്നവരുമായ വാനരേന്ദ്രന്മാർ വന്നെത്തി താവളമുറപ്പിച്ചിരിക്കുന്നു. ഏറെ പരാക്രമികളും ബലവാന്മാരും ഭയങ്കരവിക്രമരുമായവരോടൊപ്പം വന്നെത്തിയ ഘോരരായ ഈ വാനരന്മാർ ദൈത്യരെയും ദാനവരെയുംപോലെയുള്ളവരാണ്. പ്രസിദ്ധമായ കർമങ്ങളും വീരകൃത്യങ്ങളുമുള്ളവരും ബലവാന്മാരും ക്ഷീണത്തെ ജയിച്ചവരും പരാക്രമങ്ങളിൽ വിഖ്യാതരും ഉദ്യമങ്ങളിൽ ഉത്തമരുമാണ് അവർ. രാമാ, കരയിലും വെള്ളത്തിലും സഞ്ചരിക്കുന്നവരും പലവിധ പർവതങ്ങളിൽ വസിക്കുന്നവരുമായ, കോടികളുടെ പ്രവാഹങ്ങളായ ഈ വാനരന്മാർ അങ്ങയുടെ ഭൃത്യന്മാരായി വന്നെത്തിയിരിക്കുന്നു. എല്ലാവരും നിർദേശമനുസരിക്കുന്നവരാണ്, എല്ലാവരും ഗുരുവിന്റെ ഹിതത്തിൽ നിൽക്കുന്നവരാണ്; അരിന്ദമാ, അങ്ങ് ആഗ്രഹിക്കുന്നതു നിർവഹിക്കാൻ അവർക്കു കഴിയും. അനേകായിരം ഭയങ്കരവിക്രമരായ സൈന്യവിഭാഗങ്ങളോടൊപ്പം വന്നെത്തിയ ഘോരരായ ഇവർ ദൈത്യരെയും ദാനവരെയുംപോലെയുള്ളവരാണ്. നരവ്യാഘ്രാ, സമയമായെന്ന് അങ്ങു കരുതുന്നതെന്തോ അതു പറഞ്ഞാലും; അങ്ങയുടെ സൈന്യം അങ്ങയുടെ അധീനത്തിൽ സജ്ജമാണ്; അങ്ങ് ആജ്ഞാപിക്കേണ്ടതാണ്. ഇവരുടെ ഈ കാര്യം എനിക്കു യഥാർഥത്തിൽ നന്നായി അറിയാം; എങ്കിലും യുക്തമായതുപോലെ അങ്ങ് ആജ്ഞാപിക്കേണ്ടതാണ്. സേനാപതി സൈന്യത്തെ സംഭരിച്ചശേഷം സ്വാമിയുടെ ആജ്ഞയ്ക്കായി കാത്തിരിക്കുന്നു — ഇതുതന്നെയാണ് മര്യാദ. ‘സമൃദ്ധാർഥഃ’ (ലക്ഷ്യം സഫലമായവൻ) എന്ന ആദ്യപദംകൊണ്ടുതന്നെ സുഗ്രീവന്റെ അവസ്ഥ സൂചിപ്പിക്കുന്നു — പ്രയോജനം സിദ്ധിച്ചവന്റെ വാക്കുകൾ നിശ്ചയം നിറഞ്ഞതായിരിക്കും. മൂന്നാമത്തെയും ഏഴാമത്തെയും ശ്ലോകങ്ങൾ ഏതാണ്ടു സമാനമാണ്; അവയുടെ പൂർവാർധത്തിൽ മാത്രമേ വ്യത്യാസമുള്ളൂ — ‘ബഹുവിക്രാന്തൈർബലിഭിഃ’ (ഏറെ പരാക്രമികളും ബലവാന്മാരുമായവരോടൊപ്പം) എന്നും ‘ബഹുസാഹസ്രൈരനീകൈഃ’ (അനേകായിരം സൈന്യവിഭാഗങ്ങളോടൊപ്പം) എന്നും. ഈ പുനരുക്തി പ്രചാരത്തിലുള്ള പാഠത്തിന്റെ (വൾഗേറ്റിന്റെ) മാത്രം പ്രത്യേകതയാണ്; സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ അതു കാണുന്നില്ല. ‘പൃഥിവ്യംബുചരാഃ’ (കരയിലും വെള്ളത്തിലും സഞ്ചരിക്കുന്നവർ) എന്ന പദംകൊണ്ട് വാനരന്മാർക്കു കരയിലും ജലത്തിലും ഒരുപോലെ സഞ്ചരിക്കാൻ കഴിയുമെന്നു സൂചിപ്പിക്കുന്നു; അതു പിന്നീടുള്ള സമുദ്രലംഘനത്തിന്റെ മുന്നറിയിപ്പുപോലെയാണ്. ‘കോട്യോഘാഃ’ (കോടികളുടെ പ്രവാഹങ്ങൾ) എന്നതു സംഖ്യയെ പ്രവാഹരൂപത്തിൽ വർണിക്കുന്നു — അവരെ എണ്ണുന്നില്ല, അവർ പ്രവാഹംപോലെ ഒഴുകിവരുന്നു എന്നാണ് ഭാവം. ‘തവ കിങ്കരാഃ’ (അങ്ങയുടെ ഭൃത്യന്മാർ) എന്ന വാക്കുകൊണ്ട് സുഗ്രീവൻ സ്വന്തം സൈന്യത്തെത്തന്നെ രാമനു സമർപ്പിക്കുന്നു. ‘ജിതക്ലമാഃ’ (ക്ഷീണത്തെ ജയിച്ചവർ) എന്നതുകൊണ്ട് ദീർഘയാത്രയ്ക്കുള്ള യോഗ്യതയും സൂചിപ്പിക്കുന്നു.

ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞ സുഗ്രീവനെ ദശരഥപുത്രനായ രാമൻ ഇരുകൈകളുംകൊണ്ട് ആലിംഗനം ചെയ്ത് ഈ വാക്കുകൾ പറഞ്ഞു — സൗമ്യാ, വൈദേഹി ജീവിച്ചിരിപ്പുണ്ടോ ഇല്ലയോ എന്ന് അറിയണം; മഹാപ്രാജ്ഞാ, രാവണൻ വസിക്കുന്ന ദേശവും അറിയണം. വൈദേഹിയെയും രാവണന്റെ വാസസ്ഥാനവും കണ്ടെത്തിയശേഷം, ആ സമയത്ത് ഞാൻ നിന്നോടൊപ്പം സമയോചിതമായതു ചെയ്യും. വാനരേന്ദ്രാ, ഈ കാര്യത്തിൽ ഞാൻ പ്രഭുവല്ല, ലക്ഷ്മണനുമല്ല; വാനരേശ്വരാ, നീതന്നെയാണ് ഈ കാര്യത്തിന്റെ ഹേതുവും പ്രഭുവും. വിഭോ, എന്റെ കാര്യത്തെക്കുറിച്ചുള്ള തീരുമാനം നീതന്നെ ആജ്ഞാപിക്കുക; വീരാ, എന്റെ കാര്യം നിനക്കറിയാം, സംശയമില്ല. സുഹൃത്തുക്കളോടുകൂടിയവനും പരാക്രമിയും പ്രാജ്ഞനും സമയവിശേഷമറിയുന്നവനുമായ അങ്ങ് ഞങ്ങളുടെ ഹിതത്തിൽ ഉദ്യുക്തനായ സുഹൃത്തും വിശ്വസ്തനും കാര്യമറിയുന്നവരിൽ ശ്രേഷ്ഠനുമാണ്. രാമൻ സ്വയം കർതൃത്വം ഉപേക്ഷിച്ച് അതു മിത്രത്തിൽതന്നെ ആരോപിക്കുന്നു — ഇതു വിശ്വാസത്തിന്റെ പരമരൂപമാണ്; മിത്രത്തെ പ്രഭുവാക്കുന്നവൻതന്നെ മിത്രത്തിന്റെ ഉത്സാഹം വർധിപ്പിക്കുന്നു. രാമന്റെ ആദ്യത്തെ ആജ്ഞ യുദ്ധത്തെക്കുറിച്ചല്ല, അറിവിനെക്കുറിച്ചാണ് — ‘ജ്ഞായതാം’ (അറിയണം) എന്ന്; അന്വേഷണമാണ് എല്ലാറ്റിനും മുമ്പുള്ള കാര്യമെന്ന് അവനറിയാം. ‘ജീവിച്ചിരിപ്പുണ്ടോ ഇല്ലയോ’ എന്ന സംശയം രാമന്റെ ഹൃദയവ്യഥ പ്രകാശിപ്പിക്കുന്നു; എന്നിട്ടും അവൻ ധൈര്യത്തോടെ കാര്യപരിപാടി രൂപപ്പെടുത്തുന്നു. ‘സുഹൃദ്ദ്വിതീയഃ’ (സുഹൃത്തുക്കളോടുകൂടിയവൻ) എന്ന വിശേഷണം ഇവിടെ പലവിധ അർഥം വഹിക്കുന്നു — സുഗ്രീവൻ സ്വയം മിത്രങ്ങളുള്ളവനാണ്, മിത്രങ്ങളോടൊപ്പം കാര്യം ചെയ്യുന്നവനുമാണ്. ‘കാലവിശേഷവിത്’ (സമയവിശേഷമറിയുന്നവൻ) എന്നതു രാജനീതിയുടെ മൂലഗുണമാണ് — സമയമറിയാത്തവൻ എല്ലാം നശിപ്പിക്കുന്നു. ഇങ്ങനെ രാമൻ സ്തുതിയോടെതന്നെ ആജ്ഞ നൽകാൻ പ്രേരിപ്പിക്കുന്നു; സ്വയം കർതൃത്വം ഒഴിവാക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. ലക്ഷ്മണന്റെ പേരെടുത്തു പറയുന്നതും അവന്റെ വിനയത്തിന്റെ ഭാഗമാണ്.

ഇങ്ങനെ പറയപ്പെട്ട സുഗ്രീവൻ രാമന്റെ സാന്നിധ്യത്തിലും ബുദ്ധിമാനായ ലക്ഷ്മണന്റെ മുന്നിലുംവച്ച് വിനതൻ എന്ന യൂഥപനോടു പറഞ്ഞു — പർവതംപോലെ ശോഭിക്കുന്നവനും മേഘംപോലെ ഗർജിക്കുന്നവനും കരുത്തനുമായ ആ വാനരപ്രമുഖനോട് അവൻ പറഞ്ഞു — വാനരോത്തമാ, ചന്ദ്രനെയും സൂര്യനെയുംപോലെ ശോഭിക്കുന്ന വാനരന്മാരോടൊപ്പം, ദേശവും കാലവും നീതിയും അറിയുന്നവനും കാര്യനിർണയത്തിൽ വിദഗ്ധനുമായ നീ, വേഗശാലികളായ വാനരന്മാരുടെ നൂറായിരത്താൽ ചുറ്റപ്പെട്ട്, പർവതങ്ങളും വനങ്ങളും കാടുകളുമുള്ള കിഴക്കേ ദിക്കിലേക്കു പോവുക. അവിടെ പർവതങ്ങളിലെ ദുർഗമസ്ഥലങ്ങളിലും വനങ്ങളിലും നദികളിലും വൈദേഹിയായ സീതയെയും രാവണന്റെ വാസസ്ഥാനത്തെയും തിരയുവിൻ. രമണീയമായ ഭാഗീരഥീനദിയിലും സരയുവിലും കൗശികിയിലും തിരയുവിൻ. ഇവിടെ ദിഗ്വർണന ആരംഭിക്കുന്നു; ഇത് ഈ കാണ്ഡത്തിന്റെ വിശിഷ്ടമായ അംഗമാണ് — ഭാരതവർഷത്തിന്റെ കിഴക്കേ ദിക്കിലെ നദികളും ജനപദങ്ങളും ദ്വീപുകളും പർവതങ്ങളും ക്രമമായി എണ്ണുന്നു. വിനതൻ എന്ന യൂഥപനെ ‘പർവതംപോലെ ശോഭിക്കുന്നവൻ’, ‘മേഘംപോലെ ഗർജിക്കുന്നവൻ’ എന്നീ രണ്ടു വിശേഷണങ്ങളാൽ അവന്റെ ആകൃതിയും സ്വരവും വർണിക്കുന്നു. ‘ദേശകാലനയൈര്യുക്തഃ’ (ദേശവും കാലവും നീതിയും അറിയുന്നവൻ) എന്നതു നായകന്റെ മൂന്നു ഗുണങ്ങളാണ് — ദേശജ്ഞാനം, കാലജ്ഞാനം, നീതിജ്ഞാനം; ഇവകൊണ്ടുതന്നെയാണ് ദൂതകാര്യം സാധിക്കുന്നത്. ‘ശതസഹസ്രേണ’ (നൂറായിരത്താൽ) എന്ന സംഖ്യ ഓരോ ദിക്കിലേക്കുമുള്ള സംഘത്തിന്റെ അളവു കാണിക്കുന്നു. കിഴക്കേ ദിക്കാണ് ആദ്യം നിർദേശിച്ചത്; കാരണം അതാണ് സൂര്യോദയത്തിന്റെ ദിക്ക്, മംഗളദിക്കും. ‘സശൈലവനകാനനാ’ (പർവതങ്ങളും വനങ്ങളും കാടുകളുമുള്ള) എന്ന വിശേഷണംകൊണ്ട് അന്വേഷിക്കേണ്ട പ്രദേശത്തിന്റെ വൈവിധ്യം സൂചിപ്പിക്കുന്നു — പർവതങ്ങളും വനങ്ങളും കാടുകളും പ്രത്യേകം എണ്ണുന്നു. രാമന്റെയും ലക്ഷ്മണന്റെയും സാന്നിധ്യത്തിൽ ആജ്ഞ നൽകുന്നതിലൂടെ സുഗ്രീവൻ തന്റെ പ്രതിജ്ഞ പ്രത്യക്ഷമാക്കുന്നു.

രമണീയമായ കാളിന്ദിയായ യമുനയിലും യമുനാതീരത്തെ മഹാപർവതത്തിലും സരസ്വതിയിലും സിന്ധുവിലും രത്നംപോലെ തെളിഞ്ഞ ജലമുള്ള ശോണത്തിലും തിരയുവിൻ. പർവതങ്ങളാലും കാടുകളാലും ശോഭിക്കുന്ന മഹിയിലും കാലമഹിയിലും, ബ്രഹ്മമാലന്മാർ, വിദേഹന്മാർ, മാലവന്മാർ, കാശി-കോസലന്മാർ എന്നിവരുടെ ദേശങ്ങളിലും, മഗധന്മാരുടെ മഹാഗ്രാമങ്ങളിലും പുണ്ഡ്രന്മാരുടെയും അംഗന്മാരുടെയും ദേശങ്ങളിലും അതുപോലെ, പട്ടുനൂൽപ്പുഴുക്കളുടെ (കോശകാരന്മാരുടെ) ഭൂമിയിലും വെള്ളിഖനികളുടെ ഭൂമിയിലും — അവിടെയെല്ലാം അങ്ങുമിങ്ങും തിരഞ്ഞുകൊണ്ട് അന്വേഷിക്കണം. അന്വേഷിക്കപ്പെടേണ്ടവൾ രാമന്റെ പ്രിയപത്നിയും ദശരഥന്റെ മരുമകളുമായ സീതയാണ്. നദികളുടെയും ജനപദങ്ങളുടെയും ഈ എണ്ണൽ പ്രാചീന ഭാരതവർഷത്തിന്റെ ഭൂമിശാസ്ത്രം കാണിക്കുന്നു; കോശകാരഭൂമി, വെള്ളിഖനിഭൂമി എന്നിങ്ങനെ വാണിജ്യദൃഷ്ടിയിലും പ്രദേശങ്ങൾ നിർദേശിച്ചിരിക്കുന്നു — കാവ്യത്തിൽ ഭൂമിശാസ്ത്രവും രസകരമാകുന്നു എന്ന് ഇവിടെ കാണാം. ഭാഗീരഥി, സരയു, കൗശികി, യമുന, സരസ്വതി, സിന്ധു, ശോണം എന്നീ ഏഴു പ്രധാനനദികൾ ക്രമമായി പറഞ്ഞിരിക്കുന്നു; അവയിൽ സരസ്വതിയും സിന്ധുവും പശ്ചിമദേശത്തുള്ളവയായിട്ടും ഇവിടെ എണ്ണിയിരിക്കുന്നു; അതിൽനിന്നു കവി കിഴക്കേ ദിക്കിനെ വിസ്തൃതമായി എടുക്കുന്നുവെന്നറിയാം. ജനപദങ്ങളുടെ എണ്ണലിൽ വിദേഹന്മാർ, കാശി-കോസലന്മാർ, മഗധന്മാർ, പുണ്ഡ്രന്മാർ, അംഗന്മാർ എന്നിവർ വ്യക്തമായും കിഴക്കൻ ദേശക്കാരാണ്. ‘മാർഗയദ്ഭിഃ’ (തിരഞ്ഞുകൊണ്ടിരിക്കുന്നവരാൽ) എന്ന വർത്തമാനകൃദന്തരൂപംകൊണ്ട് അന്വേഷണത്തിന്റെ തുടർച്ച സൂചിപ്പിക്കുന്നു — ഒരിക്കലല്ല, വീണ്ടും വീണ്ടും അന്വേഷിക്കണം. ‘രാമസ്യ ദയിതാം ഭാര്യാം’ (രാമന്റെ പ്രിയപത്നി) എന്ന പരാമർശംകൊണ്ട് അന്വേഷണത്തിന്റെ ലക്ഷ്യം എപ്പോഴും ഓർമിപ്പിക്കുന്നു; കാരണം വിസ്തൃതമായ ഭൂമിശാസ്ത്രത്തിനിടയിൽ ലക്ഷ്യം മറക്കുന്നതാണ് വലിയ ദോഷം. ‘ദശരഥസ്നുഷാം’ (ദശരഥന്റെ മരുമകൾ) എന്ന ബന്ധനിർദേശംകൊണ്ട് കുലഗൗരവവും ഓർമിപ്പിക്കുന്നു.

സമുദ്രത്തിൽ ആണ്ടുകിടക്കുന്ന പർവതങ്ങളിലും പട്ടണങ്ങളിലും, മന്ദരപർവതത്തിന്റെ അഗ്രഭാഗത്തെ ആശ്രയിച്ചുള്ള വാസസ്ഥലങ്ങളിലും — അവിടെയെല്ലാം അന്വേഷിക്കണം. കർണപ്രാവരണന്മാർ — ചെവികൾകൊണ്ടുതന്നെ വസ്ത്രംപോലെ ദേഹം മൂടുന്നവർ; ഓഷ്ഠകർണകന്മാർ — ചെവികൾ ചുണ്ടുവരെ നീണ്ടവർ; ഘോരമായ ഇരുമ്പുമുഖമുള്ളവർ; ഒറ്റക്കാലുള്ളവരെങ്കിലും വേഗമുള്ളവർ; ക്ഷയിക്കാത്തവരും ബലവാന്മാരുമായ നരഭോജികൾ; മൂർച്ചയുള്ള കുടുമയും സ്വർണനിറവുമുള്ള കാണാൻ ഭംഗിയുള്ള കിരാതന്മാർ; പച്ചമത്സ്യം തിന്നുന്ന ദ്വീപവാസികളായ കിരാതന്മാർ; വെള്ളത്തിനുള്ളിൽ സഞ്ചരിക്കുന്ന, നരവ്യാഘ്രന്മാർ എന്നറിയപ്പെടുന്ന ഘോരജീവികൾ — കാട്ടിൽ വസിക്കുന്ന ഇവരുടെയെല്ലാം വാസസ്ഥാനങ്ങൾ തിരയണം. പർവതങ്ങൾ കടന്നും നീന്തിയും തോണിയിലുമായി എത്താവുന്ന ദേശങ്ങളും അന്വേഷിക്കണം. ഈ വർണനകളിൽ പ്രാചീന യാത്രികരുടെ കേട്ടുകേൾവിപ്പാരമ്പര്യം പ്രതിഫലിക്കുന്നു — ദൂരദേശങ്ങളിലെ വിചിത്രജാതികളെക്കുറിച്ച് അക്കാലത്ത് ഇങ്ങനെയാണ് പറഞ്ഞിരുന്നത്. കർണപ്രാവരണന്മാർ എന്നു പറഞ്ഞവരുടെ ചെവികൾതന്നെ വസ്ത്രംപോലെ ദേഹം മൂടുന്നു എന്നു വ്യാഖ്യാതാക്കൾ; ഓഷ്ഠകർണകന്മാരാകട്ടെ ചെവികൾ ചുണ്ടുവരെ തൂങ്ങിക്കിടക്കുന്നവരാണ്. ഏകപാദകന്മാർ ഒറ്റക്കാലുള്ളവരാണ്, എങ്കിലും വേഗമുള്ളവർ — ഈ വിരോധാഭാസം ഇവിടെ ആശ്ചര്യം ജനിപ്പിക്കുന്നു. ‘അക്ഷയാഃ’ (ക്ഷയിക്കാത്തവർ) എന്നാൽ സന്തതി ക്ഷയിക്കാത്തവർ; ‘പുരുഷാദകാഃ’ എന്നാൽ നരഭോജികൾ. നരവ്യാഘ്രന്മാർ എന്നാൽ അരയ്ക്കു താഴെ മനുഷ്യനെപ്പോലെയും അരയ്ക്കു മുകളിൽ വ്യാഘ്രത്തെപ്പോലെയുമുള്ളവർ. ‘പ്ലവനേന പ്ലവേന ച’ (നീന്തിയും തോണിയിലും) എന്ന രണ്ടു പദങ്ങൾകൊണ്ട് നീന്തലും തോണിയിലുള്ള യാത്രയും പ്രത്യേകം നിർദേശിച്ചിരിക്കുന്നു — സമുദ്രയാത്രയുടെ രണ്ട് ഉപായങ്ങൾ. കിരാതന്മാരുടെ രണ്ടു വിഭാഗങ്ങൾ ഇവിടെ പറഞ്ഞിരിക്കുന്നു — മൂർച്ചയുള്ള കുടുമയും സ്വർണനിറവുമുള്ളവർ, പച്ചമത്സ്യം തിന്നുന്ന ദ്വീപവാസികൾ.

യത്നത്തോടെ, ഏഴു രാജ്യങ്ങളാൽ ശോഭിക്കുന്ന യവദ്വീപിലും സ്വർണഖനികളാൽ അലംകൃതമായ സുവർണരൂപ്യകദ്വീപിലും (സ്വർണ-വെള്ളി ദ്വീപിലും) അന്വേഷിക്കുവിൻ. യവദ്വീപു കടന്നാൽ ശിശിരം എന്ന പർവതമുണ്ട്; അത് ശിഖരംകൊണ്ട് ആകാശത്തെ സ്പർശിക്കുന്നു; ദേവന്മാരും ദാനവന്മാരും അതിനെ സേവിക്കുന്നു. ഇവയിലെ പർവതദുർഗങ്ങളിലും ചരിവുകളിലും വനങ്ങളിലും എല്ലാവരും ഒരുമിച്ചു ചേർന്ന് യശസ്വിനിയായ രാമപത്നിയെ തിരയുവിൻ. പിന്നെ വേഗത്തിലൊഴുകുന്ന ചുവന്ന ജലമുള്ള ശോണം എന്ന നദിയിലെത്തി, സിദ്ധന്മാരും ചാരണന്മാരും സേവിക്കുന്ന സമുദ്രത്തിന്റെ മറുകരയിൽ ചെന്ന്, അതിന്റെ രമണീയമായ തീർഥങ്ങളിലും വിചിത്രമായ വനങ്ങളിലും വൈദേഹിയോടൊപ്പം രാവണനെ അങ്ങുമിങ്ങും തിരയണം. യവദ്വീപിനെയും സുവർണദ്വീപിനെയും പരാമർശിക്കുന്നതിലൂടെ പ്രാചീനകാലത്തെ സമുദ്രവാണിജ്യത്തെക്കുറിച്ചുള്ള അറിവു സൂചിപ്പിക്കുന്നു; സ്വർണഖനികളുടെയും വെള്ളിഖനികളുടെയും നിർദേശവും അതേ അനുഭവംതന്നെ പ്രകടമാക്കുന്നു. ‘യത്നവന്തഃ’ (യത്നത്തോടെ) എന്ന പദംകൊണ്ട് അന്വേഷണത്തിൽ വിശേഷമായ ഉദ്യമം ആവശ്യമാണെന്നു സൂചിപ്പിക്കുന്നു; കാരണം ദ്വീപുകൾ ദുർഗമമാണ്. ശിശിരപർവതം ശിഖരംകൊണ്ട് ആകാശത്തെ സ്പർശിക്കുന്നു എന്ന അതിശയോക്തികൊണ്ട് അതിന്റെ ഔന്നത്യം വർണിക്കുന്നു; ദേവന്മാരും ദാനവന്മാരും സേവിക്കുന്നതിനാൽ അതിന്റെ ദിവ്യതയും. ശോണനദം ‘രക്തജലം’ (ചുവന്ന ജലമുള്ളത്) എന്നു പറഞ്ഞിരിക്കുന്നു — ഇരുമ്പുധാതുക്കൾകൊണ്ട് അതിന്റെ ജലം ചുവന്നതാണെന്നു ലോകപ്രസിദ്ധി. ‘സിദ്ധചാരണസേവിതം’ (സിദ്ധന്മാരും ചാരണന്മാരും സേവിക്കുന്നത്) എന്ന സമുദ്രത്തിന്റെ മറുകരയുടെ വിശേഷണവും അതിന്റെ ദിവ്യത സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ഇങ്ങനെ ക്രമമായി വർണന ലൗകികത്തിൽനിന്നു ദിവ്യത്തിലേക്കു നീങ്ങുന്നു — ആദ്യം അറിയപ്പെടുന്ന നദികൾ, പിന്നെ ദ്വീപുകൾ, പിന്നെ പൗരാണികസ്ഥാനങ്ങൾ. ‘സഹിതാഃ സർവേ’ (എല്ലാവരും ഒരുമിച്ച്) എന്ന പദംകൊണ്ട് സംഘമായിത്തന്നെ അന്വേഷിക്കാൻ ആജ്ഞാപിച്ചിരിക്കുന്നു.

പർവതങ്ങളിൽനിന്ന് ഉദ്ഭവിക്കുന്നതും അതിഭയങ്കരമായ അനേകം ഉദ്യാനങ്ങളുള്ളതുമായ നദികളും ഗുഹകളുള്ള പർവതങ്ങളും വനങ്ങളും അന്വേഷിക്കണം. പിന്നെ അതിഭയങ്കരമായ സമുദ്രദ്വീപുകൾ നിങ്ങൾ കാണണം — തിരമാലകൾ നിറഞ്ഞതും അതിരൗദ്രവും ഗർജിക്കുന്നതും കാറ്റിളക്കിയതുമായ സമുദ്രവും. അവിടെ ബ്രഹ്മാവിന്റെ അനുവാദം ലഭിച്ച, ദീർഘകാലമായി വിശന്നിരിക്കുന്ന മഹാകായരായ അസുരന്മാർ എപ്പോഴും നിഴലിനെ പിടിക്കുന്നു. കാർമേഘംപോലെ കറുത്തതും മഹാസർപ്പങ്ങൾ വസിക്കുന്നതും മഹാനാദം മുഴക്കുന്നതുമായ ആ മഹാസമുദ്രത്തെ തീർഥംവഴി മാത്രം സമീപിച്ച്, പിന്നെ ലോഹിതം എന്നു പേരുള്ള ചുവന്ന ജലമുള്ള ഭയങ്കരസാഗരത്തിലെത്തി, ആ വലിയ കൂടശാല്മലിയെ നിങ്ങൾ കാണും. നിഴൽ പിടിക്കൽ ഒരു പ്രാചീനകല്പനയാണ് — അസുരന്മാർ ജീവികളുടെ നിഴൽതന്നെ പിടിച്ച് അവയെ വലിച്ചെടുക്കുന്നു; ഇതു സമുദ്രയാത്രയുടെ ഭയാനകത വ്യഞ്ജിപ്പിക്കുന്നു. ‘ബ്രഹ്മണാ സമനുജ്ഞാതാഃ’ (ബ്രഹ്മാവിന്റെ അനുവാദം ലഭിച്ചവർ) എന്ന വാക്കുകൊണ്ട് ആ അസുരന്മാരുടെ കർമം വിധിനിയതമാണെന്നു സൂചിപ്പിക്കുന്നു — സ്വേച്ഛയാലല്ല, വരദാനംകൊണ്ടുതന്നെയാണ് അവർ നിഴൽ പിടിക്കുന്നത്. ‘ദീർഘകാലം ബുഭുക്ഷിതാഃ’ (ദീർഘകാലമായി വിശന്നിരിക്കുന്നവർ) എന്നത് അവരുടെ അതൃപ്തിയാണ്; വിശപ്പുതന്നെയാണ് അവരുടെ ശിക്ഷ. മഹാസമുദ്രത്തിന്റെ വർണനയിൽ കാർമേഘംപോലെ എന്നതും മഹാസർപ്പങ്ങൾ വസിക്കുന്നത് എന്നതും മഹാനാദമുള്ളത് എന്നതും — ഭയം ജനിപ്പിക്കുന്ന മൂന്നു ഗുണങ്ങൾ പറഞ്ഞിരിക്കുന്നു. ‘തീർഥേനൈവ’ (തീർഥംവഴി മാത്രം) എന്ന പദംകൊണ്ടും ജാഗ്രത ഉപദേശിക്കുന്നു — തീർഥമുള്ളിടത്തുമാത്രം ഇറങ്ങണം, മറ്റിടത്തില്ല. കൂടശാല്മലി എന്നതു ശാല്മലീദ്വീപിന്റെ അടയാളമായ മഹാവൃക്ഷമാണ്; ഗരുഡന്റെ വാസസ്ഥാനത്തിനു സമീപത്താണ് അതു നിൽക്കുന്നത്. ‘ബൃഹതീം’ (വലിയ) എന്ന വിശേഷണംകൊണ്ട് അതിന്റെ വിശാലത പറഞ്ഞിരിക്കുന്നു.

അവിടെ പലവിധ രത്നങ്ങളാൽ അലംകൃതവും കൈലാസംപോലെയുള്ളതും വിശ്വകർമാവു നിർമിച്ചതുമായ വൈനതേയന്റെ (ഗരുഡന്റെ) ഭവനമുണ്ട്. അവിടെ പർവതങ്ങളെപ്പോലെയുള്ളവരും ഭയങ്കരരും പലരൂപങ്ങളുള്ളവരും ഭയാവഹരുമായ മന്ദേഹന്മാർ എന്ന രാക്ഷസന്മാർ പർവതശിഖരങ്ങളിൽ തൂങ്ങിക്കിടക്കുന്നു. സൂര്യോദയത്തെ നേരിട്ട് അവർ എന്നും വെള്ളത്തിൽ വീഴുന്നു; സൂര്യനാൽ തപിക്കപ്പെട്ട് വീണ്ടും വീണ്ടും തൂങ്ങിക്കിടക്കുന്നു. ദിവസംതോറും ബ്രഹ്മതേജസ്സുകളാൽ ആ രാക്ഷസന്മാർ വധിക്കപ്പെടുന്നു. പിന്നെ വെളുത്ത മേഘംപോലെ ശോഭിക്കുന്ന ക്ഷീരോദം (പാലാഴി) എന്ന സാഗരം നിങ്ങൾ കാണും. മന്ദേഹന്മാരുടെ കഥ പുരാണങ്ങളിൽ പ്രസിദ്ധമാണ് — സൂര്യോദയസമയത്ത് അവർ സൂര്യനെ ആക്രമിക്കുന്നു; ബ്രഹ്മതേജസ്സിനാൽ എന്നും വധിക്കപ്പെടുന്നു; വീണ്ടും ജീവിക്കുന്നു; ഈ അനന്തമായ ആവർത്തനം ദുഷ്കർമത്തിന്റെ അനന്തമായ ഫലംപോലെ തോന്നുന്നു. വൈനതേയന്റെ ഭവനം വിശ്വകർമാവു നിർമിച്ചതാണെന്നതിലൂടെ ദേവശില്പിയുടെ കൗശലം ഓർമിപ്പിക്കുന്നു; പലവിധ രത്നങ്ങളാൽ അലംകൃതമെന്നും കൈലാസംപോലെയെന്നും പറഞ്ഞ് അതിന്റെ ശോഭ വർണിക്കുന്നു. മന്ദേഹന്മാരെ പർവതംപോലെയുള്ളവർ, ഭയങ്കരർ, പലരൂപങ്ങളുള്ളവർ, ഭയാവഹർ എന്നീ നാലു വിശേഷണങ്ങളാൽ വർണിച്ചിരിക്കുന്നു. ‘ശൈലശൃംഗേഷു ലംബന്തേ’ (പർവതശിഖരങ്ങളിൽ തൂങ്ങിക്കിടക്കുന്നു) എന്ന ക്രിയ വിചിത്രമാണ് — അവർ നിൽക്കുകയല്ല, തൂങ്ങിക്കിടക്കുകയാണ്; അത് അവരുടെ അസ്ഥിരത സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ‘അഹന്യഹനി’ (ദിവസംതോറും) എന്ന ആവർത്തനംകൊണ്ട് ആ ചക്രം നിത്യവും ആവർത്തിക്കുന്നു എന്നു പറഞ്ഞിരിക്കുന്നു. പിന്നെ പാലാഴിയെ വെളുത്ത മേഘംപോലെ എന്നു വർണിക്കാൻ തുടങ്ങുന്നു; അതിലൂടെ ഭയാനകത്തിൽനിന്നു രമണീയതയിലേക്കു രസം മാറുന്നു. ഈ രസപരിവർത്തനക്രമം ഈ സർഗത്തിൽ വീണ്ടും വീണ്ടും കാണാം.

ദുർധർഷരായവരേ, അവിടെ ചെന്നാൽ തിരമാലകളാൽ മുത്തുമാല അണിഞ്ഞതുപോലെയുള്ള ആ സാഗരം നിങ്ങൾ കാണും; അതിന്റെ മധ്യത്തിൽ ഋഷഭം എന്ന വലിയ വെളുത്ത പർവതമുണ്ട്. ദിവ്യഗന്ധമുള്ളതും പൂത്തുനിൽക്കുന്നതും നിബിഡവുമായ വൃക്ഷങ്ങളാൽ അതു ചുറ്റപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു; അവിടെ വെള്ളിനിറത്തിൽ തിളങ്ങുന്നതും സ്വർണകേസരങ്ങളുള്ളതുമായ താമരകളോടുകൂടിയ, രാജഹംസങ്ങൾ നിറഞ്ഞ സുദർശനം എന്ന സരസ്സുണ്ട്. അവിടെ ദേവന്മാരും ചാരണന്മാരും യക്ഷന്മാരും കിന്നരന്മാരും അപ്സരോഗണങ്ങളും ഹൃഷ്ടരായി, ക്രീഡിക്കാൻ ആഗ്രഹിച്ച് ആ താമരപ്പൊയ്കയിലേക്കു വരുന്നു. വാനരന്മാരേ, പാലാഴി കടന്നാൽ പിന്നെ എല്ലാ ജീവികൾക്കും ഭയം ജനിപ്പിക്കുന്ന ജലോദം എന്ന സാഗരം നിങ്ങൾ കാണും; അവിടെ ഔർവന്റെ കോപത്തിൽനിന്നുണ്ടായ മഹത്തായ തേജസ്സ് കുതിരമുഖമാക്കി വച്ചിരിക്കുന്നു. മുത്തുമാലയുടെ ഉപമ ഇവിടെ അതിരമണീയമാണ് — പാലാഴിയുടെ വെളുത്ത തിരമാലകൾതന്നെ മുത്തുമാലകളെപ്പോലെ തോന്നുന്നു. ഋഷഭപർവതത്തെ ‘വലിയ’, ‘വെളുത്ത’ എന്നീ രണ്ടു വിശേഷണങ്ങളാൽ പാലാഴിയുടെ നടുവിലെ അതിന്റെ ശോഭ വർണിക്കുന്നു. സുദർശനം എന്ന സരസ്സ് വെള്ളിനിറമുള്ള താമരകളാലും സ്വർണകേസരങ്ങളാലും യുക്തമാണ് — വെള്ളിയുടെ വെൺമയും സ്വർണത്തിന്റെ മഞ്ഞയും ചേർന്ന് ഒരു ചിത്രവർണം ഉളവാക്കുന്നു. ദേവന്മാർ, ചാരണന്മാർ, യക്ഷന്മാർ, കിന്നരന്മാർ, അപ്സരോഗണങ്ങൾ എന്നിവർ അവിടെ വരുന്നത് അതിന്റെ ദിവ്യത തെളിയിക്കുന്നു; ‘രിരംസവഃ’ (ക്രീഡിക്കാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നവർ) എന്ന ഇച്ഛാർഥകപദംകൊണ്ട് അവരുടെ ക്രീഡാഭിലാഷം സൂചിപ്പിക്കുന്നു. പിന്നെ ജലോദസാഗരത്തിന്റെ വർണനയിൽ വീണ്ടും ഭയം വരുന്നു — ‘സർവഭൂതഭയാവഹം’ (എല്ലാ ജീവികൾക്കും ഭയം ജനിപ്പിക്കുന്നത്) എന്ന വിശേഷണംതന്നെ മതി. ഔർവന്റെ കോപത്തിൽനിന്നുണ്ടായ തേജസ്സ് കുതിരമുഖരൂപത്തിൽ അവിടെ സ്ഥാപിക്കപ്പെട്ടു എന്ന പുരാണകഥ ഇവിടെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ‘സമതിക്രമ്യ’ (കടന്ന്) എന്ന പദംകൊണ്ട് യാത്രയുടെ ക്രമം വ്യക്തമാകുന്നു.

ചരാചരങ്ങളോടുകൂടിയ, മഹാവേഗമുള്ള ആ ജലംതന്നെയാണ് ഈ അഗ്നിയുടെ അന്നം എന്നു പറയുന്നു. അവിടെ സമുദ്രവാസികളായ ജീവികൾ നിലവിളിക്കുന്ന ശബ്ദം കേൾക്കാം; അശക്തരായ അവർ ആ ബഡവാമുഖം കണ്ടമാത്രയിൽതന്നെ ആർത്തനാദം മുഴക്കി. ഈ ശ്ലോകം ആറു പാദങ്ങളുള്ളതാണ് — മൂന്ന് അർധങ്ങൾ ഒരൊറ്റ അക്കത്തിനു കീഴിൽ ചേർത്തിരിക്കുന്നു. ശുദ്ധജലസമുദ്രത്തിന്റെ വടക്കേ തീരത്ത് പതിമൂന്നു യോജന ചെന്നാൽ ജാതരൂപശിലം എന്ന, സ്വർണപ്രഭയുള്ള അതിമഹത്തായ പർവതമുണ്ട്. അവിടെ ചന്ദ്രനെപ്പോലെ ശോഭിക്കുന്നവനും ഭൂമിയെ ധരിക്കുന്നവനും താമരയിതൾപോലെ വിശാലമായ കണ്ണുകളുള്ളവനുമായ സർപ്പത്തെ നിങ്ങൾ കാണും — പർവതത്തിന്റെ അഗ്രത്തിൽ ഇരിക്കുന്നവനും എല്ലാ ദേവന്മാരാലും നമസ്കരിക്കപ്പെടുന്നവനും ആയിരം ശിരസ്സുകളുള്ളവനും നീലവസ്ത്രം ധരിച്ചവനുമായ അനന്തദേവനെ. ആ മഹാത്മാവിന്റെ മൂന്നു ശിരസ്സുകളുള്ള സ്വർണമയമായ താലകേതു (പനക്കൊടി) വേദികയോടുകൂടി പർവതാഗ്രത്തിൽ സ്ഥാപിക്കപ്പെട്ടു വിരാജിക്കുന്നു. അനന്തനായ ശേഷനാഗംതന്നെയാണ് ഭൂമിയെ ധരിക്കുന്നവൻ എന്ന പുരാണശ്രുതി ഇവിടെ പിന്തുടരുന്നു. ‘ഓദനം സചരാചരം’ (ചരാചരങ്ങളോടുകൂടിയ അന്നം) എന്ന വാക്കുകൊണ്ട് ബഡവാനലത്തിന്റെ ആഹാരം സമുദ്രജലംതന്നെയാണെന്നും അതിൽ സ്ഥാവരജംഗമങ്ങളെല്ലാം ഉൾപ്പെടുന്നുവെന്നും പറഞ്ഞിരിക്കുന്നു — ഇതു പ്രളയാഗ്നിയുടേതുപോലുള്ള ഭീഷണചിത്രമാണ്. ‘വിക്രോശതാം നാദഃ ശ്രൂയതേ’ (നിലവിളിക്കുന്നവരുടെ ശബ്ദം കേൾക്കാം) എന്നതിൽ ഭയത്തെ കാഴ്ചയിലൂടെ മാത്രമല്ല, കേൾവിയിലൂടെയും വർണിക്കുന്നു. അനന്തന്റെ വർണനയിൽ ചന്ദ്രനെപ്പോലെ ശോഭിക്കുന്നവൻ, താമരയിതൾപോലെ വിശാലമായ കണ്ണുകളുള്ളവൻ, ആയിരം ശിരസ്സുകളുള്ളവൻ, നീലവസ്ത്രം ധരിച്ചവൻ എന്നിങ്ങനെ നാലു വിശേഷണങ്ങൾ — അവയിൽ നീലവസ്ത്രവും വെളുത്ത ശരീരവും തമ്മിലുള്ള വർണവിരോധം ശോഭ വർധിപ്പിക്കുന്നു. മൂന്നു ശിരസ്സുകളുള്ള സ്വർണമയമായ, വേദികയോടുകൂടിയ താലകേതു എന്ന കൊടിയുടെ വർണനയും കിഴക്കേ ദിക്കിന്റെ അടയാളമാണ്. ‘സർവദേവനമസ്കൃതം’ (എല്ലാ ദേവന്മാരാലും നമസ്കരിക്കപ്പെടുന്നവൻ) എന്നത് അനന്തന്റെ മാഹാത്മ്യമാണ്.

അതു കിഴക്കേ ദിക്കിൽ ദേവേശ്വരന്മാർ നിർമിച്ച അടയാളമാണ്. അതിനപ്പുറം സ്വർണമയവും ശ്രീമത്തുമായ ഉദയപർവതമുണ്ട്. അതിന്റെ ശിഖരം ആകാശത്തെ സ്പർശിച്ച് നൂറു യോജന നീണ്ടുകിടക്കുന്നു; അവിടെ സ്വർണമയവും ദിവ്യവുമായ വേദിക വിരാജിക്കുന്നു. ആ പർവതം പൂത്തുനിൽക്കുന്ന സാലങ്ങൾ, താലങ്ങൾ (പനകൾ), തമാലങ്ങൾ, കർണികാരങ്ങൾ എന്നിവയാലും, സ്വർണമയവും ദിവ്യവും സൂര്യനെപ്പോലെ തിളങ്ങുന്നതുമായ വൃക്ഷങ്ങളാലും ശോഭിക്കുന്നു. അവിടെ ഒരു യോജന വിസ്താരവും പത്തു യോജന ഉയരവുമുള്ള, സൗമനസം എന്നു പേരുള്ള സ്വർണമയമായ ധ്രുവശിഖരമുണ്ട്. അവിടെ പണ്ട് ത്രിവിക്രമാവതാരത്തിൽ പുരുഷോത്തമനായ വിഷ്ണു ആദ്യത്തെ കാൽ വച്ച്, രണ്ടാമത്തെ കാൽ മേരുവിന്റെ ശിഖരത്തിൽ വച്ചു. ത്രിവിക്രമകഥയുടെ സ്മരണകൊണ്ട് കിഴക്കേ ദിക്കിന്റെ മാഹാത്മ്യം സ്ഥാപിക്കുന്നു — ഭഗവാന്റെ ആദ്യത്തെ കാൽവയ്പ് എവിടെയോ ആ സ്ഥാനം എല്ലാ ദിക്കുകളിലും ഒന്നാമതാണ്. ഉദയപർവതത്തിന്റെ സ്വർണമയത്വം, നൂറു യോജന നീണ്ട ശിഖരം, സ്വർണമയമായ വേദിക — ഇങ്ങനെ സ്വർണമയമായ ഒരു ചിത്രംതന്നെ നിർമിച്ചിരിക്കുന്നു. വൃക്ഷങ്ങളുടെ എണ്ണലിൽ സാലങ്ങൾ, താലങ്ങൾ, തമാലങ്ങൾ, കർണികാരങ്ങൾ എന്നിവ പറഞ്ഞിരിക്കുന്നു; അവയും സ്വർണമയവും സൂര്യനെപ്പോലെ തിളങ്ങുന്നവയുമാണ് — ഇങ്ങനെ പർവതവും വൃക്ഷങ്ങളും എല്ലാം സ്വർണമയം. സൗമനസശിഖരം ഒരു യോജന വിസ്താരവും പത്തു യോജന ഉയരവുമുള്ളതാണെന്ന് അളവുകൊണ്ടും നിർദേശിച്ചിരിക്കുന്നു. ‘ധ്രുവം’ (സ്ഥിരമായത്) എന്ന വിശേഷണംകൊണ്ട് അതിന്റെ നിത്യത പറഞ്ഞിരിക്കുന്നു — കല്പാന്തത്തിലും അതു നശിക്കുന്നില്ല എന്നാണ് ഭാവം. ത്രിവിക്രമകഥയുടെ സ്മരണകൊണ്ട് ഈ സ്ഥാനത്തിന്റെ മാഹാത്മ്യം ദേവസംബന്ധത്താൽ സ്ഥാപിക്കുന്നു. മേരുശിഖരത്തിൽ രണ്ടാമത്തെ കാൽ എന്നതിലൂടെ രണ്ടു ദിക്കുകൾ തമ്മിലുള്ള ബന്ധവും സൂചിപ്പിക്കുന്നു.

വടക്കുവഴി ജംബുദ്വീപത്തെ ചുറ്റിവരുന്ന സൂര്യൻ അത്യുന്നതമായ ആ ശിഖരത്തിലെത്തുമ്പോൾ ഏറ്റവും വ്യക്തമായി ദൃശ്യനാകുന്നു. അവിടെ വൈഖാനസന്മാർ എന്നും വാലഖില്യന്മാർ എന്നും പേരുള്ള, സൂര്യന്റെ നിറമുള്ള തപസ്വികളായ മഹർഷിമാർ പ്രകാശിച്ചുകൊണ്ടു കാണപ്പെടുന്നു. ഏതിന്റെ മുന്നിലാണോ ഈ സുദർശനദ്വീപം പ്രകാശിക്കുന്നത്, അതിൽതന്നെയാണ് എല്ലാ പ്രാണികളുടെയും തേജസ്സും കണ്ണും നിലകൊള്ളുന്നത്. ആ പർവതത്തിന്റെ മുകൾപ്പരപ്പുകളിലും ഗുഹകളിലും വനങ്ങളിലും വൈദേഹിയോടൊപ്പം രാവണനെ അങ്ങുമിങ്ങും തിരയണം. സ്വർണപർവതത്തിന്റെയും മഹാത്മാവായ സൂര്യന്റെയും തേജസ്സിനാൽ വ്യാപിക്കപ്പെട്ട പൂർവസന്ധ്യ ചുവന്നു പ്രകാശിക്കുന്നു. ഇതാണ് ഭൂമിയുടെയും ലോകത്തിന്റെയും ആദ്യത്തെ (പൂർവ) വാതിലായി നിർമിക്കപ്പെട്ടത്; സൂര്യന്റെ ഉദയസ്ഥാനവും ഇതുതന്നെ; അതിനാൽ ഇതു ‘പൂർവാ’ ദിക്ക് (കിഴക്ക്) എന്നു വിളിക്കപ്പെടുന്നു. ‘പൂർവാ’ എന്ന പേരിന്റെ നിരുക്തി ഇവിടെ നൽകിയിരിക്കുന്നു — ആദ്യം നിർമിക്കപ്പെട്ടതാണ് പൂർവം. സൂര്യൻ ജംബുദ്വീപത്തെ ചുറ്റുന്നതു സൗമനസശിഖരത്തിൽനിന്നു വ്യക്തമായി കാണാം എന്ന ജ്യോതിശാസ്ത്രപരമായ നിരീക്ഷണം ഇവിടെ കാവ്യഭാഷയിൽ ആവിഷ്കരിച്ചിരിക്കുന്നു. വൈഖാനസന്മാരും വാലഖില്യന്മാരും രണ്ടു ഋഷിഗണങ്ങളാണ്; വാലഖില്യന്മാർ പെരുവിരലിന്റെ വലിപ്പമുള്ള തപസ്വികളാണെന്നു പുരാണങ്ങളിൽ പ്രസിദ്ധം. ‘സൂര്യവർണാഃ’ (സൂര്യന്റെ നിറമുള്ളവർ) എന്നതുകൊണ്ട് അവരുടെ തപഃപ്രഭാവം വർണിക്കുന്നു. സുദർശനദ്വീപത്തിന്റെ പേരിന്റെ നിരുക്തിയും ഇവിടെ നൽകിയിരിക്കുന്നു — എല്ലാ പ്രാണികളുടെയും തേജസ്സും കണ്ണും എവിടെ നിക്ഷിപ്തമാണോ, അതു സുദർശനം. ‘വൈദേഹിയോടൊപ്പം രാവണനെ തിരയണം’ എന്നത് അച്ചടിയിൽ രണ്ടുതവണ ആവർത്തിച്ചു കാണുന്നു — അത് അന്വേഷണത്തിന്റെ നിർബന്ധം സൂചിപ്പിക്കുന്നു. പൂർവസന്ധ്യയുടെ ചുവന്ന പ്രഭയും സ്വർണപർവതത്തിന്റെ തേജസ്സുകൊണ്ടാണ് എന്നതു കവികല്പനയാണ്.

ആ പർവതത്തിന്റെ മുകൾപ്പരപ്പുകളിലും നിർഝരങ്ങളിലും ഗുഹകളിലും വൈദേഹിയോടൊപ്പം രാവണനെ തിരയണം. അതിനപ്പുറം കിഴക്കേ ദിക്ക് എത്തിപ്പെടാൻ കഴിയാത്തതാണ് — ദേവന്മാരാൽ ആവൃതവും ചന്ദ്രസൂര്യന്മാരില്ലാത്തതും അദൃശ്യവും ഇരുട്ടിനാൽ മൂടപ്പെട്ടതുമാണ്. ആ എല്ലാ പർവതങ്ങളിലും ഗുഹകളിലും നദികളിലും, ഞാൻ പറയാത്ത ദേശങ്ങളിലും ജാനകിയെ തിരയണം. വാനരശ്രേഷ്ഠന്മാരേ, ഇത്രത്തോളം മാത്രമേ വാനരന്മാർക്കു പോകാൻ കഴിയൂ; അതിനപ്പുറമുള്ള, സൂര്യനില്ലാത്ത, അതിരുകളില്ലാത്ത പ്രദേശം നമുക്കറിയില്ല. വൈദേഹിയെയും രാവണന്റെ വാസസ്ഥാനത്തെയും കണ്ടെത്തി, ഒരു മാസം തികയുമ്പോൾ ഉദയപർവതത്തിലെത്തി മടങ്ങിവരുവിൻ. ഒരു മാസത്തിലധികം അവിടെ താമസിക്കരുത്; താമസിക്കുന്നവൻ എനിക്കു വധ്യനാകും. മൈഥിലിയെ കണ്ടെത്തി കാര്യം സാധിച്ചവരായി മടങ്ങിവരുവിൻ. വാനരന്മാരേ, മഹേന്ദ്രനു പ്രിയപ്പെട്ടതും വനനിരകളാൽ അലംകൃതവുമായ ആ ദിക്കിൽ നിപുണമായി സഞ്ചരിച്ച്, രഘുവംശജന്റെ പ്രിയയായ സീതയെ കണ്ടെത്തി, പിന്നെ മടങ്ങിവന്ന് നിങ്ങൾ സുഖികളാകും. ഈ എഴുപത്തൊന്നാം ശ്ലോകം ദീർഘമായ ഒരു വൃത്തത്തിൽ രചിച്ചതാണ്. ഒരു മാസത്തെ അവധി കഠിനമാണ്; എങ്കിലും ഒടുവിൽ ആശീർവാദത്തോടെതന്നെ സർഗം സമാപിക്കുന്നു. ‘യേ ച നോക്താ മയോദ്ദേശാഃ’ (ഞാൻ പറയാത്ത ദേശങ്ങളും) എന്ന വാക്കുകൊണ്ട് സുഗ്രീവൻ തന്റെ അറിവിന്റെ പരിധിയും സമ്മതിക്കുന്നു — എനിക്കറിയാത്തിടത്തും അന്വേഷിക്കണം എന്ന നിർദേശം നായകന്റെ സത്യസന്ധത കാണിക്കുന്നു. ‘അഭാസ്കരം അമര്യാദം’ (സൂര്യനില്ലാത്ത, അതിരുകളില്ലാത്ത) എന്ന രണ്ടു പദങ്ങൾകൊണ്ട് ലോകസീമയ്ക്കപ്പുറമുള്ളത് അജ്ഞേയമാണെന്നു പറഞ്ഞിരിക്കുന്നു; വാനരന്മാരുടെ സഞ്ചാരവും അവിടെ തടയപ്പെടുന്നു. ‘മാസേ പൂർണേ നിവർതധ്വം’ (ഒരു മാസം തികയുമ്പോൾ മടങ്ങിവരുവിൻ) എന്ന കാലപരിധി തുടർന്നുള്ള സർഗങ്ങളിൽ കഥയുടെ വലിയ സാധനമായിത്തീരും; കാരണം തെക്കേ ദിക്കിലേക്കു പോയ വാനരന്മാർതന്നെയാണ് ആ പരിധി ലംഘിക്കുന്നത്. ‘വസൻ വധ്യോ ഭവേത്’ (താമസിക്കുന്നവൻ വധ്യനാകും) എന്ന കഠിനവാക്കും രാജശാസനത്തിന്റെ ദൃഢത സ്ഥാപിക്കുന്നു. ഒടുവിലാകട്ടെ ‘സുഖിനോ ഭവിഷ്യഥ’ (നിങ്ങൾ സുഖികളാകും) എന്ന ആശീർവാദംകൊണ്ട് സേനാപതി ഭയം നീക്കുന്നു. ഈ സർഗത്തോടെ കിഴക്കേ ദിക്കിലെ അന്വേഷണം ആരംഭിച്ചു എന്നറിയണം.

Then King Sugrīva, lord of the monkeys, his purpose now achieved, spoke to Rāma, tiger among men and crusher of enemy armies; the first word the poet uses of him, "his purpose achieved", shows why his words were now so full of certainty. "The strong lords of the monkeys who live in my realm, who can take any form and are splendid as great Indra, have come and taken up their stations. Here they are, terrible monkeys like the daityas and dānavas, come with warriors of great valour, strong and dreadful in prowess, their deeds and exploits famous, mighty and untiring, renowned for courage and excellent in enterprise. They range over land and water, Rāma, and live on mountains of every kind; these monkeys, your servants, have come in floods of tens of millions. All of them obey orders and all are devoted to their elders' good; they will be able to do whatever you intend, subduer of foes. Here they are, terrible as daityas and dānavas, come with many thousands of troops of dreadful valour. Tell me what you think the hour requires, tiger among men. This army is yours and at your disposal; it is for you to command it. I know well enough what their task is, but still it is for you to give whatever orders are fitting." A commander who has gathered his forces waits for his lord's word; this is the proper order. That they range over land and water hints already at the crossing of the ocean to come; the tens of millions come not as numbers to be counted but as a flood; "your servants" hands his army over to Rāma; and "untiring" shows they are fit for a long march.

When Sugrīva had spoken, Rāma, son of Daśaratha, took him in both arms and said, "Gentle friend, let it be found out whether Vaidehī is alive or not, and, wise one, the land where Rāvaṇa lives. When Vaidehī and Rāvaṇa's dwelling have been found, then I will do with you what the hour demands. In this business, lord of the monkeys, I am not the master, nor is Lakṣmaṇa; you are its cause and its master, lord of the leaping ones. You yourself decide and give the orders in my cause, my lord; you know what I need, hero, there is no doubt of it. You have friends at your side, you are valiant and wise, you know the right moment, you are devoted to our good, a trusted friend and the best judge of what should be done." Rāma gives up the part of the doer and lays it on his friend, the highest form of trust, for one who makes his friend the master raises his friend's spirit; naming Lakṣmaṇa too is part of his humility. His first command is not about war but about knowledge, "let it be found out", for he knows that searching must come before everything. The doubt whether Sītā is alive or not shows the ache in his heart, yet he lays out the plan with composure. "Knowing the right moment" is the root virtue of statecraft, for whoever does not know the time ruins everything; and so Rāma, beginning with praise, has the command given by Sugrīva and does not claim it for himself.

So addressed, Sugrīva, in the presence of Rāma and the wise Lakṣmaṇa, carrying out his promise before their eyes, spoke to a troop leader named Vinata, a mighty lord of monkeys huge as a mountain and loud as a thundercloud. "Best of monkeys, with monkeys bright as the moon and the sun, you who understand place, time and policy and are skilled in deciding what must be done, take a hundred thousand swift monkeys and go to the eastern quarter with its mountains, woods and groves. There search for Sītā Vaidehī and for Rāvaṇa's dwelling, in the mountain fastnesses, in the forests and along the rivers, the lovely Bhāgīrathī, the Sarayū and the Kauśikī." Here begins the description of the quarters, a special feature of this kāṇḍa, in which the rivers, peoples, islands and mountains of each direction are named in turn. Knowledge of place, time and policy are the three qualities by which an envoy's work succeeds; a hundred thousand is the size of each band sent to a quarter; and mountains, woods and groves are named separately to show how varied the land to be searched was. The east is named first, for it is the quarter of the sunrise, the auspicious quarter.

"Search the lovely Kālindī, which is the Yamunā, and the great mountain Yāmuna, the Sarasvatī and the Sindhu, and the Śoṇa with its water bright as gems; the Mahī and the Kālamahī, beautiful with mountains and woods; the Brahmamālas, the Videhas, the Mālavas, the Kāśis and the Kosalas, the Māgadhas with their great villages, and the Puṇḍras and the Aṅgas too, the land of the silk-worm keepers and the land of the silver mines. All of it must be searched as you range here and there looking for Sītā, Rāma's beloved wife and Daśaratha's daughter-in-law." This list of rivers and peoples shows the geography of ancient India; lands are even named for their trade in silk and silver, and in poetry geography too has its flavour. Seven great rivers are named, and since the Sarasvatī and the Sindhu belong to the west, the poet evidently takes the eastern quarter broadly; the Videhas, Kāśis, Kosalas, Māgadhas, Puṇḍras and Aṅgas are plainly eastern peoples. The search is to go on and on, not once but again and again, and naming Sītā as Rāma's beloved wife keeps the aim always in view, for in so vast a land the great danger is forgetting what one is looking for; calling her Daśaratha's daughter-in-law recalls the honour of her family.

"Search also the mountains that plunge into the sea, the port towns, and whatever dwellings there are on the summit of Mandara. Search the haunts of all these forest dwellers: the Karṇaprāvaraṇas, whose ears, the commentators say, wrap them like a garment, and the Oṣṭhakarṇakas, whose ears hang down to their lips; the grim iron-faced folk and the swift one-footed people; the strong ones whose race never fails, and the man-eaters; the Kirātas with sharp topknots, golden-skinned and pleasant to see, and the island Kirātas who eat raw fish; and the dreadful creatures that move under the water, called man-tigers, with a man's body below and a tiger's above. Search too the lands that can be reached over mountains, by swimming or by boat." In these descriptions the tales of ancient travellers are reflected, for that is how strange peoples of distant lands used to be described. That the one-footed folk should be swift is a paradox meant to amaze; swimming and boats are named separately as the two ways of crossing the sea; and two kinds of Kirātas are distinguished.

"Work hard to search Yavadvīpa, graced with seven kingdoms, and the Isle of Gold and Silver, rich in gold mines"; the mention of these islands shows a knowledge of ancient sea trade, and "work hard" means special effort is needed, for the islands are hard to reach. "Beyond Yavadvīpa is a mountain named Śiśira, which touches heaven with its peak and is visited by gods and dānavas. Search together, all of you, in the mountain strongholds, the waterfalls and the woods of these lands for Rāma's glorious wife. Then go on to the swift river called Śoṇa with its red water, and cross to the farther shore of the sea, where siddhas and cāraṇas live; among its lovely bathing places and strange forests search everywhere for Rāvaṇa and Vaidehī." The Śoṇa is said to run red because of the iron in it, as people say, and the farther shore visited by siddhas and cāraṇas is already a place of wonder; so the description moves step by step from the known to the divine, first familiar rivers, then islands, then the places of legend.

"The rivers that rise in the mountains, with their many dreadful thickets, the mountains with their caves, and the forests must all be searched. Then you must look upon the dreadful islands of the sea, and the sea itself, heaving with waves, most terrible, roaring and whipped up by the wind. There huge asuras, allowed by Brahmā and long starving, seize the shadows of creatures day after day." This old belief, that the asuras catch living things by their shadows, shows how fearful a sea voyage was; they do it not of their own will but by Brahmā's leave, and hunger that never ends is their punishment. "Approach that great ocean, dark as a storm cloud, haunted by great serpents and loud with its roar, only by a proper landing place, and going on to the terrible red-watered sea called Lohita you will see the huge Kūṭaśālmalī tree." Dark, serpent-haunted and roaring, the ocean is described by three things that stir fear, and even the warning to land only at a proper place is a lesson in caution. The Kūṭaśālmalī is the great tree that marks the island of Śālmali, near the dwelling of Garuḍa.

"There stands the house of Vinatā's son Garuḍa, adorned with many jewels, bright as Kailāsa, built by Viśvakarman"; the craftsman of the gods is recalled, and the jewels and the likeness to Kailāsa show its splendour. "There dreadful rākṣasas called Mandehas, huge as mountains, of many shapes and fearful to see, hang from the mountain peaks. Every day at sunrise they fall into the water, and, scorched by the sun, they hang there again and again. Day after day those rākṣasas are slain by the power of Brahmā's energy." The story of the Mandehas is well known in the Purāṇas: at dawn they rush at the sun, are struck down each day by holy power and live again, an endless round that seems like the endless fruit of evil deeds. They do not stand but hang, which shows how unstable they are, and "day after day" tells that the cycle never stops. "Then you will see the sea called Kṣīroda, the Sea of Milk, white as a pale cloud"; with this the mood turns from fear to beauty, a change the sarga makes again and again.

"Going there, invincible ones, you will see that sea wearing its waves like a pearl necklace"; the white waves of the Sea of Milk seem to be strings of pearls. "In its midst is a great white mountain named Ṛṣabha, ringed with flowering trees thickly set and heavenly in scent, and there is a lake called Sudarśana, crowded with royal geese, full of blazing silver lotuses with golden filaments"; the white of silver and the yellow of gold together make a lovely colour. "Gods, cāraṇas, yakṣas, kinnaras and troops of apsarases come joyfully to that lotus pool, eager for play," which proves how heavenly it is. "When you have crossed the Sea of Milk, monkeys, you will then see the sea of fresh water, a terror to every creature; there the great fire born of the sage Aurva's wrath has been given the form of a horse's head." With this sea fear returns, and the old legend of Aurva's anger, set in the ocean in the shape of a mare's head, is recalled.

"They say that this great rushing water, with everything moving and unmoving in it, is that fire's food. And there is heard the cry of the helpless creatures of the sea, wailing at the sight of that mare's-head fire." The fire under the sea feeds on the ocean itself and all that lives in it, a picture as terrible as the fire at the end of the world, and the fear is told through the ear, by the wailing that is heard, not only through the eye. "On the northern shore of the fresh-water sea, thirteen leagues away, is a very great mountain named Jātarūpaśila, shining like gold. There, monkeys, you will see the serpent who holds up the earth, bright as the moon, with eyes wide as lotus petals, seated on the mountain top, honoured by all the gods: the thousand-headed god Ananta, clothed in blue." This follows the Purāṇic belief that Ananta, the serpent Śeṣa, bears the earth; the blue garment against his moon-white body makes a lovely contrast of colour. "The golden palm-tree banner of that great being, with its three points, stands shining on the mountain top with its altar." The banner too is a landmark of the eastern quarter.

"That was set up in the eastern quarter by the lords of the gods. Beyond it is the glorious golden Mountain of Sunrise. Its peak, a hundred leagues long, touches heaven, and a heavenly golden altar shines there. It is lovely with flowering sāla, tāla, tamāla and karṇikāra trees, heavenly trees of gold, bright as the sun." Mountain, altar and trees are all golden, a picture wrought entirely in gold. "There is a peak there, a league wide and ten leagues high, named Saumanasa, made of gold and everlasting", lasting even through the end of an age. "There long ago, in his three strides, Viṣṇu, the supreme Person, set his first foot, and his second on the summit of Meru." The memory of the three strides establishes the greatness of the east: the place where the Lord first set his foot is first among all the quarters, and his second step on Meru links the two directions.

"Circling Jambūdvīpa from the north, the sun reaches that towering peak and is seen most clearly there." A reckoning of the heavens is here put into the language of poetry. "There the great sages called Vaikhānasas and Vālakhilyas are seen shining, the colour of the sun, strict in their austerities"; the Vālakhilyas, the Purāṇas say, are ascetics the size of a thumb, and their sun-like colour shows the power of their penance. "Before it shines this island called Sudarśana, and in it lie the radiance and the sight of all living beings"; that is why it is called Sudarśana, "fair to see". "On the ridges of that mountain, in its caves and in its woods, search everywhere for Rāvaṇa and Vaidehī"; the instruction is repeated to press the search home. "Filled with the radiance of the golden mountain and of the great sun, the eastern twilight glows red", the poet imagining that the red of dawn comes from the golden mountain. "This gate of the earth and of the worlds was made first, and it is where the sun rises; that is why this quarter is called the East," for the word for east, pūrva, also means "first".

"On the ridges of that mountain, among its waterfalls and in its caves, Rāvaṇa and Vaidehī must be searched for. Beyond that the eastern region cannot be entered; it is filled with gods, without moon or sun, unseen and wrapped in darkness. On all those mountains, in their caves and along their rivers, and in the places I have not named as well, Jānakī must be sought." By speaking of places he has not named, Sugrīva admits the limits of his own knowledge: search even where I do not know, and this shows a leader's honesty. "This far, bulls among monkeys, monkeys can go; what lies beyond, without sun and without bounds, we do not know"; beyond the edge of the world is the unknowable, where even monkeys cannot go. "When you have found Vaidehī and Rāvaṇa's dwelling, turn back when the month is full, from the Mountain of Sunrise. You must not stay beyond a month; whoever does will deserve death at my hands. Come back successful, having found Maithilī." The limit of a month will drive the story in the sargas ahead, for it is the monkeys sent south who will overstep it, and the harsh word of death shows how firm the king's command is. "Range skilfully, monkeys, through that quarter dear to Mahendra and adorned with groves, find Sītā, the beloved of the prince of Raghu's line, and then come back and be happy." Stern as the limit is, the sarga ends with a blessing, by which the commander takes away their fear. The last verse is in a longer metre, and with this sarga the search of the eastern quarter begins.