इति ब्रुवाणं सुग्रीवं धर्मभृतां वरः रामः बाहुभ्यां सम्परिष्वज्य कृताञ्जलिं तं प्रत्युवाच। इन्द्रः यदि वर्षं वर्षति तत् न चित्रम्, सहस्रांशुः आदित्यः यदि नभः वितिमिरं कुर्यात् तत् अपि न चित्रम्, चन्द्रमाः यदि प्रभया रजनीं निर्मलां कुर्यात् तत् अपि न आश्चर्यम्; हे परंतप, त्वद्विधः अपि यदि मित्राणां प्रीतिं कुर्यात् तत् न चित्रम् एव। स्वभावसिद्धं कर्म न आश्चर्यजनकम् इति एषः अलङ्कारः — सज्जनस्य उपकारः तस्य स्वभावः एव, न तु विशेषः। हे सौम्य, त्वयि यत् शोभनं तत् न चित्रम्; अहं त्वां सततं प्रियवादिनं जानामि। त्वत्सनाथः अहं संख्ये सकलान् अरीन् जेष्यामि; त्वम् एव मे सुहृत् मित्रं च, साहाय्यं कर्तुम् अर्हसि। एवं रामः स्तुतिना मित्रस्य उत्साहं वर्धयति, याचनां च प्रेम्णा एव करोति। इन्द्रः चन्द्रः आदित्यः इति त्रयाणां महतां दृष्टान्तैः सुग्रीवः तेषाम् एव पङ्क्तौ स्थाप्यते — एतत् प्रशंसायाः सूक्ष्मं रूपम्। ‘सुहृत् मित्रम्’ इति द्वयोः पदयोः प्रयोगः अपि सार्थकः — सुहृत् हितैषी, मित्रं तु स्नेहसम्बन्धी; उभयम् अपि सुग्रीवे विद्यते। ‘साहाय्यं कर्तुम् अर्हसि’ इति च आज्ञा न, अपितु प्रार्थना एव; रामः बलवान् अपि विनयेन याचते। पूर्वं यः वालिना निर्वासितः आसीत्, सः अधुना रामस्य समरसहायः इति भाग्यपरिवर्तनम् अत्र द्रष्टव्यम्। ‘धर्मभृतां वरः’ इति रामस्य विशेषणं तस्य वचनस्य प्रामाण्यं स्थापयति।

राक्षसाधमः रावणः आत्मविनाशाय एव मैथिलीं जहार, यथा अनुह्लादः पौलोमीं वञ्चयित्वा शचीम् अपहृतवान्। उपमा इयं सार्थका — पुराणे अनुह्लादः शच्याः अपहरणेन विनष्टः, तथा एव रावणः अपि विनङ्क्ष्यति इति सूच्यते। नचिरात् एव अहं निशितैः शरैः तं रावणं वधिष्यामि, यथा अरिहा शतक्रतुः पौलोम्याः दृप्तं पितरं जघान। एतस्मिन् एव अन्तरे रजः समभिवर्तत, यत् सहस्रांशोः उष्णां तीव्रां प्रभां गगने आच्छादयत्। तेन तमसा दूषिताः दिशः पर्याकुलाः आसन्, सशैलवनकानना समस्ता मही च चचाल। रामस्य प्रतिज्ञानन्तरम् एव एतत् निमित्तं जातम् — वानरसेनायाः आगमनम् एव तत् रजः, यत् प्रतिज्ञायाः साक्षात् साधनम् इव उपस्थितम्। शचीहरणस्य कथा पुराणेषु प्रसिद्धा — हिरण्यकशिपोः भ्राता अनुह्लादः इन्द्राणीम् अपहृत्य विनष्टः; तेन रावणस्य भाविनी गतिः सूचिता। ‘आत्मविनाशाय’ इति पदम् एव सर्गस्य बीजम् — दुष्कर्म कर्तुः एव नाशाय भवति। रजसा सूर्यप्रभायाः आच्छादनं, दिशां व्याकुलता, पृथिव्याः कम्पनं च — एतानि त्रीणि महतः आगमनस्य चिह्नानि, यैः श्रोतुः मनसि विस्मयः उत्पाद्यते। काव्ये प्रायः सेनायाः आगमनं प्रथमं रजसा एव सूच्यते, ततः शब्देन, अन्ते च दर्शनेन — सः एव क्रमः अत्र अनुसृतः। ‘निशितैः शरैः’ इति पदेन रामस्य आयुधम् एव प्रतिज्ञायाः साक्षि इव उपन्यस्तम्।

ततः नगेन्द्रसंकाशैः तीक्ष्णदंष्ट्रैः महाबलैः असंख्येयैः प्लवंगमैः कृत्स्ना भूमिः संछादिता। निमेषान्तरमात्रेण कोटीशतपरीवारैः तैः हरियूथपैः, नादेयैः पार्वतेयैः सामुद्रैः च महाबलैः, मेघनिर्ह्रादैः हरिभिः अन्यैः च वनवासिभिः, तरुणादित्यवर्णैः शशिगौरैः पद्मकेसरवर्णैः श्वेतैः हेमकृतालयैः च वानरैः सर्वं व्याप्तम्। नदीवासिनः, पर्वतवासिनः, समुद्रतटवासिनः, वनवासिनः च — एवं निवासभेदेन वर्गीकरणं कृतम्; वर्णभेदेन च रक्ताः गौराः पीताः श्वेताः इति चतुर्विधाः दर्शिताः। ‘निमेषान्तरमात्रेण’ इति पदेन तेषां वेगः अद्भुतः इति सूच्यते — नयनस्य निमेषमात्रे एव समस्ता भूमिः वानरैः आच्छादिता। ‘नगेन्द्रसंकाशैः’ इति उपमया तेषां विशालता, ‘तीक्ष्णदंष्ट्रैः’ इति च तेषां भीषणता वर्ण्यते। ‘मेघनिर्ह्रादैः’ इति पदेन नादस्य गाम्भीर्यम् उक्तम् — दर्शनात् पूर्वम् एव श्रवणेन सेनायाः विस्तारः अनुमीयते। हेमकृतालयाः इति ये उक्ताः ते सुवर्णपर्वतनिवासिनः; एवं निवासभेदः वर्णभेदेन सह सङ्गतः, यतः पर्वतस्य वर्णः तन्निवासिनाम् अपि वर्णम् इव भवति इति कविकल्पना। ‘कृत्स्ना भूमिः संछादिता’ इति च अतिशयेन सेनायाः विस्तारः उक्तः।

दशभिः कोटीसहस्रैः परिवृतः श्रीमान् वीरः शतबलिः नाम वानरः तदा प्रत्यदृश्यत। ततः काञ्चनशैलाभः ताराया वीर्यवान् पिता अनेकैः बहुसाहस्रैः कोटिभिः सह प्रत्यदृश्यत। तथा अपरेण कोटीनां सहस्रेण समन्वितः रुमायाः पिता सुग्रीवश्वशुरः विभुः सम्प्राप्तः। पद्मकेसरसंकाशः तरुणार्कनिभाननः बुद्धिमान् वानरश्रेष्ठः सर्ववानरसत्तमः, अनेकैः बहुसाहस्रैः वानराणां समन्वितः, हनूमतः पिता श्रीमान् केसरी प्रत्यदृश्यत। अत्र यूथपानां नामानि सङ्ख्याभिः सह क्रमेण गण्यन्ते; एषा गणना काव्यस्य एकं प्रसिद्धं रूपम्, यत्र सेनायाः विस्तारः नामसङ्ख्याभ्यां व्यज्यते। सुग्रीवस्य श्वशुरयोः द्वयोः अपि उल्लेखेन तस्य कुटुम्बसम्बन्धाः अपि सूचिताः। ताराया पिता सुषेणः, रुमायाः पिता च — द्वौ अपि वृद्धौ यूथपौ स्वकीयैः बलैः सह आगच्छतः, येन सुग्रीवस्य प्रतिष्ठा कुटुम्बे अपि राज्ये अपि दृढा इति ज्ञायते। केसरिणः उल्लेखे ‘हनूमतः पिता’ इति विशेषणम् एव तस्य प्रसिद्धेः कारणम्; पुत्रस्य माहात्म्येन पिता ख्यायते इति अत्र विपरीतः क्रमः रमणीयः। ‘प्रत्यदृश्यत’ इति क्रियापदं पुनः पुनः प्रयुज्यते, येन प्रत्येकस्य यूथपस्य पृथक् दर्शनं क्रमेण च आगमनं सूच्यते। शतबलेः नाम्ना एव तस्य बलम् अनुमीयते।

गोलाङ्गूलानां महाराजः भीमविक्रमः गवाक्षः कोटिसहस्रेण वृतः अदृश्यत। भीमवेगानाम् ऋक्षाणां शत्रुनिबर्हणः धूम्रः द्वाभ्यां कोटिसहस्राभ्यां वृतः समभिवर्तत। महाचलनिभैः घोरैः वानरैः सह पनसः नाम यूथपः महावीर्यः तिसृभिः कोटिभिः वृतः आजगाम। नीलाञ्जनचयाकारः नीलः नाम यूथपः महाकायः दशभिः कोटिभिः वृतः अदृश्यत। ततः काञ्चनशैलाभः गवयः नाम यूथपः महावीर्यः पञ्चभिः कोटिभिः वृतः आजगाम। बलवान् दरीमुखः यूथपः कोटिसहस्रेण वृतः सुग्रीवं समवस्थितः अभ्याययौ। अश्विनोः पुत्रौ महाबलौ मैन्दः द्विविदः च उभौ कोटिकोटिसहस्रेण वानराणाम् अदृश्येताम्। प्रत्येकस्य यूथपस्य वर्णः, बलम्, अनुचरसंख्या च पृथक् निर्दिश्यते — एषा व्यवस्थिता गणना सेनायाः अनुशासनं दर्शयति। गवाक्षः गोलाङ्गूलानाम्, धूम्रः ऋक्षाणां च नायकः — अतः वानरेतरजातयः अपि अस्यां सेनायां सन्ति इति स्पष्टम्। नीलस्य अञ्जनचयोपमा, गवयस्य काञ्चनशैलोपमा, पनसस्य महाचलोपमा च — वर्णैः आकारैश्च ते परस्परं भिद्यन्ते। मैन्दद्विविदौ अश्विनोः पुत्रौ इति देवांशजत्वं सूचितम्; तयोः संख्या ‘कोटिकोटिसहस्रम्’ इति सर्वाधिका। दरीमुखः तु सुग्रीवस्य समीपे एव अवस्थितः, यत् विश्वासपात्रत्वस्य चिह्नम्। पनसनीलगवयानां नामानि अग्रे युद्धकाण्डे अपि पुनः श्रूयन्ते।

बलवान् वीरः गजः तिसृभिः कोटिभिः वृतः महातेजाः सुग्रीवस्य समीपम् आजगाम। ऋक्षराजः महातेजाः जाम्बवान् नाम नामतः दशभिः कोटिभिः व्याप्तः सुग्रीवस्य वशे स्थितः। तेजस्वी रुमणः नाम विक्रान्तैः वानरैः वृतः बलवान् कोटीशतसमावृतः तूर्णम् आगतः। ततः कोटिसहस्राणां सहस्रेण शतेन च हरिभिः पृष्ठतः अनुगतः गन्धमादनः प्राप्तः। ततः पद्मसहस्रेण शङ्कुशतेन च वृतः पितुः तुल्यपराक्रमः युवराजः अङ्गदः प्राप्तः। ततः ताराद्युतिः तारः भीमविक्रमैः हरिभिः पञ्चभिः हरिकोटीभिः सह दूरतः पर्यदृश्यत। जाम्बवतः ऋक्षराजत्वम् अत्र स्पष्टम् उक्तम्; अङ्गदस्य ‘पितुः तुल्यपराक्रमः’ इति विशेषणेन वालिनः स्मृतिः जागर्ति। ताराया नाम्ना च तारस्य द्युतिः उपमीयते। जाम्बवतः ‘सुग्रीवस्य वशे स्थितः’ इति विशेषणेन तस्य विनयः दर्शितः — वृद्धः अपि ऋक्षराजः तरुणस्य वानरराजस्य आज्ञाम् अनुवर्तते। गन्धमादनस्य संख्या ‘कोटिसहस्राणां सहस्रं शतं च’ इति अतिविस्तृता; अङ्गदस्य तु ‘पद्मसहस्रं शङ्कुशतं च’ इति महासंख्याभिः गणिता। एताभिः संख्याभिः न गणितं फलम् अपेक्ष्यते, अपितु अपरिमेयता एव ध्वन्यते — श्रोता संख्यां न गणयति, विस्मयम् एव अनुभवति। तारस्य ‘दूरतः पर्यदृश्यत’ इति पदेन दर्शनस्य क्रमः अपि सूक्ष्मतया वर्णितः।

इन्द्रजानुः नाम कविः वीरः यूथपः एकादशानां कोटीनाम् ईश्वरः तैः संवृतः प्रत्यदृश्यत। ततः तरुणादित्यसंनिभः रम्भः अयुतेन सहस्रेण शतेन च वृतः अनुप्राप्तः। ततः यूथपतिः वीरः दुर्मुखः नाम वानरः द्वाभ्यां कोटीभ्यां परिवृतः बली प्रत्यदृश्यत। कैलासशिखराकारैः भीमविक्रमैः वानरैः कोटिसहस्रेण वृतः हनूमान् प्रत्यदृश्यत। महावीर्यः नलः अपि द्रुमवासिभिः संवृतः कोटीशतेन सहस्रेण शतेन च सम्प्राप्तः। ततः श्रीमान् दधिमुखः दशभिः कोटिभिः वृतः महात्मनः सुग्रीवस्य समीपम् अभिनदन् सम्प्राप्तः। हनूमतः नाम अत्र अन्येषां मध्ये एव गणितम्, न तु पृथक् प्राधान्येन — तस्य माहात्म्यं तु अग्रिमेषु सर्गेषु प्रकटीभविष्यति। हनूमतः वानराः कैलासशिखराकाराः इति श्वेतवर्णाः उक्ताः, यत् पूर्वोक्तेन वर्णवैचित्र्येण सङ्गच्छते। नलः द्रुमवासिभिः संवृतः — सः एव अग्रे सेतुनिर्माता भविष्यति इति रामायणस्य श्रोता स्मरति। दधिमुखः ‘अभिनदन्’ आगच्छति, यत् वानराणां स्वाभाविकं हर्षसूचकं गर्जनम्। इन्द्रजानुः ‘कविः’ इति विशेषणेन प्राज्ञः इति सूच्यते, न तु छन्दोविद् इति। रम्भस्य तरुणादित्यसंनिभत्वेन पुनः अरुणवर्णः स्मारितः।

शरभः कुमुदः वह्निः रंहः च वानराः, एते च अन्ये च बहवः कामरूपिणः वानराः, सर्वां पृथिवीं पर्वतान् वनानि च आवृत्य समनुप्राप्ताः यूथपाः — येषां संख्या न विद्यते। पृथिव्यां सर्ववानराः आगताः निविष्टाः च; आप्लवन्तः प्लवन्तः गर्जन्तः च प्लवंगमाः सूर्यम् अभ्रगणाः इव सुग्रीवम् अभ्यवर्तन्त। बहुशब्दान् कुर्वाणाः प्रकृष्टाः बाहुशालिनः ते शिरोभिः वानरेन्द्राय सुग्रीवाय न्यवेदयन्। ‘सूर्यम् अभ्रगणाः इव’ इति उपमया सुग्रीवः सूर्यः इव, वानराः च मेघसमूहाः इव चित्रिताः — यथा मेघाः सूर्यं परितः सञ्चरन्ति तथा ते राजानं परिवेष्टयन्ति। शिरोभिः निवेदनम् इति प्रणामपूर्वकम् आत्मनिवेदनम्। ‘येषां संख्या न विद्यते’ इति वचनेन कविः स्वयम् एव गणनां त्यजति — यावत् गणितं तावत् एव नाम्ना उक्तम्, शेषम् अपरिमेयम्। ‘आगताश्च निविष्टाश्च’ इति पदाभ्यां द्वे क्रिये सूचिते — आगमनं ततः च यथास्थानं निवेशः; सेनायाः व्यवस्था अत्र एव आरभ्यते। अयं चत्वारिंशः श्लोकः षट्पादः, यत्र त्रीणि अर्धानि एकेन एव अङ्केन निबद्धानि। शरभकुमुदवह्निरंहाणां नामानि केवलं गणितानि, न विस्तरेण वर्णितानि।

अपरे वानरश्रेष्ठाः यथोचितं सङ्गम्य सुग्रीवेण समागम्य प्राञ्जलयः तदा स्थिताः। त्वरितः धर्मज्ञः सुग्रीवः तान् सर्वान् वानरर्षभान् रामे निवेदयित्वा प्राञ्जलिः स्थितः अब्रवीत्। ततः बलज्ञः सः पर्वतनिर्झरेषु सर्वेषु वनेषु च वानरेन्द्राणां बलानि विधिवत् यथासुखं निवेश्य बलं प्रतिपत्तुम् ईष्टे — सेनायाः यथायोग्यं स्थापनम् एव सेनापतेः प्रथमं कर्म। अयं चतुश्चत्वारिंशः श्लोकः दीर्घवृत्तेन निबद्धः। ‘बलज्ञः’ इति पदेन सुग्रीवस्य सेनानायकत्वं प्रशस्यते — यः स्वबलस्य परिमाणं जानाति सः एव तत् सम्यक् नियोक्तुं शक्नोति। ‘यथासुखम्’ इति पदेन सेनायाः क्लेशपरिहारः सूचितः — नायकः स्वसैन्यस्य सुखम् अपि चिन्तयति। ‘विधिवत्’ इति च शास्त्रानुसारिणी व्यवस्था। एवम् अयं सर्गः सेनासमागमेन आरभ्य सेनानिवेशेन समाप्यते, अग्रिमे च सर्गे सुग्रीवः दिशां प्रति वानरान् प्रेषयितुम् आरभते। ‘प्राञ्जलिः स्थितः अब्रवीत्’ इति सुग्रीवस्य विनयः पुनः उक्तः।

ఇలా అంటున్న సుగ్రీవుని ధర్మాన్ని పాటించేవారిలో శ్రేష్ఠుడైన రాముడు బాహువులతో ఆలింగనం చేసుకొని, చేతులు జోడించిన అతనికి ఇలా బదులిచ్చాడు. ఇంద్రుడు వర్షం కురిపిస్తే అది వింత కాదు, వేయి కిరణాల సూర్యుడు ఆకాశాన్ని చీకటిలేనిదిగా చేస్తే అదీ వింత కాదు, చంద్రుడు తన కాంతితో రాత్రిని నిర్మలంగా చేస్తే అదీ ఆశ్చర్యం కాదు; శత్రుతాపనా, నీవంటివాడు మిత్రులకు ప్రీతి కలిగిస్తే అది కూడా వింత కాదు. స్వభావసిద్ధమైన కర్మ ఆశ్చర్యం కలిగించదు అనేది ఈ అలంకారం — సజ్జనుడు చేసే ఉపకారం అతని స్వభావమే, విశేషం కాదు. సౌమ్యుడా, నీలో ఉన్న మంచితనం వింత కాదు; నువ్వు ఎల్లప్పుడూ ప్రియంగా మాట్లాడేవాడివని నాకు తెలుసు. నీ అండ గల నేను యుద్ధంలో శత్రువులందరినీ జయిస్తాను; నువ్వే నాకు సుహృత్తువు, మిత్రుడవు; సహాయం చేయడానికి నువ్వే తగినవాడవు. ఇలా రాముడు స్తుతితో మిత్రుని ఉత్సాహాన్ని పెంచుతాడు, తన యాచనను కూడా ప్రేమతోనే చేస్తాడు. ఇంద్రుడు, చంద్రుడు, సూర్యుడు అనే ముగ్గురు మహనీయుల దృష్టాంతాలతో సుగ్రీవుడు వారి పంక్తిలోనే నిలుపబడుతున్నాడు — ఇది ప్రశంసకు సూక్ష్మరూపం. ‘సుహృత్ మిత్రమ్’ అనే రెండు పదాల ప్రయోగం కూడా సార్థకమైనది — సుహృత్తు అంటే హితం కోరేవాడు, మిత్రుడు అంటే స్నేహబంధం గలవాడు; ఈ రెండూ సుగ్రీవునిలో ఉన్నాయి. ‘సాహాయ్యం కర్తుమర్హసి’ (సహాయం చేయడానికి నువ్వు తగినవాడవు) అనేది కూడా ఆజ్ఞ కాదు, ప్రార్థనే; రాముడు బలవంతుడైనా వినయంతో అర్థిస్తున్నాడు. ఒకప్పుడు వాలిచేత బహిష్కృతుడైనవాడు ఇప్పుడు రామునికి యుద్ధసహాయకుడు — ఇక్కడ భాగ్యపరివర్తనను గమనించాలి. ‘ధర్మభృతాం వరః’ (ధర్మాన్ని పాటించేవారిలో శ్రేష్ఠుడు) అనే రాముని విశేషణం అతని మాటకు ప్రామాణ్యాన్ని స్థాపిస్తుంది.

అనుహ్లాదుడు పులోముని మోసగించి శచీదేవిని అపహరించినట్లుగా, రాక్షసాధముడైన రావణుడు తన వినాశం కోసమే మైథిలిని అపహరించాడు. ఈ ఉపమానం సార్థకమైనది — పురాణంలో అనుహ్లాదుడు శచిని అపహరించి నశించాడు; అలాగే రావణుడు కూడా నశిస్తాడని సూచించబడుతోంది. శత్రుసంహారకుడైన శతక్రతువు (ఇంద్రుడు) గర్వించిన శచీదేవి తండ్రి పులోముని చంపినట్లు, నేను త్వరలోనే పదునైన బాణాలతో ఆ రావణుని వధిస్తాను. ఇంతలోనే ధూళి పైకి లేచి, ఆకాశంలో సూర్యుని వేడియైన తీవ్రమైన కాంతిని కప్పివేసింది. ఆ చీకటితో కలుషితమైన దిక్కులు కలవరపడ్డాయి; కొండలూ వనాలూ అడవులతో కూడిన భూమి అంతా కంపించింది. రాముని ప్రతిజ్ఞ తరువాత వెంటనే ఈ నిమిత్తం కలిగింది — వానరసేన రాకయే ఆ ధూళి; అది ప్రతిజ్ఞకు ప్రత్యక్షసాధనంలా వచ్చి నిలిచింది. శచీహరణ కథ పురాణాలలో ప్రసిద్ధం — హిరణ్యకశిపుని సోదరుడు అనుహ్లాదుడు ఇంద్రాణిని అపహరించి నశించాడు; దానితో రావణుని రాబోయే గతి సూచించబడింది. ‘ఆత్మవినాశాయ’ (తన వినాశం కోసం) అనే పదమే ఈ సర్గకు బీజం — దుష్కర్మ చేసినవానికే నాశనం తెస్తుంది. ధూళితో సూర్యకాంతి కప్పబడటం, దిక్కుల కలవరం, భూమి కంపించడం — ఈ మూడూ ఒక మహాగమనానికి చిహ్నాలు; వీటితో శ్రోత మనస్సులో విస్మయం పుడుతుంది. కావ్యంలో సాధారణంగా సేన రాక మొదట ధూళితో, తరువాత ధ్వనితో, చివరకు దర్శనంతో సూచించబడుతుంది — ఇక్కడ అదే క్రమం అనుసరించబడింది. ‘నిశితైః శరైః’ (పదునైన బాణాలతో) అనే పదంతో రాముని ఆయుధమే ప్రతిజ్ఞకు సాక్షిలా ముందుంచబడింది.

అప్పుడు పర్వతరాజుల వంటి, పదునైన కోరలు గల, మహాబలవంతులైన లెక్కలేనన్ని వానరులతో భూమి అంతా కప్పబడిపోయింది. రెప్పపాటు కాలంలోనే వందల కోట్ల అనుచరులు గల ఆ వానరయూథపతులతో — నదీతీరవాసులూ పర్వతవాసులూ సముద్రతీరవాసులూ అయిన మహాబలవంతులతో, మేఘగర్జన వంటి ధ్వని చేసే వానరులతో, ఇతర వనవాసులతో, ఉదయసూర్యుని రంగువారితో, చంద్రుని వంటి తెల్లనివారితో, పద్మకేసరాల రంగువారితో, తెల్లనివారితో, బంగారుకొండలలో నివాసాలు గలవారితో — అంతా నిండిపోయింది. నదీవాసులు, పర్వతవాసులు, సముద్రతీరవాసులు, వనవాసులు — ఇలా నివాసభేదంతో వర్గీకరణ చేయబడింది; వర్ణభేదంతో ఎర్రనివారు, తెల్లనివారు, పసుపువారు, ధవళవర్ణులు అని నాలుగు విధాలుగా చూపబడ్డారు. ‘నిమేషాంతరమాత్రేణ’ (రెప్పపాటు కాలంలోనే) అనే పదంతో వారి వేగం అద్భుతమని సూచించబడుతుంది — కంటిరెప్ప పడినంతలోనే భూమి అంతా వానరులతో కప్పబడిపోయింది. ‘నగేంద్రసంకాశైః’ (పర్వతరాజుల వంటివారు) అనే ఉపమానంతో వారి విశాలత్వం, ‘తీక్ష్ణదంష్ట్రైః’ (పదునైన కోరలు గలవారు) అనే పదంతో వారి భీషణత్వం వర్ణించబడుతున్నాయి. ‘మేఘనిర్హ్రాదైః’ (మేఘగర్జన వంటి ధ్వని గలవారు) అనే పదంతో నాదగాంభీర్యం చెప్పబడింది — కనిపించకముందే వినిపించడంతో సేనావిస్తారాన్ని ఊహించవచ్చు. ‘హేమకృతాలయాః’ (బంగారుకొండలలో నివాసాలు ఏర్పరచుకున్నవారు) అనబడినవారు సువర్ణపర్వతవాసులు; ఇలా నివాసభేదం వర్ణభేదంతో కలిసిపోతుంది, ఎందుకంటే పర్వతపు రంగే అక్కడ నివసించేవారి రంగు కూడా అవుతుందనేది కవికల్పన. ‘కృత్స్నా భూమిః సంఛాదితా’ (భూమి అంతా కప్పబడింది) అనే మాటతో సేనావిస్తారం అతిశయంగా చెప్పబడింది.

అప్పుడు పది వేల కోట్ల మందితో కూడిన శ్రీమంతుడూ వీరుడూ అయిన శతబలి అనే వానరుడు కనిపించాడు. తరువాత బంగారుకొండ వంటి, తార తండ్రి అయిన వీర్యవంతుడు అనేక వేల కోట్ల మందితో కనిపించాడు. అలాగే మరొక వేయి కోట్ల మందితో కూడి రుమ తండ్రి, సుగ్రీవుని మామ అయిన ప్రభువు వచ్చాడు. పద్మకేసరం వంటి రంగు గలవాడూ, ఉదయసూర్యుని వంటి ముఖం గలవాడూ, బుద్ధిమంతుడూ, వానరశ్రేష్ఠుడూ, వానరులందరిలో ఉత్తముడూ, అనేక వేల వానరులతో కూడినవాడూ అయిన హనుమంతుని తండ్రి శ్రీమంతుడు కేసరి కనిపించాడు. ఇక్కడ యూథపతుల పేర్లు సంఖ్యలతో పాటు క్రమంగా లెక్కించబడుతున్నాయి; ఈ గణన కావ్యంలో ఒక ప్రసిద్ధరూపం — పేర్లూ సంఖ్యలూ కలిసి సేనావిస్తారాన్ని వ్యక్తం చేస్తాయి. సుగ్రీవుని ఇద్దరు మామల ప్రస్తావనతో అతని కుటుంబసంబంధాలు కూడా సూచించబడ్డాయి. తార తండ్రి సుషేణుడు, రుమ తండ్రి — ఇద్దరు వృద్ధ యూథపతులూ తమ తమ బలాలతో వస్తున్నారు; దానితో సుగ్రీవుని ప్రతిష్ఠ కుటుంబంలోనూ రాజ్యంలోనూ దృఢంగా ఉందని తెలుస్తుంది. కేసరి ప్రస్తావనలో ‘హనుమంతుని తండ్రి’ అనే విశేషణమే అతని ప్రసిద్ధికి కారణం; కుమారుని మాహాత్మ్యంతో తండ్రి ప్రఖ్యాతుడవుతున్నాడు — ఇక్కడి ఈ విపరీతక్రమం రమణీయమైనది. ‘ప్రత్యదృశ్యత’ (కనిపించాడు) అనే క్రియాపదం మళ్ళీ మళ్ళీ ప్రయోగించబడింది; దానితో ప్రతి యూథపతీ వేరువేరుగా కనిపించడం, క్రమంగా రావడం సూచించబడుతుంది. శతబలి పేరుతోనే అతని బలం ఊహించవచ్చు.

గోలాంగూలాలకు మహారాజూ భయంకర పరాక్రమం గలవాడూ అయిన గవాక్షుడు వేయి కోట్ల మందితో కూడి కనిపించాడు. భయంకర వేగం గల భల్లూకాలలో శత్రుసంహారకుడైన ధూమ్రుడు రెండు వేల కోట్ల మందితో కూడి వచ్చాడు. మహాపర్వతాల వంటి ఘోరమైన వానరులతో కూడి పనసుడనే మహావీర్యుడైన యూథపతి మూడు కోట్ల మందితో వచ్చాడు. నల్లని కాటుక రాశి వంటి ఆకారం గల నీలుడనే మహాకాయుడైన యూథపతి పది కోట్ల మందితో కనిపించాడు. తరువాత బంగారుకొండ వంటి గవయుడనే మహావీర్యుడైన యూథపతి అయిదు కోట్ల మందితో వచ్చాడు. బలవంతుడైన దరీముఖుడనే యూథపతి వేయి కోట్ల మందితో కూడి సుగ్రీవుని దగ్గరికి వచ్చి నిలిచాడు. అశ్వినీదేవతల కుమారులూ మహాబలవంతులూ అయిన మైందుడూ ద్వివిదుడూ ఇద్దరూ వేయి కోటికోట్ల వానరులతో కనిపించారు. ప్రతి యూథపతి వర్ణం, బలం, అనుచరసంఖ్య వేరువేరుగా నిర్దేశించబడుతున్నాయి — ఈ క్రమబద్ధమైన గణన సేన క్రమశిక్షణను చూపుతుంది. గవాక్షుడు గోలాంగూలాలకూ ధూమ్రుడు భల్లూకాలకూ నాయకులు — కాబట్టి వానరేతర జాతులు కూడా ఈ సేనలో ఉన్నాయని స్పష్టం. నీలునికి కాటుకరాశి ఉపమానం, గవయునికి బంగారుకొండ ఉపమానం, పనసునికి మహాపర్వత ఉపమానం — రంగులలోనూ ఆకారాలలోనూ వారు ఒకరి నుండి ఒకరు వేరవుతారు. మైంద ద్వివిదులు అశ్వినీదేవతల కుమారులనడంతో వారు దేవాంశసంభూతులని సూచించబడింది; వారి సంఖ్య ‘వేయి కోటికోట్లు’ అన్నిటికంటె ఎక్కువ. దరీముఖుడు మాత్రం సుగ్రీవుని సమీపంలోనే నిలిచాడు; ఇది విశ్వాసపాత్రత్వానికి చిహ్నం. పనసుడు, నీలుడు, గవయుడు — వీరి పేర్లు తరువాత యుద్ధకాండలో కూడా మళ్ళీ వినిపిస్తాయి.

బలవంతుడూ వీరుడూ మహాతేజస్వీ అయిన గజుడు మూడు కోట్ల మందితో కూడి సుగ్రీవుని సమీపానికి వచ్చాడు. భల్లూకరాజూ మహాతేజస్వీ అయిన జాంబవంతుడనే పేరు గలవాడు పది కోట్ల మందితో కూడి సుగ్రీవునికి లోబడి నిలిచాడు. తేజస్వీ బలవంతుడూ అయిన రుమణుడనే వానరుడు పరాక్రమవంతులైన వానరులతో, వంద కోట్ల మందితో కూడి వేగంగా వచ్చాడు. తరువాత లక్ష కోట్ల నూరు కోట్ల వానరులు వెనుక అనుసరిస్తుండగా గంధమాదనుడు వచ్చాడు. తరువాత వేయి పద్మాలు, వంద శంకువుల సంఖ్యతో కూడి, తండ్రితో సమానమైన పరాక్రమం గల యువరాజు అంగదుడు వచ్చాడు. తరువాత తార (నక్షత్రం) వంటి కాంతి గల తారుడు భయంకర పరాక్రమం గల అయిదు కోట్ల వానరులతో దూరం నుండి కనిపించాడు. జాంబవంతుడు భల్లూకరాజని ఇక్కడ స్పష్టంగా చెప్పబడింది; అంగదునికి ‘పితుః తుల్యపరాక్రమః’ (తండ్రితో సమానమైన పరాక్రమం గలవాడు) అనే విశేషణంతో వాలి స్మృతి మేలుకొంటుంది. నక్షత్రం పేరుతో తారుని కాంతి పోల్చబడుతోంది. జాంబవంతునికి ‘సుగ్రీవస్య వశే స్థితః’ (సుగ్రీవునికి లోబడి నిలిచినవాడు) అనే విశేషణంతో అతని వినయం చూపబడింది — వృద్ధుడైన భల్లూకరాజు కూడా యువకుడైన వానరరాజు ఆజ్ఞను అనుసరిస్తున్నాడు. గంధమాదనుని సంఖ్య ‘కోటిసహస్రాణాం సహస్రం శతం చ’ (వేయి కోట్లకు వేయి రెట్లు, నూరు రెట్లు) అని అతివిస్తృతం; అంగదునిది ‘పద్మసహస్రం శంకుశతం చ’ (వేయి పద్మాలు, వంద శంకువులు) అనే మహాసంఖ్యలతో లెక్కించబడింది. ఈ సంఖ్యలతో గణితఫలం ఆశించబడదు, అపరిమితత్వమే ధ్వనిస్తుంది — శ్రోత సంఖ్యను లెక్కించడు, విస్మయాన్నే అనుభవిస్తాడు. తారునికి ‘దూరతః పర్యదృశ్యత’ (దూరం నుండి కనిపించాడు) అనే పదంతో దర్శనక్రమం కూడా సూక్ష్మంగా వర్ణించబడింది.

ఇంద్రజానువనే ప్రాజ్ఞుడూ వీరుడూ అయిన యూథపతి, పదకొండు కోట్ల మందికి ప్రభువు, వారితో కూడి కనిపించాడు. తరువాత ఉదయసూర్యుని వంటి రంభుడు పదివేల, వేయి, నూరు మందితో కూడి వచ్చాడు. తరువాత యూథపతీ వీరుడూ బలశాలీ అయిన దుర్ముఖుడనే వానరుడు రెండు కోట్ల మందితో కూడి కనిపించాడు. కైలాసశిఖరాల వంటి ఆకారం గల, భయంకర పరాక్రమం గల వేయి కోట్ల వానరులతో కూడి హనుమంతుడు కనిపించాడు. మహావీర్యుడైన నలుడు కూడా చెట్లపై నివసించేవారితో కూడి, వంద కోట్ల, వేయి, నూరు మందితో వచ్చాడు. తరువాత శ్రీమంతుడైన దధిముఖుడు పది కోట్ల మందితో కూడి గర్జిస్తూ మహాత్ముడైన సుగ్రీవుని సమీపానికి వచ్చాడు. హనుమంతుని పేరు ఇక్కడ ఇతరుల మధ్యలోనే లెక్కించబడింది, ప్రత్యేక ప్రాధాన్యంతో కాదు — అతని మాహాత్మ్యం తరువాతి సర్గలలో ప్రకటమవుతుంది. హనుమంతుని వానరులు కైలాసశిఖరాకారులని, అంటే తెల్లనివారని చెప్పబడింది; ఇది ఇంతకుముందు చెప్పిన వర్ణవైచిత్ర్యంతో సరిపోతుంది. నలుడు చెట్లపై నివసించేవారితో కూడి ఉన్నాడు — అతడే తరువాత సేతువును నిర్మించేవాడని రామాయణ శ్రోత గుర్తుచేసుకుంటాడు. దధిముఖుడు ‘అభినదన్’ (గర్జిస్తూ) వస్తున్నాడు; ఇది వానరుల స్వాభావికమైన హర్షసూచక గర్జన. ఇంద్రజానువుకు ‘కవిః’ అనే విశేషణంతో అతడు ప్రాజ్ఞుడని సూచించబడుతోంది, ఛందస్సు తెలిసినవాడని కాదు. రంభుడు ఉదయసూర్యుని వంటివాడనడంతో మళ్ళీ అరుణవర్ణం గుర్తుచేయబడింది.

శరభుడు, కుముదుడు, వహ్ని, రంహుడు అనే వానరులూ, ఇంకా అనేకులైన కామరూపులైన వానరులూ — లెక్కలేనంతమంది యూథపతులు — భూమినంతా, పర్వతాలనూ వనాలనూ కప్పివేస్తూ వచ్చారు. భూమిపై ఉన్న వానరులందరూ వచ్చి విడిది చేశారు; దుముకుతూ, ఎగురుతూ, గర్జిస్తూ ఆ వానరులు మేఘసమూహాలు సూర్యుని చుట్టుముట్టినట్లు సుగ్రీవుని చుట్టుముట్టారు. ఎన్నో రకాల శబ్దాలు చేస్తూ, శ్రేష్ఠులూ బాహుబలశాలులూ అయిన వారు తలలు వంచి వానరేంద్రుడైన సుగ్రీవునికి తమను నివేదించుకున్నారు. ‘సూర్యమభ్రగణా ఇవ’ (సూర్యుని మేఘసమూహాలవలె) అనే ఉపమానంతో సుగ్రీవుడు సూర్యునిలా, వానరులు మేఘసమూహాలలా చిత్రించబడ్డారు — మేఘాలు సూర్యుని చుట్టూ సంచరించినట్లు వారు రాజును చుట్టుముడతారు. తలలతో నివేదించడం అంటే ప్రణామపూర్వకంగా తమను తాము సమర్పించుకోవడం. ‘యేషాం సంఖ్యా న విద్యతే’ (వారి సంఖ్యే లేదు) అనే మాటతో కవి తానే లెక్కను విడిచిపెడుతున్నాడు — లెక్కించగలిగినంతవరకే పేర్లతో చెప్పాడు, మిగిలినది అపరిమితం. ‘ఆగతాశ్చ నివిష్టాశ్చ’ (వచ్చారు, విడిది చేశారు) అనే రెండు పదాలతో రెండు క్రియలు సూచించబడ్డాయి — రావడం, తరువాత తగిన చోట విడిది చేయడం; సేన వ్యవస్థ ఇక్కడే మొదలవుతుంది. ఈ నలభయ్యవ శ్లోకం ఆరు పాదాలది; ఇందులో మూడు అర్ధభాగాలు ఒకే సంఖ్య కింద కూర్చబడ్డాయి. శరభ, కుముద, వహ్ని, రంహుల పేర్లు కేవలం లెక్కించబడ్డాయి, విస్తారంగా వర్ణించబడలేదు.

ఇతర వానరశ్రేష్ఠులు యథోచితంగా కలిసి సుగ్రీవుని సమీపించి అప్పుడు చేతులు జోడించి నిలిచారు. త్వరపడుతున్న ధర్మజ్ఞుడైన సుగ్రీవుడు ఆ వానరశ్రేష్ఠులందరినీ రామునికి నివేదించి, చేతులు జోడించి నిలిచి మాట్లాడాడు. తరువాత బలాలను ఎరిగిన అతడు పర్వతాల జలపాతాల దగ్గరా అన్ని వనాలలోనూ వానరనాయకుల బలాలను విధిప్రకారం, సుఖంగా ఉండేలా విడిది చేయించి, సైన్యాన్ని నడిపించడానికి సమర్థుడయ్యాడు — సేనను తగినచోట నిలపడమే సేనాపతి మొదటి కర్మ. ఈ నలభై నాల్గవ శ్లోకం దీర్ఘవృత్తంలో కూర్చబడింది. ‘బలజ్ఞః’ (బలాలను ఎరిగినవాడు) అనే పదంతో సుగ్రీవుని సేనానాయకత్వం ప్రశంసించబడుతోంది — తన బలపు పరిమాణం తెలిసినవాడే దానిని సరిగ్గా వినియోగించగలడు. ‘యథాసుఖమ్’ (సుఖంగా ఉండేలా) అనే పదంతో సేనకు కష్టం కలగకుండా చూడటం సూచించబడింది — నాయకుడు తన సైన్యపు సుఖాన్ని కూడా ఆలోచిస్తాడు. ‘విధివత్’ (విధిప్రకారం) అనేది శాస్త్రానుసారమైన వ్యవస్థ. ఇలా ఈ సర్గ సేనాసమాగమంతో మొదలై సేనానివేశంతో ముగుస్తుంది; తరువాతి సర్గలో సుగ్రీవుడు వానరులను దిక్కులకు పంపడం మొదలుపెడతాడు. ‘ప్రాంజలిః స్థితః అబ్రవీత్’ (చేతులు జోడించి నిలిచి అన్నాడు) అనే మాటతో సుగ్రీవుని వినయం మళ్ళీ చెప్పబడింది.

இவ்வாறு பேசிய சுக்ரீவனை, தர்மம் தாங்குவோரில் சிறந்த ராமன் இரு கைகளாலும் தழுவிக்கொண்டு, கைகூப்பி நின்ற அவனுக்குப் பதில் சொன்னான். இந்திரன் மழை பொழிந்தால் அது வியப்பல்ல; ஆயிரம் கதிர்களையுடைய சூரியன் வானத்தை இருளற்றதாக்கினால் அதுவும் வியப்பல்ல; சந்திரன் தன் ஒளியால் இரவைத் தெளிவாக்கினால் அதுவும் ஆச்சரியமல்ல; பகைவரை வாட்டுபவனே, உன்னைப் போன்றவன் நண்பர்களுக்கு மகிழ்ச்சி தந்தாலும் அது வியப்பே அல்ல. இயல்பாகவே நிகழும் செயல் வியப்பை உண்டாக்காது என்பது இந்த அணி — நல்லவனின் உதவி அவனுடைய இயல்பே, தனிச்சிறப்பு அல்ல. சௌம்யனே, உன்னிடம் உள்ள நன்மை வியப்புக்குரியதல்ல; நீ எப்போதும் இனியன பேசுபவன் என்று நான் அறிவேன். உன்னைத் துணையாகக் கொண்டு நான் போரில் எல்லாப் பகைவரையும் வெல்வேன்; நீயே என் நலம்விரும்பி, நீயே என் நண்பன்; உதவி செய்ய நீ தகுந்தவன். இவ்வாறு ராமன் புகழுரையால் நண்பனின் ஊக்கத்தை வளர்க்கிறான்; வேண்டுகோளையும் அன்போடேயே விடுக்கிறான். இந்திரன், சந்திரன், சூரியன் என்ற மூன்று பெரியோரின் உதாரணங்களால் சுக்ரீவன் அவர்களுடைய வரிசையிலேயே வைக்கப்படுகிறான் — இது புகழ்ச்சியின் நுட்பமான வடிவம். ‘ஸுஹ்ருத், மித்ரம்’ என்ற இரு சொற்களின் பயன்பாடும் பொருளுள்ளது — ஸுஹ்ருத் என்பவன் நலம்விரும்பி, மித்ரம் என்பவன் அன்பால் பிணைந்தவன்; இரண்டும் சுக்ரீவனிடம் உள்ளன. ‘உதவி செய்ய நீ தகுந்தவன்’ என்பதும் ஆணையல்ல, வேண்டுகோளே; வலிமையுடையவனாக இருந்தும் ராமன் பணிவோடு கேட்கிறான். முன்பு வாலியால் துரத்தப்பட்டவன் இப்போது ராமனின் போர்த்துணைவன் — இந்த விதிமாற்றம் இங்கே கவனிக்கத் தக்கது. ‘தர்மம் தாங்குவோரில் சிறந்தவன்’ என்ற ராமனின் அடைமொழி அவனுடைய சொல்லின் நம்பகத்தன்மையை நிலைநாட்டுகிறது.

அனுஹ்லாதன் புலோமனை வஞ்சித்து அவன் மகள் சசியைக் கவர்ந்ததுபோல, அரக்கர்களில் இழிந்தவனான ராவணன் தன் அழிவுக்காகவே மைதிலியைக் கவர்ந்தான். இந்த உவமை பொருளுள்ளது — புராணத்தில் அனுஹ்லாதன் சசியைக் கவர்ந்ததால் அழிந்தான்; அதுபோலவே ராவணனும் அழிவான் என்று சுட்டப்படுகிறது. பகைவரை அழிக்கும் சதக்கிரது (இந்திரன்) பௌலோமியின் செருக்குற்ற தந்தையைக் கொன்றதுபோல, வெகுவிரைவில் நான் கூரிய அம்புகளால் அந்த ராவணனைக் கொல்வேன். அதே நேரத்தில் புழுதி கிளம்பியது; அது ஆயிரம் கதிர்களையுடைய சூரியனின் வெப்பமான கடும் ஒளியை வானத்தில் மறைத்தது. அந்த இருளால் கெடுக்கப்பட்ட திசைகள் கலங்கின; மலைகளோடும் காடுகளோடும் சோலைகளோடும் பூமி முழுவதும் நடுங்கியது. ராமனின் சபதத்துக்குப் பின்னரே இந்த நிமித்தம் தோன்றியது — அந்தப் புழுதி வானரப் படையின் வருகையே; அது சபதத்தை நிறைவேற்றும் கண்கூடான சாதனம்போல வந்து நின்றது. சசி கவரப்பட்ட கதை புராணங்களில் பிரசித்தமானது — இரணியகசிபுவின் தம்பி அனுஹ்லாதன் இந்திராணியைக் கவர்ந்து அழிந்தான்; அதனால் ராவணனின் வரவிருக்கும் கதி சுட்டப்படுகிறது. ‘தன் அழிவுக்காகவே’ என்ற சொல்லே இந்தச் சர்க்கத்தின் விதை — தீய செயல் அதைச் செய்பவனின் அழிவுக்கே காரணமாகிறது. புழுதியால் சூரிய ஒளி மறைதல், திசைகள் கலங்குதல், பூமி நடுங்குதல் — இம்மூன்றும் ஒரு பெரும் வருகையின் அடையாளங்கள்; இவற்றால் கேட்பவரின் மனத்தில் வியப்பு உண்டாக்கப்படுகிறது. காவியத்தில் பொதுவாகப் படையின் வருகை முதலில் புழுதியாலும், பிறகு ஒலியாலும், இறுதியில் காட்சியாலும் சுட்டப்படும் — அதே முறை இங்கும் பின்பற்றப்படுகிறது. ‘கூரிய அம்புகளால்’ என்ற சொல்லால் ராமனின் ஆயுதமே சபதத்துக்குச் சாட்சியாக முன்வைக்கப்படுகிறது.

பிறகு மலையரசனை ஒத்த, கூரிய கோரைப்பற்களுடைய, பெருவலிமைமிக்க எண்ணற்ற வானரர்களால் பூமி முழுவதும் மூடப்பட்டது. கண்ணிமைக்கும் நேரத்துக்குள், நூறு கோடிப் பரிவாரங்களோடு வந்த அந்த வானரக் கூட்டத் தலைவர்களாலும், ஆறுகளில், மலைகளில், கடற்கரைகளில் வாழும் பெருவலிமையுடையவர்களாலும், மேக முழக்கம் போன்ற குரலுடைய வானரர்களாலும், காட்டில் வாழும் பிறராலும், இளஞ்சூரிய நிறத்தவர்கள், நிலவுபோன்ற வெண்மையர்கள், தாமரைத் தாது நிறத்தவர்கள், வெண்ணிறத்தவர்கள், பொன்மலைகளில் வாழிடம் கொண்டவர்கள் ஆகிய வானரர்களாலும் எல்லாம் நிறைந்தது. ஆற்றுவாசிகள், மலைவாசிகள், கடற்கரைவாசிகள், காட்டுவாசிகள் — இவ்வாறு இருப்பிட வேறுபாட்டால் வகைப்படுத்தப்பட்டுள்ளது; நிற வேறுபாட்டால் சிவந்தவர், வெளிர்ந்தவர், மஞ்சள் நிறத்தவர், வெண்ணிறத்தவர் என்று நான்கு வகையினர் காட்டப்பட்டுள்ளனர். ‘கண்ணிமைக்கும் நேரத்துக்குள்’ என்ற சொல்லால் அவர்களுடைய வேகம் அற்புதமானது என்று சுட்டப்படுகிறது — கண் இமைக்கும் நேரத்திலேயே பூமி முழுவதும் வானரர்களால் மூடப்பட்டது. ‘மலையரசனை ஒத்த’ என்ற உவமையால் அவர்களுடைய பருமனும், ‘கூரிய கோரைப்பற்களுடைய’ என்பதால் அவர்களுடைய அச்சுறுத்தும் தன்மையும் வர்ணிக்கப்படுகின்றன. ‘மேக முழக்கம் போன்ற’ என்ற சொல்லால் ஒலியின் ஆழம் சொல்லப்படுகிறது — காண்பதற்கு முன்பே கேட்பதால் படையின் பரப்பு ஊகிக்கப்படுகிறது. பொன்மலைகளில் வாழிடம் கொண்டவர்கள் என்று சொல்லப்பட்டவர்கள் பொன்மலைவாசிகள்; இவ்வாறு இருப்பிட வேறுபாடு நிற வேறுபாட்டோடு பொருந்துகிறது; ஏனெனில் மலையின் நிறமே அங்கு வாழ்பவர்களின் நிறமாகவும் ஆகிறது என்பது கவிக்கற்பனை. ‘பூமி முழுவதும் மூடப்பட்டது’ என்பதால் மிகைபடப் படையின் பரப்பு சொல்லப்படுகிறது.

பத்தாயிரம் கோடிப் பேர் சூழ, சதபலி என்னும் சீர்மிக்க வீர வானரன் அப்போது தென்பட்டான். பிறகு பொன்மலைபோல் ஒளிரும், வீரமுடைய, தாரையின் தந்தை பற்பல ஆயிரம் கோடிப் பேரோடு தென்பட்டான். அவ்வாறே வேறொரு ஆயிரம் கோடிப் பேரோடு, ருமையின் தந்தையும் சுக்ரீவனின் மாமனாருமான வல்லமையுடையவன் வந்து சேர்ந்தான். தாமரைத் தாதுபோன்ற நிறமும் இளஞ்சூரியன் போன்ற முகமும் உடைய, அறிவாளியான, வானரச் சிறந்தோனும் எல்லா வானரர்களிலும் மேலானவனுமான, அனுமனின் தந்தையான சீர்மிக்க கேசரி பற்பல ஆயிரம் வானரர்களோடு தென்பட்டான். இங்கே கூட்டத் தலைவர்களின் பெயர்கள் எண்ணிக்கைகளோடு வரிசையாக எண்ணப்படுகின்றன; இந்தக் கணக்கீடு காவியத்தின் ஒரு பிரசித்தமான வடிவம்; இதில் படையின் பரப்பு பெயர்களாலும் எண்ணிக்கைகளாலும் வெளிப்படுத்தப்படுகிறது. சுக்ரீவனின் இரு மாமனார்களையும் குறிப்பிடுவதால் அவனுடைய குடும்ப உறவுகளும் சுட்டப்படுகின்றன. தாரையின் தந்தை சுஷேணன், ருமையின் தந்தை — முதிய கூட்டத் தலைவர்கள் இருவருமே தத்தம் படைகளோடு வருகிறார்கள்; அதனால் சுக்ரீவனின் மதிப்பு குடும்பத்திலும் அரசிலும் உறுதியாக இருக்கிறது என்று அறியப்படுகிறது. கேசரியைக் குறிப்பிடும்போது ‘அனுமனின் தந்தை’ என்ற அடைமொழியே அவனுடைய புகழுக்குக் காரணமாகிறது; மகனின் பெருமையால் தந்தை அறியப்படுகிறான் என்ற இந்தத் தலைகீழ் முறை அழகானது. ‘தென்பட்டான்’ என்ற வினைச்சொல் மீண்டும் மீண்டும் ஆளப்படுகிறது; அதனால் ஒவ்வொரு கூட்டத் தலைவனும் தனித்தனியே காணப்பட்டதும் வரிசையாக வந்ததும் சுட்டப்படுகின்றன. சதபலியின் பெயராலேயே (நூறு மடங்கு வலிமையுடையவன்) அவனுடைய வலிமை ஊகிக்கப்படுகிறது.

கோலாங்கூலங்களின் பேரரசனும் அஞ்சத்தக்க பராக்கிரமமுடையவனுமான கவாக்ஷன் ஆயிரம் கோடிப் பேர் சூழத் தென்பட்டான். அஞ்சத்தக்க வேகமுடைய கரடிகளின் தலைவனும் பகைவரை அழிப்பவனுமான தூம்ரன் இரண்டாயிரம் கோடிப் பேர் சூழ வந்தான். பெருமலைகளை ஒத்த அஞ்சத்தக்க வானரர்களோடு, பெருவீரமுடைய பனசன் என்னும் கூட்டத் தலைவன் மூன்று கோடிப் பேர் சூழ வந்தான். கருமைக் குவியல் போன்ற உருவமுடைய, பேருடல் கொண்ட நீலன் என்னும் கூட்டத் தலைவன் பத்துக் கோடிப் பேர் சூழத் தென்பட்டான். பிறகு பொன்மலைபோல் ஒளிரும், பெருவீரமுடைய கவயன் என்னும் கூட்டத் தலைவன் ஐந்து கோடிப் பேர் சூழ வந்தான். வலிமைமிக்க தரீமுகன் என்னும் கூட்டத் தலைவன் ஆயிரம் கோடிப் பேர் சூழ, சுக்ரீவனின் அருகில் வந்து நின்றான். அசுவினிகளின் மைந்தர்களான பெருவலிமையுடைய மைந்தனும் த்விவிதனும் இருவரும் கோடிகோடி ஆயிரம் வானரர்களோடு தென்பட்டார்கள். ஒவ்வொரு கூட்டத் தலைவனின் நிறமும் வலிமையும் பின்தொடர்வோரின் எண்ணிக்கையும் தனித்தனியே குறிப்பிடப்படுகின்றன — இந்த ஒழுங்கான கணக்கீடு படையின் கட்டுப்பாட்டைக் காட்டுகிறது. கவாக்ஷன் கோலாங்கூலங்களுக்கும், தூம்ரன் கரடிகளுக்கும் தலைவன் — ஆகவே வானரர் அல்லாத இனங்களும் இந்தப் படையில் உள்ளன என்பது தெளிவு. நீலனுக்குக் கருமைக் குவியல் உவமை, கவயனுக்குப் பொன்மலை உவமை, பனசனுக்குப் பெருமலை உவமை — நிறங்களாலும் உருவங்களாலும் அவர்கள் ஒருவரிடமிருந்து ஒருவர் வேறுபடுகிறார்கள். மைந்த த்விவிதர்கள் அசுவினிகளின் மைந்தர்கள் என்பதால் அவர்கள் தேவ அம்சத்தில் பிறந்தவர்கள் என்று சுட்டப்படுகிறது; அவர்களுடைய எண்ணிக்கை ‘கோடிகோடி ஆயிரம்’ என்று எல்லாவற்றிலும் அதிகமானது. தரீமுகனோ சுக்ரீவனின் அருகிலேயே நிற்கிறான்; இது நம்பிக்கைக்குரியவன் என்பதன் அடையாளம். பனசன், நீலன், கவயன் ஆகியோரின் பெயர்கள் பின்னர் யுத்த காண்டத்திலும் மீண்டும் கேட்கப்படும்.

வலிமையுடைய வீரனும் பேரொளியுடையவனுமான கஜன் மூன்று கோடிப் பேர் சூழச் சுக்ரீவனின் அருகே வந்தான். கரடிகளின் அரசனும் பேரொளியுடையவனுமான ஜாம்பவான் என்னும் பெயருடையவன் பத்துக் கோடிப் பேர் சூழ, சுக்ரீவனுக்குக் கட்டுப்பட்டு நின்றான். ஒளிமிக்க, வலிமையுடைய ருமணன் என்பவன் பராக்கிரமமுடைய வானரர்கள் சூழ, நூறு கோடிப் பேரோடு விரைந்து வந்தான். பிறகு ஆயிரம் கோடிகளின் ஆயிரமும் நூறும் கொண்ட வானரர்கள் பின்தொடர கந்தமாதனன் வந்து சேர்ந்தான். பிறகு ஆயிரம் பத்மங்களாலும் நூறு சங்குகளாலும் சூழப்பட்டு, தந்தைக்கு நிகரான பராக்கிரமமுடைய இளவரசன் அங்கதன் வந்தான். பிறகு நட்சத்திரம்போல் ஒளிரும் தாரன், அஞ்சத்தக்க பராக்கிரமமுடைய ஐந்து கோடி வானரர்களோடு தொலைவில் தென்பட்டான். ஜாம்பவான் கரடிகளின் அரசன் என்பது இங்கே தெளிவாகச் சொல்லப்படுகிறது; அங்கதனுக்குரிய ‘தந்தைக்கு நிகரான பராக்கிரமமுடையவன்’ என்ற அடைமொழியால் வாலியின் நினைவு விழித்தெழுகிறது. தாரா (நட்சத்திரம்) என்ற சொல்லால் தாரனின் ஒளி உவமிக்கப்படுகிறது. ஜாம்பவானுக்குரிய ‘சுக்ரீவனுக்குக் கட்டுப்பட்டு நின்றான்’ என்ற அடைமொழியால் அவனுடைய பணிவு காட்டப்படுகிறது — முதியவனாக இருந்தும் கரடிகளின் அரசன் இளைய வானர அரசனின் ஆணையைப் பின்பற்றுகிறான். கந்தமாதனனின் எண்ணிக்கை ‘ஆயிரம் கோடிகளின் ஆயிரமும் நூறும்’ என்று மிக விரிவானது; அங்கதனுடையதோ ‘ஆயிரம் பத்மங்களும் நூறு சங்குகளும்’ என்று பெரும் எண்களால் எண்ணப்படுகிறது. இந்த எண்ணிக்கைகளால் கணிதப் பயன் எதிர்பார்க்கப்படவில்லை; அளவின்மையே குறிப்பால் உணர்த்தப்படுகிறது — கேட்பவர் எண்ணிக்கையைக் கணக்கிடுவதில்லை, வியப்பையே அனுபவிக்கிறார். தாரனைப் பற்றிய ‘தொலைவில் தென்பட்டான்’ என்ற சொல்லால் காட்சியின் வரிசையும் நுட்பமாக வர்ணிக்கப்படுகிறது.

இந்திரஜானு என்னும் அறிவார்ந்த வீரக் கூட்டத் தலைவன், பதினொரு கோடிப் பேருக்குத் தலைவனாக, அவர்கள் சூழத் தென்பட்டான். பிறகு இளஞ்சூரியனைப் போன்ற ரம்பன் பதினாயிரமும் ஆயிரமும் நூறும் கொண்டவர்கள் சூழ வந்தான். பிறகு கூட்டத் தலைவனும் வீரனுமான துர்முகன் என்னும் வலிமையுடைய வானரன் இரண்டு கோடிப் பேர் சூழத் தென்பட்டான். கைலாச சிகரங்களைப் போன்ற உருவமுடைய, அஞ்சத்தக்க பராக்கிரமமுடைய ஆயிரம் கோடி வானரர்கள் சூழ அனுமன் தென்பட்டான். பெருவீரமுடைய நளனும் மரங்களில் வாழ்வோர் சூழ, நூறு கோடியும் ஆயிரமும் நூறும் கொண்டவர்களோடு வந்தான். பிறகு சீர்மிக்க ததிமுகன் பத்துக் கோடிப் பேர் சூழ, முழங்கிக்கொண்டே மகாத்மாவான சுக்ரீவனின் அருகே வந்தான். அனுமனின் பெயர் இங்கே மற்றவர்களின் நடுவிலேயே எண்ணப்படுகிறது, தனிச் சிறப்போடு அல்ல — அவனுடைய பெருமை அடுத்த சர்க்கங்களில் வெளிப்படும். அனுமனின் வானரர்கள் கைலாச சிகரங்களைப் போன்றவர்கள் என்பதால் வெண்ணிறத்தவர்கள் என்று சொல்லப்படுகிறது; இது முன்பு சொன்ன நிறப் பன்முகத்தோடு பொருந்துகிறது. நளன் மரவாசிகள் சூழ வருகிறான் — அவனே பின்னர் பாலம் கட்டுபவனாவான் என்று ராமாயணத்தைக் கேட்பவர் நினைவுகூர்கிறார். ததிமுகன் ‘முழங்கிக்கொண்டே’ வருகிறான்; இது வானரர்களின் இயல்பான மகிழ்ச்சியைக் குறிக்கும் கர்ஜனை. இந்திரஜானுவுக்குரிய ‘கவி’ என்ற அடைமொழி அவன் அறிவாளி என்பதைச் சுட்டுகிறது, யாப்பறிந்தவன் என்பதை அல்ல. ரம்பன் இளஞ்சூரியனைப் போன்றவன் என்பதால் மீண்டும் செந்நிறம் நினைவூட்டப்படுகிறது.

சரபன், குமுதன், வஹ்னி, ரம்ஹன் ஆகிய வானரர்களும், இவர்களும் இன்னும் பலரும் — விரும்பிய உருவம் எடுக்க வல்ல வானரர்களும் — பூமி முழுவதையும் மலைகளையும் காடுகளையும் நிறைத்து வந்து சேர்ந்த கூட்டத் தலைவர்கள்; அவர்களுடைய எண்ணிக்கைக்கு அளவில்லை. பூமியில் உள்ள எல்லா வானரர்களும் வந்து தங்கினார்கள்; தாவியும் குதித்தும் முழங்கியும் வானரர்கள், சூரியனை மேகக் கூட்டங்கள் சூழ்வதுபோலச் சுக்ரீவனைச் சூழ்ந்தார்கள். பெரும் ஆரவாரம் செய்துகொண்டு, சிறந்தவர்களும் வலிய கைகளை உடையவர்களுமான அவர்கள் தலைதாழ்த்தி வானர அரசன் சுக்ரீவனுக்குத் தங்கள் வருகையை அறிவித்தார்கள். ‘சூரியனை மேகக் கூட்டங்கள்போல’ என்ற உவமையால் சுக்ரீவன் சூரியனாகவும், வானரர்கள் மேகக் கூட்டங்களாகவும் சித்திரிக்கப்படுகிறார்கள் — மேகங்கள் சூரியனைச் சுற்றி இயங்குவதுபோல அவர்கள் அரசனைச் சூழ்கிறார்கள். தலைதாழ்த்தி அறிவித்தல் என்பது வணக்கத்தோடு தங்களை ஒப்படைத்தல். ‘அவர்களுடைய எண்ணிக்கைக்கு அளவில்லை’ என்ற சொல்லால் கவிஞரே எண்ணுவதைக் கைவிடுகிறார் — எண்ண முடிந்தவரை பெயர்களால் சொல்லப்பட்டது; மீதி அளவிடற்கரியது. ‘வந்தார்கள், தங்கினார்கள்’ என்ற இரு சொற்களால் இரண்டு செயல்கள் சுட்டப்படுகின்றன — வருகையும், பிறகு உரிய இடத்தில் தங்குதலும்; படையின் ஒழுங்கமைப்பு இங்கேயே தொடங்குகிறது. இந்த நாற்பதாவது சுலோகம் ஆறு பாதங்கள் கொண்டது; அதில் மூன்று அரைச் சுலோகங்கள் ஒரே எண்ணின்கீழ் அமைக்கப்பட்டுள்ளன. சரபன், குமுதன், வஹ்னி, ரம்ஹன் ஆகியோரின் பெயர்கள் எண்ணப்படுகின்றன மட்டுமே, விரிவாக வர்ணிக்கப்படவில்லை.

மற்ற வானரச் சிறந்தோர் முறைப்படி ஒன்றுகூடி, சுக்ரீவனைச் சந்தித்து, அப்போது கைகூப்பி நின்றார்கள். விரைவுடையவனும் தர்மம் அறிந்தவனுமான சுக்ரீவன் அந்த வானரக் காளைகள் அனைவரையும் ராமனுக்கு அறிமுகப்படுத்திவிட்டுக் கைகூப்பி நின்று பேசினான். பிறகு படையின் வலிமையை அறிந்த அவன், மலையருவிகள் எல்லாவற்றிலும் காடுகளிலும் வானரத் தலைவர்களின் படைகளை முறைப்படி, வசதியாகத் தங்கவைத்து, படையை அறிந்து நடத்த வல்லவனாகிறான் — படையை உரியவாறு நிலைநிறுத்துவதே படைத்தலைவனின் முதல் பணி. இந்த நாற்பத்து நான்காவது சுலோகம் நீண்ட யாப்பில் அமைந்தது. ‘படையின் வலிமையை அறிந்தவன்’ என்ற சொல்லால் சுக்ரீவனின் படைத்தலைமைத் திறன் புகழப்படுகிறது — தன் படையின் அளவை அறிந்தவனே அதைச் சரியாகப் பணியமர்த்த முடியும். ‘வசதியாக’ என்ற சொல்லால் படையின் சிரமம் நீக்கப்படுவது சுட்டப்படுகிறது — தலைவன் தன் படையின் சுகத்தையும் சிந்திக்கிறான். ‘முறைப்படி’ என்பது நூல்வழிப்பட்ட ஒழுங்கமைப்பு. இவ்வாறு இந்தச் சர்க்கம் படைகள் வந்து கூடுவதில் தொடங்கி, படையைத் தங்கவைப்பதில் நிறைவடைகிறது; அடுத்த சர்க்கத்தில் சுக்ரீவன் வானரர்களைத் திசைகளுக்கு அனுப்பத் தொடங்குகிறான். ‘கைகூப்பி நின்று பேசினான்’ என்பதால் சுக்ரீவனின் பணிவு மீண்டும் சொல்லப்படுகிறது.

ಹೀಗೆ ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದ, ಕೈಮುಗಿದು ನಿಂತಿದ್ದ ಸುಗ್ರೀವನನ್ನು ಧರ್ಮಧಾರಿಗಳಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ರಾಮನು ಎರಡು ತೋಳುಗಳಿಂದ ಆಲಿಂಗಿಸಿ ಉತ್ತರಿಸಿದನು. ಇಂದ್ರನು ಮಳೆ ಸುರಿಸಿದರೆ ಅದು ಆಶ್ಚರ್ಯವಲ್ಲ; ಸಾವಿರ ಕಿರಣಗಳ ಸೂರ್ಯನು ಆಕಾಶವನ್ನು ಕತ್ತಲೆಯಿಲ್ಲದಂತೆ ಮಾಡಿದರೆ ಅದೂ ಆಶ್ಚರ್ಯವಲ್ಲ; ಚಂದ್ರನು ತನ್ನ ಪ್ರಭೆಯಿಂದ ರಾತ್ರಿಯನ್ನು ನಿರ್ಮಲವಾಗಿಸಿದರೆ ಅದೂ ಅಚ್ಚರಿಯಲ್ಲ; ಪರಂತಪನೇ, ನಿನ್ನಂಥವನು ಮಿತ್ರರಿಗೆ ಪ್ರೀತಿಯನ್ನುಂಟುಮಾಡಿದರೆ ಅದೂ ಆಶ್ಚರ್ಯವಲ್ಲವೇ ಅಲ್ಲ. ಸ್ವಭಾವಸಿದ್ಧವಾದ ಕರ್ಮ ಆಶ್ಚರ್ಯವನ್ನುಂಟುಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ ಎಂಬುದು ಈ ಅಲಂಕಾರ — ಸಜ್ಜನನ ಉಪಕಾರ ಅವನ ಸ್ವಭಾವವೇ ಹೊರತು ವಿಶೇಷವಲ್ಲ. ಸೌಮ್ಯನೇ, ನಿನ್ನಲ್ಲಿರುವ ಒಳ್ಳೆಯತನ ಆಶ್ಚರ್ಯವಲ್ಲ; ನೀನು ಸದಾ ಪ್ರಿಯವಾಗಿ ಮಾತನಾಡುವವನೆಂದು ನಾನು ಬಲ್ಲೆ. ನಿನ್ನನ್ನು ಆಸರೆಯಾಗಿ ಪಡೆದ ನಾನು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲ ಶತ್ರುಗಳನ್ನೂ ಗೆಲ್ಲುವೆನು; ನೀನೇ ನನ್ನ ಹಿತೈಷಿಯೂ ಮಿತ್ರನೂ, ಸಹಾಯ ಮಾಡಲು ನೀನು ಯೋಗ್ಯನು. ಹೀಗೆ ರಾಮನು ಸ್ತುತಿಯಿಂದ ಮಿತ್ರನ ಉತ್ಸಾಹವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುತ್ತಾನೆ, ಯಾಚನೆಯನ್ನೂ ಪ್ರೇಮದಿಂದಲೇ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ಇಂದ್ರ, ಚಂದ್ರ, ಸೂರ್ಯ ಎಂಬ ಮೂವರು ಮಹಾತ್ಮರ ದೃಷ್ಟಾಂತಗಳಿಂದ ಸುಗ್ರೀವನನ್ನು ಅವರ ಪಂಕ್ತಿಯಲ್ಲೇ ಇರಿಸಲಾಗಿದೆ — ಇದು ಪ್ರಶಂಸೆಯ ಸೂಕ್ಷ್ಮರೂಪ. ‘ಸುಹೃತ್ ಮಿತ್ರಮ್’ ಎಂಬ ಎರಡು ಪದಗಳ ಪ್ರಯೋಗವೂ ಅರ್ಥಪೂರ್ಣ — ಸುಹೃತ್ ಎಂದರೆ ಹಿತೈಷಿ, ಮಿತ್ರ ಎಂದರೆ ಸ್ನೇಹಸಂಬಂಧಿ; ಎರಡೂ ಸುಗ್ರೀವನಲ್ಲಿವೆ. ‘ಸಾಹಾಯ್ಯಂ ಕರ್ತುಮರ್ಹಸಿ’ (ಸಹಾಯ ಮಾಡಲು ಯೋಗ್ಯನು) ಎಂಬುದು ಆಜ್ಞೆಯಲ್ಲ, ಪ್ರಾರ್ಥನೆಯೇ; ಬಲಶಾಲಿಯಾಗಿದ್ದರೂ ರಾಮನು ವಿನಯದಿಂದ ಯಾಚಿಸುತ್ತಾನೆ. ಹಿಂದೆ ವಾಲಿಯಿಂದ ಹೊರಹಾಕಲ್ಪಟ್ಟಿದ್ದವನು ಈಗ ರಾಮನ ಯುದ್ಧಸಹಾಯಕ — ಈ ಭಾಗ್ಯಪರಿವರ್ತನೆಯನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ಗಮನಿಸಬೇಕು. ‘ಧರ್ಮಭೃತಾಂ ವರಃ’ (ಧರ್ಮಧಾರಿಗಳಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನು) ಎಂಬ ರಾಮನ ವಿಶೇಷಣ ಅವನ ಮಾತಿನ ಪ್ರಾಮಾಣ್ಯವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತದೆ.

ರಾಕ್ಷಸಾಧಮನಾದ ರಾವಣನು ತನ್ನ ವಿನಾಶಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಮೈಥಿಲಿಯನ್ನು ಅಪಹರಿಸಿದನು — ಅನುಹ್ಲಾದನು ಪುಲೋಮನನ್ನು ವಂಚಿಸಿ ಅವನ ಮಗಳಾದ ಶಚಿಯನ್ನು ಅಪಹರಿಸಿದಂತೆ. ಈ ಉಪಮೆ ಅರ್ಥಪೂರ್ಣ — ಪುರಾಣದಲ್ಲಿ ಅನುಹ್ಲಾದನು ಶಚಿಯ ಅಪಹರಣದಿಂದ ನಾಶವಾದನು; ಹಾಗೆಯೇ ರಾವಣನೂ ನಾಶವಾಗುವನು ಎಂಬುದು ಸೂಚಿತ. ಶತ್ರುನಾಶಕನಾದ ಶತಕ್ರತು ಇಂದ್ರನು ಪೌಲೋಮಿಯ ದರ್ಪಿಷ್ಠ ತಂದೆಯನ್ನು ಕೊಂದಂತೆ, ನಾನೂ ಸ್ವಲ್ಪ ಕಾಲದಲ್ಲೇ ಹರಿತವಾದ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಆ ರಾವಣನನ್ನು ವಧಿಸುವೆನು. ಇದೇ ಹೊತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಧೂಳು ಎದ್ದಿತು; ಅದು ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಸಾವಿರ ಕಿರಣಗಳ ಸೂರ್ಯನ ಬಿಸಿಯಾದ ತೀವ್ರ ಪ್ರಭೆಯನ್ನು ಮುಚ್ಚಿತು. ಆ ಕತ್ತಲೆಯಿಂದ ಕಲುಷಿತವಾದ ದಿಕ್ಕುಗಳು ಕಲಕಿಹೋದುವು; ಬೆಟ್ಟ, ವನ, ಕಾಡುಗಳೊಡನೆ ಇಡೀ ಭೂಮಿಯೇ ನಡುಗಿತು. ರಾಮನ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಯಾದೊಡನೆಯೇ ಈ ನಿಮಿತ್ತ ಕಾಣಿಸಿತು — ವಾನರಸೇನೆಯ ಆಗಮನವೇ ಆ ಧೂಳು; ಅದು ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಯ ಸಾಕ್ಷಾತ್ ಸಾಧನದಂತೆ ಬಂದು ನಿಂತಿತು. ಶಚೀಹರಣದ ಕಥೆ ಪುರಾಣಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರಸಿದ್ಧ — ಹಿರಣ್ಯಕಶಿಪುವಿನ ತಮ್ಮನಾದ ಅನುಹ್ಲಾದನು ಇಂದ್ರಾಣಿಯನ್ನು ಅಪಹರಿಸಿ ನಾಶವಾದನು; ಅದರಿಂದ ರಾವಣನ ಮುಂದಿನ ಗತಿ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ. ‘ಆತ್ಮವಿನಾಶಾಯ’ (ತನ್ನ ವಿನಾಶಕ್ಕಾಗಿ) ಎಂಬ ಪದವೇ ಈ ಸರ್ಗದ ಬೀಜ — ದುಷ್ಕರ್ಮವು ಮಾಡಿದವನ ನಾಶಕ್ಕೇ ಕಾರಣವಾಗುತ್ತದೆ. ಧೂಳಿನಿಂದ ಸೂರ್ಯಪ್ರಭೆ ಮುಚ್ಚುವುದು, ದಿಕ್ಕುಗಳ ಕಲಕುವಿಕೆ, ಭೂಮಿಯ ಕಂಪನ — ಇವು ಮೂರೂ ಮಹತ್ತಾದ ಆಗಮನದ ಚಿಹ್ನೆಗಳು; ಇವುಗಳಿಂದ ಕೇಳುಗನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ವಿಸ್ಮಯ ಹುಟ್ಟುತ್ತದೆ. ಕಾವ್ಯದಲ್ಲಿ ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಸೇನೆಯ ಆಗಮನವನ್ನು ಮೊದಲು ಧೂಳಿನಿಂದ, ಆಮೇಲೆ ಶಬ್ದದಿಂದ, ಕೊನೆಗೆ ದರ್ಶನದಿಂದ ಸೂಚಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ — ಅದೇ ಕ್ರಮವನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ಅನುಸರಿಸಲಾಗಿದೆ. ‘ನಿಶಿತೈಃ ಶರೈಃ’ (ಹರಿತವಾದ ಬಾಣಗಳಿಂದ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ರಾಮನ ಆಯುಧವನ್ನೇ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಯ ಸಾಕ್ಷಿಯಂತೆ ಮುಂದಿಡಲಾಗಿದೆ.

ಅನಂತರ ಪರ್ವತರಾಜರಂತಿರುವ, ಹರಿತವಾದ ಕೋರೆಹಲ್ಲುಗಳುಳ್ಳ, ಮಹಾಬಲಶಾಲಿಗಳಾದ ಅಸಂಖ್ಯ ವಾನರರಿಂದ ಇಡೀ ಭೂಮಿಯೇ ಮುಚ್ಚಿಹೋಯಿತು. ರೆಪ್ಪೆ ಮುಚ್ಚಿ ತೆರೆಯುವಷ್ಟರಲ್ಲಿ, ನೂರಾರು ಕೋಟಿ ಪರಿವಾರವುಳ್ಳ ಆ ಯೂಥಪತಿಗಳಿಂದ — ನದಿಗಳ ಬಳಿ ವಾಸಿಸುವ, ಪರ್ವತವಾಸಿಗಳಾದ, ಸಮುದ್ರತೀರದ ಮಹಾಬಲಶಾಲಿಗಳಿಂದ, ಮೋಡದಂತೆ ಗರ್ಜಿಸುವ ವಾನರರಿಂದ, ಇತರ ವನವಾಸಿಗಳಿಂದ, ಬಾಲಸೂರ್ಯನ ಬಣ್ಣದವರಿಂದ, ಚಂದ್ರನಂತೆ ಬೆಳ್ಳಗಿರುವವರಿಂದ, ಕಮಲದ ಕೇಸರದ ಬಣ್ಣದವರಿಂದ, ಬಿಳಿಯರಿಂದ, ಚಿನ್ನದ ಬೆಟ್ಟದಲ್ಲಿ ಮನೆಮಾಡಿಕೊಂಡವರಿಂದ — ಎಲ್ಲವೂ ವ್ಯಾಪ್ತವಾಯಿತು. ನದೀವಾಸಿಗಳು, ಪರ್ವತವಾಸಿಗಳು, ಸಮುದ್ರತೀರವಾಸಿಗಳು, ವನವಾಸಿಗಳು — ಹೀಗೆ ವಾಸಸ್ಥಾನದ ಭೇದದಿಂದ ವರ್ಗೀಕರಣ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ; ಬಣ್ಣದ ಭೇದದಿಂದ ಕೆಂಪು, ಬೆಳ್ಳನೆಯ, ಹಳದಿ, ಬಿಳಿ ಎಂಬ ನಾಲ್ಕು ಬಗೆಗಳನ್ನು ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ. ‘ನಿಮೇಷಾಂತರಮಾತ್ರೇಣ’ (ರೆಪ್ಪೆ ಬಡಿಯುವಷ್ಟರಲ್ಲಿ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅವರ ವೇಗ ಅದ್ಭುತವೆಂಬುದು ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ — ಕಣ್ಣು ಮಿಟುಕಿಸುವಷ್ಟರಲ್ಲೇ ಇಡೀ ಭೂಮಿ ವಾನರರಿಂದ ಮುಚ್ಚಿಹೋಯಿತು. ‘ನಗೇಂದ್ರಸಂಕಾಶೈಃ’ (ಪರ್ವತರಾಜರಂತಿರುವವರಿಂದ) ಎಂಬ ಉಪಮೆಯಿಂದ ಅವರ ವಿಶಾಲತೆಯೂ, ‘ತೀಕ್ಷ್ಣದಂಷ್ಟ್ರೈಃ’ (ಹರಿತವಾದ ಕೋರೆಹಲ್ಲುಗಳುಳ್ಳವರಿಂದ) ಎಂಬುದರಿಂದ ಅವರ ಭೀಕರತೆಯೂ ವರ್ಣಿತವಾಗಿವೆ. ‘ಮೇಘನಿರ್ಹ್ರಾದೈಃ’ (ಮೋಡದಂತೆ ಗರ್ಜಿಸುವವರಿಂದ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ನಾದದ ಗಾಂಭೀರ್ಯ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ — ಕಾಣುವುದಕ್ಕಿಂತ ಮೊದಲೇ ಕೇಳುವುದರಿಂದ ಸೇನೆಯ ವಿಸ್ತಾರವನ್ನು ಊಹಿಸಬಹುದು. ‘ಹೇಮಕೃತಾಲಯಾಃ’ (ಚಿನ್ನದಲ್ಲಿ ಮನೆಮಾಡಿಕೊಂಡವರು) ಎಂದು ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟವರು ಸುವರ್ಣಪರ್ವತವಾಸಿಗಳು; ಹೀಗೆ ವಾಸಸ್ಥಾನದ ಭೇದ ಬಣ್ಣದ ಭೇದದೊಡನೆ ಹೊಂದಿಕೊಂಡಿದೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಪರ್ವತದ ಬಣ್ಣವೇ ಅಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುವವರ ಬಣ್ಣವೂ ಆಗುತ್ತದೆ ಎಂಬುದು ಕವಿಕಲ್ಪನೆ. ‘ಕೃತ್ಸ್ನಾ ಭೂಮಿಃ ಸಂಛಾದಿತಾ’ (ಇಡೀ ಭೂಮಿ ಮುಚ್ಚಲ್ಪಟ್ಟಿತು) ಎಂಬುದರಿಂದ ಅತಿಶಯವಾಗಿ ಸೇನೆಯ ವಿಸ್ತಾರ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ.

ಹತ್ತು ಸಾವಿರ ಕೋಟಿ ವಾನರರಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿದ ಶ್ರೀಮಂತನೂ ವೀರನೂ ಆದ ಶತಬಲಿಯೆಂಬ ವಾನರನು ಆಗ ಕಾಣಿಸಿಕೊಂಡನು. ಅನಂತರ ಚಿನ್ನದ ಬೆಟ್ಟದಂತೆ ಹೊಳೆಯುವ, ತಾರೆಯ ವೀರ್ಯವಂತನಾದ ತಂದೆಯು ಅನೇಕ ಸಾವಿರಾರು ಕೋಟಿಗಳೊಡನೆ ಕಾಣಿಸಿಕೊಂಡನು. ಹಾಗೆಯೇ ಇನ್ನೊಂದು ಸಾವಿರ ಕೋಟಿಯೊಡನೆ ರುಮೆಯ ತಂದೆಯಾದ, ಸುಗ್ರೀವನ ಮಾವನಾದ ಪ್ರಭುವು ಬಂದನು. ಕಮಲದ ಕೇಸರದ ಬಣ್ಣದ, ಬಾಲಸೂರ್ಯನಂತಹ ಮುಖದ, ಬುದ್ಧಿವಂತನಾದ, ವಾನರಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ, ಸಕಲ ವಾನರರಲ್ಲಿ ಉತ್ತಮನಾದ, ಅನೇಕ ಸಾವಿರಾರು ವಾನರರಿಂದ ಕೂಡಿದ, ಹನುಮಂತನ ತಂದೆಯಾದ ಶ್ರೀಮಂತ ಕೇಸರಿಯು ಕಾಣಿಸಿಕೊಂಡನು. ಇಲ್ಲಿ ಯೂಥಪತಿಗಳ ಹೆಸರುಗಳನ್ನು ಸಂಖ್ಯೆಗಳೊಡನೆ ಕ್ರಮವಾಗಿ ಎಣಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ; ಈ ಎಣಿಕೆ ಕಾವ್ಯದ ಒಂದು ಪ್ರಸಿದ್ಧ ರೂಪ — ಇದರಲ್ಲಿ ಸೇನೆಯ ವಿಸ್ತಾರ ಹೆಸರು ಮತ್ತು ಸಂಖ್ಯೆಗಳಿಂದ ವ್ಯಕ್ತವಾಗುತ್ತದೆ. ಸುಗ್ರೀವನ ಇಬ್ಬರು ಮಾವಂದಿರ ಉಲ್ಲೇಖದಿಂದ ಅವನ ಕುಟುಂಬಸಂಬಂಧಗಳೂ ಸೂಚಿತವಾಗಿವೆ. ತಾರೆಯ ತಂದೆ ಸುಷೇಣ, ಮತ್ತು ರುಮೆಯ ತಂದೆ — ಇಬ್ಬರು ವೃದ್ಧ ಯೂಥಪತಿಗಳೂ ತಮ್ಮತಮ್ಮ ಬಲಗಳೊಡನೆ ಬರುತ್ತಾರೆ; ಅದರಿಂದ ಸುಗ್ರೀವನ ಪ್ರತಿಷ್ಠೆ ಕುಟುಂಬದಲ್ಲಿಯೂ ರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿಯೂ ದೃಢವಾಗಿದೆ ಎಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತದೆ. ಕೇಸರಿಯ ಉಲ್ಲೇಖದಲ್ಲಿ ‘ಹನುಮಂತನ ತಂದೆ’ ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣವೇ ಅವನ ಪ್ರಸಿದ್ಧಿಗೆ ಕಾರಣ; ಮಗನ ಮಹಿಮೆಯಿಂದ ತಂದೆ ಖ್ಯಾತನಾಗುತ್ತಾನೆ ಎಂಬ ಈ ತಲೆಕೆಳಗಾದ ಕ್ರಮ ಇಲ್ಲಿ ರಮಣೀಯ. ‘ಪ್ರತ್ಯದೃಶ್ಯತ’ (ಕಾಣಿಸಿಕೊಂಡನು) ಎಂಬ ಕ್ರಿಯಾಪದವನ್ನು ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಬಳಸಲಾಗಿದೆ; ಅದರಿಂದ ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬ ಯೂಥಪತಿಯ ಪ್ರತ್ಯೇಕ ದರ್ಶನವೂ ಕ್ರಮವಾದ ಆಗಮನವೂ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತವೆ. ಶತಬಲಿಯ (ನೂರರ ಬಲವುಳ್ಳವನ) ಹೆಸರಿನಿಂದಲೇ ಅವನ ಬಲವನ್ನು ಊಹಿಸಬಹುದು.

ಗೋಲಾಂಗೂಲರ ಮಹಾರಾಜನಾದ, ಭಯಂಕರ ಪರಾಕ್ರಮದ ಗವಾಕ್ಷನು ಸಾವಿರ ಕೋಟಿ ವಾನರರಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿದು ಕಾಣಿಸಿಕೊಂಡನು. ಭಯಂಕರ ವೇಗದ ಕರಡಿಗಳ ನಾಯಕನಾದ, ಶತ್ರುನಾಶಕನಾದ ಧೂಮ್ರನು ಎರಡು ಸಾವಿರ ಕೋಟಿಗಳಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿದು ಬಂದನು. ಮಹಾಪರ್ವತಗಳಂತಿರುವ ಘೋರ ವಾನರರೊಡನೆ ಪನಸನೆಂಬ ಮಹಾವೀರ್ಯನಾದ ಯೂಥಪತಿ ಮೂರು ಕೋಟಿಗಳಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿದು ಬಂದನು. ಕಪ್ಪು ಕಾಡಿಗೆಯ ರಾಶಿಯಂತಿರುವ ನೀಲನೆಂಬ ಮಹಾಕಾಯ ಯೂಥಪತಿ ಹತ್ತು ಕೋಟಿಗಳಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿದು ಕಾಣಿಸಿಕೊಂಡನು. ಅನಂತರ ಚಿನ್ನದ ಬೆಟ್ಟದಂತೆ ಹೊಳೆಯುವ ಗವಯನೆಂಬ ಮಹಾವೀರ್ಯ ಯೂಥಪತಿ ಐದು ಕೋಟಿಗಳಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿದು ಬಂದನು. ಬಲಶಾಲಿಯಾದ ದರೀಮುಖನೆಂಬ ಯೂಥಪತಿ ಸಾವಿರ ಕೋಟಿಗಳಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿದು ಸುಗ್ರೀವನ ಬಳಿ ಬಂದು ನಿಂತನು. ಅಶ್ವಿನೀದೇವತೆಗಳ ಪುತ್ರರಾದ, ಮಹಾಬಲಶಾಲಿಗಳಾದ ಮೈಂದ ಮತ್ತು ದ್ವಿವಿದರಿಬ್ಬರೂ ಕೋಟಿಕೋಟಿ ಸಾವಿರ ವಾನರರೊಡನೆ ಕಾಣಿಸಿಕೊಂಡರು. ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬ ಯೂಥಪತಿಯ ಬಣ್ಣ, ಬಲ, ಅನುಚರರ ಸಂಖ್ಯೆಯನ್ನು ಪ್ರತ್ಯೇಕವಾಗಿ ನಿರ್ದೇಶಿಸಲಾಗಿದೆ — ಈ ವ್ಯವಸ್ಥಿತ ಎಣಿಕೆ ಸೇನೆಯ ಶಿಸ್ತನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ಗವಾಕ್ಷನು ಗೋಲಾಂಗೂಲರ ನಾಯಕ, ಧೂಮ್ರನು ಕರಡಿಗಳ ನಾಯಕ — ಆದ್ದರಿಂದ ವಾನರರಲ್ಲದ ಇತರ ಜಾತಿಗಳೂ ಈ ಸೇನೆಯಲ್ಲಿವೆ ಎಂಬುದು ಸ್ಪಷ್ಟ. ನೀಲನಿಗೆ ಕಾಡಿಗೆಯ ರಾಶಿಯ ಉಪಮೆ, ಗವಯನಿಗೆ ಚಿನ್ನದ ಬೆಟ್ಟದ ಉಪಮೆ, ಪನಸನಿಗೆ ಮಹಾಪರ್ವತದ ಉಪಮೆ — ಬಣ್ಣಗಳಿಂದಲೂ ಆಕಾರಗಳಿಂದಲೂ ಅವರು ಒಬ್ಬರಿಂದೊಬ್ಬರು ಭಿನ್ನರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಮೈಂದ-ದ್ವಿವಿದರು ಅಶ್ವಿನೀದೇವತೆಗಳ ಪುತ್ರರು ಎಂಬುದರಿಂದ ಅವರ ದೇವಾಂಶದ ಜನ್ಮ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ; ಅವರ ಸಂಖ್ಯೆ ‘ಕೋಟಿಕೋಟಿಸಹಸ್ರಮ್’ (ಕೋಟಿಕೋಟಿ ಸಾವಿರ) ಎಂದು ಎಲ್ಲಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚಿನದು. ದರೀಮುಖನಾದರೋ ಸುಗ್ರೀವನ ಸಮೀಪದಲ್ಲೇ ನಿಂತನು; ಇದು ವಿಶ್ವಾಸಪಾತ್ರತೆಯ ಚಿಹ್ನೆ. ಪನಸ, ನೀಲ, ಗವಯರ ಹೆಸರುಗಳು ಮುಂದೆ ಯುದ್ಧಕಾಂಡದಲ್ಲಿಯೂ ಮತ್ತೆ ಕೇಳಿಬರುತ್ತವೆ.

ಬಲಶಾಲಿಯೂ ವೀರನೂ ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿಯೂ ಆದ ಗಜನು ಮೂರು ಕೋಟಿಗಳಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿದು ಸುಗ್ರೀವನ ಬಳಿಗೆ ಬಂದನು. ಕರಡಿಗಳ ರಾಜನಾದ, ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿಯಾದ, ಜಾಂಬವಂತನೆಂಬ ಹೆಸರಿನವನು ಹತ್ತು ಕೋಟಿಗಳಿಂದ ಆವೃತನಾಗಿ ಸುಗ್ರೀವನ ಅಧೀನದಲ್ಲಿ ನಿಂತನು. ತೇಜಸ್ವಿಯಾದ ರುಮಣನೆಂಬ ಬಲಶಾಲಿ ಪರಾಕ್ರಮಿಗಳಾದ ವಾನರರಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿದು, ನೂರು ಕೋಟಿಗಳಿಂದ ಕೂಡಿ ಬೇಗನೆ ಬಂದನು. ಅನಂತರ ಸಾವಿರ ಕೋಟಿಗಳ ಸಾವಿರ ಮತ್ತು ನೂರು ವಾನರರು ಹಿಂಬಾಲಿಸುತ್ತಿರಲು ಗಂಧಮಾದನನು ಬಂದನು. ಅನಂತರ ಸಾವಿರ ಪದ್ಮಗಳೂ ನೂರು ಶಂಕುಗಳೂ ಆದ ವಾನರರಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿದು, ತಂದೆಗೆ ಸಮಾನ ಪರಾಕ್ರಮಿಯಾದ ಯುವರಾಜ ಅಂಗದನು ಬಂದನು. ಅನಂತರ ನಕ್ಷತ್ರದಂತೆ ಹೊಳೆಯುವ ತಾರನು ಭಯಂಕರ ಪರಾಕ್ರಮದ ಐದು ಕೋಟಿ ವಾನರರೊಡನೆ ದೂರದಲ್ಲಿ ಕಾಣಿಸಿಕೊಂಡನು. ಜಾಂಬವಂತನು ಕರಡಿಗಳ ರಾಜನೆಂಬುದನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ; ಅಂಗದನಿಗೆ ‘ಪಿತುಸ್ತುಲ್ಯಪರಾಕ್ರಮಃ’ (ತಂದೆಗೆ ಸಮಾನ ಪರಾಕ್ರಮಿ) ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣದಿಂದ ವಾಲಿಯ ನೆನಪು ಎಚ್ಚರಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ತಾರೆಯ (ನಕ್ಷತ್ರದ) ಹೆಸರಿನಿಂದ ತಾರನ ಕಾಂತಿಯನ್ನು ಹೋಲಿಸಲಾಗಿದೆ. ಜಾಂಬವಂತನಿಗೆ ‘ಸುಗ್ರೀವಸ್ಯ ವಶೇ ಸ್ಥಿತಃ’ (ಸುಗ್ರೀವನ ಅಧೀನದಲ್ಲಿ ನಿಂತವನು) ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣದಿಂದ ಅವನ ವಿನಯ ತೋರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ — ವೃದ್ಧನಾದ ಕರಡಿರಾಜನೂ ತರುಣನಾದ ವಾನರರಾಜನ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಅನುಸರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಗಂಧಮಾದನನ ಸಂಖ್ಯೆ ‘ಸಾವಿರ ಕೋಟಿಗಳ ಸಾವಿರ ಮತ್ತು ನೂರು’ ಎಂದು ಅತಿವಿಸ್ತಾರವಾದುದು; ಅಂಗದನದಾದರೋ ‘ಸಾವಿರ ಪದ್ಮ, ನೂರು ಶಂಕು’ ಎಂಬ ಮಹಾಸಂಖ್ಯೆಗಳಿಂದ ಎಣಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ. ಈ ಸಂಖ್ಯೆಗಳಿಂದ ಗಣಿತದ ಫಲವನ್ನು ಅಪೇಕ್ಷಿಸಲಾಗಿಲ್ಲ, ಅಪರಿಮೇಯತೆಯೇ ಧ್ವನಿಸುತ್ತದೆ — ಕೇಳುಗನು ಸಂಖ್ಯೆಯನ್ನು ಎಣಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ವಿಸ್ಮಯವನ್ನೇ ಅನುಭವಿಸುತ್ತಾನೆ. ತಾರನಿಗೆ ‘ದೂರತಃ ಪರ್ಯದೃಶ್ಯತ’ (ದೂರದಲ್ಲಿ ಕಾಣಿಸಿಕೊಂಡನು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ದರ್ಶನದ ಕ್ರಮವನ್ನೂ ಸೂಕ್ಷ್ಮವಾಗಿ ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ.

ಇಂದ್ರಜಾನುವೆಂಬ ಪ್ರಾಜ್ಞನಾದ ವೀರ ಯೂಥಪತಿ, ಹನ್ನೊಂದು ಕೋಟಿಗಳ ಒಡೆಯನು, ಅವರಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿದು ಕಾಣಿಸಿಕೊಂಡನು. ಅನಂತರ ಬಾಲಸೂರ್ಯನಂತೆ ಹೊಳೆಯುವ ರಂಭನು ಹತ್ತು ಸಾವಿರ, ಸಾವಿರ ಮತ್ತು ನೂರು ವಾನರರಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿದು ಬಂದನು. ಅನಂತರ ಯೂಥಪತಿಯೂ ವೀರನೂ ಬಲಶಾಲಿಯೂ ಆದ ದುರ್ಮುಖನೆಂಬ ವಾನರನು ಎರಡು ಕೋಟಿಗಳಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿದು ಕಾಣಿಸಿಕೊಂಡನು. ಕೈಲಾಸಶಿಖರದ ಆಕಾರದ, ಭಯಂಕರ ಪರಾಕ್ರಮದ ಸಾವಿರ ಕೋಟಿ ವಾನರರಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿದು ಹನುಮಂತನು ಕಾಣಿಸಿಕೊಂಡನು. ಮಹಾವೀರ್ಯನಾದ ನಳನೂ ಮರಗಳಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುವ ವಾನರರಿಂದ — ನೂರು ಕೋಟಿ, ಸಾವಿರ ಮತ್ತು ನೂರರಿಂದ — ಸುತ್ತುವರಿದು ಬಂದನು. ಅನಂತರ ಶ್ರೀಮಂತನಾದ ದಧಿಮುಖನು ಹತ್ತು ಕೋಟಿಗಳಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿದು ಗರ್ಜಿಸುತ್ತಾ ಮಹಾತ್ಮನಾದ ಸುಗ್ರೀವನ ಬಳಿಗೆ ಬಂದನು. ಹನುಮಂತನ ಹೆಸರನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ಇತರರ ನಡುವೆಯೇ ಎಣಿಸಲಾಗಿದೆ, ಪ್ರತ್ಯೇಕ ಪ್ರಾಧಾನ್ಯದಿಂದಲ್ಲ — ಅವನ ಮಹಿಮೆಯಾದರೋ ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಟವಾಗುವುದು. ಹನುಮಂತನ ವಾನರರನ್ನು ಕೈಲಾಸಶಿಖರದ ಆಕಾರದವರೆಂದು, ಅಂದರೆ ಬಿಳಿಯ ಬಣ್ಣದವರೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ; ಇದು ಹಿಂದೆ ಹೇಳಿದ ಬಣ್ಣಗಳ ವೈವಿಧ್ಯಕ್ಕೆ ಹೊಂದಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ನಳನು ಮರಗಳಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುವವರಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿದಿದ್ದಾನೆ — ಮುಂದೆ ಸೇತುವೆಯನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸುವವನು ಅವನೇ ಎಂಬುದನ್ನು ರಾಮಾಯಣದ ಕೇಳುಗನು ನೆನೆಯುತ್ತಾನೆ. ದಧಿಮುಖನು ‘ಅಭಿನದನ್’ (ಗರ್ಜಿಸುತ್ತಾ) ಬರುತ್ತಾನೆ; ಇದು ವಾನರರ ಸ್ವಾಭಾವಿಕ ಹರ್ಷವನ್ನು ಸೂಚಿಸುವ ಗರ್ಜನೆ. ಇಂದ್ರಜಾನುವಿಗೆ ‘ಕವಿಃ’ ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣದಿಂದ ಅವನು ಪ್ರಾಜ್ಞನೆಂಬುದು ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ, ಛಂದಸ್ಸನ್ನು ಬಲ್ಲವನೆಂದಲ್ಲ. ರಂಭನು ಬಾಲಸೂರ್ಯನಂತೆ ಹೊಳೆಯುವವನೆಂಬುದರಿಂದ ಕೆಂಬಣ್ಣ ಮತ್ತೆ ನೆನಪಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ.

ಶರಭ, ಕುಮುದ, ವಹ್ನಿ, ರಂಹ ಎಂಬ ವಾನರರು, ಇವರೂ ಇನ್ನೂ ಅನೇಕರೂ ಇಚ್ಛಾನುಸಾರ ರೂಪ ಧರಿಸಬಲ್ಲ ವಾನರ ಯೂಥಪತಿಗಳು ಇಡೀ ಭೂಮಿಯನ್ನೂ ಪರ್ವತಗಳನ್ನೂ ವನಗಳನ್ನೂ ಆವರಿಸಿ ಬಂದರು — ಅವರ ಸಂಖ್ಯೆಗೆ ಮಿತಿಯೇ ಇಲ್ಲ. ಭೂಮಿಯ ಮೇಲಿನ ಎಲ್ಲ ವಾನರರೂ ಬಂದು ನೆಲೆಸಿದರು; ಹಾರುತ್ತಾ, ನೆಗೆಯುತ್ತಾ, ಗರ್ಜಿಸುತ್ತಾ ವಾನರರು ಸೂರ್ಯನನ್ನು ಮೋಡಗಳ ಸಮೂಹ ಸುತ್ತುವರಿಯುವಂತೆ ಸುಗ್ರೀವನನ್ನು ಸುತ್ತುವರಿದರು. ಬಹುವಿಧ ಶಬ್ದಗಳನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾ, ಶ್ರೇಷ್ಠರೂ ಬಾಹುಬಲಶಾಲಿಗಳೂ ಆದ ಅವರು ವಾನರೇಂದ್ರನಾದ ಸುಗ್ರೀವನಿಗೆ ತಲೆಬಾಗಿ ತಮ್ಮ ಆಗಮನವನ್ನು ನಿವೇದಿಸಿದರು. ‘ಸೂರ್ಯಮಭ್ರಗಣಾ ಇವ’ (ಸೂರ್ಯನನ್ನು ಮೋಡಗಳ ಸಮೂಹದಂತೆ) ಎಂಬ ಉಪಮೆಯಿಂದ ಸುಗ್ರೀವನನ್ನು ಸೂರ್ಯನಂತೆಯೂ ವಾನರರನ್ನು ಮೋಡಗಳ ಸಮೂಹದಂತೆಯೂ ಚಿತ್ರಿಸಲಾಗಿದೆ — ಮೋಡಗಳು ಸೂರ್ಯನ ಸುತ್ತ ಸಂಚರಿಸುವಂತೆ ಅವರು ರಾಜನನ್ನು ಸುತ್ತುವರಿಯುತ್ತಾರೆ. ತಲೆಗಳಿಂದ ನಿವೇದಿಸುವುದು ಎಂದರೆ ಪ್ರಣಾಮಪೂರ್ವಕವಾದ ಆತ್ಮನಿವೇದನೆ. ‘ಯೇಷಾಂ ಸಂಖ್ಯಾ ನ ವಿದ್ಯತೇ’ (ಅವರ ಸಂಖ್ಯೆಯೇ ಇಲ್ಲ) ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ ಕವಿ ತಾನೇ ಎಣಿಕೆಯನ್ನು ಕೈಬಿಡುತ್ತಾನೆ — ಎಷ್ಟು ಎಣಿಸಲಾಯಿತೋ ಅಷ್ಟನ್ನು ಮಾತ್ರ ಹೆಸರಿನಿಂದ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ, ಉಳಿದುದು ಅಪರಿಮೇಯ. ‘ಆಗತಾಶ್ಚ ನಿವಿಷ್ಟಾಶ್ಚ’ (ಬಂದರು, ನೆಲೆಸಿದರು) ಎಂಬ ಎರಡು ಪದಗಳಿಂದ ಎರಡು ಕ್ರಿಯೆಗಳು ಸೂಚಿತವಾಗಿವೆ — ಆಗಮನ, ಅನಂತರ ಯಥಾಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ನೆಲೆಗೊಳ್ಳುವಿಕೆ; ಸೇನೆಯ ವ್ಯವಸ್ಥೆ ಇಲ್ಲಿಂದಲೇ ಆರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ನಲವತ್ತನೆಯ ಶ್ಲೋಕವು ಆರು ಪಾದಗಳದ್ದು; ಇದರಲ್ಲಿ ಮೂರು ಅರ್ಧಗಳನ್ನು ಒಂದೇ ಸಂಖ್ಯೆಯಡಿ ಸೇರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಶರಭ, ಕುಮುದ, ವಹ್ನಿ, ರಂಹರ ಹೆಸರುಗಳನ್ನು ಕೇವಲ ಎಣಿಸಲಾಗಿದೆ, ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿ ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿಲ್ಲ.

ಇತರ ವಾನರಶ್ರೇಷ್ಠರು ಯಥೋಚಿತವಾಗಿ ಬಂದು ಸುಗ್ರೀವನನ್ನು ಸೇರಿ ಆಗ ಕೈಮುಗಿದು ನಿಂತರು. ಧರ್ಮಜ್ಞನಾದ ಸುಗ್ರೀವನು ತ್ವರೆಯಿಂದ ಆ ಎಲ್ಲ ವಾನರಶ್ರೇಷ್ಠರನ್ನೂ ರಾಮನಿಗೆ ನಿವೇದಿಸಿ, ಕೈಮುಗಿದು ನಿಂತು ಮಾತನಾಡಿದನು. ಅನಂತರ ಸೇನೆಯ ಬಲವನ್ನು ಬಲ್ಲ ಅವನು ಪರ್ವತದ ಝರಿಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಎಲ್ಲ ವನಗಳಲ್ಲಿಯೂ ವಾನರನಾಯಕರ ಸೈನ್ಯಗಳನ್ನು ವಿಧಿಪೂರ್ವಕವಾಗಿ, ಅವರಿಗೆ ಸುಖವಾಗುವಂತೆ ನೆಲೆಗೊಳಿಸಿ, ಸೇನೆಯನ್ನು ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳಲು ಸಮರ್ಥನಾದನು — ಸೇನೆಯನ್ನು ಯಥಾಯೋಗ್ಯವಾಗಿ ನೆಲೆಗೊಳಿಸುವುದೇ ಸೇನಾಪತಿಯ ಮೊದಲ ಕರ್ಮ. ಈ ನಲವತ್ತನಾಲ್ಕನೆಯ ಶ್ಲೋಕವು ದೀರ್ಘವೃತ್ತದಲ್ಲಿ ರಚಿತವಾಗಿದೆ. ‘ಬಲಜ್ಞಃ’ (ಸೇನೆಯ ಬಲವನ್ನು ಬಲ್ಲವನು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಸುಗ್ರೀವನ ಸೇನಾನಾಯಕತ್ವ ಪ್ರಶಂಸಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ — ತನ್ನ ಬಲದ ಪ್ರಮಾಣವನ್ನು ಬಲ್ಲವನೇ ಅದನ್ನು ಸರಿಯಾಗಿ ನಿಯೋಜಿಸಬಲ್ಲನು. ‘ಯಥಾಸುಖಮ್’ (ಸುಖವಾಗುವಂತೆ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಸೇನೆಗೆ ಕ್ಲೇಶವಾಗದಂತೆ ನೋಡಿಕೊಳ್ಳುವುದು ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ — ನಾಯಕನು ತನ್ನ ಸೈನ್ಯದ ಸುಖವನ್ನೂ ಚಿಂತಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ವಿಧಿವತ್’ (ವಿಧಿಪೂರ್ವಕವಾಗಿ) ಎಂಬುದು ಶಾಸ್ತ್ರಾನುಸಾರವಾದ ವ್ಯವಸ್ಥೆ. ಹೀಗೆ ಈ ಸರ್ಗವು ಸೇನಾಸಮಾಗಮದಿಂದ ಆರಂಭವಾಗಿ ಸೇನೆಯ ನೆಲೆಗೊಳಿಸುವಿಕೆಯಿಂದ ಮುಗಿಯುತ್ತದೆ; ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಸುಗ್ರೀವನು ವಾನರರನ್ನು ದಿಕ್ಕುಗಳಿಗೆ ಕಳುಹಿಸಲು ಆರಂಭಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಪ್ರಾಂಜಲಿಃ ಸ್ಥಿತಃ ಅಬ್ರವೀತ್’ (ಕೈಮುಗಿದು ನಿಂತು ಹೇಳಿದನು) ಎಂಬುದರಿಂದ ಸುಗ್ರೀವನ ವಿನಯ ಮತ್ತೊಮ್ಮೆ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ.

ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞുകൊണ്ടിരുന്ന സുഗ്രീവനെ ധർമം പാലിക്കുന്നവരിൽ ശ്രേഷ്ഠനായ രാമൻ ഇരുകൈകളുംകൊണ്ട് ആലിംഗനം ചെയ്ത്, കൈകൂപ്പിനിന്ന അവനോടു മറുപടി പറഞ്ഞു. ഇന്ദ്രൻ മഴ പെയ്യിക്കുന്നത് അത്ഭുതമല്ല; ആയിരം കിരണങ്ങളുള്ള സൂര്യൻ ആകാശത്തെ ഇരുട്ടില്ലാത്തതാക്കുന്നതും അത്ഭുതമല്ല; ചന്ദ്രൻ തന്റെ പ്രഭകൊണ്ടു രാത്രിയെ നിർമലമാക്കുന്നതും ആശ്ചര്യമല്ല; പരന്തപാ, നിന്നെപ്പോലൊരാൾ മിത്രങ്ങൾക്കു പ്രീതി ചെയ്യുന്നതും ഒട്ടും അത്ഭുതമല്ല. സ്വഭാവസിദ്ധമായ കർമം ആശ്ചര്യജനകമല്ല എന്നതാണ് ഈ അലങ്കാരം — സജ്ജനത്തിന്റെ ഉപകാരം അവന്റെ സ്വഭാവംതന്നെയാണ്, വിശേഷമായ ഒന്നല്ല. സൗമ്യാ, നിന്നിലുള്ള ശോഭനമായതൊന്നും അത്ഭുതമല്ല; നീ എപ്പോഴും പ്രിയം പറയുന്നവനാണെന്ന് എനിക്കറിയാം. നീ നാഥനായുള്ള ഞാൻ യുദ്ധത്തിൽ എല്ലാ ശത്രുക്കളെയും ജയിക്കും; നീതന്നെയാണ് എന്റെ സുഹൃത്തും മിത്രവും; നീ സഹായം ചെയ്യേണ്ടതാണ്. ഇങ്ങനെ രാമൻ സ്തുതികൊണ്ടു മിത്രത്തിന്റെ ഉത്സാഹം വർധിപ്പിക്കുന്നു; യാചനയും സ്നേഹത്തോടെതന്നെ ചെയ്യുന്നു. ഇന്ദ്രൻ, ചന്ദ്രൻ, സൂര്യൻ എന്നീ മൂന്നു മഹാന്മാരുടെ ദൃഷ്ടാന്തങ്ങളാൽ സുഗ്രീവൻ അവരുടെതന്നെ നിരയിൽ സ്ഥാപിക്കപ്പെടുന്നു — ഇതു പ്രശംസയുടെ സൂക്ഷ്മരൂപമാണ്. ‘സുഹൃത്, മിത്രം’ എന്ന രണ്ടു പദങ്ങളുടെ പ്രയോഗവും അർഥവത്താണ് — സുഹൃത്ത് ഹിതം കാംക്ഷിക്കുന്നവൻ, മിത്രമാകട്ടെ സ്നേഹബന്ധമുള്ളവൻ; രണ്ടും സുഗ്രീവനിലുണ്ട്. ‘സാഹായ്യം കർതും അർഹസി’ (സഹായം ചെയ്യേണ്ടതാണ്) എന്നത് ആജ്ഞയല്ല, അപേക്ഷതന്നെയാണ്; രാമൻ ബലവാനായിട്ടും വിനയത്തോടെ യാചിക്കുന്നു. മുമ്പു ബാലിയാൽ നാടുകടത്തപ്പെട്ടവൻ ഇപ്പോൾ രാമന്റെ യുദ്ധസഹായിയാണ് — ഈ ഭാഗ്യപരിവർത്തനം ഇവിടെ ശ്രദ്ധിക്കണം. ‘ധർമഭൃതാം വരഃ’ (ധർമം പാലിക്കുന്നവരിൽ ശ്രേഷ്ഠൻ) എന്ന രാമന്റെ വിശേഷണം അവന്റെ വാക്കുകളുടെ പ്രാമാണ്യം സ്ഥാപിക്കുന്നു.

അനുഹ്ലാദൻ പൗലോമിയായ ശചിയെ വഞ്ചിച്ച് അപഹരിച്ചതുപോലെ, രാക്ഷസാധമനായ രാവണൻ സ്വന്തം വിനാശത്തിനുവേണ്ടിത്തന്നെയാണ് മൈഥിലിയെ അപഹരിച്ചത്. ഈ ഉപമ അർഥവത്താണ് — പുരാണത്തിൽ അനുഹ്ലാദൻ ശചിയെ അപഹരിച്ചതുകൊണ്ട് നശിച്ചു; അതുപോലെതന്നെ രാവണനും നശിക്കും എന്നു സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ശത്രുനാശകനായ ശതക്രതു (ഇന്ദ്രൻ) പൗലോമിയുടെ ഗർവിഷ്ഠനായ പിതാവിനെ കൊന്നതുപോലെ, അധികം താമസിയാതെ ഞാൻ മൂർച്ചയുള്ള ശരങ്ങൾകൊണ്ട് ആ രാവണനെ വധിക്കും. ഇതിനിടയിൽതന്നെ ഒരു പൊടിപടലം ഉയർന്നുവന്നു; അത് ആകാശത്തിൽ ആയിരം കിരണങ്ങളുള്ള സൂര്യന്റെ ചൂടുള്ള തീവ്രപ്രഭയെ മൂടി. ആ ഇരുട്ടുകൊണ്ടു ദുഷിതമായ ദിക്കുകൾ കലങ്ങി; പർവതങ്ങളും വനങ്ങളും കാടുകളുമുള്ള ഭൂമി മുഴുവൻ ഇളകി. രാമന്റെ പ്രതിജ്ഞയ്ക്കു തൊട്ടുപിന്നാലെയാണ് ഈ നിമിത്തം ഉണ്ടായത് — വാനരസൈന്യത്തിന്റെ വരവാണ് ആ പൊടി; പ്രതിജ്ഞയുടെ സാക്ഷാൽ സാധനംതന്നെ വന്നെത്തിയതുപോലെ. ശചീഹരണകഥ പുരാണങ്ങളിൽ പ്രസിദ്ധമാണ് — ഹിരണ്യകശിപുവിന്റെ സഹോദരനായ അനുഹ്ലാദൻ ഇന്ദ്രാണിയെ അപഹരിച്ചു നശിച്ചു; അതിലൂടെ രാവണന്റെ വരാനിരിക്കുന്ന ഗതി സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. ‘ആത്മവിനാശായ’ (സ്വന്തം വിനാശത്തിനായി) എന്ന പദംതന്നെയാണ് സർഗത്തിന്റെ ബീജം — ദുഷ്കർമം ചെയ്യുന്നവന്റെതന്നെ നാശത്തിനു കാരണമാകുന്നു. പൊടികൊണ്ടു സൂര്യപ്രഭ മറയൽ, ദിക്കുകളുടെ കലക്കം, ഭൂമിയുടെ കമ്പനം — ഈ മൂന്നും ഒരു മഹത്തായ വരവിന്റെ ലക്ഷണങ്ങളാണ്; അവയിലൂടെ ശ്രോതാവിന്റെ മനസ്സിൽ വിസ്മയം ഉളവാക്കുന്നു. കാവ്യത്തിൽ സാധാരണ സൈന്യത്തിന്റെ വരവ് ആദ്യം പൊടികൊണ്ടും പിന്നെ ശബ്ദംകൊണ്ടും ഒടുവിൽ ദർശനംകൊണ്ടും സൂചിപ്പിക്കുന്നു — ആ ക്രമംതന്നെയാണ് ഇവിടെ പിന്തുടരുന്നത്. ‘നിശിതൈഃ ശരൈഃ’ (മൂർച്ചയുള്ള ശരങ്ങൾകൊണ്ട്) എന്ന പദംകൊണ്ട് രാമന്റെ ആയുധംതന്നെ പ്രതിജ്ഞയുടെ സാക്ഷിയെന്നപോലെ അവതരിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു.

പിന്നെ പർവതരാജന്മാരെപ്പോലെയുള്ളവരും മൂർച്ചയുള്ള ദംഷ്ട്രകളുള്ളവരും മഹാബലരും എണ്ണമറ്റവരുമായ വാനരന്മാരെക്കൊണ്ടു ഭൂമി മുഴുവൻ മൂടപ്പെട്ടു. ഒരു കണ്ണിമയ്ക്കുന്ന നേരംകൊണ്ട് — നൂറുകോടി പരിവാരങ്ങളുള്ള ആ വാനരയൂഥപന്മാരാലും, നദീതീരവാസികളും പർവതവാസികളും സമുദ്രതീരവാസികളുമായ മഹാബലരാലും, മേഘംപോലെ ഗർജിക്കുന്ന വാനരന്മാരാലും മറ്റു വനവാസികളാലും, ഉദയസൂര്യന്റെ നിറമുള്ളവരും ചന്ദ്രനെപ്പോലെ വെളുത്തവരും താമരയുടെ കേസരത്തിന്റെ നിറമുള്ളവരും വെളുത്തവരും സ്വർണപർവതത്തിൽ വാസമുറപ്പിച്ചവരുമായ വാനരന്മാരാലും — എല്ലാം വ്യാപിക്കപ്പെട്ടു. നദീവാസികൾ, പർവതവാസികൾ, സമുദ്രതീരവാസികൾ, വനവാസികൾ — ഇങ്ങനെ വാസസ്ഥലഭേദമനുസരിച്ചു വർഗീകരണം ചെയ്തിരിക്കുന്നു; വർണഭേദമനുസരിച്ച് ചുവന്നവർ, വെളുത്തവർ, മഞ്ഞനിറമുള്ളവർ, വെൺമയുള്ളവർ എന്നിങ്ങനെ നാലുവിധവും കാണിച്ചിരിക്കുന്നു. ‘നിമേഷാന്തരമാത്രേണ’ (ഒരു കണ്ണിമയ്ക്കുന്ന നേരംകൊണ്ട്) എന്ന പദംകൊണ്ട് അവരുടെ വേഗം അത്ഭുതകരമാണെന്നു സൂചിപ്പിക്കുന്നു — കണ്ണിമയ്ക്കുന്ന മാത്രയിൽ ഭൂമി മുഴുവൻ വാനരന്മാരാൽ മൂടപ്പെട്ടു. ‘നഗേന്ദ്രസങ്കാശൈഃ’ (പർവതരാജന്മാരെപ്പോലെയുള്ളവർ) എന്ന ഉപമകൊണ്ട് അവരുടെ വിശാലതയും ‘തീക്ഷ്ണദംഷ്ട്രൈഃ’ (മൂർച്ചയുള്ള ദംഷ്ട്രകളുള്ളവർ) എന്നതുകൊണ്ട് അവരുടെ ഭീഷണതയും വർണിക്കുന്നു. ‘മേഘനിർഹ്രാദൈഃ’ (മേഘംപോലെ ഗർജിക്കുന്നവർ) എന്ന പദംകൊണ്ട് നാദത്തിന്റെ ഗാംഭീര്യം പറയുന്നു — കാണുന്നതിനുമുമ്പുതന്നെ കേൾവികൊണ്ട് സൈന്യത്തിന്റെ വിസ്താരം ഊഹിക്കാം. ‘ഹേമകൃതാലയാഃ’ എന്നു പറഞ്ഞവർ സ്വർണപർവതവാസികളാണ്; ഇങ്ങനെ വാസസ്ഥലഭേദം വർണഭേദവുമായി ചേരുന്നു; കാരണം പർവതത്തിന്റെ നിറം അവിടെ വസിക്കുന്നവരുടെയും നിറംപോലെയാകുന്നു എന്നതു കവികല്പനയാണ്. ‘കൃത്സ്നാ ഭൂമിഃ സഞ്ഛാദിതാ’ (ഭൂമി മുഴുവൻ മൂടപ്പെട്ടു) എന്നതുകൊണ്ട് അതിശയോക്തിയോടെ സൈന്യത്തിന്റെ വിസ്താരം പറഞ്ഞിരിക്കുന്നു.

അപ്പോൾ പതിനായിരം കോടികളാൽ ചുറ്റപ്പെട്ട്, ശ്രീമാനും വീരനുമായ ശതബലി എന്ന വാനരൻ പ്രത്യക്ഷനായി. പിന്നെ സ്വർണപർവതംപോലെ ശോഭിക്കുന്ന, താരയുടെ വീര്യവാനായ പിതാവ് അനേകായിരം കോടികളോടൊപ്പം പ്രത്യക്ഷനായി. അതുപോലെ വേറെ ആയിരം കോടികളോടുകൂടി രുമയുടെ പിതാവും സുഗ്രീവന്റെ ശ്വശുരനുമായ പ്രഭു വന്നെത്തി. താമരയുടെ കേസരംപോലെയുള്ളവനും ഉദയസൂര്യനെപ്പോലെ മുഖമുള്ളവനും ബുദ്ധിമാനും വാനരശ്രേഷ്ഠനും എല്ലാ വാനരന്മാരിലും ഉത്തമനുമായ, ഹനുമാന്റെ പിതാവായ ശ്രീമാൻ കേസരി അനേകായിരം വാനരന്മാരോടൊപ്പം പ്രത്യക്ഷനായി. ഇവിടെ യൂഥപന്മാരുടെ പേരുകൾ സംഖ്യകളോടൊപ്പം ക്രമമായി എണ്ണുന്നു; ഈ എണ്ണൽ കാവ്യത്തിലെ ഒരു പ്രസിദ്ധരൂപമാണ്; അതിൽ പേരുകളിലൂടെയും സംഖ്യകളിലൂടെയും സൈന്യത്തിന്റെ വിസ്താരം വ്യഞ്ജിപ്പിക്കുന്നു. സുഗ്രീവന്റെ രണ്ടു ശ്വശുരന്മാരെയും പരാമർശിക്കുന്നതിലൂടെ അവന്റെ കുടുംബബന്ധങ്ങളും സൂചിപ്പിക്കുന്നു. താരയുടെ പിതാവ് സുഷേണൻ, പിന്നെ രുമയുടെ പിതാവ് — വൃദ്ധരായ ഈ രണ്ടു യൂഥപന്മാരും തങ്ങളുടെ സൈന്യങ്ങളോടൊപ്പം വരുന്നു; അതിൽനിന്നു സുഗ്രീവന്റെ പ്രതിഷ്ഠ കുടുംബത്തിലും രാജ്യത്തിലും ദൃഢമാണെന്നറിയാം. കേസരിയെ പരാമർശിക്കുമ്പോൾ ‘ഹനുമാന്റെ പിതാവ്’ എന്ന വിശേഷണംതന്നെയാണ് അവന്റെ പ്രസിദ്ധിക്കു കാരണം; പുത്രന്റെ മാഹാത്മ്യംകൊണ്ടു പിതാവ് അറിയപ്പെടുന്നു എന്ന ഈ വിപരീതക്രമം ഇവിടെ രമണീയമാണ്. ‘പ്രത്യദൃശ്യത’ (പ്രത്യക്ഷനായി) എന്ന ക്രിയാപദം വീണ്ടും വീണ്ടും പ്രയോഗിക്കുന്നു; അതിലൂടെ ഓരോ യൂഥപനെയും പ്രത്യേകം കാണുന്നതും ക്രമമായി അവർ വരുന്നതും സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ശതബലിയുടെ പേരിൽനിന്നുതന്നെ (നൂറിന്റെ ബലമുള്ളവൻ) അവന്റെ ബലം ഊഹിക്കാം.

ഗോലാംഗൂലങ്ങളുടെ മഹാരാജാവും ഭയങ്കരപരാക്രമിയുമായ ഗവാക്ഷൻ ആയിരം കോടികളാൽ ചുറ്റപ്പെട്ടു കാണപ്പെട്ടു. ഭയങ്കരവേഗമുള്ള കരടികളുടെ നായകനും ശത്രുനാശകനുമായ ധൂമ്രൻ രണ്ടായിരം കോടികളാൽ ചുറ്റപ്പെട്ടു വന്നുചേർന്നു. മഹാപർവതങ്ങളെപ്പോലെയുള്ള ഘോരരായ വാനരന്മാരോടൊപ്പം, മഹാവീര്യനായ പനസൻ എന്ന യൂഥപൻ മൂന്നു കോടികളാൽ ചുറ്റപ്പെട്ടു വന്നു. നീലാഞ്ജനക്കൂമ്പാരംപോലെ കറുത്ത, മഹാകായനായ നീലൻ എന്ന യൂഥപൻ പത്തു കോടികളാൽ ചുറ്റപ്പെട്ടു കാണപ്പെട്ടു. പിന്നെ സ്വർണപർവതംപോലെ ശോഭിക്കുന്ന മഹാവീര്യനായ ഗവയൻ എന്ന യൂഥപൻ അഞ്ചു കോടികളാൽ ചുറ്റപ്പെട്ടു വന്നു. ബലവാനായ ദരീമുഖൻ എന്ന യൂഥപൻ ആയിരം കോടികളാൽ ചുറ്റപ്പെട്ട്, സുഗ്രീവന്റെ അരികിൽ വന്നുനിന്നു. അശ്വിനീദേവന്മാരുടെ പുത്രന്മാരും മഹാബലരുമായ മൈന്ദനും ദ്വിവിദനും — ഇരുവരും — ആയിരം കോടികോടി വാനരന്മാരോടൊപ്പം കാണപ്പെട്ടു. ഓരോ യൂഥപന്റെയും നിറവും ബലവും അനുചരന്മാരുടെ എണ്ണവും പ്രത്യേകം നിർദേശിക്കുന്നു — ഈ ചിട്ടയായ എണ്ണൽ സൈന്യത്തിന്റെ അച്ചടക്കം കാണിക്കുന്നു. ഗവാക്ഷൻ ഗോലാംഗൂലങ്ങളുടെയും ധൂമ്രൻ കരടികളുടെയും നായകനാണ് — അതിനാൽ വാനരരല്ലാത്ത ജാതികളും ഈ സൈന്യത്തിലുണ്ടെന്നു വ്യക്തം. നീലന് അഞ്ജനക്കൂമ്പാരത്തിന്റെ ഉപമ, ഗവയനു സ്വർണപർവതത്തിന്റെ ഉപമ, പനസനു മഹാപർവതത്തിന്റെ ഉപമ — നിറംകൊണ്ടും ആകൃതികൊണ്ടും അവർ പരസ്പരം വ്യത്യസ്തരാണ്. മൈന്ദനും ദ്വിവിദനും അശ്വിനീദേവന്മാരുടെ പുത്രന്മാരാണ് എന്നതിലൂടെ അവർ ദേവാംശജരാണെന്നു സൂചിപ്പിക്കുന്നു; അവരുടെ സംഖ്യ ‘കോടികോടിസഹസ്രം’ (ആയിരം കോടികോടി) എന്ന് ഏറ്റവും വലുതാണ്. ദരീമുഖനാകട്ടെ സുഗ്രീവന്റെ അരികിൽത്തന്നെ നിൽക്കുന്നു; അതു വിശ്വാസപാത്രതയുടെ അടയാളമാണ്. പനസൻ, നീലൻ, ഗവയൻ എന്നിവരുടെ പേരുകൾ പിന്നീടു യുദ്ധകാണ്ഡത്തിലും വീണ്ടും കേൾക്കാം.

ബലവാനും വീരനും മഹാതേജസ്വിയുമായ ഗജൻ മൂന്നു കോടികളാൽ ചുറ്റപ്പെട്ട് സുഗ്രീവന്റെ അടുത്തുവന്നു. ജാംബവാൻ എന്നു പേരുള്ള, മഹാതേജസ്വിയായ കരടിരാജൻ പത്തു കോടികളാൽ വ്യാപിച്ച്, സുഗ്രീവന്റെ അധീനത്തിൽ നിന്നു. തേജസ്വിയും ബലവാനുമായ രുമണൻ എന്നവൻ പരാക്രമികളായ വാനരന്മാരാൽ ചുറ്റപ്പെട്ട്, നൂറു കോടികളോടുകൂടി വേഗം വന്നെത്തി. പിന്നെ ആയിരം കോടികളുടെ ആയിരവും നൂറും വാനരന്മാർ പിന്നാലെ അനുഗമിച്ചുകൊണ്ട് ഗന്ധമാദനൻ വന്നെത്തി. പിന്നെ ആയിരം പദ്മങ്ങളാലും നൂറു ശങ്കുക്കളാലും ചുറ്റപ്പെട്ട്, പിതാവിനു തുല്യമായ പരാക്രമമുള്ള യുവരാജാവ് അംഗദൻ വന്നെത്തി. പിന്നെ നക്ഷത്രംപോലെ ശോഭിക്കുന്ന താരൻ ഭയങ്കരപരാക്രമികളായ അഞ്ചു കോടി വാനരന്മാരോടൊപ്പം ദൂരെ കാണപ്പെട്ടു. ജാംബവാന്റെ കരടിരാജത്വം ഇവിടെ വ്യക്തമായി പറഞ്ഞിരിക്കുന്നു; അംഗദന്റെ ‘പിതുഃ തുല്യപരാക്രമഃ’ (പിതാവിനു തുല്യമായ പരാക്രമമുള്ളവൻ) എന്ന വിശേഷണംകൊണ്ട് ബാലിയുടെ ഓർമ ഉണരുന്നു. ‘താര’ (നക്ഷത്രം) എന്ന പേരിനാൽ താരന്റെ ദ്യുതി ഉപമിക്കപ്പെടുന്നു. ജാംബവാന്റെ ‘സുഗ്രീവസ്യ വശേ സ്ഥിതഃ’ (സുഗ്രീവന്റെ അധീനത്തിൽ നിൽക്കുന്നവൻ) എന്ന വിശേഷണംകൊണ്ട് അവന്റെ വിനയം കാണിക്കുന്നു — വൃദ്ധനായിട്ടും കരടിരാജൻ തരുണനായ വാനരരാജാവിന്റെ ആജ്ഞ അനുസരിക്കുന്നു. ഗന്ധമാദനന്റെ സംഖ്യ ‘ആയിരം കോടികളുടെ ആയിരവും നൂറും’ എന്ന് അതിവിസ്തൃതമാണ്; അംഗദന്റേതാകട്ടെ ‘ആയിരം പദ്മങ്ങളും നൂറു ശങ്കുക്കളും’ എന്ന മഹാസംഖ്യകളാൽ എണ്ണപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു. ഈ സംഖ്യകൾകൊണ്ട് ഗണിതഫലമല്ല ഉദ്ദേശിക്കുന്നത്, അപരിമേയതതന്നെയാണ് ധ്വനിപ്പിക്കുന്നത് — ശ്രോതാവ് സംഖ്യ എണ്ണുന്നില്ല, വിസ്മയം അനുഭവിക്കുക മാത്രം ചെയ്യുന്നു. താരന്റെ ‘ദൂരതഃ പര്യദൃശ്യത’ (ദൂരെ കാണപ്പെട്ടു) എന്ന പദംകൊണ്ട് ദർശനത്തിന്റെ ക്രമവും സൂക്ഷ്മമായി വർണിച്ചിരിക്കുന്നു.

ഇന്ദ്രജാനു എന്ന പേരുള്ള, പ്രാജ്ഞനും വീരനുമായ യൂഥപൻ — പതിനൊന്നു കോടികളുടെ അധിപൻ — അവരാൽ ചുറ്റപ്പെട്ടു പ്രത്യക്ഷനായി. പിന്നെ ഉദയസൂര്യനെപ്പോലെയുള്ള രംഭൻ പതിനായിരവും ആയിരവും നൂറും കൊണ്ടു ചുറ്റപ്പെട്ടു വന്നെത്തി. പിന്നെ യൂഥപതിയും വീരനും ബലവാനുമായ ദുർമുഖൻ എന്ന വാനരൻ രണ്ടു കോടികളാൽ ചുറ്റപ്പെട്ടു പ്രത്യക്ഷനായി. കൈലാസശിഖരങ്ങളുടെ ആകൃതിയുള്ള ഭയങ്കരപരാക്രമികളായ വാനരന്മാരുടെ ആയിരം കോടികളാൽ ചുറ്റപ്പെട്ട് ഹനുമാൻ പ്രത്യക്ഷനായി. മഹാവീര്യനായ നളനും വൃക്ഷവാസികളാൽ ചുറ്റപ്പെട്ട്, നൂറു കോടിയും ആയിരവും നൂറും കൊണ്ട് വന്നെത്തി. പിന്നെ ശ്രീമാനായ ദധിമുഖൻ പത്തു കോടികളാൽ ചുറ്റപ്പെട്ട്, ഗർജിച്ചുകൊണ്ട് മഹാത്മാവായ സുഗ്രീവന്റെ അടുത്തെത്തി. ഹനുമാന്റെ പേര് ഇവിടെ മറ്റുള്ളവരുടെ ഇടയിൽതന്നെയാണ് എണ്ണിയിരിക്കുന്നത്, പ്രത്യേക പ്രാധാന്യത്തോടെയല്ല — അവന്റെ മാഹാത്മ്യം തുടർന്നുള്ള സർഗങ്ങളിൽ പ്രകടമാകും. ഹനുമാന്റെ വാനരന്മാർ കൈലാസശിഖരങ്ങളുടെ ആകൃതിയുള്ളവർ, അതായത് വെളുത്ത നിറമുള്ളവർ എന്നു പറഞ്ഞിരിക്കുന്നു; അതു മുമ്പു പറഞ്ഞ വർണവൈചിത്ര്യവുമായി ചേരുന്നു. നളൻ വൃക്ഷവാസികളാൽ ചുറ്റപ്പെട്ടവനാണ് — പിന്നീടു സേതു നിർമിക്കുന്നത് അവൻതന്നെയാണെന്നു രാമായണശ്രോതാവ് ഓർക്കുന്നു. ദധിമുഖൻ ‘അഭിനദൻ’ (ഗർജിച്ചുകൊണ്ട്) വരുന്നു; അതു വാനരന്മാരുടെ സ്വാഭാവികമായ ഹർഷം സൂചിപ്പിക്കുന്ന ഗർജനമാണ്. ഇന്ദ്രജാനുവിന്റെ ‘കവിഃ’ എന്ന വിശേഷണം അവൻ പ്രാജ്ഞനാണെന്നു സൂചിപ്പിക്കുന്നു, ഛന്ദസ്സറിയുന്നവൻ എന്നല്ല. രംഭൻ ഉദയസൂര്യനെപ്പോലെയുള്ളവൻ എന്നതിലൂടെ ചുവന്ന നിറം വീണ്ടും ഓർമിപ്പിക്കുന്നു.

ശരഭൻ, കുമുദൻ, വഹ്നി, രംഹൻ എന്നീ വാനരന്മാരും, ഇവരും മറ്റനേകം ഇഷ്ടരൂപധാരികളായ വാനരന്മാരും — ഭൂമി മുഴുവനും പർവതങ്ങളും വനങ്ങളും മൂടിക്കൊണ്ട് വന്നെത്തിയ യൂഥപന്മാർ — അവരുടെ എണ്ണമില്ല. ഭൂമിയിലെ എല്ലാ വാനരന്മാരും വന്നെത്തി താവളമുറപ്പിച്ചു; ചാടിയും കുതിച്ചും ഗർജിച്ചും വാനരന്മാർ മേഘസമൂഹങ്ങൾ സൂര്യനെ എന്നപോലെ സുഗ്രീവനെ വളഞ്ഞു. ഏറെ ശബ്ദങ്ങളുണ്ടാക്കിക്കൊണ്ട്, ശ്രേഷ്ഠരും കരുത്തുറ്റ കൈകളുള്ളവരുമായ അവർ ശിരസ്സു നമിച്ച് വാനരേന്ദ്രനായ സുഗ്രീവനു തങ്ങളെ നിവേദിച്ചു. ‘സൂര്യമഭ്രഗണാ ഇവ’ (മേഘസമൂഹങ്ങൾ സൂര്യനെ എന്നപോലെ) എന്ന ഉപമകൊണ്ട് സുഗ്രീവനെ സൂര്യനായും വാനരന്മാരെ മേഘസമൂഹങ്ങളായും ചിത്രീകരിച്ചിരിക്കുന്നു — മേഘങ്ങൾ സൂര്യനു ചുറ്റും സഞ്ചരിക്കുന്നതുപോലെ അവർ രാജാവിനെ വലയം ചെയ്യുന്നു. ശിരസ്സുകൊണ്ടു നിവേദിക്കുക എന്നാൽ പ്രണാമപൂർവമായ ആത്മനിവേദനമാണ്. ‘യേഷാം സംഖ്യാ ന വിദ്യതേ’ (അവരുടെ എണ്ണമില്ല) എന്ന വാക്കുകൊണ്ട് കവിതന്നെ എണ്ണൽ ഉപേക്ഷിക്കുന്നു — എണ്ണാൻ കഴിഞ്ഞിടത്തോളം പേരെടുത്തു പറഞ്ഞു, ബാക്കി അപരിമേയമാണ്. ‘ആഗതാശ്ച നിവിഷ്ടാശ്ച’ (വന്നെത്തി, താവളമുറപ്പിച്ചു) എന്ന രണ്ടു പദങ്ങൾകൊണ്ട് രണ്ടു ക്രിയകൾ സൂചിപ്പിക്കുന്നു — ആദ്യം വരവ്, പിന്നെ യഥാസ്ഥാനത്തു താവളമുറപ്പിക്കൽ; സൈന്യത്തിന്റെ വ്യവസ്ഥ ഇവിടെനിന്നുതന്നെ ആരംഭിക്കുന്നു. ഈ നാല്പതാം ശ്ലോകം ആറു പാദങ്ങളുള്ളതാണ്; അതിൽ മൂന്ന് അർധങ്ങൾ ഒരൊറ്റ അക്കത്തിനു കീഴിൽ ചേർത്തിരിക്കുന്നു. ശരഭൻ, കുമുദൻ, വഹ്നി, രംഹൻ എന്നിവരുടെ പേരുകൾ എണ്ണുക മാത്രം ചെയ്തിരിക്കുന്നു, വിസ്തരിച്ചു വർണിച്ചിട്ടില്ല.

മറ്റു വാനരശ്രേഷ്ഠന്മാർ യഥോചിതം ഒത്തുചേർന്ന് സുഗ്രീവനെ സമീപിച്ച് അപ്പോൾ കൈകൂപ്പി നിന്നു. ധർമജ്ഞനായ സുഗ്രീവൻ ധൃതിയിൽ ആ വാനരശ്രേഷ്ഠന്മാരെയെല്ലാം രാമനു നിവേദിച്ചശേഷം കൈകൂപ്പിനിന്നു പറഞ്ഞു. പിന്നെ സൈന്യബലമറിയുന്ന അവൻ പർവതനിർഝരങ്ങളിലും എല്ലാ വനങ്ങളിലും വാനരേന്ദ്രന്മാരുടെ സൈന്യങ്ങളെ വിധിപ്രകാരം സുഖകരമായി താവളമുറപ്പിച്ച് സൈന്യത്തെ നിയന്ത്രിക്കാൻ പ്രാപ്തനായി — സൈന്യത്തെ യഥായോഗ്യം സ്ഥാപിക്കുന്നതാണ് സേനാപതിയുടെ ഒന്നാമത്തെ കർമം. ഈ നാല്പത്തിനാലാം ശ്ലോകം ദീർഘമായ ഒരു വൃത്തത്തിൽ രചിച്ചതാണ്. ‘ബലജ്ഞഃ’ (സൈന്യബലമറിയുന്നവൻ) എന്ന പദംകൊണ്ട് സുഗ്രീവന്റെ സേനാനായകത്വം പ്രശംസിക്കപ്പെടുന്നു — സ്വന്തം സൈന്യത്തിന്റെ അളവറിയുന്നവനേ അതിനെ ശരിയായി നിയോഗിക്കാൻ കഴിയൂ. ‘യഥാസുഖം’ (സുഖകരമായി) എന്ന പദംകൊണ്ട് സൈന്യത്തിന്റെ ക്ലേശപരിഹാരം സൂചിപ്പിക്കുന്നു — നായകൻ സ്വന്തം സൈന്യത്തിന്റെ സുഖവും ചിന്തിക്കുന്നു. ‘വിധിവത്’ (വിധിപ്രകാരം) എന്നതു ശാസ്ത്രാനുസാരിയായ വ്യവസ്ഥയാണ്. ഇങ്ങനെ ഈ സർഗം സൈന്യസമാഗമംകൊണ്ട് ആരംഭിച്ച് സൈന്യത്തിന്റെ താവളമുറപ്പിക്കലോടെ സമാപിക്കുന്നു; അടുത്ത സർഗത്തിൽ സുഗ്രീവൻ ദിക്കുകളിലേക്കു വാനരന്മാരെ അയയ്ക്കാൻ ആരംഭിക്കുന്നു. ‘പ്രാഞ്ജലിഃ സ്ഥിതഃ അബ്രവീത്’ (കൈകൂപ്പിനിന്നു പറഞ്ഞു) എന്നതുകൊണ്ട് സുഗ്രീവന്റെ വിനയം വീണ്ടും പറഞ്ഞിരിക്കുന്നു.

As Sugrīva stood with folded hands and spoke, Rāma, best of those who uphold dharma, took him in both arms and answered. "It is no wonder in this world if Indra sends down rain, or if the thousand-rayed sun clears the sky of darkness, or if the moon with its light makes the night bright, gentle friend; nor is it any wonder, scorcher of foes, that one like you should do kindness to his friends." What is done by nature is no marvel; a good man's help is simply his nature, nothing out of the ordinary. By these examples of three great powers, Indra, the sun and the moon, Sugrīva is set in their company, a subtle form of praise. "So it is no wonder that everything good is found in you, dear friend; I know you always speak kindly. With you at my side, my friend, I shall conquer all my enemies in battle. You alone are my friend and well-wisher, and it is right that you should help me." He uses two words for friend, one who wishes him well and one bound to him in affection, and Sugrīva is both. "It is right that you should help me" is not an order but a request; mighty as he is, Rāma asks humbly, and so he raises his friend's spirit with praise and makes his request with love. The one once driven out by Vālin is now Rāma's ally in war; here we see how fortune has turned. And the epithet "best of those who uphold dharma" gives Rāma's words their authority.

"That vilest of rākṣasas carried off Maithilī by deceit, to his own destruction," Rāma went on, "as Anuhlāda once carried off Śacī, the daughter of Puloman. Before long I shall kill Rāvaṇa with my sharp arrows, as Indra of the hundred sacrifices, slayer of foes, killed Paulomī's arrogant father." The comparison is apt, for in the Purāṇas Anuhlāda, brother of Hiraṇyakaśipu, carried off Indra's queen and was destroyed, and so Rāvaṇa's end is foretold; "to his own destruction" is the seed of the sarga, for an evil deed destroys the one who does it, and the sharp arrows stand as witnesses to the vow. At that very moment a cloud of dust rose up and covered the fierce, hot light of the thousand-rayed sun in the sky. The quarters were darkened and thrown into confusion, and the whole earth shook, with its mountains, woods and groves. This sign came just after Rāma's vow: the dust was the coming of the monkey army, as though the very means of keeping the vow had arrived. The dust hiding the sun, the confusion of the quarters and the trembling earth are three marks of a great arrival that fill the listener with wonder; poets usually announce an army first by its dust, then by its sound and last by its sight, and that order is followed here.

Then the whole ground was covered by countless leaping monkeys of great strength, with sharp fangs, like the kings of mountains, huge and terrible. In the space of a blink it was covered by the monkey chiefs with their hundreds of millions of followers: mighty monkeys of the rivers, of the mountains and of the sea, monkeys roaring like thunderclouds, and others who live in the woods; monkeys the colour of the rising sun, monkeys white as the moon, monkeys the colour of lotus filaments, and white ones who make their homes on the golden mountain. They are grouped by where they live, rivers, mountains, seashore and forest, and by colour, red, white, yellow and pale, and the poet imagines that each takes on the colour of the mountain it lives on. "In the space of a blink" shows their amazing speed, and the roaring like thunder shows that the army's size could be guessed by its sound even before it was seen.

Then the glorious hero Śatabali, whose very name speaks of his strength, appeared surrounded by ten thousand times ten million monkeys. Then Tārā's valiant father, bright as a golden mountain, appeared with many thousands of millions. With yet another thousand times ten million came the mighty father of Rumā, Sugrīva's father-in-law. That both his fathers-in-law, old troop leaders, came with their forces shows that Sugrīva's standing was secure in his family as well as in his kingdom. Then, with many thousands of monkeys, appeared the illustrious Kesarī, father of Hanumān, the colour of lotus filaments, his face like the rising sun, wise, best of monkeys and foremost of them all; he is known as Hanumān's father, the son's greatness giving the father his fame, a pleasing reversal of the usual order. Here the troop leaders are named one after another with their numbers, a well-known form in poetry by which names and figures convey the size of an army, and each is said to "appear" in turn, showing them coming one by one.

Gavākṣa, great king of the golāṅgūlas, of terrible valour, was seen surrounded by a thousand times ten million. Dhūmra, destroyer of foes, came with two thousand times ten million bears of terrible speed; so kinds other than monkeys were in this army too. With fierce monkeys like great mountains came the mighty troop leader Panasa, surrounded by thirty million. The troop leader Nīla, huge of body and shaped like a heap of black collyrium, appeared surrounded by a hundred million. Then the mighty troop leader Gavaya, bright as a golden mountain, came surrounded by fifty million. The strong troop leader Darīmukha came up with a thousand times ten million and took his place close by Sugrīva, a sign that he was trusted. Mainda and Dvivida, both sons of the Aśvins and of great strength, were seen with a thousand times ten million times ten million monkeys, the largest number of all, and their birth from gods is recalled. The colour, strength and following of each leader are told separately, and this orderly count shows the army's discipline; Nīla like collyrium, Gavaya like a golden mountain, Panasa like a great hill differ in colour and shape, and the names of Panasa, Nīla and Gavaya will be heard again in the Yuddha Kāṇḍa.

The mighty hero Gaja, of great splendour, came before Sugrīva surrounded by thirty million. The king of the bears, the splendid Jāmbavān, came with a hundred million and stood at Sugrīva's command; old as he was, the king of the bears obeyed the young monkey king, and that shows his humility. The spirited Rumaṇa came swiftly in his strength, surrounded by valiant monkeys, a thousand million of them. Then Gandhamādana arrived, followed by a hundred thousand thousands of tens of millions of monkeys. Then came the crown prince Aṅgada, his father's equal in valour, surrounded by a thousand padmas and a hundred śaṅkus; "his father's equal" wakes the memory of Vālin. Then Tāra, shining like a star, was seen in the distance with fifty million monkeys of terrible valour, his radiance likened to that of a star, as his name means. These numbers are not meant to be added up; they only ring with the sense of the measureless, and the listener does not count, he simply wonders. Even "seen in the distance" marks the order in which each came into view.

Indrajānu, a wise hero and troop leader, appeared as lord of a hundred and ten million, surrounded by them. Then Rambha, bright as the rising sun, arrived with ten thousand and a thousand and a hundred. Then the strong troop leader Durmukha appeared, surrounded by twenty million. Hanumān appeared surrounded by a thousand times ten million monkeys of terrible valour, shaped like the peaks of Kailāsa. Hanumān is named among the others, not singled out; his greatness will show itself in the sargas that follow, and his monkeys, white like Kailāsa, fit the variety of colours described before. Mighty Nala too arrived, surrounded by tree-dwelling monkeys, a thousand million, a thousand and a hundred; listeners of the Rāmāyaṇa will remember that it is he who will build the bridge. Then the illustrious Dadhimukha came roaring before the great-souled Sugrīva, surrounded by a hundred million, his roar the natural shout of a monkey's joy.

Śarabha, Kumuda, Vahni and the monkey Raṃha, and many others besides, monkeys who could take any form, came covering the whole earth, the mountains and the forests, troop leaders beyond counting. With "beyond counting" the poet himself gives up the count: those who could be counted are named, and the rest are measureless. All the monkeys of the earth had come and settled there, first arriving, then each taking his place, so that the ordering of the army begins here. Leaping, bounding and roaring, the monkeys moved around Sugrīva as banks of cloud move around the sun; Sugrīva is the sun, and the monkeys circle their king as clouds circle the sun. Making a great noise, tall and strong-armed, they bowed their heads and presented themselves to Sugrīva, lord of the monkeys, offering themselves with a bow.

Other chiefs of the monkeys greeted one another as was fitting, came before Sugrīva and stood with folded hands. Sugrīva, who knew what was right, quickly presented all those bulls among monkeys to Rāma and stood with folded hands to speak, his humility shown once more. Then that knower of armies, lord of the monkey chiefs, settled their forces duly and at their ease among all the mountain streams and forests, and so had his host at his command. Placing an army properly is a commander's first task. "Knower of armies" praises Sugrīva as a general, for only one who knows the measure of his forces can use them well; "at their ease" shows that a leader thinks of his army's comfort, and "duly" that the arrangement follows the rules of war. So this sarga, which began with the gathering of the army, ends with its encampment, and in the next Sugrīva begins to send the monkeys out to the quarters of the earth.