सुग्रीवः तत् सर्वम् उपाहृतम् उपायनं प्रतिगृह्य वानरान् सान्त्वयित्वा सर्वान् एव व्यसर्जयत्। कृतकर्मणः सहस्रान् हरीन् विसृज्य सः आत्मानं कृतार्थं मन्यते, राघवं च महाबलं कृतार्थं मन्यते — स्वकार्यसिद्धिः मित्रकार्यसिद्ध्या एव पूर्णा इति तस्य बुद्धिः। ततः लक्ष्मणः तं भीमबलं सर्ववानरसत्तमं सुग्रीवं सम्प्रहर्षयन् प्रश्रितं वाक्यम् अब्रवीत् — ‘सौम्य, यदि ते रोचते तर्हि किष्किन्धायाः विनिष्क्राम’ इति। ‘प्रश्रितम्’ इति पदेन लक्ष्मणस्य परिवर्तनं सूच्यते — यः पूर्वसर्गे धनुः उद्यम्य कुपितः आसीत्, सः अधुना विनयेन वदति। ताराया वचनेन शान्तः, सुग्रीवस्य उद्योगेन च प्रसन्नः, सः इदानीं मित्रवत् प्रार्थयते। राजकार्ये कठोरता यावत् आवश्यकी तावत् एव; कार्यसिद्धौ तु मृदुता एव उचिता इति नीतिः अत्र दृश्यते। ‘कृतार्थम् आत्मानम्’ इति पदेन सुग्रीवस्य अन्तरङ्गं दर्शितम् — यावत् मित्रस्य कार्यं न सिध्यति तावत् स्वराज्यम् अपि तस्य अपूर्णम् इव प्रतिभाति। सहस्राणां वानराणां विसर्जनम् अपि सान्त्वनपूर्वकम् एव कृतम्, यतः भृत्येषु प्रियवचनम् एव राज्ञः बलम्। ‘सौम्य’ इति सम्बोधनम् अपि लक्ष्मणस्य मृदुतां प्रकाशयति। ‘यदि ते रोचते’ इति च आज्ञा न, अपितु प्रार्थना एव — मित्रस्य इच्छा प्रथमं पृच्छ्यते।

तत् लक्ष्मणस्य सुभाषितं वचनं श्रुत्वा परमप्रीतः सुग्रीवः एतत् वाक्यम् उवाच — ‘एवं भवतु, गच्छाम; तव शासने मया स्थेयम्’ इति। स्वातन्त्र्यं त्यक्त्वा मित्रस्य आज्ञायां स्थातुं यः सिद्धः, सः एव सत्यं सखा। एवम् उक्त्वा सः शुभलक्षणं लक्ष्मणं प्रति उक्त्वा तदा ताराद्याः योषितः विसर्जयामास। ततः सुग्रीवः उच्चैः ‘एहि’ इति हरिवरान् समुदाहरत्; तस्य तत् वचनं श्रुत्वा हरयः शीघ्रम् आययुः। ये स्त्रीदर्शनक्षमाः ते सर्वे बद्धाञ्जलिपुटाः उपस्थिताः। तान् प्राप्तान् अर्कसदृशप्रभः राजा उवाच — ‘वानराः, मम शिबिकां क्षिप्रम् उपस्थापयत’ इति। अन्तःपुरस्य विसर्जनं दूतानां च आह्वानं द्वयम् अपि प्रस्थानस्य सज्जतां सूचयति। ‘स्त्रीदर्शनक्षमाः’ इति विशेषणेन अन्तःपुरमर्यादा सूच्यते — ये विश्वसनीयाः ते एव राजस्त्रीणां समीपं गन्तुम् अर्हन्ति; एवं वानरराज्ये अपि मानुषी शिष्टाचारमर्यादा वर्तते इति कविः दर्शयति। ‘एहि’ इति उच्चस्वरेण आह्वानं राज्ञः त्वरां व्यनक्ति; हरयः अपि क्षणमात्रेण उपस्थिताः। ‘अर्कसदृशप्रभः’ इति विशेषणेन सुग्रीवस्य पुनःप्राप्ता राजकान्तिः सूचिता।

तस्य वचनं श्रुत्वा शीघ्रविक्रमाः हरयः प्रियदर्शनां शिबिकां समुपस्थापयामासुः। ताम् उपस्थापितां शिबिकां दृष्ट्वा वानराधिपः सौमित्रिम् अब्रवीत् — ‘लक्ष्मण, शीघ्रम् आरुह्यताम्’ इति। स्वयं पश्चात् आरोहणम्, मित्रस्य पूर्वम् आरोहणम् — एषः आदरस्य क्रमः। इति उक्त्वा सूर्यसंनिभं बहुभिः हरिभिः युक्तं काञ्चनं यानं सुग्रीवः लक्ष्मणेन सह आरुरोह। मूर्धनि पाण्डुरेण आतपत्रेण ध्रियमाणेन, समन्ततः शुक्लैः वालव्यजनैः धूयमानैः, शङ्खभेरीनिनादैः बन्दिभिः च अभिनन्दितः सः निरगच्छत्। छत्रं चामराः बन्दिनः तूर्यनिनादाः च — एतानि राज्ञः चिह्नानि; यः पूर्वं वनेषु भीतः भ्रमति स्म, सः अधुना सर्वैः राजचिह्नैः शोभते। काञ्चनं यानं सूर्यसंनिभम् इति उपमया तस्य तेजः वर्ण्यते; बहुभिः हरिभिः वाह्यमानं तत् यानं वानरराज्यस्य समृद्धिं प्रकटयति। तथापि सः एकाकी न आरोहति, किन्तु लक्ष्मणेन सह — मित्रस्य सम्मानः राजशोभायाः अपि पूर्वः इति। शङ्खभेरीनिनादाः बन्दिनश्च राजप्रस्थानस्य मङ्गलसूचकाः। श्वेतच्छत्रं श्वेतचामराणि च शुद्धैश्वर्यस्य प्राचीनानि लक्षणानि।

अनुत्तमां राज्यश्रियं प्राप्य सुग्रीवः निर्ययौ। तीक्ष्णैः शस्त्रपाणिभिः बहुभिः वानरशतैः परिकीर्णः सः यत्र रामः व्यवस्थितः तत्र ययौ। रामनिषेवितं श्रेष्ठं तं देशम् अनुप्राप्य महातेजाः सः लक्ष्मणसहितः शिबिकायाः अवातरत्। रामम् आसाद्य सः कृताञ्जलिपुटः अभवत्; तस्मिन् कृताञ्जलौ स्थिते वानराः अपि तथा एव अभवन्। कुड्मलपङ्कजं तटाकम् इव तं वानराणां महत् सैन्यं दृष्ट्वा रामः प्रीतिमान् अभूत्। बद्धाञ्जलीनां वानराणां सेना मुकुलितकमलयुक्तं सरः इव प्रतिभाति — एषा उपमा अत्र अतीव रमणीया, यतः अञ्जलिः एव मुकुलः, शिरांसि एव कमलानि। शस्त्रपाणिभिः वानरशतैः परिकीर्णः इति पदेन सेनायाः सन्नाहः दर्शितः; यः पूर्वं भयात् पलायते स्म, सः अधुना ससैन्यः मित्रं प्रति गच्छति। शिबिकायाः अवतरणम् अपि विनयस्य लक्षणम् — राज्ञः समीपे यानेन न गन्तव्यम्। वानराणाम् अनुकरणेन तेषां स्वामिभक्तिः अपि सूचिता। यत् स्वामी करोति तत् एव भृत्याः अनुतिष्ठन्ति इति लोकनीतिः।

मूर्ध्ना पादयोः पतितं तं हरीश्वरम् उत्थाप्य राघवः प्रेम्णा बहुमानेन च परिषस्वजे। परिष्वज्य च धर्मात्मा ‘निषीद’ इति अब्रवीत्। क्षितौ निषण्णं तं दृष्ट्वा रामः पुनः अब्रवीत् — यः धर्मम् अर्थं कामं च काले विभज्य सततं सेवते, हे हरिसत्तम वीर, सः एव राजा। यः तु धर्मं तथा अर्थं च हित्वा केवलं कामं सेवते, सः वृक्षाग्रे सुप्तः इव पतितः सन् प्रतिबुध्यते। त्रिवर्गस्य विभागः राज्ञः प्रथमं कर्तव्यम् इति अत्र उपदिश्यते; वृक्षाग्रनिद्रायाः उपमा तु कामासक्तस्य पतनं जागरणं च सूचयति — पतनानन्तरम् एव तस्य बोधः भवति, प्राक् तु न। रामः प्रथमं परिष्वङ्गेण प्रेम दर्शयति, ततः उपदेशं ददाति — स्नेहपूर्वकः उपदेशः एव हृदयं स्पृशति। ‘निषीद’ इति एकपदेन सः सुग्रीवं समानासने स्थापयति, यत् मैत्र्याः प्रत्यक्षं चिह्नम्। ‘धर्मात्मा’ इति रामस्य विशेषणम् अग्रिमस्य उपदेशस्य अधिकारं स्थापयति। पादयोः पतनम् अपि सुग्रीवस्य नम्रतां दर्शयति।

अमित्राणां वधे युक्तः मित्राणां संग्रहे रतः त्रिवर्गफलभोक्ता च राजा धर्मेण युज्यते। हे शत्रुनिषूदन, अयम् एव उद्योगसमयः प्राप्तः; हे पिङ्गेश, हरिभिः मन्त्रिभिः सह संचिन्त्यताम् इति रामः आह। एवम् उक्तः सुग्रीवः रामं वचनम् अब्रवीत् — ‘हे महाबाहो, प्रणष्टा श्रीः कीर्तिः शाश्वतं कपिराज्यं च त्वत्प्रसादात् पुनः मया प्राप्तम्’ इति। रामस्य उपदेशे नीतिशास्त्रस्य सारः सङ्गृहीतः — शत्रुनाशः, मित्रसंग्रहः, त्रिवर्गसेवनं च। सुग्रीवस्य उत्तरे तु कृतज्ञता प्रकाशते; सः स्वबलं न श्लाघते, अपितु सर्वं रामप्रसादे एव आरोपयति। ‘उद्योगसमयः प्राप्तः’ इति वचनेन रामः शरत्कालस्य आगमनं सूचयति — वर्षाः गताः, मार्गाः शुष्काः, अतः अधुना एव प्रस्थानम् उचितम्। ‘मन्त्रिभिः सह संचिन्त्यताम्’ इति च राजनीतेः मूलम् — एकाकिनः निर्णयः न श्रेयान्। ‘प्रणष्टा श्रीः कीर्तिश्च’ इति द्वयस्य पुनर्लाभः अत्र स्मृतः। राज्यं ‘शाश्वतम्’ इति उक्त्या वंशपरम्परागतत्वं सूच्यते।

हे देव, हे जयतां वर, तव प्रसादात् भ्रातुः च प्रसादात् इदं सर्वं लब्धम्; यः कृतं न प्रतिकुर्यात् सः पुरुषाणां दूषकः एव। हे शत्रुसूदन, एते शतशः वानरमुख्याः बलिनः पृथिव्यां विद्यमानान् सर्ववानरान् आदाय प्राप्ताः। हे राघव, ऋक्षाः शूराः वानराः गोलाङ्गूलाः च कान्तारवनदुर्गाणाम् अभिज्ञाः घोरदर्शनाः आगताः। देवगन्धर्वपुत्राः कामरूपिणः वानराः स्वैः स्वैः सैन्यैः परिवृताः पथि वर्तन्ते। हे वीर परंतप, शतैः शतसहस्रैः कोटिभिः अयुतैः शङ्कुभिः च आवृताः ते आगच्छन्ति। ‘कृतं न प्रतिकुर्यात्’ इति वचनेन कृतज्ञता एव पुरुषस्य मूलगुणः इति सुग्रीवः स्थापयति। ऋक्षाः गोलाङ्गूलाः वानराः च इति त्रयः जातिभेदाः अत्र पृथक् गणिताः, येन सेनायाः वैविध्यं सूच्यते। ‘कान्तारवनदुर्गाणाम् अभिज्ञाः’ इति विशेषणेन तेषाम् अन्वेषणकौशलं सूचितम् — दुर्गमप्रदेशज्ञानम् एव सीतान्वेषणे परमम् उपकरणम्। कामरूपित्वम् अपि दूतकर्मणि महत् साधनम्। देवगन्धर्वपुत्रत्वेन च तेषां दिव्यं मूलम् उक्तम्।

अर्बुदैः अर्बुदशतैः मध्यैः अन्त्यैः समुद्रैः परार्धैः च गणितानां हरियूथपानां संख्या कथ्यते — एतानि गणितशास्त्रस्य महासंख्यानां नामानि, यैः सेनायाः अपरिमेयता व्यज्यते। हे राजन्, महेन्द्रसमविक्रमाः मेघपर्वतसंकाशाः मेरुविन्ध्यकृतालयाः ते आगमिष्यन्ति। आहवे राक्षसं योद्धुं ते त्वाम् अभिगमिष्यन्ति, युद्धे च रावणं निहत्य मैथिलीम् आनयिष्यन्ति इति सुग्रीवः प्रतिजानीते। ततः निदेशवर्तिनः हरिप्रवीरस्य तं समुद्योगम् अवेक्ष्य वीर्यवान् वसुधाधिपात्मजः रामः हर्षात् प्रबुद्धनीलोत्पलतुल्यदर्शनः बभूव — विकसितनीलकमलम् इव तस्य मुखं प्रफुल्लम् अभवत्। सर्गस्य अन्ते दीर्घवृत्तेन कविः प्रकरणं समापयति, या अस्य ग्रन्थस्य रीतिः। रामस्य हर्षः अत्र न स्वबलदर्शनात्, अपितु मित्रस्य उद्योगदर्शनात् — एषा एव सत्यमैत्री। नीलोत्पलोपमया च तस्य श्यामलं प्रसन्नं च मुखं चित्रितम्। अनेन सर्गेण सीतान्वेषणस्य पर्वः आरब्धः इति ज्ञेयम्। अग्रिमे सर्गे दिक्षु वानराणां समागमः विस्तरेण वर्ण्यते।

సుగ్రీవుడు తెచ్చిన కానుకలన్నిటినీ స్వీకరించి వానరులందరినీ ఊరడించి పంపివేశాడు. పని పూర్తిచేసిన వేలాది వానరులను పంపివేసి అతడు తనను కృతార్థునిగా భావించాడు, మహాబలుడైన రాఘవుని కూడా కృతార్థునిగా భావించాడు — మిత్రుని కార్యం సిద్ధించినప్పుడే తన కార్యసిద్ధి పరిపూర్ణమవుతుందని అతని బుద్ధి. అప్పుడు లక్ష్మణుడు భయంకరమైన బలం గల, వానరులందరిలో శ్రేష్ఠుడైన సుగ్రీవుని సంతోషపెడుతూ వినయంగా ఇలా అన్నాడు — ‘సౌమ్యుడా, నీకు ఇష్టమైతే కిష్కింధ నుండి బయలుదేరు.’ ‘ప్రశ్రితమ్’ (వినయంతో) అనే పదంతో లక్ష్మణునిలోని మార్పు సూచించబడుతుంది — గత సర్గలో విల్లెత్తి కోపంతో ఉన్నవాడు ఇప్పుడు వినయంతో మాట్లాడుతున్నాడు. తార మాటతో శాంతించి, సుగ్రీవుని ప్రయత్నంతో ప్రసన్నుడై, అతడు ఇప్పుడు మిత్రునిలా ప్రార్థిస్తున్నాడు. రాజకార్యంలో కఠినత్వం ఎంతవరకు అవసరమో అంతవరకే; కార్యం సిద్ధించాక మృదుత్వమే ఉచితం అనే నీతి ఇక్కడ కనిపిస్తుంది. ‘కృతార్థమాత్మానమ్’ (తనను కృతార్థునిగా) అనే పదంతో సుగ్రీవుని అంతరంగం చూపబడింది — మిత్రుని కార్యం సిద్ధించనంతవరకు తన రాజ్యం కూడా అతనికి అసంపూర్ణంగానే తోస్తుంది. వేలాది వానరులను పంపివేయడం కూడా ఊరడింపుతోనే జరిగింది, ఎందుకంటే సేవకుల పట్ల ప్రియవచనమే రాజుకు బలం. ‘సౌమ్య’ (సౌమ్యుడా) అనే సంబోధన కూడా లక్ష్మణుని మృదుత్వాన్ని ప్రకాశింపజేస్తుంది. ‘యది తే రోచతే’ (నీకు ఇష్టమైతే) అనేది ఆజ్ఞ కాదు, ప్రార్థనే — మిత్రుని ఇష్టాన్ని ముందుగా అడుగుతున్నాడు.

లక్ష్మణుని ఆ చక్కని మాట విని పరమప్రీతుడైన సుగ్రీవుడు ఇలా అన్నాడు — ‘అలాగే కానివ్వు, వెళదాం; నేను నీ ఆజ్ఞలో ఉండవలసినవాడను.’ తన స్వాతంత్ర్యాన్ని విడిచి మిత్రుని ఆజ్ఞలో ఉండటానికి సిద్ధపడినవాడే నిజమైన సఖుడు. శుభలక్షణుడైన లక్ష్మణునితో ఇలా చెప్పి, అప్పుడు అతడు తార మొదలైన స్త్రీలను పంపివేశాడు. తరువాత సుగ్రీవుడు ‘రండి’ అని బిగ్గరగా వానరశ్రేష్ఠులను పిలిచాడు; అతని ఆ మాట విని వానరులు వెంటనే వచ్చారు. రాజస్త్రీలను చూడటానికి అర్హులైనవారందరూ చేతులు జోడించి వచ్చి నిలిచారు. వచ్చిన వారితో సూర్యుని వంటి కాంతి గల రాజు ఇలా అన్నాడు — ‘వానరులారా, నా పల్లకిని వెంటనే తీసుకురండి.’ అంతఃపురాన్ని పంపివేయడం, సేవకులను పిలవడం — రెండూ ప్రయాణసన్నద్ధతను సూచిస్తాయి. ‘స్త్రీదర్శనక్షమాః’ (స్త్రీలను చూడటానికి అర్హులు) అనే విశేషణంతో అంతఃపురమర్యాద సూచించబడుతుంది — విశ్వసనీయులే రాజస్త్రీల సమీపానికి వెళ్ళదగినవారు; ఇలా వానరరాజ్యంలో కూడా మానవుల శిష్టాచారమర్యాద ఉందని కవి చూపుతున్నాడు. ‘ఏహి’ (రా) అని బిగ్గరగా పిలవడం రాజు త్వరను వ్యక్తం చేస్తుంది; వానరులు కూడా క్షణమాత్రంలో వచ్చి నిలిచారు. ‘అర్కసదృశప్రభః’ (సూర్యుని వంటి కాంతి గలవాడు) అనే విశేషణంతో సుగ్రీవునికి తిరిగి లభించిన రాజకాంతి సూచించబడింది.

అతని మాట విని వేగంగా కదిలే వానరులు చూడముచ్చటైన పల్లకిని తెచ్చి నిలిపారు. తెచ్చి నిలిపిన ఆ పల్లకిని చూసి వానరాధిపతి సౌమిత్రితో ‘లక్ష్మణా, త్వరగా ఎక్కండి’ అన్నాడు. తాను తరువాత ఎక్కడం, మిత్రుడు ముందు ఎక్కడం — ఇది ఆదరక్రమం. ఇలా చెప్పి సూర్యుని వంటి, ఎంతోమంది వానరులు మోసే బంగారు వాహనాన్ని సుగ్రీవుడు లక్ష్మణునితో కలిసి ఎక్కాడు. తలపై పట్టిన తెల్లని గొడుగుతో, చుట్టూ వీస్తున్న తెల్లని చామరాలతో, శంఖభేరీనాదాలతో, వందిమాగధుల అభినందనలతో అతడు బయలుదేరాడు. గొడుగు, చామరాలు, వందిమాగధులు, వాద్యనాదాలు — ఇవి రాజచిహ్నాలు; ఒకప్పుడు భయంతో అడవులలో తిరిగినవాడు ఇప్పుడు అన్ని రాజచిహ్నాలతో శోభిస్తున్నాడు. బంగారు వాహనం సూర్యుని వంటిది అనే ఉపమానంతో అతని తేజస్సు వర్ణించబడుతుంది; ఎంతోమంది వానరులు మోస్తున్న ఆ వాహనం వానరరాజ్యపు సమృద్ధిని ప్రకటిస్తుంది. అయినా అతడు ఒంటరిగా ఎక్కడం లేదు, లక్ష్మణునితో కలిసి ఎక్కుతున్నాడు — మిత్రుని సమ్మానం రాజశోభ కంటె కూడా ముందుది. శంఖభేరీనాదాలూ వందిమాగధులూ రాజప్రయాణానికి మంగళసూచకాలు. తెల్లని గొడుగూ తెల్లని చామరాలూ పరిశుద్ధమైన ఐశ్వర్యానికి ప్రాచీనమైన లక్షణాలు.

సాటిలేని రాజ్యలక్ష్మిని పొందిన సుగ్రీవుడు బయలుదేరాడు. పదునైన ఆయుధాలు చేతబట్టిన వందలాది వానరులు చుట్టూ ఉండగా అతడు రాముడు ఉన్నచోటికి వెళ్ళాడు. రాముడు నివసిస్తున్న ఆ శ్రేష్ఠమైన ప్రదేశాన్ని చేరుకొని మహాతేజస్వి అయిన అతడు లక్ష్మణునితో కలిసి పల్లకి దిగాడు. రాముని సమీపించి అతడు చేతులు జోడించాడు; అతడు అలా చేతులు జోడించి నిలవగా వానరులు కూడా అలాగే చేశారు. మొగ్గలుగా ఉన్న పద్మాలు గల సరస్సులా ఉన్న ఆ మహావానరసైన్యాన్ని చూసి రాముడు ప్రీతి పొందాడు. చేతులు జోడించిన వానరుల సేన ముకుళించిన కమలాలు గల సరస్సులా కనిపిస్తుంది — ఈ ఉపమానం ఇక్కడ ఎంతో రమణీయమైనది, ఎందుకంటే జోడించిన చేతులే మొగ్గలు, తలలే కమలాలు. ఆయుధాలు చేతబట్టిన వందలాది వానరులు చుట్టూ ఉన్నారనే పదంతో సేన సన్నద్ధత చూపబడింది; ఒకప్పుడు భయంతో పారిపోయినవాడు ఇప్పుడు సైన్యంతో మిత్రుని దగ్గరికి వెళుతున్నాడు. పల్లకి దిగడం కూడా వినయానికి లక్షణం — రాజు సమీపానికి వాహనంతో వెళ్ళకూడదు. వానరులు అనుకరించడంతో వారి స్వామిభక్తి కూడా సూచించబడింది. స్వామి ఏది చేస్తే సేవకులు అదే అనుసరిస్తారనేది లోకనీతి.

తల వంచి పాదాలపై పడిన ఆ వానరేశ్వరుని రాఘవుడు లేవనెత్తి ప్రేమతో, ఎంతో గౌరవంతో ఆలింగనం చేసుకున్నాడు. ఆలింగనం చేసుకొని ధర్మాత్ముడు ‘కూర్చో’ అన్నాడు. నేలపై కూర్చున్న అతనిని చూసి రాముడు మళ్ళీ అన్నాడు — వానరశ్రేష్ఠా, వీరా, ధర్మాన్నీ అర్థాన్నీ కామాన్నీ తగిన కాలాలలో విభజించి ఎల్లప్పుడూ సేవించేవాడే రాజు. ధర్మాన్నీ అర్థాన్నీ విడిచి కేవలం కామాన్నే సేవించేవాడు చెట్టుకొమ్మ చివర నిద్రపోయినవానిలా కింద పడిన తరువాతనే మేలుకొంటాడు. త్రివర్గాన్ని విభజించడం రాజుకు మొదటి కర్తవ్యమని ఇక్కడ ఉపదేశించబడుతోంది; చెట్టుకొన మీద నిద్ర అనే ఉపమానం కామాసక్తుని పతనాన్నీ మేలుకొలుపునూ సూచిస్తుంది — పడిన తరువాతే అతనికి బోధ కలుగుతుంది, ముందు కాదు. రాముడు మొదట ఆలింగనంతో ప్రేమను చూపుతాడు, తరువాత ఉపదేశమిస్తాడు — స్నేహపూర్వకమైన ఉపదేశమే హృదయాన్ని తాకుతుంది. ‘నిషీద’ (కూర్చో) అనే ఒక్క పదంతో అతడు సుగ్రీవుని సమానాసనంపై నిలుపుతాడు; ఇది మైత్రికి ప్రత్యక్షచిహ్నం. ‘ధర్మాత్మా’ అనే రాముని విశేషణం తరువాతి ఉపదేశానికి అతని అధికారాన్ని స్థాపిస్తుంది. పాదాలపై పడటం కూడా సుగ్రీవుని వినమ్రతను చూపుతుంది.

శత్రువులను వధించడంలో నిమగ్నుడై, మిత్రులను కూడగట్టడంలో ఆసక్తుడై, త్రివర్గఫలాలను అనుభవించే రాజు ధర్మంతో కూడుకొంటాడు. ‘శత్రునాశకా, ఇదే ప్రయత్నానికి తగిన సమయం వచ్చింది; పింగళవర్ణుల ప్రభూ, వానరమంత్రులతో కలిసి ఆలోచించు’ అని రాముడు అన్నాడు. ఇలా అనబడిన సుగ్రీవుడు రామునితో ఇలా అన్నాడు — ‘మహాబాహూ, నశించిపోయిన సంపద, కీర్తి, శాశ్వతమైన వానరరాజ్యం — నీ అనుగ్రహం వల్లనే మళ్ళీ నాకు లభించాయి.’ రాముని ఉపదేశంలో నీతిశాస్త్రసారం సంగ్రహించబడింది — శత్రునాశం, మిత్రసంగ్రహం, త్రివర్గసేవనం. సుగ్రీవుని సమాధానంలో కృతజ్ఞత ప్రకాశిస్తుంది; అతడు తన బలాన్ని పొగడుకోడు, అంతా రాముని అనుగ్రహానికే ఆరోపిస్తాడు. ‘ఉద్యోగసమయః ప్రాప్తః’ (ప్రయత్నానికి సమయం వచ్చింది) అనే మాటతో రాముడు శరత్కాలం వచ్చిందని సూచిస్తున్నాడు — వర్షాలు పోయాయి, దారులు ఎండిపోయాయి, అందుకే ఇప్పుడే ప్రయాణం ఉచితం. ‘మంత్రిభిః సహ సంచింత్యతామ్’ (మంత్రులతో కలిసి ఆలోచించబడుగాక) అనేది రాజనీతికి మూలం — ఒంటరి నిర్ణయం శ్రేయస్కరం కాదు. ‘ప్రణష్టా శ్రీః కీర్తిశ్చ’ (నశించిన సంపదా కీర్తీ) — ఈ రెండూ మళ్ళీ లభించడం ఇక్కడ స్మరించబడింది. రాజ్యాన్ని ‘శాశ్వతమ్’ అనడంతో అది వంశపారంపర్యంగా వచ్చినదని సూచించబడుతుంది.

‘దేవా, జయశీలులలో శ్రేష్ఠుడా, నీ అనుగ్రహం వల్లా నీ తమ్ముని అనుగ్రహం వల్లా ఇదంతా లభించింది; చేసిన ఉపకారానికి ప్రత్యుపకారం చేయనివాడు పురుషులకే కళంకం. శత్రుసూదనా, ఈ వందలాది బలవంతులైన వానరముఖ్యులు భూమిపై ఉన్న వానరులందరినీ తీసుకొని వచ్చారు. రాఘవా, శూరులైన భల్లూకాలూ వానరులూ గోలాంగూలాలూ (నల్లముఖపు కొండముచ్చులు), దుర్గమారణ్యాలనూ వనదుర్గాలనూ ఎరిగినవారు, భయంకరంగా కనిపించేవారు వచ్చారు. దేవగంధర్వుల కుమారులూ కామరూపులూ అయిన వానరులు తమ తమ సైన్యాలతో కూడి దారిలో ఉన్నారు. వీరా, శత్రుతాపనా, వందలు, లక్షలు, కోట్లు, అయుతాలు, శంకువులుగా ఉన్న సైన్యాలతో కూడి వారు వస్తున్నారు.’ ‘కృతం న ప్రతికుర్యాత్’ (చేసిన మేలుకు ప్రతిమేలు చేయకపోతే) అనే మాటతో కృతజ్ఞతే పురుషుని మూలగుణమని సుగ్రీవుడు స్థాపిస్తున్నాడు. భల్లూకాలు, గోలాంగూలాలు, వానరులు అని మూడు జాతిభేదాలు ఇక్కడ వేరువేరుగా లెక్కించబడ్డాయి; దానితో సేనావైవిధ్యం సూచించబడుతుంది. ‘కాంతారవనదుర్గాణామభిజ్ఞాః’ (దుర్గమారణ్యాలనూ వనదుర్గాలనూ ఎరిగినవారు) అనే విశేషణంతో వారి అన్వేషణకౌశలం సూచించబడింది — దుర్గమప్రదేశాల జ్ఞానమే సీతాన్వేషణలో పరమసాధనం. కామరూపిత్వం కూడా దూతకార్యంలో గొప్ప సాధనం. దేవగంధర్వుల పుత్రులనడంతో వారి దివ్యమూలం చెప్పబడింది.

అర్బుదాలతో, వందల అర్బుదాలతో, మధ్యాలతో, అంత్యాలతో, సముద్రాలతో, పరార్ధాలతో లెక్కించబడిన వానరయూథపతుల సంఖ్య చెప్పబడుతోంది — ఇవి గణితశాస్త్రంలోని మహాసంఖ్యల పేర్లు; వీటితో సేన అపరిమితత్వం వ్యక్తమవుతుంది. ‘రాజా, మహేంద్రునితో సమానమైన పరాక్రమం గలవారూ మేఘాల్లా పర్వతాల్లా ఉండేవారూ మేరువింధ్యపర్వతాలలో నివాసాలు ఏర్పరచుకున్నవారూ అయిన వారు వస్తారు. యుద్ధంలో రాక్షసునితో పోరాడటానికి వారు నిన్ను అనుసరిస్తారు; యుద్ధంలో రావణుని చంపి మైథిలిని తీసుకువస్తారు’ అని సుగ్రీవుడు ప్రతిజ్ఞ చేస్తున్నాడు. అప్పుడు తన ఆదేశాన్ని పాటించే వానరవీరుని ఆ మహాప్రయత్నాన్ని చూసి వీర్యవంతుడూ భూపతి కుమారుడూ అయిన రాముడు హర్షంతో వికసించిన నల్లకలువ వంటి రూపం గలవాడయ్యాడు — విరిసిన నీలకమలంలా అతని ముఖం ప్రఫుల్లమైంది. సర్గ చివరలో దీర్ఘవృత్తంతో కవి ప్రకరణాన్ని ముగిస్తున్నాడు; ఇది ఈ గ్రంథపు రీతి. రాముని హర్షం ఇక్కడ తన బలాన్ని చూసి కాదు, మిత్రుని ప్రయత్నాన్ని చూసి — ఇదే నిజమైన మైత్రి. నీలోత్పల ఉపమానంతో అతని నల్లని, ప్రసన్నమైన ముఖం చిత్రించబడింది. ఈ సర్గతో సీతాన్వేషణ పర్వం ప్రారంభమైందని తెలుసుకోవాలి. తరువాతి సర్గలో దిక్కుల నుండి వానరులు వచ్చి చేరడం విస్తారంగా వర్ణించబడుతుంది.

சுக்ரீவன் கொண்டுவரப்பட்ட அந்தக் காணிக்கைகள் அனைத்தையும் ஏற்றுக்கொண்டு, வானரர்களுக்கு இன்சொல் சொல்லி அனைவரையும் விடைகொடுத்து அனுப்பினான். பணியை முடித்த ஆயிரக்கணக்கான வானரர்களை அனுப்பிவிட்டு, அவன் தன்னைக் காரியம் கைகூடியவனாக எண்ணுகிறான்; பெருவலிமையுடைய ராகவனையும் காரியம் கைகூடியவனாக எண்ணுகிறான் — தன் காரியத்தின் வெற்றி நண்பனின் காரியத்தின் வெற்றியாலேயே முழுமையடைகிறது என்பது அவனுடைய எண்ணம். பிறகு லக்ஷ்மணன், அஞ்சத்தக்க வலிமையுடையவனும் வானரர்கள் அனைவரிலும் சிறந்தவனுமான அந்தச் சுக்ரீவனை மகிழ்விக்கும்படி பணிவான சொல்லைச் சொன்னான் — ‘சௌம்யனே, உனக்கு விருப்பமானால் கிஷ்கிந்தையிலிருந்து புறப்படு.’ ‘பணிவான’ என்ற சொல்லால் லக்ஷ்மணனின் மாற்றம் சுட்டப்படுகிறது — முந்தைய சர்க்கத்தில் வில்லை உயர்த்திச் சினந்தவன் இப்போது பணிவோடு பேசுகிறான். தாரையின் சொல்லால் அமைதியடைந்து, சுக்ரீவனின் முயற்சியால் மனம் மகிழ்ந்து, அவன் இப்போது நண்பனைப்போல வேண்டுகிறான். அரசப்பணியில் கடுமை தேவையான அளவுக்கு மட்டுமே; காரியம் கைகூடியதும் மென்மையே பொருத்தமானது என்ற நீதி இங்கே தெரிகிறது. ‘தன்னைக் காரியம் கைகூடியவனாக’ என்ற சொல்லால் சுக்ரீவனின் உள்ளம் காட்டப்படுகிறது — நண்பனின் காரியம் கைகூடும்வரை தன் அரசுகூட அவனுக்கு முழுமையற்றதாகத் தோன்றுகிறது. ஆயிரக்கணக்கான வானரர்களை அனுப்பியதும் இன்சொல்லோடேயே செய்யப்பட்டது; ஏனெனில் பணியாளர்களிடம் இனிய சொல்லே அரசனின் வலிமை. ‘சௌம்யனே’ என்ற விளியும் லக்ஷ்மணனின் மென்மையை வெளிப்படுத்துகிறது. ‘உனக்கு விருப்பமானால்’ என்பது ஆணையல்ல, வேண்டுகோளே — நண்பனின் விருப்பமே முதலில் கேட்கப்படுகிறது.

லக்ஷ்மணனின் அந்த நல்ல சொல்லைக் கேட்டு, மிகவும் மகிழ்ந்த சுக்ரீவன் இந்த வாக்கியத்தைச் சொன்னான் — ‘அப்படியே ஆகட்டும், போவோம்; உன் ஆணைக்கு நான் கட்டுப்பட்டு நிற்பேன்.’ தன் சுதந்திரத்தைத் துறந்து நண்பனின் ஆணைக்குக் கட்டுப்பட்டு நிற்க ஆயத்தமானவனே உண்மையான தோழன். நல்ல இலக்கணங்கள் உடைய லக்ஷ்மணனிடம் இவ்வாறு சொல்லிவிட்டு, அப்போது தாரை முதலிய பெண்டிரை அவன் விடைகொடுத்து அனுப்பினான். பிறகு சுக்ரீவன் ‘வாருங்கள்’ என்று உரத்த குரலில் வானரச் சிறந்தோரை அழைத்தான்; அவனுடைய அந்தச் சொல்லைக் கேட்டு வானரர்கள் விரைந்து வந்தார்கள். அரசிகளைக் காணத் தகுதி பெற்றவர்கள் அனைவரும் கைகூப்பி வந்து நின்றார்கள். வந்த அவர்களிடம் சூரியனைப் போன்ற ஒளியுடைய அரசன் சொன்னான் — ‘வானரர்களே, என் பல்லக்கை விரைவில் கொண்டுவந்து நிறுத்துங்கள்.’ அந்தப்புரத்தை அனுப்புவதும் பணியாளர்களை அழைப்பதும் ஆகிய இரண்டுமே புறப்பாட்டுக்கான ஆயத்தத்தைச் சுட்டுகின்றன. ‘அரசிகளைக் காணத் தகுதி பெற்றவர்கள்’ என்ற அடைமொழியால் அந்தப்புர மரியாதை சுட்டப்படுகிறது — நம்பத்தக்கவர்களே அரசமகளிரின் அருகே செல்லத் தகுதியுடையவர்கள்; இவ்வாறு வானர அரசிலும் மனித நாகரிக ஒழுங்கு நிலவுகிறது என்று கவிஞர் காட்டுகிறார். ‘வாருங்கள்’ என்று உரத்த குரலில் அழைப்பது அரசனின் அவசரத்தை வெளிப்படுத்துகிறது; வானரர்களும் ஒரு கணத்தில் வந்து நிற்கிறார்கள். ‘சூரியனைப் போன்ற ஒளியுடைய’ என்ற அடைமொழியால் சுக்ரீவன் மீண்டும் பெற்ற அரசப் பொலிவு சுட்டப்படுகிறது.

அவனுடைய சொல்லைக் கேட்டு, விரைந்து செயல்படும் வானரர்கள் காண்பதற்கினிய பல்லக்கைக் கொண்டுவந்து நிறுத்தினார்கள். கொண்டுவரப்பட்ட அந்தப் பல்லக்கைக் கண்டு வானரத் தலைவன் சௌமித்ரியிடம் சொன்னான் — ‘லக்ஷ்மணா, விரைவில் ஏறிக்கொள்.’ தான் பிறகு ஏறுவது, நண்பன் முதலில் ஏறுவது — இதுவே மரியாதையின் முறை. இவ்வாறு சொல்லிவிட்டு, சூரியனை ஒத்ததும் பல வானரர்களால் சுமக்கப்படுவதுமான பொன் வாகனத்தில் சுக்ரீவன் லக்ஷ்மணனோடு ஏறினான். தலைக்கு மேல் வெண்கொற்றக்குடை பிடிக்கப்பட, சுற்றிலும் வெண்சாமரங்கள் வீசப்பட, சங்கு பேரிகைகளின் முழக்கத்தோடும் புகழ்பாடுவோரின் வாழ்த்தோடும் அவன் புறப்பட்டான். குடை, சாமரங்கள், புகழ்பாடுவோர், இசைக்கருவிகளின் முழக்கம் — இவை அரசனின் அடையாளங்கள்; முன்பு காடுகளில் அஞ்சித் திரிந்தவன் இப்போது எல்லா அரசச் சின்னங்களோடும் பொலிகிறான். பொன் வாகனம் சூரியனை ஒத்தது என்ற உவமையால் அவனுடைய ஒளி வர்ணிக்கப்படுகிறது; பல வானரர்களால் சுமக்கப்படும் அந்த வாகனம் வானர அரசின் செழிப்பை வெளிப்படுத்துகிறது. ஆயினும் அவன் தனியாக ஏறவில்லை, லக்ஷ்மணனோடு ஏறுகிறான் — நண்பனுக்குச் செய்யும் மரியாதை அரசப் பொலிவுக்கும் முந்தியது. சங்கு பேரிகை முழக்கமும் புகழ்பாடுவோரும் அரசப் புறப்பாட்டின் மங்கலத்தைக் குறிக்கின்றன. வெண்குடையும் வெண்சாமரங்களும் தூய ஐசுவரியத்தின் தொன்மையான அடையாளங்கள்.

இணையற்ற அரசச் செல்வத்தைப் பெற்ற சுக்ரீவன் புறப்பட்டான். கூரிய ஆயுதங்களைக் கையில் ஏந்திய நூற்றுக்கணக்கான வானரர்கள் சூழ, ராமன் தங்கியிருந்த இடத்துக்கு அவன் சென்றான். ராமன் வசித்த அந்தச் சிறந்த இடத்தை அடைந்து, பேரொளியுடைய அவன் லக்ஷ்மணனோடு பல்லக்கிலிருந்து இறங்கினான். ராமனை அணுகியதும் அவன் கைகூப்பி நின்றான்; அவன் கைகூப்பி நின்றதும் வானரர்களும் அவ்வாறே நின்றார்கள். மொட்டுவிட்ட தாமரைகள் நிறைந்த குளம்போல இருந்த அந்த வானரப் பெரும்படையைக் கண்டு ராமன் மகிழ்ந்தான். கைகூப்பிய வானரர்களின் படை மொட்டுவிட்ட தாமரைகள் நிறைந்த ஏரிபோலத் தோன்றுகிறது — இந்த உவமை இங்கே மிக அழகானது; ஏனெனில் கூப்பிய கைகளே மொட்டுகள், தலைகளே தாமரைகள். ‘ஆயுதம் ஏந்திய நூற்றுக்கணக்கான வானரர்கள் சூழ’ என்ற சொல்லால் படையின் போர்க்கோலம் காட்டப்படுகிறது; முன்பு அச்சத்தால் ஓடியவன் இப்போது படையோடு நண்பனை நோக்கிச் செல்கிறான். பல்லக்கிலிருந்து இறங்குவதும் பணிவின் அடையாளம் — மன்னனின் அருகே வாகனத்தில் செல்லக் கூடாது. வானரர்கள் பின்பற்றுவதால் அவர்களுடைய தலைவன்மீதான பக்தியும் சுட்டப்படுகிறது. தலைவன் செய்வதையே பணியாளர்கள் பின்பற்றுவார்கள் என்பது உலக நீதி.

தலையால் பாதங்களில் விழுந்து வணங்கிய அந்த வானரத் தலைவனை ராகவன் தூக்கி நிறுத்தி அன்போடும் பெருமதிப்போடும் தழுவிக்கொண்டான். தழுவிய பின் தர்மாத்மாவான அவன் ‘அமர்’ என்றான். தரையில் அமர்ந்த அவனைக் கண்டு ராமன் மீண்டும் சொன்னான் — தர்மத்தையும் பொருளையும் இன்பத்தையும் உரிய காலத்தில் பிரித்து எப்போதும் அனுபவிப்பவனே, வானரர்களில் சிறந்த வீரனே, அரசன். தர்மத்தையும் பொருளையும் விட்டு இன்பத்தை மட்டுமே நாடுபவனோ, மரத்தின் உச்சியில் தூங்கியவன்போல, கீழே விழுந்த பின்னரே விழித்துக்கொள்கிறான். மூவகைப் புருஷார்த்தங்களைப் பகுத்துக் கொள்வதே அரசனின் முதல் கடமை என்று இங்கே உபதேசிக்கப்படுகிறது; மர உச்சித் தூக்க உவமையோ இன்பத்தில் பற்றுடையவனின் வீழ்ச்சியையும் விழிப்பையும் சுட்டுகிறது — விழுந்த பின்னரே அவனுக்கு உணர்வு வருகிறது, அதற்கு முன் அல்ல. ராமன் முதலில் தழுவலால் அன்பைக் காட்டுகிறான், பிறகு உபதேசம் தருகிறான் — அன்போடு கூடிய உபதேசமே உள்ளத்தைத் தொடுகிறது. ‘அமர்’ என்ற ஒரே சொல்லால் அவன் சுக்ரீவனைச் சமமான இருக்கையில் அமர்த்துகிறான்; இது நட்பின் கண்கூடான அடையாளம். ‘தர்மாத்மா’ என்ற ராமனின் அடைமொழி அடுத்து வரும் உபதேசத்துக்கான அவனுடைய தகுதியை நிலைநாட்டுகிறது. பாதங்களில் விழுவதும் சுக்ரீவனின் பணிவைக் காட்டுகிறது.

பகைவரை அழிப்பதில் ஈடுபட்டவனும், நண்பர்களைச் சேர்த்துக்கொள்வதில் விருப்பமுடையவனும், மூவகைப் புருஷார்த்தங்களின் பயனை அனுபவிப்பவனுமான அரசன் தர்மத்தோடு இணைகிறான். பகைவரை அழிப்பவனே, இதுவே முயற்சிக்கான காலம் வந்துவிட்டது; பொன்னிறத் தலைவனே, வானர அமைச்சர்களோடு கலந்து ஆலோசிக்கப்படட்டும் என்று ராமன் சொல்கிறான். இவ்வாறு சொல்லப்பட்ட சுக்ரீவன் ராமனிடம் இந்தச் சொல்லைச் சொன்னான் — ‘நீண்ட கைகளை உடையவனே, அழிந்துபோன செல்வமும் புகழும் நிலையான வானர அரசும் உன் அருளால் மீண்டும் எனக்குக் கிடைத்தன.’ ராமனின் உபதேசத்தில் நீதிநூலின் சாரம் தொகுக்கப்பட்டுள்ளது — பகையழிப்பு, நட்புச் சேர்ப்பு, மூவகைப் புருஷார்த்தங்களைப் பேணுதல். சுக்ரீவனின் பதிலிலோ நன்றியுணர்வு ஒளிர்கிறது; அவன் தன் வலிமையைப் புகழ்ந்துகொள்ளவில்லை, எல்லாவற்றையும் ராமனின் அருளுக்கே உரியதாக்குகிறான். ‘முயற்சிக்கான காலம் வந்துவிட்டது’ என்ற சொல்லால் ராமன் சரத்காலம் வந்ததைச் சுட்டுகிறான் — மழைக்காலம் போய்விட்டது, வழிகள் உலர்ந்துவிட்டன; ஆகவே இப்போதே புறப்படுவது பொருத்தம். ‘அமைச்சர்களோடு கலந்து ஆலோசிக்கப்படட்டும்’ என்பது அரசநீதியின் வேர் — தனியாக எடுக்கும் முடிவு நன்மை தராது. ‘அழிந்த செல்வமும் புகழும்’ ஆகிய இரண்டும் மீண்டும் பெறப்பட்டது இங்கே நினைவுகூரப்படுகிறது. அரசு ‘நிலையானது’ என்ற சொல்லால் அது குலமரபாக வருவது என்று சுட்டப்படுகிறது.

தேவனே, வெற்றியாளர்களில் சிறந்தவனே, உன் அருளாலும் உன் தம்பியின் அருளாலும் இவை அனைத்தும் கிடைத்தன; செய்த உதவிக்குக் கைம்மாறு செய்யாதவன் மனிதர்களுக்கே இழுக்கானவன். பகைவரை அழிப்பவனே, வலிமைமிக்க இந்த நூற்றுக்கணக்கான வானரத் தலைவர்கள் பூமியில் உள்ள எல்லா வானரர்களையும் அழைத்துக்கொண்டு வந்துள்ளனர். ராகவா, அடர்காடுகளையும் அணுகுதற்கரிய இடங்களையும் அறிந்த, அஞ்சத்தக்க தோற்றமுடைய வீரக் கரடிகளும் வானரர்களும் கோலாங்கூலங்களும் வந்துள்ளனர். தேவர்களுக்கும் கந்தர்வர்களுக்கும் பிறந்தவர்களும் விரும்பிய உருவம் எடுக்க வல்லவர்களுமான வானரர்கள் தத்தம் படைகள் சூழ வழியில் வந்துகொண்டிருக்கிறார்கள். வீரனே, பகைவரை வாட்டுபவனே, நூறுகளாலும் நூறாயிரங்களாலும் கோடிகளாலும் அயுதங்களாலும் சங்குகளாலும் (பெரும் எண்ணிக்கைகள்) சூழப்பட்டு அவர்கள் வருகிறார்கள். ‘செய்த உதவிக்குக் கைம்மாறு செய்யாதவன்’ என்ற சொல்லால், நன்றியுணர்வே மனிதனின் அடிப்படைக் குணம் என்று சுக்ரீவன் நிலைநாட்டுகிறான். கரடிகள், கோலாங்கூலங்கள் (கருமுகக் குரங்குகள்), வானரர்கள் என்ற மூன்று இனவேறுபாடுகள் இங்கே தனித்தனியே எண்ணப்படுகின்றன; அதனால் படையின் பன்முகத்தன்மை சுட்டப்படுகிறது. ‘அடர்காடுகளையும் அணுகுதற்கரிய இடங்களையும் அறிந்தவர்கள்’ என்ற அடைமொழியால் அவர்களுடைய தேடும் திறன் சுட்டப்படுகிறது — அணுகுதற்கரிய இடங்களைப் பற்றிய அறிவே சீதையைத் தேடுவதில் மிகச் சிறந்த கருவி. விரும்பிய உருவம் எடுக்கும் ஆற்றலும் தூதுப்பணியில் பெரும் சாதனம். தேவர், கந்தர்வர்களின் புதல்வர்கள் என்பதால் அவர்களுடைய தெய்விகத் தோற்றமும் சொல்லப்படுகிறது.

அர்புதங்கள், நூறு அர்புதங்கள், மத்தியங்கள், அந்தியங்கள், சமுத்திரங்கள், பரார்த்தங்கள் என்று எண்ணப்படும் வானரக் கூட்டத் தலைவர்களின் எண்ணிக்கை சொல்லப்படுகிறது — இவை கணித நூலின் பெரும் எண்களின் பெயர்கள்; இவற்றால் படையின் அளவிடற்கரிய தன்மை வெளிப்படுத்தப்படுகிறது. அரசே, மகேந்திரனுக்கு நிகரான பராக்கிரமமுடையவர்களும், மேகங்களையும் மலைகளையும் ஒத்தவர்களும், மேருவிலும் விந்தியத்திலும் வாழிடம் கொண்டவர்களுமான அவர்கள் வந்து சேர்வார்கள். போரில் அரக்கனோடு பொருத அவர்கள் உன்னை அணுகுவார்கள்; போரில் ராவணனைக் கொன்று மைதிலியைக் கொண்டுவருவார்கள் என்று சுக்ரீவன் உறுதியளிக்கிறான். பிறகு தன் ஆணைக்குக் கட்டுப்பட்ட வானர வீரனின் அந்தப் பெருமுயற்சியைக் கண்டு, வீரமுடைய மன்னன் மகனான ராமன் மகிழ்ச்சியால் மலர்ந்த நீலோற்பலம் போன்ற தோற்றமுடையவனானான் — மலர்ந்த நீலத் தாமரைபோல அவன் முகம் மலர்ந்தது. சர்க்கத்தின் முடிவில் நீண்ட யாப்பால் கவிஞர் பகுதியை நிறைவுசெய்கிறார்; இதுவே இந்நூலின் முறை. ராமனின் மகிழ்ச்சி இங்கே தன் வலிமையைக் கண்டதால் அல்ல, நண்பனின் முயற்சியைக் கண்டதால் — இதுவே உண்மையான நட்பு. நீலோற்பல உவமையால் அவனுடைய கருமையும் தெளிவும் கொண்ட முகம் சித்திரிக்கப்படுகிறது. இந்தச் சர்க்கத்தோடு சீதையைத் தேடும் பகுதி தொடங்கிவிட்டது என்று அறிய வேண்டும். அடுத்த சர்க்கத்தில் திசைகளிலிருந்து வானரர்கள் வந்து கூடுவது விரிவாக வர்ணிக்கப்படுகிறது.

ಸುಗ್ರೀವನು ತಂದಿದ್ದ ಆ ಎಲ್ಲ ಕಾಣಿಕೆಗಳನ್ನೂ ಸ್ವೀಕರಿಸಿ, ವಾನರರನ್ನು ಸಮಾಧಾನಪಡಿಸಿ ಎಲ್ಲರನ್ನೂ ಬೀಳ್ಕೊಟ್ಟನು. ಕೆಲಸ ಮುಗಿಸಿದ ಸಾವಿರಾರು ವಾನರರನ್ನು ಬೀಳ್ಕೊಟ್ಟು ಅವನು ತನ್ನನ್ನು ಕೃತಾರ್ಥನೆಂದು ಭಾವಿಸುತ್ತಾನೆ, ಮಹಾಬಲಶಾಲಿಯಾದ ರಾಘವನನ್ನೂ ಕೃತಾರ್ಥನೆಂದು ಭಾವಿಸುತ್ತಾನೆ — ತನ್ನ ಕಾರ್ಯಸಿದ್ಧಿ ಮಿತ್ರನ ಕಾರ್ಯಸಿದ್ಧಿಯಿಂದಲೇ ಪೂರ್ಣವಾಗುತ್ತದೆ ಎಂಬುದು ಅವನ ಬುದ್ಧಿ. ಅನಂತರ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಭಯಂಕರ ಬಲದ, ಸಕಲ ವಾನರರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ಸುಗ್ರೀವನನ್ನು ಸಂತೋಷಪಡಿಸುತ್ತಾ ವಿನಯದ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದನು — ‘ಸೌಮ್ಯನೇ, ನಿನಗೆ ಇಷ್ಟವಾದರೆ ಕಿಷ್ಕಿಂಧೆಯಿಂದ ಹೊರಡು.’ ‘ಪ್ರಶ್ರಿತಮ್’ (ವಿನಯದಿಂದ ಕೂಡಿದ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಬದಲಾವಣೆ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ — ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಬಿಲ್ಲನ್ನೆತ್ತಿ ಕೋಪಗೊಂಡಿದ್ದವನು ಈಗ ವಿನಯದಿಂದ ಮಾತನಾಡುತ್ತಾನೆ. ತಾರೆಯ ಮಾತಿನಿಂದ ಶಾಂತನಾಗಿ, ಸುಗ್ರೀವನ ಪ್ರಯತ್ನದಿಂದ ಪ್ರಸನ್ನನಾಗಿ, ಅವನು ಈಗ ಮಿತ್ರನಂತೆ ಪ್ರಾರ್ಥಿಸುತ್ತಾನೆ. ರಾಜಕಾರ್ಯದಲ್ಲಿ ಕಠೋರತೆ ಎಷ್ಟು ಅಗತ್ಯವೋ ಅಷ್ಟು ಮಾತ್ರ; ಕಾರ್ಯ ಸಿದ್ಧವಾದಾಗ ಮೃದುತ್ವವೇ ಉಚಿತ ಎಂಬ ನೀತಿ ಇಲ್ಲಿ ಕಾಣುತ್ತದೆ. ‘ಕೃತಾರ್ಥಮಾತ್ಮಾನಮ್’ (ತನ್ನನ್ನು ಕೃತಾರ್ಥನೆಂದು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಸುಗ್ರೀವನ ಅಂತರಂಗ ತೋರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ — ಮಿತ್ರನ ಕಾರ್ಯ ಸಿದ್ಧವಾಗುವವರೆಗೆ ತನ್ನ ರಾಜ್ಯವೂ ಅವನಿಗೆ ಅಪೂರ್ಣವಾದಂತೆ ತೋರುತ್ತದೆ. ಸಾವಿರಾರು ವಾನರರನ್ನು ಬೀಳ್ಕೊಡುವುದನ್ನೂ ಸಮಾಧಾನದ ಮಾತುಗಳೊಡನೆಯೇ ಮಾಡಲಾಯಿತು, ಏಕೆಂದರೆ ಸೇವಕರಲ್ಲಿ ಪ್ರಿಯವಾದ ಮಾತೇ ರಾಜನ ಬಲ. ‘ಸೌಮ್ಯ’ ಎಂಬ ಸಂಬೋಧನೆಯೂ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಮೃದುತ್ವವನ್ನು ಪ್ರಕಾಶಪಡಿಸುತ್ತದೆ. ‘ಯದಿ ತೇ ರೋಚತೇ’ (ನಿನಗೆ ಇಷ್ಟವಾದರೆ) ಎಂಬುದು ಆಜ್ಞೆಯಲ್ಲ, ಪ್ರಾರ್ಥನೆಯೇ — ಮಿತ್ರನ ಇಚ್ಛೆಯನ್ನು ಮೊದಲು ಕೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ.

ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಆ ಸುಂದರವಾದ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಪರಮಸಂತುಷ್ಟನಾದ ಸುಗ್ರೀವನು ಈ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದನು — ‘ಹಾಗೆಯೇ ಆಗಲಿ, ಹೋಗೋಣ; ನಾನು ನಿನ್ನ ಆಜ್ಞೆಯಲ್ಲಿ ಇರಬೇಕಾದವನು.’ ತನ್ನ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯವನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಮಿತ್ರನ ಆಜ್ಞೆಯಲ್ಲಿ ನಿಲ್ಲಲು ಸಿದ್ಧನಾದವನೇ ನಿಜವಾದ ಸಖ. ಶುಭಲಕ್ಷಣಗಳುಳ್ಳ ಲಕ್ಷ್ಮಣನಿಗೆ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ, ಅವನು ಆಗ ತಾರೆ ಮೊದಲಾದ ಸ್ತ್ರೀಯರನ್ನು ಬೀಳ್ಕೊಟ್ಟನು. ಅನಂತರ ಸುಗ್ರೀವನು ಗಟ್ಟಿಯಾಗಿ ‘ಬನ್ನಿ’ ಎಂದು ಕಪಿಶ್ರೇಷ್ಠರನ್ನು ಕರೆದನು; ಅವನ ಆ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ವಾನರರು ಬೇಗನೆ ಬಂದರು. ಸ್ತ್ರೀಯರನ್ನು ಕಾಣಲು ಅರ್ಹರಾಗಿದ್ದವರೆಲ್ಲರೂ ಕೈಮುಗಿದು ಬಂದು ನಿಂತರು. ಬಂದ ಅವರಿಗೆ ಸೂರ್ಯಸದೃಶ ಕಾಂತಿಯ ರಾಜನು ಹೇಳಿದನು — ‘ವಾನರರೇ, ನನ್ನ ಪಲ್ಲಕ್ಕಿಯನ್ನು ಬೇಗನೆ ತಂದಿಡಿ.’ ಅಂತಃಪುರವನ್ನು ಬೀಳ್ಕೊಡುವುದೂ ದೂತರನ್ನು ಕರೆಯುವುದೂ ಎರಡೂ ಪ್ರಯಾಣದ ಸಿದ್ಧತೆಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತವೆ. ‘ಸ್ತ್ರೀದರ್ಶನಕ್ಷಮಾಃ’ (ಸ್ತ್ರೀಯರನ್ನು ಕಾಣಲು ಅರ್ಹರಾದವರು) ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣದಿಂದ ಅಂತಃಪುರದ ಮರ್ಯಾದೆ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ — ವಿಶ್ವಾಸಾರ್ಹರಾದವರು ಮಾತ್ರ ರಾಜಸ್ತ್ರೀಯರ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗಲು ಯೋಗ್ಯರು; ಹೀಗೆ ವಾನರರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿಯೂ ಮನುಷ್ಯರ ಶಿಷ್ಟಾಚಾರದ ಮರ್ಯಾದೆ ಇದೆ ಎಂದು ಕವಿ ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಏಹಿ’ (ಬಾ) ಎಂದು ಗಟ್ಟಿಯಾದ ಧ್ವನಿಯಲ್ಲಿ ಕರೆಯುವುದು ರಾಜನ ಆತುರವನ್ನು ವ್ಯಕ್ತಪಡಿಸುತ್ತದೆ; ವಾನರರೂ ಕ್ಷಣಮಾತ್ರದಲ್ಲಿ ಬಂದು ನಿಲ್ಲುತ್ತಾರೆ. ‘ಅರ್ಕಸದೃಶಪ್ರಭಃ’ (ಸೂರ್ಯನಂತಹ ಕಾಂತಿಯುಳ್ಳವನು) ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣದಿಂದ ಸುಗ್ರೀವನು ಮತ್ತೆ ಪಡೆದ ರಾಜಕಾಂತಿ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ.

ಅವನ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಶೀಘ್ರಪರಾಕ್ರಮಿಗಳಾದ ವಾನರರು ನೋಡಲು ಸುಂದರವಾದ ಪಲ್ಲಕ್ಕಿಯನ್ನು ತಂದಿಟ್ಟರು. ತಂದಿಟ್ಟ ಆ ಪಲ್ಲಕ್ಕಿಯನ್ನು ಕಂಡು ವಾನರಾಧಿಪನು ಸೌಮಿತ್ರಿಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ಲಕ್ಷ್ಮಣ, ಬೇಗನೆ ಏರು.’ ತಾನು ಆಮೇಲೆ ಏರುವುದು, ಮಿತ್ರನು ಮೊದಲು ಏರುವುದು — ಇದು ಆದರದ ಕ್ರಮ. ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ ಸುಗ್ರೀವನು ಅನೇಕ ವಾನರರಿಂದ ಹೊರಲ್ಪಡುವ, ಸೂರ್ಯನಂತೆ ಹೊಳೆಯುವ ಚಿನ್ನದ ವಾಹನವನ್ನು ಲಕ್ಷ್ಮಣನೊಡನೆ ಏರಿದನು. ತಲೆಯ ಮೇಲೆ ಬಿಳಿಯ ಕೊಡೆಯನ್ನು ಹಿಡಿಯಲಾಗಿರಲು, ಸುತ್ತಲೂ ಬಿಳಿಯ ಚಾಮರಗಳನ್ನು ಬೀಸಲಾಗುತ್ತಿರಲು, ಶಂಖ-ಭೇರಿಗಳ ನಿನಾದಗಳಿಂದಲೂ ಬಂದಿಗಳ ಸ್ತುತಿಯಿಂದಲೂ ಅಭಿನಂದಿತನಾಗಿ ಅವನು ಹೊರಟನು. ಕೊಡೆ, ಚಾಮರ, ಬಂದಿಗಳು, ವಾದ್ಯಗಳ ನಿನಾದ — ಇವು ರಾಜನ ಚಿಹ್ನೆಗಳು; ಹಿಂದೆ ಕಾಡುಗಳಲ್ಲಿ ಹೆದರಿ ಅಲೆಯುತ್ತಿದ್ದವನು ಈಗ ಎಲ್ಲ ರಾಜಚಿಹ್ನೆಗಳಿಂದ ಶೋಭಿಸುತ್ತಾನೆ. ಚಿನ್ನದ ವಾಹನವನ್ನು ಸೂರ್ಯನಿಗೆ ಹೋಲಿಸುವುದರಿಂದ ಅವನ ತೇಜಸ್ಸು ವರ್ಣಿತವಾಗಿದೆ; ಅನೇಕ ವಾನರರು ಹೊರುವ ಆ ವಾಹನ ವಾನರರಾಜ್ಯದ ಸಮೃದ್ಧಿಯನ್ನು ಪ್ರಕಟಪಡಿಸುತ್ತದೆ. ಆದರೂ ಅವನು ಒಬ್ಬನೇ ಏರುವುದಿಲ್ಲ, ಲಕ್ಷ್ಮಣನೊಡನೆ ಏರುತ್ತಾನೆ — ಮಿತ್ರನ ಸಮ್ಮಾನ ರಾಜವೈಭವಕ್ಕಿಂತಲೂ ಮೊದಲು. ಶಂಖ-ಭೇರಿಗಳ ನಿನಾದಗಳೂ ಬಂದಿಗಳೂ ರಾಜಪ್ರಯಾಣದ ಮಂಗಳಸೂಚಕಗಳು. ಬಿಳಿಯ ಕೊಡೆ, ಬಿಳಿಯ ಚಾಮರಗಳು ಶುದ್ಧವಾದ ಐಶ್ವರ್ಯದ ಪ್ರಾಚೀನ ಲಕ್ಷಣಗಳು.

ಅನುತ್ತಮವಾದ ರಾಜ್ಯಲಕ್ಷ್ಮಿಯನ್ನು ಪಡೆದು ಸುಗ್ರೀವನು ಹೊರಟನು. ತೀಕ್ಷ್ಣವಾದ ಶಸ್ತ್ರಗಳನ್ನು ಕೈಯಲ್ಲಿ ಹಿಡಿದ ನೂರಾರು ವಾನರರಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿದ ಅವನು ರಾಮನಿದ್ದಲ್ಲಿಗೆ ಹೋದನು. ರಾಮನು ನೆಲೆಸಿದ್ದ ಆ ಶ್ರೇಷ್ಠಪ್ರದೇಶವನ್ನು ತಲುಪಿ ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿಯಾದ ಅವನು ಲಕ್ಷ್ಮಣನೊಡನೆ ಪಲ್ಲಕ್ಕಿಯಿಂದ ಇಳಿದನು. ರಾಮನ ಬಳಿಗೆ ಬಂದು ಅವನು ಕೈಮುಗಿದು ನಿಂತನು; ಅವನು ಕೈಮುಗಿದು ನಿಲ್ಲಲು ವಾನರರೂ ಹಾಗೆಯೇ ನಿಂತರು. ಮೊಗ್ಗಾದ ಕಮಲಗಳುಳ್ಳ ಕೊಳದಂತಿದ್ದ ಆ ವಾನರರ ಮಹಾಸೈನ್ಯವನ್ನು ಕಂಡು ರಾಮನು ಸಂತುಷ್ಟನಾದನು. ಕೈಮುಗಿದು ನಿಂತ ವಾನರರ ಸೇನೆ ಮೊಗ್ಗಾದ ಕಮಲಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಸರೋವರದಂತೆ ತೋರುತ್ತದೆ — ಈ ಉಪಮೆ ಇಲ್ಲಿ ಅತ್ಯಂತ ರಮಣೀಯ, ಏಕೆಂದರೆ ಮುಗಿದ ಕೈಗಳೇ ಮೊಗ್ಗುಗಳು, ತಲೆಗಳೇ ಕಮಲಗಳು. ಶಸ್ತ್ರಧಾರಿಗಳಾದ ನೂರಾರು ವಾನರರಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿದವನು ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಸೇನೆಯ ಸನ್ನಾಹ ತೋರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ; ಹಿಂದೆ ಭಯದಿಂದ ಓಡಿಹೋಗುತ್ತಿದ್ದವನು ಈಗ ಸೈನ್ಯಸಮೇತನಾಗಿ ಮಿತ್ರನ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗುತ್ತಾನೆ. ಪಲ್ಲಕ್ಕಿಯಿಂದ ಇಳಿಯುವುದೂ ವಿನಯದ ಲಕ್ಷಣ — ರಾಜನ ಸಮೀಪಕ್ಕೆ ವಾಹನದಲ್ಲಿ ಹೋಗಬಾರದು. ವಾನರರು ಅನುಕರಿಸುವುದರಿಂದ ಅವರ ಸ್ವಾಮಿಭಕ್ತಿಯೂ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ. ಸ್ವಾಮಿ ಏನು ಮಾಡುತ್ತಾನೋ ಅದನ್ನೇ ಸೇವಕರು ಅನುಸರಿಸುತ್ತಾರೆ ಎಂಬುದು ಲೋಕನೀತಿ.

ತಲೆಯಿಂದ ಪಾದಗಳಿಗೆ ಬಿದ್ದ ಆ ಕಪೀಶ್ವರನನ್ನು ರಾಘವನು ಎಬ್ಬಿಸಿ ಪ್ರೇಮದಿಂದಲೂ ಬಹುಮಾನದಿಂದಲೂ ಆಲಿಂಗಿಸಿದನು. ಆಲಿಂಗಿಸಿ ಧರ್ಮಾತ್ಮನಾದ ಅವನು ‘ಕುಳಿತುಕೋ’ ಎಂದನು. ನೆಲದ ಮೇಲೆ ಕುಳಿತ ಅವನನ್ನು ಕಂಡು ರಾಮನು ಮತ್ತೆ ಹೇಳಿದನು — ಧರ್ಮ, ಅರ್ಥ, ಕಾಮಗಳನ್ನು ಕಾಲಕ್ಕೆ ತಕ್ಕಂತೆ ವಿಭಾಗಿಸಿ ಸತತವಾಗಿ ಸೇವಿಸುವವನೇ, ಕಪಿಶ್ರೇಷ್ಠ ವೀರನೇ, ರಾಜನು. ಧರ್ಮವನ್ನೂ ಅರ್ಥವನ್ನೂ ಬಿಟ್ಟು ಕೇವಲ ಕಾಮವನ್ನು ಸೇವಿಸುವವನಾದರೋ, ಮರದ ತುದಿಯಲ್ಲಿ ಮಲಗಿದವನಂತೆ, ಕೆಳಗೆ ಬಿದ್ದಮೇಲೆಯೇ ಎಚ್ಚರಗೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ತ್ರಿವರ್ಗದ ವಿಭಾಗವೇ ರಾಜನ ಮೊದಲ ಕರ್ತವ್ಯ ಎಂದು ಇಲ್ಲಿ ಉಪದೇಶಿಸಲಾಗಿದೆ; ಮರದ ತುದಿಯ ನಿದ್ರೆಯ ಉಪಮೆಯಾದರೋ ಕಾಮಾಸಕ್ತನ ಪತನವನ್ನೂ ಎಚ್ಚರವನ್ನೂ ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ — ಬಿದ್ದ ಮೇಲೆಯೇ ಅವನಿಗೆ ಅರಿವು ಬರುತ್ತದೆ, ಮೊದಲು ಅಲ್ಲ. ರಾಮನು ಮೊದಲು ಆಲಿಂಗನದಿಂದ ಪ್ರೇಮವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ, ಆಮೇಲೆ ಉಪದೇಶ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ — ಸ್ನೇಹಪೂರ್ವಕವಾದ ಉಪದೇಶವೇ ಹೃದಯವನ್ನು ಮುಟ್ಟುತ್ತದೆ. ‘ನಿಷೀದ’ (ಕುಳಿತುಕೋ) ಎಂಬ ಒಂದೇ ಪದದಿಂದ ಅವನು ಸುಗ್ರೀವನನ್ನು ಸಮಾನ ಆಸನದಲ್ಲಿ ಕೂರಿಸುತ್ತಾನೆ; ಇದು ಮೈತ್ರಿಯ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷ ಚಿಹ್ನೆ. ‘ಧರ್ಮಾತ್ಮಾ’ ಎಂಬ ರಾಮನ ವಿಶೇಷಣ ಮುಂದಿನ ಉಪದೇಶಕ್ಕೆ ಅವನ ಅಧಿಕಾರವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತದೆ. ಪಾದಗಳಿಗೆ ಬೀಳುವುದೂ ಸುಗ್ರೀವನ ನಮ್ರತೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ.

ಶತ್ರುಗಳ ವಧೆಯಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿದ, ಮಿತ್ರರ ಸಂಗ್ರಹದಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತನಾದ, ತ್ರಿವರ್ಗದ ಫಲವನ್ನು ಅನುಭವಿಸುವ ರಾಜನು ಧರ್ಮದಿಂದ ಕೂಡಿರುತ್ತಾನೆ. ಶತ್ರುಸಂಹಾರಕನೇ, ಇದೇ ಪ್ರಯತ್ನದ ಸಮಯ ಬಂದಿದೆ; ಪಿಂಗಳವರ್ಣದ ವಾನರರ ಒಡೆಯನೇ, ವಾನರಮಂತ್ರಿಗಳೊಡನೆ ಆಲೋಚಿಸು ಎಂದು ರಾಮನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಹೀಗೆ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟ ಸುಗ್ರೀವನು ರಾಮನಿಗೆ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ಮಹಾಬಾಹುವೇ, ಕಳೆದುಹೋಗಿದ್ದ ಸಂಪತ್ತು, ಕೀರ್ತಿ ಮತ್ತು ಶಾಶ್ವತವಾದ ಕಪಿರಾಜ್ಯ — ಇವನ್ನು ನಿನ್ನ ಅನುಗ್ರಹದಿಂದ ನಾನು ಮತ್ತೆ ಪಡೆದಿದ್ದೇನೆ.’ ರಾಮನ ಉಪದೇಶದಲ್ಲಿ ನೀತಿಶಾಸ್ತ್ರದ ಸಾರ ಸಂಗ್ರಹವಾಗಿದೆ — ಶತ್ರುನಾಶ, ಮಿತ್ರಸಂಗ್ರಹ, ತ್ರಿವರ್ಗಸೇವನೆ. ಸುಗ್ರೀವನ ಉತ್ತರದಲ್ಲಾದರೋ ಕೃತಜ್ಞತೆ ಪ್ರಕಾಶಿಸುತ್ತದೆ; ಅವನು ತನ್ನ ಬಲವನ್ನು ಹೊಗಳಿಕೊಳ್ಳುವುದಿಲ್ಲ, ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ರಾಮನ ಅನುಗ್ರಹಕ್ಕೇ ಆರೋಪಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಉದ್ಯೋಗಸಮಯಃ ಪ್ರಾಪ್ತಃ’ (ಪ್ರಯತ್ನದ ಸಮಯ ಬಂದಿದೆ) ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ ರಾಮನು ಶರತ್ಕಾಲದ ಆಗಮನವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ — ಮಳೆಗಾಲ ಕಳೆಯಿತು, ದಾರಿಗಳು ಒಣಗಿವೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ಈಗಲೇ ಹೊರಡುವುದು ಉಚಿತ. ‘ಮಂತ್ರಿಭಿಃ ಸಹ ಸಂಚಿಂತ್ಯತಾಮ್’ (ಮಂತ್ರಿಗಳೊಡನೆ ಆಲೋಚಿಸಲ್ಪಡಲಿ) ಎಂಬುದು ರಾಜನೀತಿಯ ಮೂಲ — ಒಬ್ಬನೇ ಮಾಡುವ ನಿರ್ಣಯ ಶ್ರೇಯಸ್ಕರವಲ್ಲ. ‘ಪ್ರಣಷ್ಟಾ ಶ್ರೀಃ ಕೀರ್ತಿಶ್ಚ’ (ಕಳೆದುಹೋಗಿದ್ದ ಸಂಪತ್ತೂ ಕೀರ್ತಿಯೂ) ಎಂಬ ಎರಡರ ಪುನರ್ಲಾಭ ಇಲ್ಲಿ ನೆನಪಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ. ರಾಜ್ಯವನ್ನು ‘ಶಾಶ್ವತಮ್’ (ಶಾಶ್ವತವಾದ) ಎನ್ನುವುದರಿಂದ ಅದು ವಂಶಪರಂಪರೆಯಿಂದ ಬಂದದ್ದೆಂಬುದು ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ.

ದೇವನೇ, ಜಯಶಾಲಿಗಳಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನೇ, ನಿನ್ನ ಅನುಗ್ರಹದಿಂದಲೂ ನಿನ್ನ ತಮ್ಮನ ಅನುಗ್ರಹದಿಂದಲೂ ಇದೆಲ್ಲವೂ ದೊರೆಯಿತು; ಮಾಡಿದ ಉಪಕಾರಕ್ಕೆ ಪ್ರತ್ಯುಪಕಾರ ಮಾಡದವನು ಪುರುಷರಿಗೇ ಕಳಂಕ. ಶತ್ರುಸೂದನನೇ, ಬಲಶಾಲಿಗಳಾದ ಈ ನೂರಾರು ವಾನರಮುಖ್ಯರು ಭೂಮಿಯ ಮೇಲಿರುವ ಎಲ್ಲ ವಾನರರನ್ನೂ ಕರೆದುಕೊಂಡು ಬಂದಿದ್ದಾರೆ. ರಾಘವ, ದುರ್ಗಮವಾದ ಕಾಡುಗಳನ್ನೂ ವನಗಳನ್ನೂ ಕೋಟೆಗಳನ್ನೂ ಬಲ್ಲ, ಘೋರವಾಗಿ ಕಾಣುವ ಶೂರರಾದ ಕರಡಿಗಳೂ ವಾನರರೂ ಗೋಲಾಂಗೂಲರೂ ಬಂದಿದ್ದಾರೆ. ದೇವ-ಗಂಧರ್ವರ ಪುತ್ರರಾದ, ಇಚ್ಛಾನುಸಾರ ರೂಪ ಧರಿಸಬಲ್ಲ ವಾನರರು ತಮ್ಮತಮ್ಮ ಸೈನ್ಯಗಳಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿದು ದಾರಿಯಲ್ಲಿದ್ದಾರೆ. ವೀರನೇ, ಪರಂತಪನೇ, ನೂರುಗಳು, ಲಕ್ಷಗಳು, ಕೋಟಿಗಳು, ಅಯುತಗಳು, ಶಂಕುಗಳಷ್ಟು ವಾನರರಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿದು ಅವರು ಬರುತ್ತಿದ್ದಾರೆ. ‘ಕೃತಂ ನ ಪ್ರತಿಕುರ್ಯಾತ್’ (ಮಾಡಿದುದಕ್ಕೆ ಪ್ರತಿಯಾಗಿ ಮಾಡದಿದ್ದರೆ) ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ ಕೃತಜ್ಞತೆಯೇ ಪುರುಷನ ಮೂಲಗುಣ ಎಂದು ಸುಗ್ರೀವನು ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತಾನೆ. ಕರಡಿಗಳು, ಗೋಲಾಂಗೂಲರು, ವಾನರರು ಎಂಬ ಮೂರು ಜಾತಿಭೇದಗಳನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ಪ್ರತ್ಯೇಕವಾಗಿ ಎಣಿಸಲಾಗಿದೆ; ಅದರಿಂದ ಸೇನೆಯ ವೈವಿಧ್ಯ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ. ‘ಕಾಂತಾರವನದುರ್ಗಾಣಾಮ್ ಅಭಿಜ್ಞಾಃ’ (ದುರ್ಗಮವಾದ ಕಾಡು, ವನ, ಕೋಟೆಗಳನ್ನು ಬಲ್ಲವರು) ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣದಿಂದ ಅವರ ಅನ್ವೇಷಣಕೌಶಲ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ — ದುರ್ಗಮಪ್ರದೇಶಗಳ ಜ್ಞಾನವೇ ಸೀತಾನ್ವೇಷಣೆಯಲ್ಲಿ ಪರಮ ಸಾಧನ. ಇಚ್ಛಾರೂಪಧಾರಿತ್ವವೂ ದೂತಕಾರ್ಯದಲ್ಲಿ ಮಹತ್ತಾದ ಸಾಧನ. ದೇವ-ಗಂಧರ್ವರ ಪುತ್ರರೆಂಬುದರಿಂದ ಅವರ ದಿವ್ಯಮೂಲವೂ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ.

ಅರ್ಬುದಗಳು, ನೂರಾರು ಅರ್ಬುದಗಳು, ಮಧ್ಯಗಳು, ಅಂತ್ಯಗಳು, ಸಮುದ್ರಗಳು, ಪರಾರ್ಧಗಳು ಎಂದು ಎಣಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ವಾನರಯೂಥಪತಿಗಳ ಸಂಖ್ಯೆಯನ್ನು ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ — ಇವು ಗಣಿತಶಾಸ್ತ್ರದ ಮಹಾಸಂಖ್ಯೆಗಳ ಹೆಸರುಗಳು; ಇವುಗಳಿಂದ ಸೇನೆಯ ಅಪರಿಮೇಯತೆ ವ್ಯಕ್ತವಾಗುತ್ತದೆ. ರಾಜನೇ, ಮಹೇಂದ್ರನಿಗೆ ಸಮಾನ ಪರಾಕ್ರಮಿಗಳಾದ, ಮೋಡಗಳಂತೆಯೂ ಪರ್ವತಗಳಂತೆಯೂ ಇರುವ, ಮೇರು-ವಿಂಧ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸಿರುವ ಅವರು ಬರುವರು. ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ರಾಕ್ಷಸನೊಡನೆ ಹೋರಾಡಲು ಅವರು ನಿನ್ನ ಬಳಿಗೆ ಬರುವರು; ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ರಾವಣನನ್ನು ಕೊಂದು ಮೈಥಿಲಿಯನ್ನು ಕರೆತರುವರು ಎಂದು ಸುಗ್ರೀವನು ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ಆಗ ತನ್ನ ಆಜ್ಞೆಯಂತೆ ನಡೆಯುವ ಕಪಿವೀರನ ಆ ಮಹಾಪ್ರಯತ್ನವನ್ನು ಕಂಡು ವೀರ್ಯವಂತನಾದ, ರಾಜಪುತ್ರನಾದ ರಾಮನು ಹರ್ಷದಿಂದ ಅರಳಿದ ನೀಲಕಮಲದಂತೆ ಕಂಡನು — ಅರಳಿದ ನೀಲಕಮಲದಂತೆ ಅವನ ಮುಖ ಪ್ರಫುಲ್ಲವಾಯಿತು. ಸರ್ಗದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಕವಿ ದೀರ್ಘವೃತ್ತದಿಂದ ಪ್ರಕರಣವನ್ನು ಮುಗಿಸುತ್ತಾನೆ; ಇದು ಈ ಗ್ರಂಥದ ರೀತಿ. ರಾಮನ ಹರ್ಷ ಇಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಬಲವನ್ನು ಕಂಡುದರಿಂದಲ್ಲ, ಮಿತ್ರನ ಪ್ರಯತ್ನವನ್ನು ಕಂಡುದರಿಂದ — ಇದೇ ನಿಜವಾದ ಮೈತ್ರಿ. ನೀಲಕಮಲದ ಉಪಮೆಯಿಂದ ಅವನ ಶ್ಯಾಮಲವೂ ಪ್ರಸನ್ನವೂ ಆದ ಮುಖ ಚಿತ್ರಿತವಾಗಿದೆ. ಈ ಸರ್ಗದಿಂದ ಸೀತಾನ್ವೇಷಣೆಯ ಪರ್ವ ಆರಂಭವಾಯಿತು ಎಂದು ತಿಳಿಯಬೇಕು. ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ದಿಕ್ಕುಗಳಿಂದ ವಾನರರ ಆಗಮನವನ್ನು ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿ ವರ್ಣಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ.

സുഗ്രീവൻ കൊണ്ടുവന്ന ആ കാഴ്ചദ്രവ്യങ്ങളെല്ലാം സ്വീകരിച്ച് വാനരന്മാരെ സാന്ത്വനിപ്പിച്ച് എല്ലാവരെയും പറഞ്ഞയച്ചു. കർത്തവ്യം നിർവഹിച്ച ആയിരക്കണക്കിനു വാനരന്മാരെ പറഞ്ഞയച്ചശേഷം അവൻ തന്നെത്തന്നെ കൃതാർഥനായി കരുതി; മഹാബലനായ രാഘവനെയും കൃതാർഥനായി കരുതി — സ്വന്തം കാര്യസിദ്ധി മിത്രത്തിന്റെ കാര്യസിദ്ധികൊണ്ടുമാത്രമേ പൂർണമാകൂ എന്നതാണ് അവന്റെ ബുദ്ധി. പിന്നെ ലക്ഷ്മണൻ ഭയങ്കരബലനും എല്ലാ വാനരന്മാരിലും ശ്രേഷ്ഠനുമായ സുഗ്രീവനെ സന്തോഷിപ്പിച്ചുകൊണ്ട് വിനയപൂർവം പറഞ്ഞു — ‘സൗമ്യാ, നിനക്കു രുചിക്കുമെങ്കിൽ കിഷ്കിന്ധയിൽനിന്നു പുറപ്പെടൂ.’ ‘പ്രശ്രിതം’ (വിനയപൂർവം) എന്ന പദംകൊണ്ട് ലക്ഷ്മണന്റെ മാറ്റം സൂചിപ്പിക്കുന്നു — കഴിഞ്ഞ സർഗത്തിൽ വില്ലുയർത്തി കോപിച്ചിരുന്നവൻ ഇപ്പോൾ വിനയത്തോടെ സംസാരിക്കുന്നു. താരയുടെ വാക്കുകളാൽ ശാന്തനായും സുഗ്രീവന്റെ ഉദ്യമംകൊണ്ടു പ്രസന്നനായും അവൻ ഇപ്പോൾ ഒരു സുഹൃത്തിനെപ്പോലെ അപേക്ഷിക്കുന്നു. രാജകാര്യത്തിൽ കാർക്കശ്യം ആവശ്യമുള്ളിടത്തോളം മാത്രം; കാര്യം സാധിച്ചാൽ മൃദുതയാണ് ഉചിതം എന്ന നീതി ഇവിടെ കാണാം. ‘കൃതാർഥം ആത്മാനം’ (തന്നെത്തന്നെ കൃതാർഥനായി) എന്ന പദംകൊണ്ട് സുഗ്രീവന്റെ ഉള്ളം കാണിക്കുന്നു — മിത്രത്തിന്റെ കാര്യം സാധിക്കുന്നതുവരെ സ്വന്തം രാജ്യംപോലും അവന് അപൂർണമെന്നപോലെ തോന്നുന്നു. ആയിരക്കണക്കിനു വാനരന്മാരെ പറഞ്ഞയച്ചതും സാന്ത്വനപൂർവമാണ്; കാരണം ഭൃത്യന്മാരോടുള്ള പ്രിയവചനമാണ് രാജാവിന്റെ ബലം. ‘സൗമ്യ’ എന്ന സംബോധനയും ലക്ഷ്മണന്റെ മൃദുത പ്രകാശിപ്പിക്കുന്നു. ‘യദി തേ രോചതേ’ (നിനക്കു രുചിക്കുമെങ്കിൽ) എന്നത് ആജ്ഞയല്ല, അപേക്ഷതന്നെയാണ് — മിത്രത്തിന്റെ ഇഷ്ടമാണ് ആദ്യം ചോദിക്കുന്നത്.

ലക്ഷ്മണന്റെ ആ സുഭാഷിതം കേട്ട് അത്യന്തം പ്രീതനായ സുഗ്രീവൻ ഈ വാക്കുകൾ പറഞ്ഞു — ‘അങ്ങനെയാകട്ടെ, നമുക്കു പോകാം; ഞാൻ നിന്റെ ശാസനത്തിൽ നിൽക്കേണ്ടവനാണ്.’ സ്വാതന്ത്ര്യം ഉപേക്ഷിച്ച് മിത്രത്തിന്റെ ആജ്ഞയിൽ നിൽക്കാൻ തയ്യാറുള്ളവനാണ് യഥാർഥ സഖാവ്. ശുഭലക്ഷണനായ ലക്ഷ്മണനോട് ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞശേഷം അവൻ താര മുതലായ സ്ത്രീകളെ പറഞ്ഞയച്ചു. പിന്നെ സുഗ്രീവൻ ഉച്ചത്തിൽ ‘വരൂ’ എന്നു വാനരശ്രേഷ്ഠന്മാരെ വിളിച്ചു; അവന്റെ ആ വാക്കു കേട്ട് വാനരന്മാർ വേഗം വന്നുചേർന്നു. സ്ത്രീകളെ കാണാൻ അനുവാദമുള്ളവർ എല്ലാവരും കൈകൂപ്പി വന്നുനിന്നു. വന്നെത്തിയ അവരോട് സൂര്യനെപ്പോലെ ശോഭിക്കുന്ന രാജാവു പറഞ്ഞു — ‘വാനരന്മാരേ, എന്റെ പല്ലക്ക് വേഗം കൊണ്ടുവരുവിൻ.’ അന്തഃപുരത്തെ പറഞ്ഞയയ്ക്കലും ദൂതന്മാരെ വിളിക്കലും — രണ്ടും പുറപ്പാടിനുള്ള ഒരുക്കം സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ‘സ്ത്രീദർശനക്ഷമാഃ’ (സ്ത്രീകളെ കാണാൻ അർഹരായവർ) എന്ന വിശേഷണംകൊണ്ട് അന്തഃപുരമര്യാദ സൂചിപ്പിക്കുന്നു — വിശ്വസ്തർക്കുമാത്രമേ രാജസ്ത്രീകളുടെ സമീപത്തേക്കു പോകാൻ അർഹതയുള്ളൂ; ഇങ്ങനെ വാനരരാജ്യത്തിലും മനുഷ്യരുടേതുപോലുള്ള ശിഷ്ടാചാരമര്യാദ നിലനിൽക്കുന്നുവെന്നു കവി കാണിക്കുന്നു. ഉച്ചസ്വരത്തിലുള്ള ‘വരൂ’ എന്ന വിളി രാജാവിന്റെ തിടുക്കം വ്യഞ്ജിപ്പിക്കുന്നു; വാനരന്മാരും ക്ഷണമാത്രംകൊണ്ട് വന്നുചേർന്നു. ‘അർകസദൃശപ്രഭഃ’ (സൂര്യനെപ്പോലെ ശോഭയുള്ളവൻ) എന്ന വിശേഷണംകൊണ്ട് സുഗ്രീവനു വീണ്ടുകിട്ടിയ രാജകാന്തി സൂചിപ്പിക്കുന്നു.

അവന്റെ വാക്കു കേട്ട് വേഗത്തിൽ പ്രവർത്തിക്കുന്ന വാനരന്മാർ കാണാൻ മനോഹരമായ പല്ലക്ക് കൊണ്ടുവന്നു. കൊണ്ടുവന്ന ആ പല്ലക്കു കണ്ട് വാനരാധിപൻ സൗമിത്രിയോടു പറഞ്ഞു — ‘ലക്ഷ്മണാ, വേഗം കയറിയാലും.’ മിത്രം ആദ്യം കയറുക, താൻ പിന്നീട് — ഇതാണ് ആദരവിന്റെ ക്രമം. ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞ് സൂര്യനെപ്പോലെ തിളങ്ങുന്നതും അനേകം വാനരന്മാർ ചുമക്കുന്നതുമായ ആ സ്വർണവാഹനത്തിൽ സുഗ്രീവൻ ലക്ഷ്മണനോടൊപ്പം കയറി. തലയ്ക്കു മുകളിൽ വെൺകൊറ്റക്കുട പിടിച്ചും ചുറ്റും വെളുത്ത ചാമരങ്ങൾ വീശിയും, ശംഖിന്റെയും ഭേരിയുടെയും നാദങ്ങളാലും വന്ദികളാലും അഭിനന്ദിക്കപ്പെട്ടും അവൻ പുറപ്പെട്ടു. കുട, ചാമരങ്ങൾ, വന്ദികൾ, വാദ്യനാദങ്ങൾ — ഇവയാണ് രാജചിഹ്നങ്ങൾ; മുമ്പു ഭയന്നു കാടുകളിൽ അലഞ്ഞിരുന്നവൻ ഇപ്പോൾ എല്ലാ രാജചിഹ്നങ്ങളാലും ശോഭിക്കുന്നു. സ്വർണവാഹനം സൂര്യനെപ്പോലെ എന്ന ഉപമകൊണ്ട് അവന്റെ തേജസ്സു വർണിക്കപ്പെടുന്നു; അനേകം വാനരന്മാർ ചുമക്കുന്ന ആ വാഹനം വാനരരാജ്യത്തിന്റെ സമൃദ്ധി പ്രകടമാക്കുന്നു. എന്നിട്ടും അവൻ ഒറ്റയ്ക്കല്ല കയറുന്നത്, ലക്ഷ്മണനോടൊപ്പമാണ് — മിത്രത്തിന്റെ സമ്മാനം രാജശോഭയെക്കാളും മുമ്പാണ്. ശംഖഭേരീനാദങ്ങളും വന്ദികളും രാജാവിന്റെ പുറപ്പാടിന്റെ മംഗളസൂചകങ്ങളാണ്. വെൺകൊറ്റക്കുടയും വെൺചാമരങ്ങളും ശുദ്ധമായ ഐശ്വര്യത്തിന്റെ പ്രാചീനലക്ഷണങ്ങളാണ്.

അനുത്തമമായ രാജ്യശ്രീ നേടിയ സുഗ്രീവൻ പുറപ്പെട്ടു. മൂർച്ചയുള്ള ആയുധങ്ങൾ കൈയിലേന്തിയ അനേകം നൂറു വാനരന്മാരാൽ ചുറ്റപ്പെട്ട് അവൻ രാമൻ താമസിക്കുന്നിടത്തേക്കു പോയി. രാമൻ വസിക്കുന്ന ആ ശ്രേഷ്ഠമായ സ്ഥലത്തെത്തി മഹാതേജസ്വിയായ അവൻ ലക്ഷ്മണനോടൊപ്പം പല്ലക്കിൽനിന്നിറങ്ങി. രാമന്റെ അടുത്തെത്തി അവൻ കൈകൂപ്പി നിന്നു; അവൻ കൈകൂപ്പി നിന്നപ്പോൾ വാനരന്മാരും അതുപോലെതന്നെ ചെയ്തു. മൊട്ടിട്ട താമരകളുള്ള തടാകംപോലെയുള്ള ആ മഹത്തായ വാനരസൈന്യത്തെ കണ്ട് രാമൻ പ്രീതനായി. കൈകൂപ്പിനിൽക്കുന്ന വാനരന്മാരുടെ സൈന്യം കൂമ്പിയ താമരകൾ നിറഞ്ഞ സരസ്സുപോലെ തോന്നുന്നു — കൂപ്പുകൈതന്നെ മൊട്ട്, ശിരസ്സുകൾതന്നെ താമരകൾ; ഈ ഉപമ ഇവിടെ അതിരമണീയമാണ്. ആയുധമേന്തിയ നൂറുകണക്കിനു വാനരന്മാരാൽ ചുറ്റപ്പെട്ട് എന്ന പദംകൊണ്ട് സൈന്യത്തിന്റെ സന്നാഹം കാണിക്കുന്നു; മുമ്പു ഭയന്ന് ഓടിയിരുന്നവൻ ഇപ്പോൾ സൈന്യത്തോടൊപ്പം മിത്രത്തിന്റെ അടുത്തേക്കു പോകുന്നു. പല്ലക്കിൽനിന്നിറങ്ങുന്നതും വിനയത്തിന്റെ ലക്ഷണമാണ് — രാജാവിന്റെ സമീപത്തേക്കു വാഹനത്തിൽ പോകരുത്. വാനരന്മാർ അനുകരിക്കുന്നതിലൂടെ അവരുടെ സ്വാമിഭക്തിയും സൂചിപ്പിക്കുന്നു. സ്വാമി ചെയ്യുന്നതുതന്നെ ഭൃത്യന്മാർ അനുഷ്ഠിക്കുന്നു എന്നതു ലോകനീതിയാണ്.

ശിരസ്സുകൊണ്ട് പാദങ്ങളിൽ വീണ ആ വാനരേശ്വരനെ രാഘവൻ എഴുന്നേൽപ്പിച്ച് സ്നേഹത്തോടെയും ബഹുമാനത്തോടെയും ആലിംഗനം ചെയ്തു. ആലിംഗനം ചെയ്തശേഷം ധർമാത്മാവ് ‘ഇരിക്കൂ’ എന്നു പറഞ്ഞു. നിലത്തിരിക്കുന്ന അവനെ കണ്ട് രാമൻ വീണ്ടും പറഞ്ഞു — ധർമം, അർഥം, കാമം എന്നിവയെ യഥാകാലം വിഭജിച്ച് എപ്പോഴും സേവിക്കുന്നവനാണ്, വാനരശ്രേഷ്ഠനായ വീരാ, യഥാർഥ രാജാവ്. ധർമത്തെയും അർഥത്തെയും ഉപേക്ഷിച്ച് കാമത്തെ മാത്രം സേവിക്കുന്നവനാകട്ടെ, മരത്തിന്റെ മുകളിൽ ഉറങ്ങുന്നവനെപ്പോലെ, താഴെ വീണശേഷമേ ഉണരുകയുള്ളൂ. ത്രിവർഗത്തിന്റെ വിഭജനമാണ് രാജാവിന്റെ ഒന്നാമത്തെ കർത്തവ്യമെന്ന് ഇവിടെ ഉപദേശിക്കുന്നു; മരത്തിനു മുകളിലെ ഉറക്കത്തിന്റെ ഉപമയാകട്ടെ, കാമാസക്തന്റെ പതനവും ഉണർവും സൂചിപ്പിക്കുന്നു — വീണശേഷമേ അവന് ബോധം ഉണ്ടാകൂ, അതിനുമുമ്പില്ല. രാമൻ ആദ്യം ആലിംഗനംകൊണ്ടു സ്നേഹം കാണിക്കുന്നു, പിന്നെ ഉപദേശം നൽകുന്നു — സ്നേഹപൂർവമായ ഉപദേശമേ ഹൃദയത്തെ സ്പർശിക്കൂ. ‘നിഷീദ’ (ഇരിക്കൂ) എന്ന ഒറ്റ പദംകൊണ്ട് അവൻ സുഗ്രീവനെ സമാനാസനത്തിൽ സ്ഥാപിക്കുന്നു; അതു മൈത്രിയുടെ പ്രത്യക്ഷചിഹ്നമാണ്. ‘ധർമാത്മാ’ എന്ന രാമന്റെ വിശേഷണം തുടർന്നുള്ള ഉപദേശത്തിനുള്ള അധികാരം സ്ഥാപിക്കുന്നു. പാദങ്ങളിൽ വീഴുന്നതും സുഗ്രീവന്റെ നമ്രത കാണിക്കുന്നു.

ശത്രുക്കളെ വധിക്കുന്നതിൽ ഉദ്യുക്തനും മിത്രങ്ങളെ സമ്പാദിക്കുന്നതിൽ തത്പരനും ത്രിവർഗഫലം അനുഭവിക്കുന്നവനുമായ രാജാവ് ധർമത്തോടു ചേരുന്നു. ശത്രുനാശകാ, ഉദ്യമത്തിനുള്ള ഈ സമയം വന്നെത്തിയിരിക്കുന്നു; വാനരേശ്വരാ, വാനരമന്ത്രിമാരോടൊപ്പം ആലോചിക്കുക എന്നു രാമൻ പറഞ്ഞു. ഇങ്ങനെ പറയപ്പെട്ട സുഗ്രീവൻ രാമനോടു പറഞ്ഞു — ‘മഹാബാഹോ, നഷ്ടപ്പെട്ട ഐശ്വര്യവും കീർത്തിയും ശാശ്വതമായ വാനരരാജ്യവും അങ്ങയുടെ പ്രസാദംകൊണ്ട് എനിക്കു വീണ്ടും ലഭിച്ചു.’ രാമന്റെ ഉപദേശത്തിൽ നീതിശാസ്ത്രത്തിന്റെ സാരം സംഗ്രഹിച്ചിരിക്കുന്നു — ശത്രുനാശം, മിത്രസമ്പാദനം, ത്രിവർഗസേവനം. സുഗ്രീവന്റെ മറുപടിയിലാകട്ടെ കൃതജ്ഞത പ്രകാശിക്കുന്നു; അവൻ സ്വന്തം ബലത്തെ പ്രശംസിക്കുന്നില്ല, എല്ലാം രാമന്റെ പ്രസാദത്തിൽ ആരോപിക്കുന്നു. ‘ഉദ്യോഗസമയഃ പ്രാപ്തഃ’ (ഉദ്യമത്തിനുള്ള സമയം വന്നിരിക്കുന്നു) എന്ന വാക്കുകൊണ്ട് രാമൻ ശരത്കാലത്തിന്റെ വരവ് സൂചിപ്പിക്കുന്നു — മഴക്കാലം കഴിഞ്ഞു, വഴികൾ ഉണങ്ങി, അതിനാൽ ഇപ്പോൾതന്നെയാണ് പുറപ്പാട് ഉചിതം. ‘മന്ത്രിഭിഃ സഹ സഞ്ചിന്ത്യതാം’ (മന്ത്രിമാരോടൊപ്പം ആലോചിക്കുക) എന്നതു രാജനീതിയുടെ മൂലമാണ് — ഒറ്റയ്ക്കുള്ള തീരുമാനം ശ്രേയസ്കരമല്ല. ‘പ്രണഷ്ടാ ശ്രീഃ കീർതിശ്ച’ (നഷ്ടപ്പെട്ട ഐശ്വര്യവും കീർത്തിയും) എന്ന രണ്ടിന്റെയും പുനർലാഭം ഇവിടെ സ്മരിക്കപ്പെടുന്നു. രാജ്യം ‘ശാശ്വതം’ എന്നു പറഞ്ഞതുകൊണ്ട് അതു വംശപരമ്പരയായി ലഭിച്ചതാണെന്നു സൂചിപ്പിക്കുന്നു.

ദേവാ, ജയിക്കുന്നവരിൽ ശ്രേഷ്ഠാ, അങ്ങയുടെ പ്രസാദംകൊണ്ടും അങ്ങയുടെ സഹോദരന്റെ പ്രസാദംകൊണ്ടുമാണ് ഇതെല്ലാം ലഭിച്ചത്; ചെയ്ത ഉപകാരത്തിനു പ്രത്യുപകാരം ചെയ്യാത്തവൻ പുരുഷന്മാർക്കു കളങ്കമാണ്. ശത്രുസൂദനാ, ബലവാന്മാരായ ഈ നൂറുകണക്കിനു വാനരപ്രമുഖന്മാർ ഭൂമിയിലുള്ള എല്ലാ വാനരന്മാരെയും കൂട്ടിക്കൊണ്ടു വന്നെത്തിയിരിക്കുന്നു. രാഘവാ, കാന്താരങ്ങളും വനങ്ങളും ദുർഗമസ്ഥലങ്ങളും അറിയുന്നവരും ഘോരദർശനരുമായ ശൂരരായ കരടികളും വാനരന്മാരും ഗോലാംഗൂലങ്ങളും വന്നിരിക്കുന്നു. ദേവന്മാരുടെയും ഗന്ധർവന്മാരുടെയും പുത്രന്മാരും ഇഷ്ടമുള്ള രൂപം ധരിക്കുന്നവരുമായ വാനരന്മാർ തങ്ങളുടെ സൈന്യങ്ങളാൽ ചുറ്റപ്പെട്ട് വഴിയിലാണ്. വീരാ, പരന്തപാ, നൂറുകൾ, നൂറായിരങ്ങൾ, കോടികൾ, അയുതങ്ങൾ, ശങ്കുക്കൾ എന്നിവയാൽ ചുറ്റപ്പെട്ട് അവർ വന്നുകൊണ്ടിരിക്കുന്നു. ‘കൃതം ന പ്രതികുര്യാത്’ (ചെയ്തതിനു പ്രത്യുപകാരം ചെയ്യാത്തവൻ) എന്ന വാക്കുകൊണ്ട് കൃതജ്ഞതയാണ് പുരുഷന്റെ മൂലഗുണം എന്നു സുഗ്രീവൻ സ്ഥാപിക്കുന്നു. കരടികൾ, ഗോലാംഗൂലങ്ങൾ (കറുത്ത മുഖമുള്ള കുരങ്ങുവർഗം), വാനരന്മാർ എന്നിങ്ങനെ മൂന്നു ജാതിഭേദങ്ങൾ ഇവിടെ പ്രത്യേകം എണ്ണിയിരിക്കുന്നു; അതിലൂടെ സൈന്യത്തിന്റെ വൈവിധ്യം സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ‘കാന്താരവനദുർഗാണാം അഭിജ്ഞാഃ’ (കാന്താരങ്ങളും വനങ്ങളും ദുർഗമസ്ഥലങ്ങളും അറിയുന്നവർ) എന്ന വിശേഷണംകൊണ്ട് അവരുടെ അന്വേഷണകൗശലം സൂചിപ്പിക്കുന്നു — ദുർഗമപ്രദേശങ്ങളെക്കുറിച്ചുള്ള അറിവാണ് സീതാന്വേഷണത്തിൽ പരമമായ ഉപകരണം. ഇഷ്ടരൂപം ധരിക്കാനുള്ള കഴിവും ദൂതകർമത്തിൽ വലിയ സാധനമാണ്. ദേവഗന്ധർവപുത്രന്മാരെന്നു പറഞ്ഞതുകൊണ്ട് അവരുടെ ദിവ്യമായ ഉദ്ഭവവും പറഞ്ഞിരിക്കുന്നു.

അർബുദങ്ങൾ, നൂറ് അർബുദങ്ങൾ, മധ്യങ്ങൾ, അന്ത്യങ്ങൾ, സമുദ്രങ്ങൾ, പരാർധങ്ങൾ എന്നിവകൊണ്ട് എണ്ണപ്പെടുന്ന വാനരയൂഥപന്മാരുടെ സംഖ്യ പറയുന്നു — ഇവ ഗണിതശാസ്ത്രത്തിലെ മഹാസംഖ്യകളുടെ പേരുകളാണ്; അവയിലൂടെ സൈന്യത്തിന്റെ അപരിമേയത വ്യഞ്ജിപ്പിക്കുന്നു. രാജാവേ, മഹേന്ദ്രനു തുല്യമായ പരാക്രമമുള്ളവരും മേഘങ്ങളെയും പർവതങ്ങളെയുംപോലെയുള്ളവരും മേരുവിലും വിന്ധ്യനിലും വാസമുറപ്പിച്ചവരുമായ അവർ വന്നുചേരും. യുദ്ധത്തിൽ രാക്ഷസനോടു പൊരുതാൻ അവർ അങ്ങയുടെ അടുത്തേക്കു വരും; യുദ്ധത്തിൽ രാവണനെ കൊന്ന് മൈഥിലിയെ കൊണ്ടുവരികയും ചെയ്യും എന്നു സുഗ്രീവൻ പ്രതിജ്ഞ ചെയ്യുന്നു. പിന്നെ തന്റെ നിർദേശമനുസരിക്കുന്ന ആ വാനരവീരന്റെ ഉദ്യമം കണ്ട് വീര്യവാനായ രാജകുമാരൻ രാമൻ ഹർഷംകൊണ്ട് വിടർന്ന നീലോത്പലംപോലെയുള്ള മുഖമുള്ളവനായി — വിരിഞ്ഞ നീലത്താമരപോലെ അവന്റെ മുഖം പ്രഫുല്ലമായി. സർഗാന്ത്യത്തിൽ ദീർഘമായ ഒരു വൃത്തംകൊണ്ട് കവി പ്രകരണം സമാപിക്കുന്നു; അതാണ് ഈ ഗ്രന്ഥത്തിന്റെ രീതി. രാമന്റെ ഹർഷം ഇവിടെ സ്വന്തം ബലം കണ്ടിട്ടല്ല, മിത്രത്തിന്റെ ഉദ്യമം കണ്ടിട്ടാണ് — ഇതുതന്നെയാണ് യഥാർഥ മൈത്രി. നീലോത്പലത്തിന്റെ ഉപമകൊണ്ട് അവന്റെ ശ്യാമളവും പ്രസന്നവുമായ മുഖം ചിത്രീകരിച്ചിരിക്കുന്നു. ഈ സർഗത്തോടെ സീതാന്വേഷണത്തിന്റെ പർവം ആരംഭിച്ചു എന്നറിയണം. അടുത്ത സർഗത്തിൽ ദിക്കുകളിൽനിന്നുള്ള വാനരന്മാരുടെ സമാഗമം വിസ്തരിച്ചു വർണിക്കുന്നു.

Sugrīva accepted all the offerings that had been brought and, speaking kindly to the monkeys, dismissed them all; even thousands of servants he sent away with gentle words, for kind speech to his people is a king's strength. Having let go those thousands of monkeys whose task was done, he felt that he had achieved his aim, and that mighty Rāghava had achieved his too; for him his own success was complete only with his friend's, and until his friend's cause was won even his own kingdom seemed unfinished. Then Lakṣmaṇa, wishing to gladden Sugrīva, that best of all monkeys of terrible strength, spoke courteously: "Gentle friend, if it pleases you, set out from Kiṣkindhā." The courtesy shows how Lakṣmaṇa has changed: the one who stood with his bow raised in anger now speaks humbly. Calmed by Tārā's words and pleased by Sugrīva's efforts, he asks now as a friend, for sternness in royal business goes only as far as it must, and once the work is under way gentleness is fitting. "If it pleases you" is not an order but a request that first asks a friend's wishes.

Hearing Lakṣmaṇa's well-spoken words, Sugrīva was delighted and said, "So be it, let us go. I shall stand under your command." One who is ready to give up his own freedom and stand under a friend's orders is a true friend. Having said this to Lakṣmaṇa of auspicious marks, Sugrīva sent away Tārā and the other women. Then he called out loudly to the chief monkeys, "Come!", and hearing his word they came at once; the loud call shows the king's haste. All those trusted enough to look on the royal women stood before him with folded hands, for only the trustworthy may go near a king's women, and so the poet shows that the courtesies of human courts hold in the monkey kingdom too. Sending away the women and summoning his men both show that he was ready to set out. To those who had come the king, shining like the sun with his regained royal splendour, said, "Monkeys, bring my palanquin at once."

Hearing his words, the swift monkeys brought a palanquin lovely to see. When it had been brought, the lord of the monkeys said to Saumitri, "Lakṣmaṇa, get in quickly"; the friend mounts first and the host after, as respect requires. So saying, Sugrīva got into that golden carriage, bright as the sun and borne by many monkeys, together with Lakṣmaṇa. He did not ride alone but with Lakṣmaṇa, for honouring a friend comes before royal splendour. With a white parasol held over his head, fanned on every side with white yak-tail whisks, greeted by the sound of conches and drums and by bards, he set out. Parasol, whisks, bards and the music of instruments are the emblems of a king, white parasol and white whisks being the ancient signs of pure sovereignty, and conches and drums the auspicious sounds of a king's departure. The one who once wandered the forests in fear now shone with every mark of royalty, and the carriage borne by so many monkeys showed the wealth of his kingdom.

So Sugrīva set out in the unsurpassed splendour of kingship. Surrounded by many hundreds of fierce monkeys with weapons in their hands, he went to the place where Rāma was staying; he who once fled in fear now went to his friend at the head of an army. Reaching that excellent place where Rāma lived, the great and splendid Sugrīva got down from the palanquin with Lakṣmaṇa, for one should not come before a lord in a carriage, and approaching Rāma he folded his hands. When he stood with folded hands the monkeys did the same, for what the master does, his servants follow. Seeing that great army of monkeys, like a lake full of closed lotus buds, Rāma was pleased. The image is lovely: the folded hands are the buds and the heads the lotuses.

Sugrīva fell at Rāma's feet, touching them with his head, and Rāghava raised the lord of the monkeys and embraced him with love and great respect, a sign of his humility answered by affection. When he had embraced him, the righteous Rāma said, "Sit down"; with one word he set Sugrīva on equal footing, a plain sign of friendship, and "righteous" gives him the standing for the counsel that follows. Seeing him seated on the ground, Rāma said, "He who divides his time between dharma, wealth and pleasure and pursues each in its season, best of monkeys, hero, is a true king. But he who neglects dharma and wealth and pursues only pleasure is like a man asleep at the top of a tree: he wakes only when he has fallen." Rāma shows his love first with an embrace and only then gives his counsel, for counsel given with affection touches the heart. The first duty of a king is to give the three aims of life each its due, and the image of the sleeper in the tree shows the fall of the man given to pleasure: he wakes only after he has fallen, never before.

"A king who is intent on destroying his enemies, devoted to winning friends and enjoys the fruit of all three aims of life is joined with dharma," Rāma went on. "Slayer of foes, the time for action has come. Lord of the tawny ones, think it over with your monkeys and your counsellors." In this counsel the essence of statecraft is gathered, destroying enemies, gathering friends and pursuing the three aims; the time for action means that autumn has come, the rains are over and the roads are dry, so now is the moment to march; and taking counsel with ministers is the root of good government, for a decision made alone is not best. Sugrīva replied, "My fortune and fame had been lost, and the lasting kingdom of the monkeys, handed down in my line; by your grace, mighty-armed one, I have won them back." His reply shows his gratitude: he does not boast of his own strength but credits everything to Rāma's favour.

"It was by your favour, my lord, best of victors, and by your brother's, that I gained all this," said Sugrīva. "One who does not repay a kindness is a disgrace among men"; gratitude, he holds, is the first virtue of a man. "These chiefs of the monkeys, slayer of foes, have come in their hundreds with their strength, bringing all the monkeys of the earth. Bears, brave monkeys and long-tailed golāṅgūlas, Rāghava, terrible to see, who know the wild and pathless forests; sons of gods and gandharvas, monkeys who can take any form at will, are on the road, each surrounded by his own troops, Rāghava. They are coming, hero, scorcher of foes, in hundreds, in hundreds of thousands and in millions, with ayutas and śaṅkus." Bears, golāṅgūlas and monkeys are named as three separate kinds, showing the army's variety. Their knowledge of pathless forests is their skill in searching, the greatest help in the search for Sītā; the power to change form is a great asset for messengers; and being sons of gods and gandharvas gives them a divine origin.

"They come by arbudas and hundreds of arbudas, by madhyas and antyas, by samudras and parārdhas, the monkeys and their leaders"; these are the names of the vast numbers of mathematics, and through them the army's boundlessness is felt. "They will come to you, king, valiant as great Indra, like clouds and mountains, those who live on Meru and the Vindhya. They will come to you to fight the rākṣasa in battle, and when they have killed Rāvaṇa in the fight they will bring back Maithilī." So Sugrīva pledged himself. Then, seeing the full preparation of that foremost monkey hero who stood ready at his command, the valiant son of the lord of the earth grew glad, and his face looked like a blue lotus in full bloom. His joy came not from seeing his own strength but from seeing his friend's effort, and that is true friendship; the blue lotus paints his dark and radiant face. The sarga ends in a longer metre, as is this poem's way, and with it the search for Sītā begins; in the next sarga the gathering of the monkeys from every quarter is told at length.