महात्मना लक्ष्मणेन एवम् उक्तः सुग्रीवः पार्श्वे स्थितं हनूमन्तं प्रति इदं वचनम् अब्रवीत्। राजा स्वयं न धावति, अपितु समर्थं सचिवं नियुङ्क्ते; एषा एव राजनीतिः, हनूमांश्च तादृशः सचिवः यस्मिन् निक्षिप्ता आज्ञा अवश्यं फलति। पूर्वसर्गे लक्ष्मणस्य कोपः शान्तः, अत्र तु कार्यस्य आरम्भः। सुग्रीवः आह — महेन्द्रे हिमवति विन्ध्ये कैलासशिखरेषु च ये वानराः वसन्ति, मन्दरे पाण्डुशिखरे पञ्चशैलेषु च ये स्थिताः, तरुणादित्यवर्णेषु नित्यं भ्राजमानेषु पश्चिमस्यां दिशि समुद्रान्ते पर्वतेषु च ये निवसन्ति, सन्ध्याभ्रसंनिभे आदित्यभवने नाम गिरौ पद्माचलवनं संश्रिताः ये भीमाः हरिपुंगवाः, अञ्जनाम्बुदसंकाशाः कुञ्जरेन्द्रवत् महौजसः अञ्जने पर्वते ये प्लवंगमाः निवसन्ति — तान् सर्वान् अहं जानामि। पर्वतानां नामानि क्रमेण गणयन् सुग्रीवः स्वराज्यस्य विस्तारं वानरजातेः व्याप्तिं च दर्शयति। एतत् गणनं न केवलं भूगोलविवरणम्, अपितु महतः सेनासंग्रहस्य सूत्रपातः। यः राजा स्वप्रजानां निवासान् एवं सूक्ष्मतया जानाति, तस्य शासनम् अपि दूरं गच्छति इति अत्र ध्वन्यते। पूर्वं यः किष्किन्धायाः बहिः निर्वासितः आसीत्, सः इदानीं सर्वां पृथिवीं वानरैः आवरितुं शक्नोति। आदित्यभवनस्य वर्णने सन्ध्यामेघस्य उपमा दत्ता, येन पर्वतस्य रक्तश्यामला कान्तिः सूच्यते; अञ्जनाम्बुदोपमया तु वानराणां कृष्णवर्णं गाम्भीर्यं च व्यज्यते। एवं प्रतिपदम् उपमाभिः कविः सेनायाः चित्रं मनसि निर्माति। पञ्चशैलानां नाम अत्र अनिर्दिष्टम्, तथापि परम्परया ते दक्षिणदेशस्थाः इति व्याख्यातारः वदन्ति।

महाशैलानां गुहासु ये वसन्ति कनकप्रभाः, मेरोः पार्श्वे गताः, धूम्रगिरिं च ये श्रिताः, महारुणे पर्वते तरुणादित्यवर्णाः मधु मैरेयं च पिबन्तः भीमवेगाः प्लवंगमाः, सुरम्येषु सुगन्धिषु महत्सु वनेषु तापसाश्रमरम्येषु वनान्तेषु च समन्ततः ये सन्ति — तान् तान् पृथिव्यां विद्यमानान् सर्ववानरान् वेगवत्तरैः वानरैः दूतत्वेन प्रेषितैः सामदानादिभिः उपायैः क्षिप्रम् आनय इति सुग्रीवः आदिशति। सामदानयोः उल्लेखः सूचयति — आह्वानं प्रथमं मधुरं भवतु, दण्डः तु अन्ते एव। वर्णानां वैविध्यम् अत्र दर्शितम् — के चित् काञ्चनप्रभाः, के चित् धूम्रवर्णाः, के चित् बालसूर्यवर्णाः; वानरसेना विश्वरूपा इव प्रतिभाति। मधुमैरेयपानस्य उल्लेखेन वानराणां स्वच्छन्दता सूच्यते; तथापि ते राज्ञः शासनम् अनुवर्तन्ते। ‘तान् तान्’ इति वीप्सया कविः दर्शयति — न कश्चित् अपि परित्यक्तव्यः, सर्वेषां समाह्वानम् अपेक्षितम्। ‘वेगवत्तरैः’ इति तरप्प्रत्ययेन दूतानाम् अपि श्रेष्ठाः एव नियोज्याः इति सूच्यते — कार्यस्य गुरुत्वानुसारं पुरुषस्य चयनम् अपि राजनीतेः अङ्गम्। तापसाश्रमाणाम् उल्लेखेन वानराणां शान्तस्थानेषु अपि निवासः सूचितः, न केवलं दुर्गमगिरिषु।

पूर्वं ये दूताः मया प्रेषिताः आज्ञप्ताः च महाजवाः, तान् त्वरयितुं भूयः अपि त्वं हरीश्वरान् सम्प्रेषय। ये तु कामेषु प्रसक्ताः दीर्घसूत्राः च वानराः, तान् सर्वान् एव कपीश्वरान् शीघ्रम् इह आनयस्व। ये दशभिः अहोभिः मम आज्ञया न आगच्छन्ति, ते दुरात्मानः राजशासनदूषकाः हन्तव्याः इति कठोरम् उक्तम्। मम शासनात् कपिसिंहानां शतानि सहस्राणि कोट्यः च प्रयान्तु, ये मम निदेशे स्थिताः सन्ति। अत्र सुग्रीवस्य वचने राजदण्डस्य तीव्रता प्रकटा — यः राज्ञः शासनं दूषयति सः वध्यः इति। तथापि दशाहमर्यादा दत्ता, यतः न्यायः सर्वदा अवकाशं ददाति। ‘दीर्घसूत्राः’ इति पदेन आलस्यं निन्द्यते; कार्यस्य विलम्बः एव राज्ञः महान् शत्रुः। रामाय दत्तं वचनं पालनीयम् इति सुग्रीवस्य अन्तरे त्वरा वर्तते, अतः सः स्वजनेषु अपि कठोरः भवितुम् इच्छति। वर्षाकालस्य विलम्बेन यत् कलङ्कं सः प्राप्तवान्, तत् पुनः न भवेत् इति तस्य सावधानता; अतः एव दण्डवचनम् एतावत् तीक्ष्णम्। शतसहस्रकोटीनां गणना अत्र आरभ्यते, या अग्रे सर्गान्ते पुनः विस्तरेण आवर्तते।

मेघपर्वतसंकाशाः अम्बरम् इव छादयन्तः घोररूपाः कपिश्रेष्ठाः मम शासनात् इतः यान्तु। गतिज्ञाः ते सर्ववानराः गतिं गत्वा पृथिव्यां विद्यमानान् हरीन् सर्वान् त्वरिताः मम शासनात् आनयन्तु — इति वानरराजस्य वचः श्रुत्वा वायुसुतः हनूमान् सर्वासु दिक्षु विक्रान्तान् वानरान् प्रेषयामास। ते विष्णुविक्रान्तं पदम्, पतत्रिणां ज्योतिषां च अध्वानं गच्छन्तः, राज्ञा प्रहिताः क्षणेन एव प्रयाताः। ‘विष्णुविक्रान्तं पदम्’ इति आकाशमार्गस्य नाम — त्रिविक्रमस्य द्वितीयं पदं यत्र न्यस्तम् इति पुराणप्रसिद्धिः। वानराणां गतिः अत्र आकाशगामिनी वर्णिता; ते पक्षिभिः नक्षत्रैः च सह एकम् एव मार्गम् आश्रयन्ते। हनूमतः कार्यकौशलम् अत्र दृश्यते — आज्ञां श्रुत्वा क्षणमात्रेण सः सर्वाः दिशः व्याप्नोति, न पृच्छति, न विलम्बते। कपिश्रेष्ठानां वर्णने मेघपर्वतयोः उभयोः उपमा प्रयुक्ता — मेघः गतिशीलः, पर्वतः स्थिरः; वानराः तु उभयगुणयुक्ताः, वेगे मेघाः बले च पर्वताः। ‘गतिज्ञाः’ इति विशेषणेन दूतकर्मणः प्रथमा योग्यता दर्शिता — मार्गज्ञानम् एव दूतस्य मूलं साधनम्।

ते वानराः समुद्रेषु गिरिषु वनेषु सरस्सु च गत्वा रामस्य हेतोः सर्वान् वानरान् अचोदयन्। मृत्युकालोपमस्य राजराजस्य सुग्रीवस्य आज्ञां श्रुत्वा वानराः सुग्रीवभयशङ्किताः आययुः। ततः अञ्जनसंकाशाः महाबलाः तस्मात् गिरेः तिस्रः कोट्यः प्लवंगानां यत्र राघवः तत्र निर्ययुः। यत्र अर्कः अस्तं गच्छति तस्मिन् गिरिवरे रताः संतप्तहेमवर्णाभाः दश कोट्यः च्युताः। कैलासशिखरेभ्यः सिंहकेसरवर्चसां वानराणां कोटिसहस्राणि समागमन्। ‘भयशङ्किताः’ इति पदेन कविः सूचयति — वालिवधानन्तरं सुग्रीवस्य शासनं दृढम् अभवत्, न कश्चित् अपि तत् अतिक्रमितुम् इच्छति। ‘रामहेतोः’ इति पदम् अत्र महत्त्वपूर्णम् — वानराणाम् एतत् महत् उद्योगः न स्वार्थाय, अपितु मित्रस्य कार्यसिद्ध्यै। दिशां क्रमेण वर्णनम् आरभ्यते, प्रत्येकस्याः दिशः स्वः वर्णः, स्वं बलम्, स्वा च संख्या। अस्ताचलवासिनां संतप्तहेमवर्णता सूर्यास्तस्य रक्तपीतां कान्तिं स्मारयति, कैलासवासिनां सिंहकेसरवर्चस्ता च शुभ्रपिङ्गलं वर्णं दर्शयति। एवं वर्णभेदेन एव कविः दिशाम् अन्तरं श्रोतुः मनसि स्थापयति।

फलमूलेन जीवन्तः हिमवन्तम् उपाश्रिताः — तेषां कोटिसहस्राणां सहस्रं समवर्तत। अङ्गारकसमानानां भीमानां भीमकर्मणां वानरकोटीनां सहस्राणि विन्ध्यात् द्रुतम् अपतन्। क्षीरोदवेलानिलयाः तमालवनवासिनः नारिकेलाशनाः च — तेषां संख्या न विद्यते इति कविः वदति। वनेभ्यः गह्वरेभ्यः सरिद्भ्यः च महाबलानां वानरीसेना दिवाकरं पिबन्ती इव आगच्छत्। ये तु अन्यान् त्वरयितुं याताः वानराः, ते वीराः हिमवच्छैले तं महाद्रुमं ददृशुः। तस्मिन् पुण्ये गिरिवरे पुरा माहेश्वरः यज्ञः बभूव, यः सर्वदेवानां मनस्तोषकरः सुमनोरमः च आसीत्। संख्यानाम् एषा अतिशयोक्तिः वानरबलस्य अपरिमेयतां व्यनक्ति — कोटयः, कोटिसहस्राणि, कोटिसहस्राणां सहस्रम् इति क्रमेण वर्धमाना गणना श्रोतुः मनसि अपरिमेयताम् एव स्थापयति। ‘दिवाकरं पिबन्ती इव’ इति उत्प्रेक्षा सेनायाः आकाशव्यापित्वं दर्शयति। आहारभेदेन अपि जातिभेदः सूचितः — के चित् फलमूलभोजिनः, के चित् नारिकेलाशनाः। क्षीरोदवेलायाः तमालवनानां च उल्लेखेन दक्षिणसमुद्रतटस्य चित्रम् उपस्थाप्यते, यत् अग्रिमेषु सर्गेषु दिग्वर्णनस्य पूर्वसूचना इव भाति। हिमवति दृष्टः महाद्रुमः यज्ञस्य चिह्नम् इव तिष्ठति।

तत्र वानराः अन्ननिस्यन्दजातानि मूलानि फलानि च अमृतस्वादुकल्पानि ददृशुः — यज्ञान्नस्य निस्यन्दात् एव तानि जातानि इति पौराणिकी कथा। तत् अन्नसम्भवं दिव्यं मनोहरं फलमूलं यः कश्चित् सकृत् अश्नाति सः मासं यावत् तर्पितः भवति। तानि दिव्यानि मूलानि फलानि च फलाशनाः हरिपुंगवाः, दिव्यानि औषधानि च जगृहुः। तस्मात् च यज्ञायतनात् सुरभीणि पुष्पाणि वानराः गत्वा सुग्रीवप्रियकारणात् आनिन्युः। ते सर्वे हरिवराः पृथिव्यां विद्यमानान् सर्ववानरान् त्वरितं संचोद्य यूथानाम् अग्रतः जग्मुः — नायकाः सर्वदा अग्रे गच्छन्ति इति नीतिः अत्र सूचिता। यज्ञस्य प्रभावः चिरकालम् अपि तिष्ठति इति अत्र भावः; देवकर्मणा पवित्रीकृता भूमिः स्वयम् एव अमृतकल्पम् अन्नं प्रसूते। ‘सुग्रीवप्रियकारणात्’ इति पदेन भृत्यानां स्वामिभक्तिः प्रकाशते — आज्ञा न आसीत्, तथापि ते पुष्पाणि आनयन्ति। ‘मासं भवति तर्पितः’ इति वचनेन तेषां फलानां दिव्यत्वं मानुषान्नात् विलक्षणत्वं च स्पष्टीक्रियते; एतादृशम् आहारं लब्ध्वा वानराः दीर्घम् अध्वानम् अनायासेन गन्तुं समर्थाः भवन्ति। ओषधीनां ग्रहणं च अग्रिमस्य युद्धस्य दृष्ट्या सार्थकम्।

ते कपयः शीघ्रचारिणः तेन एव मुहूर्तेन त्वरया किष्किन्धां प्राप्ताः, यत्र वानरः सुग्रीवः आसीत्। सर्वाः ओषधीः फलमूलं च गृहीत्वा ते वानराः तं प्रतिग्राहयामासुः, इदं च वचनम् अब्रुवन् — सर्वे शैलाः सरितः वनानि च परिसृताः, पृथिव्यां विद्यमानाः सर्वे वानराः तव शासनात् उपयान्ति इति। एवं श्रुत्वा प्लवगाधिपः सुग्रीवः हृष्टः प्रीतः च तेषां सर्वम् उपायनं प्रतिजग्राह। उपायनग्रहणं राज्ञः प्रसादसूचकम्; भक्त्या दत्तं स्वल्पम् अपि राजा सादरं गृह्णाति इति अत्र भावः। ‘मुहूर्तेन’ इति पदेन वानराणां वेगः पुनः स्मार्यते — यत् मासैः अपि दुष्करं तत् ते मुहूर्तेन साधयन्ति। एवं सेनासमाहरणम् समाप्तम्, अग्रिमे सर्गे च लक्ष्मणसहितः सुग्रीवः रामसमीपं गन्तुं सज्जः भवति। ‘प्रतिग्राहयामासुः’ इति णिजन्तप्रयोगेण वानराणाम् आग्रहः सूच्यते — ते केवलं न ददति, अपितु स्वामिनं ग्रहीतुं प्रेरयन्ति, यत् प्रेम्णः एव लक्षणम्। सर्गस्य अन्ते सुग्रीवस्य हर्षः वर्णितः, येन तस्य राजत्वं प्रतिष्ठितं मित्रकार्यं च सज्जम् इति द्वयम् अपि सूच्यते।

మహాత్ముడైన లక్ష్మణుడు ఇలా అనగా, సుగ్రీవుడు పక్కనే నిలిచిన హనుమంతునితో ఇలా అన్నాడు. రాజు తానే పరుగెత్తడు, సమర్థుడైన సచివుని నియమిస్తాడు; ఇదే రాజనీతి; హనుమంతుడు అటువంటి సచివుడు — అతనికి అప్పగించిన ఆజ్ఞ తప్పక ఫలిస్తుంది. గత సర్గలో లక్ష్మణుని కోపం శాంతించింది; ఇక్కడ కార్యం ప్రారంభమవుతోంది. సుగ్రీవుడు అంటున్నాడు — మహేంద్రపర్వతంపై, హిమవంతంపై, వింధ్యపర్వతంపై, కైలాసశిఖరాలపై నివసించే వానరులు, మందరంపై, పాండుశిఖరంపై, పంచశైలాలపై ఉండేవారు, పడమటి దిక్కున సముద్రతీరాన ఉదయసూర్యుని రంగుతో ఎల్లప్పుడూ ప్రకాశించే పర్వతాలపై నివసించేవారు, సంధ్యామేఘం వంటి ఆదిత్యభవనమనే కొండపై పద్మాచలవనాన్ని ఆశ్రయించిన భయంకరులైన వానరశ్రేష్ఠులు, అంజనం వంటి నల్లని మేఘాల్లా ఉండి గజరాజుల వంటి మహాతేజస్సు గల, అంజనపర్వతంపై నివసించే వానరులు — వారందరినీ నేను ఎరుగుదును. పర్వతాల పేర్లను క్రమంగా లెక్కిస్తూ సుగ్రీవుడు తన రాజ్యవిస్తారాన్నీ వానరజాతి వ్యాప్తినీ చూపుతున్నాడు. ఈ లెక్క కేవలం భూగోళవివరణ కాదు, మహాసేనాసమీకరణకు సూత్రపాతం. తన ప్రజల నివాసాలను ఇంత సూక్ష్మంగా ఎరిగిన రాజు శాసనం కూడా దూరం వ్యాపిస్తుందని ఇక్కడ ధ్వనిస్తోంది. ఒకప్పుడు కిష్కింధ నుండి బహిష్కృతుడైనవాడే ఇప్పుడు భూమినంతా వానరులతో నింపగలుగుతున్నాడు. ఆదిత్యభవన వర్ణనలో సంధ్యామేఘ ఉపమానం ఇవ్వబడింది, దానితో పర్వతపు ఎరుపు-నలుపు కలిసిన కాంతి సూచించబడుతుంది; అంజనమేఘ ఉపమానంతో వానరుల నల్లని రంగూ గాంభీర్యమూ వ్యక్తమవుతాయి. ఇలా అడుగడుగునా ఉపమానాలతో కవి సేనాచిత్రాన్ని మనస్సులో నిర్మిస్తాడు. పంచశైలాలు ఏవో ఇక్కడ చెప్పబడలేదు; అయినా సంప్రదాయం ప్రకారం అవి దక్షిణదేశంలోనివని వ్యాఖ్యాతలు అంటారు.

మహాపర్వతాల గుహలలో నివసించే బంగారుకాంతి గలవారు, మేరువు ప్రక్కన ఉండేవారు, ధూమ్రగిరిని ఆశ్రయించినవారు, మహారుణపర్వతంపై ఉదయసూర్యుని రంగుతో తేనెనూ మైరేయమనే మద్యాన్నీ తాగుతూ భయంకరమైన వేగం గల వానరులు, సురమ్యమైన సుగంధభరితమైన మహావనాలలో, తాపసాశ్రమాలతో రమణీయమైన వనప్రాంతాలలో అంతటా ఉండేవారు — భూమిపై ఉన్న ఆ వానరులందరినీ, దూతలుగా పంపబడిన మరింత వేగవంతులైన వానరుల ద్వారా సామదానాది ఉపాయాలతో వెంటనే రప్పించు అని సుగ్రీవుడు ఆదేశిస్తున్నాడు. సామదానాల ప్రస్తావన సూచించేది — పిలుపు మొదట మధురంగా ఉండాలి, దండం చివరనే. వర్ణవైవిధ్యం ఇక్కడ చూపబడింది — కొందరు బంగారుకాంతి గలవారు, కొందరు పొగరంగువారు, కొందరు బాలసూర్యుని రంగువారు; వానరసేన విశ్వరూపంలా కనిపిస్తుంది. తేనె, మైరేయం తాగడం ప్రస్తావనతో వానరుల స్వేచ్ఛావృత్తి సూచించబడుతుంది; అయినా వారు రాజశాసనాన్ని అనుసరిస్తారు. ‘తాంస్తాన్’ (వారిని వారిని) అనే ద్విరుక్తితో కవి చూపుతున్నాడు — ఏ ఒక్కరినీ విడువకూడదు, అందరినీ పిలవాలి. ‘వేగవత్తరైః’ (మరింత వేగవంతులైనవారిచేత) అనే తరప్‌ప్రత్యయంతో దూతలలో కూడా శ్రేష్ఠులనే నియమించాలని సూచించబడుతుంది — కార్యగౌరవాన్ని బట్టి వ్యక్తిని ఎంచుకోవడం కూడా రాజనీతిలో ఒక అంగం. తాపసాశ్రమాల ప్రస్తావనతో వానరులు దుర్గమమైన కొండలలోనే కాక శాంతప్రదేశాలలో కూడా నివసిస్తారని సూచించబడింది.

ఇంతకుముందు నేను పంపిన, ఆజ్ఞాపించిన మహావేగవంతులైన దూతలను త్వరపెట్టడానికి నువ్వు మళ్ళీ వానరప్రముఖులను పంపు. భోగాలలో మునిగిపోయిన, పనులను సాగదీసే వానరులు ఎవరైతే ఉన్నారో ఆ వానరనాయకులందరినీ వెంటనే ఇక్కడికి రప్పించు. నా ఆజ్ఞ ప్రకారం పది రోజులలో రానివారు దురాత్ములు, రాజశాసనాన్ని దూషించేవారు, వారు వధార్హులు — అని కఠినంగా చెప్పబడింది. నా శాసనంతో, నా ఆదేశానికి లోబడి ఉన్న వానరసింహాలు వందలు, వేలు, కోట్లుగా బయలుదేరుగాక. ఇక్కడ సుగ్రీవుని మాటలో రాజదండపు తీవ్రత ప్రకటమవుతోంది — రాజశాసనాన్ని దూషించేవాడు వధ్యుడు. అయినా పది రోజుల గడువు ఇవ్వబడింది, ఎందుకంటే న్యాయం ఎల్లప్పుడూ అవకాశమిస్తుంది. ‘దీర్ఘసూత్రాః’ (పనులను సాగదీసేవారు) అనే పదంతో సోమరితనం నిందించబడుతోంది; కార్యవిలంబమే రాజుకు గొప్ప శత్రువు. రామునికి ఇచ్చిన మాటను నిలబెట్టుకోవాలనే త్వర సుగ్రీవుని మనస్సులో ఉంది, అందుకే అతడు తనవారి పట్ల కూడా కఠినంగా ఉండాలనుకుంటున్నాడు. వర్షాకాలపు జాప్యం వల్ల తనకు అంటిన కళంకం మళ్ళీ రాకూడదనే జాగ్రత్త అతనిది; అందుకే దండవచనం ఇంత తీక్ష్ణంగా ఉంది. వందలు, వేలు, కోట్ల లెక్క ఇక్కడ మొదలవుతుంది; సర్గ చివరలో అది మళ్ళీ విస్తారంగా వస్తుంది.

మేఘాల వలె, పర్వతాల వలె ఉండి, ఆకాశాన్ని కప్పివేస్తున్నట్లుగా ఘోరరూపులైన కపిశ్రేష్ఠులు నా శాసనం వల్ల ఇక్కడి నుండి వెళ్ళుగాక. మార్గాలు తెలిసిన ఆ వానరులందరూ వేగంగా వెళ్ళి, భూమిపై ఉన్న వానరులందరినీ నా శాసనం ప్రకారం త్వరగా తీసుకురావాలి — అన్న వానరరాజు మాట విని వాయుపుత్రుడు హనుమంతుడు అన్ని దిక్కులకూ పరాక్రమవంతులైన వానరులను పంపాడు. రాజుచేత పంపబడిన వారు విష్ణువు అడుగుపెట్టిన పదమూ, పక్షుల, జ్యోతిస్సుల మార్గమూ అయిన ఆకాశంలో పయనిస్తూ క్షణంలోనే బయలుదేరారు. ‘విష్ణువిక్రాంతం పదమ్’ (విష్ణువు అడుగుపెట్టిన స్థానం) అనేది ఆకాశమార్గానికి పేరు — త్రివిక్రముడు తన రెండవ పాదాన్ని అక్కడ ఉంచాడని పురాణప్రసిద్ధి. వానరుల గమనం ఇక్కడ ఆకాశగామినిగా వర్ణించబడింది; వారు పక్షులతోనూ నక్షత్రాలతోనూ ఒకే మార్గాన్ని ఆశ్రయిస్తారు. హనుమంతుని కార్యకౌశలం ఇక్కడ కనిపిస్తుంది — ఆజ్ఞ వినగానే క్షణమాత్రంలో అతడు అన్ని దిక్కులనూ వ్యాపిస్తాడు; ప్రశ్నించడు, ఆలస్యం చేయడు. కపిశ్రేష్ఠుల వర్ణనలో మేఘం, పర్వతం — రెండు ఉపమానాలూ ప్రయోగించబడ్డాయి — మేఘం చలించేది, పర్వతం స్థిరమైనది; వానరులు రెండు గుణాలూ కలవారు, వేగంలో మేఘాలు, బలంలో పర్వతాలు. ‘గతిజ్ఞాః’ (మార్గాలు తెలిసినవారు) అనే విశేషణంతో దూతకార్యానికి మొదటి యోగ్యత చూపబడింది — మార్గజ్ఞానమే దూతకు మూలసాధనం.

ఆ వానరులు సముద్రాలకూ కొండలకూ వనాలకూ సరస్సులకూ వెళ్ళి రాముని కోసం వానరులందరినీ ప్రేరేపించారు. మృత్యుకాలం వంటివాడూ రాజులకు రాజూ అయిన సుగ్రీవుని ఆజ్ఞ విని, సుగ్రీవుని భయంతో శంకించిన వానరులు వచ్చారు. అప్పుడు అంజనం వంటి నల్లని, మహాబలవంతులైన మూడు కోట్ల వానరులు ఆ కొండ నుండి రాఘవుడు ఉన్నచోటికి బయలుదేరారు. సూర్యుడు అస్తమించే ఆ గిరిశ్రేష్ఠంపై రమించే, పుటం పెట్టిన బంగారు రంగు గల పది కోట్ల మంది దిగివచ్చారు. కైలాసశిఖరాల నుండి సింహపు జూలు వంటి కాంతి గల వానరులు వేల కోట్లుగా వచ్చారు. ‘భయశంకితాః’ (భయంతో శంకించినవారు) అనే పదంతో కవి సూచిస్తున్నాడు — వాలివధ తరువాత సుగ్రీవుని శాసనం దృఢమైంది, దానిని అతిక్రమించాలని ఎవ్వరూ అనుకోరు. ‘రామహేతోః’ (రాముని కోసం) అనే పదం ఇక్కడ ముఖ్యమైనది — వానరుల ఈ మహాప్రయత్నం స్వార్థం కోసం కాదు, మిత్రుని కార్యసిద్ధి కోసం. దిక్కుల క్రమవర్ణన ఇక్కడ మొదలవుతుంది; ప్రతి దిక్కుకూ తన రంగు, తన బలం, తన సంఖ్య. అస్తాచలవాసుల పుటం పెట్టిన బంగారు రంగు సూర్యాస్తమయపు ఎరుపు-పసుపు కాంతిని గుర్తుచేస్తుంది; కైలాసవాసుల సింహకేసర కాంతి తెలుపు కలిసిన పింగళవర్ణాన్ని చూపుతుంది. ఇలా వర్ణభేదంతోనే కవి దిక్కుల మధ్య తేడాను శ్రోత మనస్సులో నిలుపుతాడు.

పండ్లూ దుంపలూ తిని జీవిస్తూ హిమవంతాన్ని ఆశ్రయించినవారు — వారు వేల కోట్లకు వేయి రెట్లుగా ఉన్నారు. నిప్పుకణికల వంటి, భయంకరమైన, భయంకర కార్యాలు చేసే వానరకోట్ల వేలమంది వింధ్యపర్వతం నుండి వేగంగా దూకివచ్చారు. పాలసముద్రతీరంలో నివసించేవారు, తమాలవనాలలో నివసించేవారు, కొబ్బరికాయలు తినేవారు — వారి సంఖ్యే లేదని కవి అంటున్నాడు. వనాల నుండి, గుహల నుండి, నదుల నుండి మహాబలవంతుల వానరసేన సూర్యుణ్ణి తాగేస్తున్నట్లుగా వచ్చింది. ఇతరులను త్వరపెట్టడానికి వెళ్ళిన వీరులైన వానరులు హిమవత్పర్వతంపై ఆ మహావృక్షాన్ని చూశారు. ఆ పుణ్యమైన గిరిశ్రేష్ఠంపై పూర్వం మాహేశ్వరయజ్ఞం జరిగింది; అది దేవతలందరి మనస్సులకూ తృప్తినిచ్చేది, ఎంతో మనోహరమైనది. ఈ సంఖ్యల అతిశయోక్తి వానరబలం అపరిమితమైనదని వ్యక్తం చేస్తుంది — కోట్లు, వేల కోట్లు, వేల కోట్లకు వేయి రెట్లు అని క్రమంగా పెరిగే లెక్క శ్రోత మనస్సులో అపరిమితత్వాన్నే నిలుపుతుంది. ‘దివాకరం పిబంతీవ’ (సూర్యుణ్ణి తాగుతున్నట్లు) అనే ఉత్ప్రేక్ష సేన ఆకాశమంతా వ్యాపించిందని చూపుతుంది. ఆహారభేదంతో కూడా జాతిభేదం సూచించబడింది — కొందరు పండ్లూ దుంపలూ తినేవారు, కొందరు కొబ్బరికాయలు తినేవారు. పాలసముద్రతీరం, తమాలవనాల ప్రస్తావనతో దక్షిణసముద్రతీరపు చిత్రం ముందుంచబడుతుంది; ఇది తరువాతి సర్గలలోని దిగ్వర్ణనకు పూర్వసూచనలా కనిపిస్తుంది. హిమవంతంపై కనిపించిన మహావృక్షం యజ్ఞానికి చిహ్నంలా నిలిచి ఉంది.

అక్కడ వానరులు యజ్ఞాన్నపు స్రావం నుండి పుట్టిన, అమృతం వంటి రుచి గల దుంపలనూ పండ్లనూ చూశారు — యజ్ఞాన్నపు స్రావం నుండే అవి పుట్టాయని పౌరాణిక కథ. ఆ అన్నం నుండి పుట్టిన దివ్యమైన మనోహరమైన ఫలమూలాలను ఎవరు ఒక్కసారి తిన్నా అతడు నెలరోజుల వరకు తృప్తిగా ఉంటాడు. పండ్లు తినే ఆ వానరశ్రేష్ఠులు ఆ దివ్యమైన దుంపలనూ పండ్లనూ, దివ్యమైన ఓషధులనూ తీసుకున్నారు. ఆ యజ్ఞస్థలం నుండి సుగంధభరితమైన పుష్పాలను కూడా వానరులు సుగ్రీవునికి ప్రియం చేయాలని తెచ్చారు. ఆ వానరశ్రేష్ఠులందరూ భూమిపై ఉన్న వానరులందరినీ త్వరగా ప్రేరేపించి యూథాల కంటె ముందుగా వెళ్ళారు — నాయకులు ఎల్లప్పుడూ ముందు నడుస్తారనే నీతి ఇక్కడ సూచించబడింది. యజ్ఞప్రభావం చిరకాలం నిలుస్తుందని ఇక్కడి భావం; దైవకర్మతో పవిత్రమైన భూమి తనంతట తానే అమృతతుల్యమైన అన్నాన్ని ప్రసవిస్తుంది. ‘సుగ్రీవప్రియకారణాత్’ (సుగ్రీవునికి ప్రియం చేయడానికి) అనే పదంతో సేవకుల స్వామిభక్తి ప్రకాశిస్తుంది — ఆజ్ఞ లేకపోయినా వారు పుష్పాలను తెస్తున్నారు. ‘మాసం భవతి తర్పితః’ (నెలరోజులు తృప్తుడై ఉంటాడు) అనే మాటతో ఆ ఫలాల దివ్యత్వం, మానవాహారం కంటె వాటి విలక్షణత్వం స్పష్టమవుతాయి; అటువంటి ఆహారం పొంది వానరులు దీర్ఘమార్గాన్ని శ్రమలేకుండా ప్రయాణించగలుగుతారు. ఓషధులను తీసుకోవడం కూడా రాబోయే యుద్ధం దృష్ట్యా సార్థకమైనది.

వేగంగా సంచరించే ఆ వానరులు అదే ముహూర్తంలో త్వరగా వానరుడైన సుగ్రీవుడు ఉన్న కిష్కింధకు చేరుకున్నారు. ఓషధులన్నిటినీ ఫలమూలాలనూ తీసుకొని ఆ వానరులు వాటిని అతనికి సమర్పించి స్వీకరింపజేశారు; ఇలా అన్నారు — కొండలూ నదులూ వనాలూ అన్నీ తిరిగి వచ్చాము; భూమిపై ఉన్న వానరులందరూ నీ శాసనం వల్ల వస్తున్నారు. ఇది విని వానరాధిపతి సుగ్రీవుడు హర్షించి, ప్రీతి పొంది వారి కానుకలన్నిటినీ స్వీకరించాడు. కానుక స్వీకరించడం రాజు అనుగ్రహానికి సూచకం; భక్తితో ఇచ్చినది స్వల్పమైనా రాజు ఆదరంతో స్వీకరిస్తాడని ఇక్కడి భావం. ‘ముహూర్తేన’ (ఒక్క ముహూర్తంలో) అనే పదంతో వానరుల వేగం మళ్ళీ గుర్తుచేయబడుతుంది — నెలలకు కూడా కష్టసాధ్యమైనదాన్ని వారు ముహూర్తంలో సాధిస్తారు. ఇలా సేనాసమీకరణ ముగిసింది; తరువాతి సర్గలో లక్ష్మణునితో కలిసి సుగ్రీవుడు రాముని దగ్గరికి వెళ్ళడానికి సిద్ధమవుతాడు. ‘ప్రతిగ్రాహయామాసుః’ (స్వీకరింపజేశారు) అనే ణిజంత ప్రయోగంతో వానరుల ఆగ్రహం (పట్టుదల) సూచించబడుతుంది — వారు కేవలం ఇవ్వడమే కాదు, స్వామిని స్వీకరించమని ప్రేరేపిస్తారు; ఇది ప్రేమకు లక్షణం. సర్గ చివరలో సుగ్రీవుని హర్షం వర్ణించబడింది; దానితో అతని రాజత్వం ప్రతిష్ఠితమైందనీ మిత్రకార్యం సిద్ధంగా ఉందనీ రెండూ సూచించబడుతున్నాయి.

மகாத்மாவான லக்ஷ்மணன் இவ்வாறு சொன்னதும், சுக்ரீவன் அருகில் நின்ற அனுமனை நோக்கி இந்தச் சொல்லைச் சொன்னான். அரசன் தானே ஓடுவதில்லை; திறமையான அமைச்சனைப் பணியில் அமர்த்துகிறான் — இதுவே அரசநீதி. அனுமனோ, எந்தக் கட்டளை ஒப்படைக்கப்பட்டாலும் அது தவறாமல் பலன் தரும் அத்தகைய அமைச்சன். முந்தைய சர்க்கத்தில் லக்ஷ்மணனின் சினம் தணிந்தது; இங்கோ பணி தொடங்குகிறது. சுக்ரீவன் சொல்கிறான்: மகேந்திரத்திலும் இமயத்திலும் விந்தியத்திலும் கைலாச சிகரங்களிலும் வாழும் வானரர்கள், மந்தரத்திலும் பாண்டு சிகரத்திலும் ஐந்து மலைகளிலும் தங்கியிருப்பவர்கள், மேற்குத் திசையில் கடலின் கரையில் இளஞ்சூரியனின் நிறத்தோடு எப்போதும் ஒளிரும் மலைகளில் வசிப்பவர்கள், மாலைமேகம் போன்ற ஆதித்யபவனம் என்னும் மலையில் தாமரைமலைக் காட்டைச் சார்ந்து வாழும் அஞ்சத்தக்க வானர வீரர்கள், அஞ்சன மலையில் வாழும் — மைபோன்ற மேகத்தை ஒத்த, யானைகளின் அரசனைப்போலப் பேராற்றல் உடைய — வானரர்கள் ஆகிய அனைவரையும் நான் அறிவேன். மலைகளின் பெயர்களை வரிசையாக எண்ணிச் சொல்வதன் மூலம் சுக்ரீவன் தன் அரசின் பரப்பையும் வானர இனத்தின் பரவலையும் காட்டுகிறான். இந்தக் கணக்கீடு வெறும் நிலவியல் விவரம் அல்ல; ஒரு பெரும் படைதிரட்டலின் தொடக்கம். தன் குடிமக்களின் இருப்பிடங்களை இவ்வளவு நுட்பமாக அறிந்த அரசனின் ஆட்சியும் வெகுதூரம் செல்லும் என்பது இங்கே குறிப்பால் உணர்த்தப்படுகிறது. முன்பு கிஷ்கிந்தைக்கு வெளியே துரத்தப்பட்டிருந்தவன் இப்போது பூமி முழுவதையும் வானரர்களால் நிரப்ப வல்லவனாகிறான். ஆதித்யபவனத்தின் வர்ணனையில் மாலைமேகம் உவமையாகத் தரப்படுகிறது; அதனால் மலையின் சிவப்பும் கருமையும் கலந்த ஒளி சுட்டப்படுகிறது. மைமேக உவமையாலோ வானரர்களின் கருநிறமும் கம்பீரமும் வெளிப்படுகின்றன. இவ்வாறு ஒவ்வொரு சொல்லிலும் உவமைகளால் கவிஞர் படையின் சித்திரத்தை மனத்தில் வரைகிறார். ஐந்து மலைகளின் பெயர்கள் இங்கே குறிப்பிடப்படவில்லை; ஆயினும் அவை தென்னாட்டில் உள்ளவை என்று மரபுவழியில் உரையாசிரியர்கள் சொல்கின்றனர்.

பெருமலைகளின் குகைகளில் வாழும் பொன்னொளி கொண்டவர்கள், மேருவின் பக்கத்துக்குச் சென்றவர்கள், தூம்ர மலையைச் சார்ந்தவர்கள், மகாருண மலையில் இளஞ்சூரியனின் நிறத்தோடு தேனும் மைரேயக் கள்ளும் பருகும் பெருவேகமுடைய வானரர்கள், மிக அழகிய நறுமணம் கமழும் பெருங்காடுகளிலும் தவசிகளின் ஆசிரமங்களால் அழகுபெற்ற வனப்பகுதிகளிலும் எங்கும் இருப்பவர்கள் — பூமியில் உள்ள அந்த அந்த வானரர்கள் அனைவரையும், தூதர்களாக அனுப்பப்படும் மிக வேகமுள்ள வானரர்களைக் கொண்டு, சாமம், தானம் முதலிய உபாயங்களால் விரைவில் அழைத்து வா என்று சுக்ரீவன் ஆணையிடுகிறான். சாமத்தையும் தானத்தையும் குறிப்பிடுவது, அழைப்பு முதலில் இனிமையாக இருக்கட்டும், தண்டனை கடைசியில் மட்டுமே என்பதைச் சுட்டுகிறது. நிறங்களின் பன்முகமும் இங்கே காட்டப்படுகிறது — சிலர் பொன்னொளியர், சிலர் புகைநிறத்தவர், சிலர் இளஞ்சூரிய நிறத்தவர்; வானரப் படை விசுவரூபம்போலத் தோன்றுகிறது. தேனும் மைரேயமும் பருகுவதைக் குறிப்பிடுவதால் வானரர்களின் கட்டற்ற வாழ்வு சுட்டப்படுகிறது; ஆயினும் அவர்கள் அரசனின் ஆணையைப் பின்பற்றுகிறார்கள். ‘அந்த அந்த’ என்ற அடுக்குத்தொடரால் கவிஞர் காட்டுவது — ஒருவரும் விடுபடக் கூடாது, அனைவரும் அழைக்கப்பட வேண்டும். ‘மிக வேகமுள்ள’ என்ற உயர்வுநிலைச் சொல்லால், தூதர்களிலும் சிறந்தவர்களே பணியமர்த்தப்பட வேண்டும் என்று சுட்டப்படுகிறது — பணியின் கனத்துக்கேற்ப ஆளைத் தேர்ந்தெடுப்பதும் அரசநீதியின் ஓர் அங்கம். தவசிகளின் ஆசிரமங்களைக் குறிப்பிடுவதால், அணுகுதற்கரிய மலைகளில் மட்டுமல்லாமல் அமைதியான இடங்களிலும் வானரர்கள் வாழ்வது சுட்டப்படுகிறது.

முன்பு நான் அனுப்பி ஆணையிட்ட பெருவேகமுடைய தூதர்களை விரைவுபடுத்த, நீ மீண்டும் வானரத் தலைவர்களை அனுப்பு. இன்பங்களில் மூழ்கியவர்களும் காலம் கடத்துபவர்களுமான வானரத் தலைவர்கள் அனைவரையும் விரைவில் இங்கே கொண்டுவா. என் ஆணைப்படி பத்து நாட்களுக்குள் வராதவர்கள், அரசாணையைக் களங்கப்படுத்தும் தீயவர்கள்; அவர்கள் கொல்லப்பட வேண்டும் என்று கடுமையாகச் சொல்லப்படுகிறது. என் ஆணைக்குக் கட்டுப்பட்டு நிற்கும் வானரச் சிங்கங்கள் நூறுகளாகவும் ஆயிரங்களாகவும் கோடிகளாகவும் என் கட்டளைப்படி புறப்படட்டும். இங்கே சுக்ரீவனின் சொல்லில் அரசதண்டனையின் கடுமை வெளிப்படுகிறது — அரசனின் ஆணையைக் களங்கப்படுத்துபவன் கொல்லத்தக்கவன். ஆயினும் பத்து நாள் கெடு தரப்படுகிறது; ஏனெனில் நீதி எப்போதும் அவகாசம் தருகிறது. ‘தீர்க்கசூத்திரர்கள்’ (காலம் கடத்துபவர்கள்) என்ற சொல்லால் சோம்பல் பழிக்கப்படுகிறது; பணியில் தாமதமே அரசனுக்குப் பெரும் பகை. ராமனுக்குக் கொடுத்த வாக்கைக் காக்க வேண்டும் என்ற அவசரம் சுக்ரீவனின் உள்ளத்தில் இருக்கிறது; ஆகவே அவன் தன் மக்களிடமும் கடுமையாக இருக்க விரும்புகிறான். மழைக்காலத் தாமதத்தால் தனக்கு நேர்ந்த களங்கம் மீண்டும் நேரக் கூடாது என்பது அவனுடைய எச்சரிக்கை; ஆகவேதான் தண்டனைச் சொல் இவ்வளவு கூர்மையாக இருக்கிறது. நூறு, ஆயிரம், கோடி என்ற எண்ணிக்கை இங்கே தொடங்குகிறது; சர்க்கத்தின் இறுதியில் அது மீண்டும் விரிவாக வருகிறது.

மேகங்களையும் மலைகளையும் ஒத்த, வானத்தையே மூடுவதுபோன்ற, அஞ்சத்தக்க உருவமுடைய வானரச் சிறந்தோர் என் ஆணைப்படி இங்கிருந்து புறப்படட்டும். வழியறிந்த அந்த வானரர்கள் அனைவரும் விரைந்து சென்று, பூமியில் உள்ள எல்லா வானரர்களையும் என் ஆணைப்படி அழைத்து வரட்டும் — என்ற வானர அரசனின் சொல்லைக் கேட்டு, வாயுமைந்தனான அனுமன் எல்லாத் திசைகளுக்கும் பராக்கிரமமுடைய வானரர்களை அனுப்பினான். அவர்கள் விஷ்ணு அடியெடுத்துவைத்த பதத்திலும், பறவைகளும் ஒளிக்கோள்களும் செல்லும் வழியிலும் சென்று, அரசனால் அனுப்பப்பட்டு ஒரு கணத்திலேயே புறப்பட்டுப் போனார்கள். ‘விஷ்ணு அடியெடுத்துவைத்த பதம்’ என்பது வான்வழியின் பெயர் — திரிவிக்கிரமனின் இரண்டாம் அடி அங்கே வைக்கப்பட்டது என்பது புராணப் பிரசித்தி. வானரர்களின் பயணம் இங்கே வான்வழிச் செல்வதாக வர்ணிக்கப்படுகிறது; அவர்கள் பறவைகளோடும் நட்சத்திரங்களோடும் ஒரே வழியைச் சார்கிறார்கள். அனுமனின் பணித்திறன் இங்கே தெரிகிறது — ஆணையைக் கேட்ட மாத்திரத்தில் ஒரு கணத்தில் அவன் எல்லாத் திசைகளிலும் பரவுகிறான்; கேள்வி கேட்பதில்லை, தாமதிப்பதில்லை. வானரச் சிறந்தோரின் வர்ணனையில் மேகம், மலை இரண்டுமே உவமையாக ஆளப்பட்டுள்ளன — மேகம் இயங்குவது, மலை அசையாதது; வானரர்களோ இரு குணங்களும் உடையவர்கள்; வேகத்தில் மேகங்கள், வலிமையில் மலைகள். ‘வழியறிந்தவர்கள்’ என்ற அடைமொழியால் தூதுப்பணிக்கான முதல் தகுதி காட்டப்படுகிறது — வழியறிவே தூதனின் அடிப்படைக் கருவி.

அந்த வானரர்கள் கடல்களுக்கும் மலைகளுக்கும் காடுகளுக்கும் ஏரிகளுக்கும் சென்று, ராமனின் பொருட்டு எல்லா வானரர்களையும் தூண்டினார்கள். காலனின் மரணவேளையைப் போன்ற அரசர்க்கரசன் சுக்ரீவனின் ஆணையைக் கேட்டு, சுக்ரீவனிடம் அச்சமும் ஐயமும் கொண்ட வானரர்கள் வந்து சேர்ந்தார்கள். பிறகு மையை ஒத்த பெருவலிமையுடைய மூன்று கோடி வானரர்கள் அந்த மலையிலிருந்து ராகவன் இருந்த இடத்துக்குப் புறப்பட்டார்கள். சூரியன் மறையும் அந்தச் சிறந்த மலையில் மகிழ்ந்து வாழும், உருக்கிய பொன்னின் நிறமுடைய பத்துக் கோடிப் பேர் கிளம்பினார்கள். கைலாச சிகரங்களிலிருந்து சிங்கத்தின் பிடரிமயிர் போன்ற ஒளியுடைய வானரர்கள் ஆயிரம் கோடிக்கணக்கில் வந்து சேர்ந்தார்கள். ‘அச்சமும் ஐயமும் கொண்ட’ என்ற சொல்லால் கவிஞர் சுட்டுவது — வாலி வதத்துக்குப் பிறகு சுக்ரீவனின் ஆட்சி உறுதிப்பட்டது; அதை மீற எவரும் விரும்பவில்லை. ‘ராமனின் பொருட்டு’ என்ற சொல் இங்கே முக்கியமானது — வானரர்களின் இந்தப் பெருமுயற்சி தன்னலத்துக்காக அல்ல, நண்பனின் காரியம் கைகூடுவதற்காக. திசைகளின் வரிசைப்படி வர்ணனை தொடங்குகிறது; ஒவ்வொரு திசைக்கும் தனி நிறம், தனி வலிமை, தனி எண்ணிக்கை. அஸ்தமன மலைவாசிகளின் உருக்கிய பொன்னிறம் சூரியன் மறையும்போதுள்ள சிவப்பும் மஞ்சளும் கலந்த ஒளியை நினைவூட்டுகிறது; கைலாசவாசிகளின் சிங்கப்பிடரி ஒளி வெண்மையும் பொன்மஞ்சளும் கலந்த நிறத்தைக் காட்டுகிறது. இவ்வாறு நிற வேறுபாட்டாலேயே கவிஞர் திசைகளின் வேறுபாட்டைக் கேட்பவரின் மனத்தில் பதிக்கிறார்.

காய்கனிகளையும் கிழங்குகளையும் உண்டு வாழ்ந்து இமயத்தைச் சார்ந்திருந்தவர்கள் — அவர்கள் ஆயிரம் கோடிகளின் ஆயிரமாக இருந்தார்கள். நெருப்புத்துண்டுகளைப் போன்ற, அஞ்சத்தக்க, அஞ்சத்தக்க செயல்கள் புரியும் வானரர்கள் ஆயிரம் கோடிக்கணக்கில் விந்தியத்திலிருந்து விரைந்து பாய்ந்து வந்தார்கள். பாற்கடலின் கரையில் வாழ்பவர்கள், தமாலக் காடுகளில் வசிப்பவர்கள், தேங்காய் உண்பவர்கள் — அவர்களுடைய எண்ணிக்கைக்கு அளவே இல்லை என்கிறார் கவிஞர். காடுகளிலிருந்தும் குகைகளிலிருந்தும் ஆறுகளிலிருந்தும் பெருவலிமையுடைய வானரர்களின் படை சூரியனையே பருகுவதுபோல வந்தது. பிறரை விரைவுபடுத்தச் சென்ற வீர வானரர்களோ இமயமலையில் அந்தப் பெருமரத்தைக் கண்டார்கள். புண்ணியமான அந்தச் சிறந்த மலையில் முன்பு மகேசுவர யாகம் நடந்தது; அது எல்லாத் தேவர்களின் மனத்தையும் மகிழ்வித்ததும் மிக இனியதுமாக இருந்தது. எண்ணிக்கைகளின் இந்த மிகைக்கூற்று வானர வலிமையின் அளவிடற்கரிய தன்மையை வெளிப்படுத்துகிறது — கோடிகள், ஆயிரம் கோடிகள், ஆயிரம் கோடிகளின் ஆயிரம் என்று படிப்படியாக வளரும் கணக்கு கேட்பவரின் மனத்தில் அளவின்மையையே பதிக்கிறது. ‘சூரியனைப் பருகுவதுபோல’ என்ற தற்குறிப்பேற்றம் படை வானத்தை நிறைத்ததைக் காட்டுகிறது. உணவு வேறுபாட்டாலும் இன வேறுபாடு சுட்டப்படுகிறது — சிலர் காய்கனி கிழங்கு உண்பவர்கள், சிலர் தேங்காய் உண்பவர்கள். பாற்கடல் கரையையும் தமாலக் காடுகளையும் குறிப்பிடுவதால் தென்கடல் கரையின் சித்திரம் முன்வைக்கப்படுகிறது; இது அடுத்த சர்க்கங்களின் திசை வர்ணனைக்கு முன்னறிவிப்புபோலத் தோன்றுகிறது. இமயத்தில் கண்ட பெருமரம் யாகத்தின் அடையாளம்போல நிற்கிறது.

அங்கே வானரர்கள் யாக அன்னத்தின் கசிவிலிருந்து தோன்றிய, அமுதத்தின் சுவைக்கு நிகரான கிழங்குகளையும் கனிகளையும் கண்டார்கள் — யாக அன்னத்தின் கசிவிலிருந்தே அவை தோன்றின என்பது புராணக் கதை. அன்னத்திலிருந்து தோன்றிய தெய்விகமான, மனங்கவரும் அந்தக் கனிகளையும் கிழங்குகளையும் ஒருமுறை உண்பவன் ஒரு மாதம் வரை நிறைவுடன் இருப்பான். கனியுண்ணும் வானர வீரர்கள் அந்தத் தெய்விகக் கிழங்குகளையும் கனிகளையும், தெய்விக மூலிகைகளையும் எடுத்துக்கொண்டார்கள். அந்த யாகசாலையிலிருந்து நறுமணமுள்ள மலர்களையும் வானரர்கள் சுக்ரீவனுக்கு மகிழ்ச்சி தரும் பொருட்டுக் கொண்டுவந்தார்கள். அந்த வானரச் சிறந்தோர் அனைவரும், பூமியில் உள்ள எல்லா வானரர்களையும் விரைந்து தூண்டிவிட்டு, கூட்டங்களுக்கு முன்னால் சென்றார்கள் — தலைவர்கள் எப்போதும் முன்னே செல்வார்கள் என்ற நீதி இங்கே சுட்டப்படுகிறது. யாகத்தின் ஆற்றல் நெடுங்காலம் நிலைத்திருக்கிறது என்பது இங்குள்ள கருத்து; தெய்வச் செயலால் புனிதமான நிலம் தானாகவே அமுதம் போன்ற உணவைப் பிறப்பிக்கிறது. ‘சுக்ரீவனுக்கு மகிழ்ச்சி தரும் பொருட்டு’ என்ற சொல்லால் பணியாளர்களின் தலைவன்மீதான பக்தி வெளிப்படுகிறது — ஆணை இல்லாதிருந்தும் அவர்கள் மலர்களைக் கொண்டுவருகிறார்கள். ‘ஒரு மாதம் நிறைவுடன் இருப்பான்’ என்ற சொல்லால் அந்தக் கனிகளின் தெய்விகத் தன்மையும் மனித உணவிலிருந்து அவை வேறுபட்டவை என்பதும் தெளிவாக்கப்படுகின்றன; இத்தகைய உணவைப் பெற்று வானரர்கள் நீண்ட வழியை எளிதாகக் கடக்க வல்லவர்களாகிறார்கள். மூலிகைகளை எடுத்துக்கொண்டதும் வரவிருக்கும் போரின் நோக்கில் பொருளுள்ளதே.

விரைந்து செல்லும் அந்த வானரர்கள் அதே முகூர்த்தத்தில் வேகமாக, வானரனான சுக்ரீவன் இருந்த கிஷ்கிந்தையை அடைந்தார்கள். எல்லா மூலிகைகளையும் காய்கனி கிழங்குகளையும் எடுத்துக்கொண்டு அந்த வானரர்கள் அவற்றை அவனை ஏற்கச் செய்தார்கள்; இந்தச் சொல்லையும் சொன்னார்கள் — எல்லா மலைகளும் ஆறுகளும் காடுகளும் சுற்றிவரப்பட்டன; பூமியில் உள்ள எல்லா வானரர்களும் உன் ஆணைப்படி வந்துகொண்டிருக்கிறார்கள். இதைக் கேட்டு வானரத் தலைவன் சுக்ரீவன் மகிழ்ந்து, உவந்து, அவர்களுடைய காணிக்கைகள் அனைத்தையும் ஏற்றுக்கொண்டான். காணிக்கையை ஏற்பது அரசனின் அருளைக் குறிக்கிறது; பக்தியோடு தரப்பட்டது சிறிதானாலும் அரசன் அதை மரியாதையோடு ஏற்கிறான் என்பது இங்குள்ள கருத்து. ‘முகூர்த்தத்தில்’ என்ற சொல்லால் வானரர்களின் வேகம் மீண்டும் நினைவூட்டப்படுகிறது — மாதங்களிலும் செய்ய அரிதானதை அவர்கள் ஒரு முகூர்த்தத்தில் சாதிக்கிறார்கள். இவ்வாறு படைதிரட்டல் நிறைவுறுகிறது; அடுத்த சர்க்கத்தில் சுக்ரீவன் லக்ஷ்மணனோடு ராமனிடம் செல்ல ஆயத்தமாகிறான். ‘ஏற்கச் செய்தார்கள்’ என்ற பிறவினை வடிவத்தால் வானரர்களின் வற்புறுத்தல் சுட்டப்படுகிறது — அவர்கள் வெறுமனே கொடுக்கவில்லை, தலைவனை ஏற்கும்படி தூண்டுகிறார்கள்; இதுவே அன்பின் அடையாளம். சர்க்கத்தின் முடிவில் சுக்ரீவனின் மகிழ்ச்சி வர்ணிக்கப்படுகிறது; அதனால் அவனுடைய அரசுரிமை நிலைபெற்றதும், நண்பனின் காரியம் ஆயத்தமானதும் ஆகிய இரண்டுமே சுட்டப்படுகின்றன.

ಮಹಾತ್ಮನಾದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಹೀಗೆ ಹೇಳಲು, ಸುಗ್ರೀವನು ತನ್ನ ಪಕ್ಕದಲ್ಲಿ ನಿಂತಿದ್ದ ಹನುಮಂತನಿಗೆ ಈ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದನು. ರಾಜನು ತಾನೇ ಓಡಾಡುವುದಿಲ್ಲ, ಸಮರ್ಥನಾದ ಸಚಿವನನ್ನು ನಿಯೋಜಿಸುತ್ತಾನೆ; ಇದೇ ರಾಜನೀತಿ. ಹನುಮಂತನು ಅಂತಹ ಸಚಿವ — ಅವನಿಗೆ ಒಪ್ಪಿಸಿದ ಆಜ್ಞೆ ಖಂಡಿತವಾಗಿ ಫಲಿಸುತ್ತದೆ. ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಕೋಪ ಶಾಂತವಾಯಿತು; ಇಲ್ಲಿ ಕಾರ್ಯದ ಆರಂಭ. ಸುಗ್ರೀವನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ಮಹೇಂದ್ರ, ಹಿಮವಂತ, ವಿಂಧ್ಯ, ಕೈಲಾಸಶಿಖರಗಳಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುವ ವಾನರರು; ಮಂದರ, ಪಾಂಡುಶಿಖರ ಮತ್ತು ಪಂಚಶೈಲಗಳಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸಿರುವವರು; ಪಶ್ಚಿಮ ದಿಕ್ಕಿನಲ್ಲಿ ಸಮುದ್ರದ ಅಂಚಿನಲ್ಲಿ, ಬಾಲಸೂರ್ಯನ ಬಣ್ಣದಿಂದ ನಿತ್ಯವೂ ಹೊಳೆಯುವ ಪರ್ವತಗಳಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುವವರು; ಸಂಜೆಯ ಮೋಡದಂತಿರುವ ಆದಿತ್ಯಭವನವೆಂಬ ಗಿರಿಯಲ್ಲಿ ಪದ್ಮಾಚಲದ ವನವನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿರುವ ಭಯಂಕರರಾದ ಕಪಿಶ್ರೇಷ್ಠರು; ಕಾಡಿಗೆಯ ಮೋಡದಂತೆ ಕಪ್ಪಾದ, ಗಜರಾಜನಂತೆ ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿಗಳಾದ, ಅಂಜನಪರ್ವತದಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುವ ವಾನರರು — ಅವರೆಲ್ಲರನ್ನೂ ನಾನು ಬಲ್ಲೆನು. ಪರ್ವತಗಳ ಹೆಸರುಗಳನ್ನು ಕ್ರಮವಾಗಿ ಎಣಿಸುತ್ತಾ ಸುಗ್ರೀವನು ತನ್ನ ರಾಜ್ಯದ ವಿಸ್ತಾರವನ್ನೂ ವಾನರಜಾತಿಯ ವ್ಯಾಪ್ತಿಯನ್ನೂ ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಈ ಎಣಿಕೆ ಕೇವಲ ಭೂಗೋಳದ ವಿವರಣೆಯಲ್ಲ, ಮಹಾಸೇನೆಯ ಸಂಗ್ರಹಕ್ಕೆ ಹಾಕಿದ ಸೂತ್ರಪಾತ. ತನ್ನ ಪ್ರಜೆಗಳ ವಾಸಸ್ಥಾನಗಳನ್ನು ಇಷ್ಟು ಸೂಕ್ಷ್ಮವಾಗಿ ಬಲ್ಲ ರಾಜನ ಶಾಸನವೂ ದೂರದವರೆಗೆ ಸಾಗುತ್ತದೆ ಎಂಬುದು ಇಲ್ಲಿಯ ಧ್ವನಿ. ಹಿಂದೆ ಕಿಷ್ಕಿಂಧೆಯಿಂದ ಹೊರಗೆ ಹಾಕಲ್ಪಟ್ಟಿದ್ದವನು ಈಗ ಇಡೀ ಭೂಮಿಯನ್ನೇ ವಾನರರಿಂದ ಆವರಿಸಬಲ್ಲನು. ಆದಿತ್ಯಭವನದ ವರ್ಣನೆಯಲ್ಲಿ ಸಂಜೆಯ ಮೋಡದ ಉಪಮೆ ಕೊಡಲಾಗಿದೆ; ಅದರಿಂದ ಪರ್ವತದ ಕೆಂಪು-ಕಪ್ಪು ಬೆರೆತ ಕಾಂತಿ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ಕಾಡಿಗೆಯ ಮೋಡದ ಉಪಮೆಯಿಂದಲಾದರೋ ವಾನರರ ಕಪ್ಪುಬಣ್ಣವೂ ಗಾಂಭೀರ್ಯವೂ ವ್ಯಕ್ತವಾಗುತ್ತವೆ. ಹೀಗೆ ಹೆಜ್ಜೆಹೆಜ್ಜೆಗೂ ಉಪಮೆಗಳಿಂದ ಕವಿಯು ಸೇನೆಯ ಚಿತ್ರವನ್ನು ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ನಿರ್ಮಿಸುತ್ತಾನೆ. ಪಂಚಶೈಲಗಳ ಹೆಸರುಗಳು ಇಲ್ಲಿ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟಿಲ್ಲ; ಆದರೂ ಅವು ದಕ್ಷಿಣದೇಶದಲ್ಲಿವೆ ಎಂದು ಪರಂಪರೆಯಂತೆ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಕಾರರು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.

ಮಹಾಪರ್ವತಗಳ ಗುಹೆಗಳಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುವ ಚಿನ್ನದ ಕಾಂತಿಯವರು, ಮೇರುವಿನ ಪಕ್ಕದಲ್ಲಿರುವವರು, ಧೂಮ್ರಗಿರಿಯನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿರುವವರು, ಮಹಾರುಣಪರ್ವತದಲ್ಲಿ ಮಧುವನ್ನೂ ಮೈರೇಯವೆಂಬ ಮದ್ಯವನ್ನೂ ಕುಡಿಯುತ್ತಿರುವ ಬಾಲಸೂರ್ಯವರ್ಣದ ಭಯಂಕರ ವೇಗದ ವಾನರರು, ರಮಣೀಯವಾದ ಸುಗಂಧಭರಿತವಾದ ಮಹಾವನಗಳಲ್ಲಿಯೂ ತಪಸ್ವಿಗಳ ಆಶ್ರಮಗಳಿಂದ ರಮ್ಯವಾದ ವನಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಎಲ್ಲೆಡೆ ಇರುವವರು — ಭೂಮಿಯ ಮೇಲಿರುವ ಆ ಎಲ್ಲ ವಾನರರನ್ನೂ, ದೂತರಾಗಿ ಕಳುಹಿಸಿದ ಅತಿವೇಗಶಾಲಿ ವಾನರರ ಮೂಲಕ, ಸಾಮ-ದಾನ ಮೊದಲಾದ ಉಪಾಯಗಳಿಂದ ಬೇಗನೆ ಕರೆತರು ಎಂದು ಸುಗ್ರೀವನು ಆದೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ. ಸಾಮ-ದಾನಗಳ ಉಲ್ಲೇಖ ಸೂಚಿಸುವುದೇನೆಂದರೆ — ಆಹ್ವಾನವು ಮೊದಲು ಮಧುರವಾಗಿರಲಿ, ದಂಡವು ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ. ಇಲ್ಲಿ ಬಣ್ಣಗಳ ವೈವಿಧ್ಯ ತೋರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ — ಕೆಲವರು ಚಿನ್ನದ ಕಾಂತಿಯವರು, ಕೆಲವರು ಹೊಗೆಯ ಬಣ್ಣದವರು, ಕೆಲವರು ಬಾಲಸೂರ್ಯನ ಬಣ್ಣದವರು; ವಾನರಸೇನೆ ವಿಶ್ವರೂಪದಂತೆ ತೋರುತ್ತದೆ. ಮಧು-ಮೈರೇಯಪಾನದ ಉಲ್ಲೇಖದಿಂದ ವಾನರರ ಸ್ವಚ್ಛಂದತೆ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ; ಆದರೂ ಅವರು ರಾಜನ ಶಾಸನವನ್ನು ಅನುಸರಿಸುತ್ತಾರೆ. ‘ತಾನ್ ತಾನ್’ (ಅವರನ್ನು ಅವರನ್ನು) ಎಂಬ ಪುನರುಕ್ತಿಯಿಂದ ಕವಿ ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ — ಯಾರೊಬ್ಬರನ್ನೂ ಬಿಡಬಾರದು, ಎಲ್ಲರ ಆಹ್ವಾನವೂ ಅಪೇಕ್ಷಿತ. ‘ವೇಗವತ್ತರೈಃ’ (ಹೆಚ್ಚು ವೇಗಶಾಲಿಗಳಿಂದ) ಎಂಬಲ್ಲಿರುವ ತರತಮಪ್ರತ್ಯಯದಿಂದ ದೂತರಲ್ಲಿಯೂ ಶ್ರೇಷ್ಠರನ್ನೇ ನಿಯೋಜಿಸಬೇಕೆಂಬುದು ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ — ಕಾರ್ಯದ ಗುರುತ್ವಕ್ಕೆ ತಕ್ಕಂತೆ ವ್ಯಕ್ತಿಯ ಆಯ್ಕೆಯೂ ರಾಜನೀತಿಯ ಅಂಗ. ತಪಸ್ವಿಗಳ ಆಶ್ರಮಗಳ ಉಲ್ಲೇಖದಿಂದ ವಾನರರು ದುರ್ಗಮವಾದ ಬೆಟ್ಟಗಳಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರವಲ್ಲ, ಶಾಂತವಾದ ಸ್ಥಳಗಳಲ್ಲಿಯೂ ವಾಸಿಸುತ್ತಾರೆಂಬುದು ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ.

ಹಿಂದೆ ನಾನು ಕಳುಹಿಸಿ ಆಜ್ಞಾಪಿಸಿದ್ದ ಮಹಾವೇಗದ ದೂತರನ್ನು ಅವಸರಪಡಿಸಲು ನೀನು ಮತ್ತೆ ಕಪಿಶ್ರೇಷ್ಠರನ್ನು ಕಳುಹಿಸು. ಭೋಗಗಳಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತರಾದ, ಕೆಲಸವನ್ನು ಮುಂದೂಡುವ ವಾನರರಿದ್ದಾರಲ್ಲ, ಆ ಕಪಿನಾಯಕರೆಲ್ಲರನ್ನೂ ಬೇಗನೆ ಇಲ್ಲಿಗೆ ಕರೆತರು. ನನ್ನ ಆಜ್ಞೆಯಂತೆ ಹತ್ತು ದಿನಗಳೊಳಗೆ ಬಾರದವರು ರಾಜಶಾಸನವನ್ನು ದೂಷಿಸುವ ದುರಾತ್ಮರು, ಅವರು ವಧಾರ್ಹರು — ಎಂದು ಕಠೋರವಾಗಿ ಹೇಳಲಾಯಿತು. ನನ್ನ ನಿರ್ದೇಶನದಲ್ಲಿರುವ ಕಪಿಸಿಂಹರು ನನ್ನ ಶಾಸನದಂತೆ ನೂರಾರು, ಸಾವಿರಾರು, ಕೋಟಿಗಟ್ಟಲೆಯಾಗಿ ಹೊರಡಲಿ. ಇಲ್ಲಿ ಸುಗ್ರೀವನ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ರಾಜದಂಡದ ತೀವ್ರತೆ ಪ್ರಕಟವಾಗಿದೆ — ರಾಜನ ಶಾಸನವನ್ನು ದೂಷಿಸುವವನು ವಧ್ಯನು. ಆದರೂ ಹತ್ತು ದಿನಗಳ ಗಡುವು ಕೊಡಲಾಗಿದೆ, ಏಕೆಂದರೆ ನ್ಯಾಯವು ಯಾವಾಗಲೂ ಅವಕಾಶ ಕೊಡುತ್ತದೆ. ‘ದೀರ್ಘಸೂತ್ರಾಃ’ (ಕೆಲಸವನ್ನು ಎಳೆದಾಡುವವರು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಆಲಸ್ಯವು ನಿಂದಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ; ಕಾರ್ಯದ ವಿಳಂಬವೇ ರಾಜನ ಮಹಾಶತ್ರು. ರಾಮನಿಗೆ ಕೊಟ್ಟ ಮಾತನ್ನು ಪಾಲಿಸಬೇಕೆಂಬ ಆತುರ ಸುಗ್ರೀವನ ಒಳಗೆ ಇದೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ತನ್ನವರ ವಿಷಯದಲ್ಲಿಯೂ ಅವನು ಕಠೋರನಾಗಲು ಬಯಸುತ್ತಾನೆ. ಮಳೆಗಾಲದ ವಿಳಂಬದಿಂದ ಅವನಿಗೆ ಬಂದ ಕಳಂಕ ಮತ್ತೆ ಬರಬಾರದೆಂಬುದು ಅವನ ಎಚ್ಚರ; ಆದ್ದರಿಂದಲೇ ದಂಡದ ಮಾತು ಇಷ್ಟು ತೀಕ್ಷ್ಣವಾಗಿದೆ. ನೂರು, ಸಾವಿರ, ಕೋಟಿಗಳ ಎಣಿಕೆ ಇಲ್ಲಿ ಆರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ; ಅದು ಮುಂದೆ ಸರ್ಗದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಮತ್ತೆ ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿ ಮರುಕಳಿಸುತ್ತದೆ.

ಮೋಡಗಳಂತೆಯೂ ಪರ್ವತಗಳಂತೆಯೂ ಇರುವ, ಆಕಾಶವನ್ನೇ ಮುಚ್ಚುವಂತಹ ಘೋರರೂಪದ ಕಪಿಶ್ರೇಷ್ಠರು ನನ್ನ ಶಾಸನದಂತೆ ಇಲ್ಲಿಂದ ಹೊರಡಲಿ. ದಾರಿಗಳನ್ನು ಬಲ್ಲ ಆ ಎಲ್ಲ ವಾನರರೂ ತ್ವರೆಯಿಂದ ಹೋಗಿ ಭೂಮಿಯ ಮೇಲಿರುವ ಎಲ್ಲ ವಾನರರನ್ನೂ ನನ್ನ ಶಾಸನದಂತೆ ಕರೆತರಲಿ — ಎಂಬ ವಾನರರಾಜನ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ವಾಯುಪುತ್ರನಾದ ಹನುಮಂತನು ಪರಾಕ್ರಮಿಗಳಾದ ವಾನರರನ್ನು ಎಲ್ಲ ದಿಕ್ಕುಗಳಿಗೂ ಕಳುಹಿಸಿದನು. ವಿಷ್ಣುವು ಹೆಜ್ಜೆಯಿಟ್ಟ ಪದವನ್ನು, ಪಕ್ಷಿಗಳ ಮತ್ತು ನಕ್ಷತ್ರಗಳ ಮಾರ್ಗವನ್ನು ಹಿಡಿದು, ರಾಜನಿಂದ ಕಳುಹಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಅವರು ಕ್ಷಣಮಾತ್ರದಲ್ಲಿ ಹೊರಟುಹೋದರು. ‘ವಿಷ್ಣುವಿಕ್ರಾಂತಂ ಪದಮ್’ (ವಿಷ್ಣುವು ಹೆಜ್ಜೆಯಿಟ್ಟ ಸ್ಥಾನ) ಎಂಬುದು ಆಕಾಶಮಾರ್ಗದ ಹೆಸರು — ತ್ರಿವಿಕ್ರಮನು ತನ್ನ ಎರಡನೆಯ ಹೆಜ್ಜೆಯನ್ನು ಇಟ್ಟದ್ದು ಅಲ್ಲಿಯೇ ಎಂಬುದು ಪುರಾಣಪ್ರಸಿದ್ಧಿ. ವಾನರರ ಗಮನವನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ಆಕಾಶಗಾಮಿಯೆಂದು ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ; ಅವರು ಪಕ್ಷಿಗಳೊಡನೆಯೂ ನಕ್ಷತ್ರಗಳೊಡನೆಯೂ ಒಂದೇ ಮಾರ್ಗವನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸುತ್ತಾರೆ. ಹನುಮಂತನ ಕಾರ್ಯಕೌಶಲ ಇಲ್ಲಿ ಕಾಣುತ್ತದೆ — ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಕೇಳಿದ ಕ್ಷಣದಲ್ಲೇ ಅವನು ಎಲ್ಲ ದಿಕ್ಕುಗಳನ್ನೂ ವ್ಯಾಪಿಸುತ್ತಾನೆ; ಪ್ರಶ್ನಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ತಡಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ. ಕಪಿಶ್ರೇಷ್ಠರ ವರ್ಣನೆಯಲ್ಲಿ ಮೋಡ, ಪರ್ವತ ಎರಡರ ಉಪಮೆಯನ್ನೂ ಬಳಸಲಾಗಿದೆ — ಮೋಡ ಚಲಿಸುವಂಥದ್ದು, ಪರ್ವತ ಸ್ಥಿರವಾದುದು; ವಾನರರಾದರೋ ಎರಡು ಗುಣಗಳನ್ನೂ ಉಳ್ಳವರು, ವೇಗದಲ್ಲಿ ಮೋಡಗಳು, ಬಲದಲ್ಲಿ ಪರ್ವತಗಳು. ‘ಗತಿಜ್ಞಾಃ’ (ದಾರಿಗಳನ್ನು ಬಲ್ಲವರು) ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣದಿಂದ ದೂತಕಾರ್ಯದ ಮೊದಲ ಯೋಗ್ಯತೆ ತೋರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ — ಮಾರ್ಗಜ್ಞಾನವೇ ದೂತನ ಮೂಲಸಾಧನ.

ಆ ವಾನರರು ಸಮುದ್ರಗಳಿಗೂ ಬೆಟ್ಟಗಳಿಗೂ ಕಾಡುಗಳಿಗೂ ಸರೋವರಗಳಿಗೂ ಹೋಗಿ ರಾಮನ ಕಾರ್ಯಕ್ಕಾಗಿ ಎಲ್ಲ ವಾನರರನ್ನೂ ಹುರಿದುಂಬಿಸಿದರು. ಮೃತ್ಯುಕಾಲಕ್ಕೆ ಸಮಾನನಾದ ರಾಜಾಧಿರಾಜ ಸುಗ್ರೀವನ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಕೇಳಿ ವಾನರರು ಸುಗ್ರೀವನ ಭಯದಿಂದ ಶಂಕಿತರಾಗಿ ಬಂದರು. ಆಗ ಕಾಡಿಗೆಯಂತೆ ಕಪ್ಪಾದ ಮಹಾಬಲಶಾಲಿಗಳಾದ ಮೂರು ಕೋಟಿ ವಾನರರು ಆ ಗಿರಿಯಿಂದ ರಾಘವನಿದ್ದಲ್ಲಿಗೆ ಹೊರಟರು. ಸೂರ್ಯನು ಅಸ್ತಮಿಸುವ ಆ ಶ್ರೇಷ್ಠಪರ್ವತದಲ್ಲಿ ವಿಹರಿಸುತ್ತಿದ್ದ, ಕಾಯಿಸಿದ ಚಿನ್ನದ ಬಣ್ಣದ ಹತ್ತು ಕೋಟಿ ವಾನರರು ಇಳಿದು ಬಂದರು. ಕೈಲಾಸಶಿಖರಗಳಿಂದ ಸಿಂಹದ ಕೇಸರದಂತಹ ಕಾಂತಿಯ ಸಾವಿರಾರು ಕೋಟಿ ವಾನರರು ಬಂದು ಸೇರಿದರು. ‘ಭಯಶಂಕಿತಾಃ’ (ಭಯದಿಂದ ಶಂಕಿತರಾದವರು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಕವಿ ಸೂಚಿಸುವುದೇನೆಂದರೆ — ವಾಲಿವಧೆಯ ಅನಂತರ ಸುಗ್ರೀವನ ಶಾಸನ ದೃಢವಾಯಿತು, ಯಾರೂ ಅದನ್ನು ಮೀರಲು ಬಯಸುವುದಿಲ್ಲ. ‘ರಾಮಹೇತೋಃ’ (ರಾಮನಿಗಾಗಿ) ಎಂಬ ಪದ ಇಲ್ಲಿ ಮಹತ್ತ್ವದ್ದು — ವಾನರರ ಈ ಮಹಾಪ್ರಯತ್ನ ಸ್ವಾರ್ಥಕ್ಕಾಗಿ ಅಲ್ಲ, ಮಿತ್ರನ ಕಾರ್ಯಸಿದ್ಧಿಗಾಗಿ. ದಿಕ್ಕುಗಳ ಕ್ರಮವಾದ ವರ್ಣನೆ ಆರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ; ಪ್ರತಿಯೊಂದು ದಿಕ್ಕಿಗೂ ತನ್ನದೇ ಬಣ್ಣ, ತನ್ನದೇ ಬಲ, ತನ್ನದೇ ಸಂಖ್ಯೆ. ಅಸ್ತಾಚಲವಾಸಿಗಳ ಕಾಯಿಸಿದ ಚಿನ್ನದ ಬಣ್ಣ ಸೂರ್ಯಾಸ್ತದ ಕೆಂಪು-ಹಳದಿ ಕಾಂತಿಯನ್ನು ನೆನಪಿಸುತ್ತದೆ; ಕೈಲಾಸವಾಸಿಗಳ ಸಿಂಹಕೇಸರದಂತಹ ಕಾಂತಿ ಬಿಳುಪು ಬೆರೆತ ಕಂದು ಬಣ್ಣವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ಹೀಗೆ ಬಣ್ಣಗಳ ಭೇದದಿಂದಲೇ ಕವಿಯು ದಿಕ್ಕುಗಳ ವ್ಯತ್ಯಾಸವನ್ನು ಕೇಳುಗನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ನೆಲೆಗೊಳಿಸುತ್ತಾನೆ.

ಹಣ್ಣು-ಗೆಡ್ಡೆಗಳಿಂದ ಜೀವಿಸುತ್ತಾ ಹಿಮವಂತವನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿದ್ದ ವಾನರರು — ಸಾವಿರ ಕೋಟಿಗಳ ಸಾವಿರದಷ್ಟು ಸೇರಿದರು. ಅಂಗಾರಕನಂತೆ ಕೆಂಪಾದ, ಭಯಂಕರರಾದ, ಭೀಕರ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಮಾಡುವ ಸಾವಿರಾರು ಕೋಟಿ ವಾನರರು ವಿಂಧ್ಯದಿಂದ ವೇಗವಾಗಿ ಧುಮುಕಿದರು. ಕ್ಷೀರಸಮುದ್ರದ ತೀರದಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುವವರು, ತಮಾಲವನಗಳಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸಿರುವವರು, ತೆಂಗಿನಕಾಯಿಯನ್ನು ತಿನ್ನುವವರು — ಅವರ ಸಂಖ್ಯೆಗೆ ಮಿತಿಯೇ ಇಲ್ಲ ಎನ್ನುತ್ತಾನೆ ಕವಿ. ಕಾಡುಗಳಿಂದಲೂ ಗುಹೆಗಳಿಂದಲೂ ನದಿಗಳಿಂದಲೂ ಮಹಾಬಲಶಾಲಿಗಳ ವಾನರಸೇನೆ ಸೂರ್ಯನನ್ನೇ ಕುಡಿಯುವಂತೆ ಬಂದಿತು. ಇತರರನ್ನು ಅವಸರಪಡಿಸಲು ಹೋಗಿದ್ದ ವೀರ ವಾನರರು ಹಿಮವತ್ಪರ್ವತದಲ್ಲಿ ಆ ಮಹಾವೃಕ್ಷವನ್ನು ಕಂಡರು. ಆ ಪುಣ್ಯವಾದ ಶ್ರೇಷ್ಠಪರ್ವತದಲ್ಲಿ ಹಿಂದೆ ಮಾಹೇಶ್ವರಯಜ್ಞವು ನಡೆದಿತ್ತು; ಅದು ಸಮಸ್ತ ದೇವತೆಗಳ ಮನಸ್ಸಿಗೆ ತೃಪ್ತಿಕೊಡುವಂಥದ್ದೂ ಅತಿ ಮನೋಹರವೂ ಆಗಿತ್ತು. ಸಂಖ್ಯೆಗಳ ಈ ಅತಿಶಯೋಕ್ತಿ ವಾನರಬಲದ ಅಪರಿಮೇಯತೆಯನ್ನು ವ್ಯಕ್ತಪಡಿಸುತ್ತದೆ — ಕೋಟಿಗಳು, ಸಾವಿರ ಕೋಟಿಗಳು, ಸಾವಿರ ಕೋಟಿಗಳ ಸಾವಿರ ಎಂದು ಕ್ರಮವಾಗಿ ಬೆಳೆಯುವ ಎಣಿಕೆ ಕೇಳುಗನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಅಳತೆಗೆ ಮೀರಿದುದರ ಭಾವವನ್ನೇ ನೆಲೆಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ. ‘ದಿವಾಕರಂ ಪಿಬಂತೀವ’ (ಸೂರ್ಯನನ್ನೇ ಕುಡಿಯುತ್ತಿರುವಂತೆ) ಎಂಬ ಉತ್ಪ್ರೇಕ್ಷೆ ಸೇನೆ ಆಕಾಶವನ್ನೆಲ್ಲ ವ್ಯಾಪಿಸಿದುದನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ಆಹಾರದ ಭೇದದಿಂದಲೂ ಜಾತಿಭೇದ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ — ಕೆಲವರು ಹಣ್ಣು-ಗೆಡ್ಡೆ ತಿನ್ನುವವರು, ಕೆಲವರು ತೆಂಗಿನಕಾಯಿ ತಿನ್ನುವವರು. ಕ್ಷೀರಸಮುದ್ರತೀರ ಮತ್ತು ತಮಾಲವನಗಳ ಉಲ್ಲೇಖದಿಂದ ದಕ್ಷಿಣಸಮುದ್ರತೀರದ ಚಿತ್ರ ಕಣ್ಮುಂದೆ ಬರುತ್ತದೆ; ಅದು ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗಗಳಲ್ಲಿ ಬರುವ ದಿಗ್ವರ್ಣನೆಯ ಮುನ್ಸೂಚನೆಯಂತೆ ತೋರುತ್ತದೆ. ಹಿಮವಂತದಲ್ಲಿ ಕಂಡ ಮಹಾವೃಕ್ಷವು ಯಜ್ಞದ ಚಿಹ್ನೆಯಂತೆ ನಿಂತಿದೆ.

ಅಲ್ಲಿ ವಾನರರು ಅನ್ನದ ಸೋರಿಕೆಯಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದ, ಅಮೃತದಂತೆ ರುಚಿಯಾದ ಗೆಡ್ಡೆಗಳನ್ನೂ ಹಣ್ಣುಗಳನ್ನೂ ಕಂಡರು — ಯಜ್ಞದ ಅನ್ನದ ಸೋರಿಕೆಯಿಂದಲೇ ಅವು ಹುಟ್ಟಿದುವು ಎಂಬುದು ಪೌರಾಣಿಕ ಕಥೆ. ಆ ಅನ್ನದಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದ ದಿವ್ಯವೂ ಮನೋಹರವೂ ಆದ ಹಣ್ಣು-ಗೆಡ್ಡೆಯನ್ನು ಯಾರು ಒಮ್ಮೆ ತಿನ್ನುವರೋ ಅವರು ಒಂದು ತಿಂಗಳವರೆಗೆ ತೃಪ್ತರಾಗಿರುತ್ತಾರೆ. ಹಣ್ಣು ತಿನ್ನುವ ಆ ಕಪಿಶ್ರೇಷ್ಠರು ಆ ದಿವ್ಯವಾದ ಗೆಡ್ಡೆಗಳನ್ನೂ ಹಣ್ಣುಗಳನ್ನೂ ದಿವ್ಯ ಔಷಧಿಗಳನ್ನೂ ಸಂಗ್ರಹಿಸಿದರು. ಆ ಯಜ್ಞಸ್ಥಾನದಿಂದ ಸುಗಂಧಭರಿತವಾದ ಹೂವುಗಳನ್ನೂ ವಾನರರು ಸುಗ್ರೀವನಿಗೆ ಪ್ರಿಯವಾಗಲೆಂದು ತಂದರು. ಆ ಎಲ್ಲ ಕಪಿಶ್ರೇಷ್ಠರೂ ಭೂಮಿಯ ಮೇಲಿದ್ದ ಸಮಸ್ತ ವಾನರರನ್ನೂ ತ್ವರೆಯಿಂದ ಹುರಿದುಂಬಿಸಿ ಯೂಥಗಳ ಮುಂದೆ ನಡೆದರು — ನಾಯಕರು ಯಾವಾಗಲೂ ಮುಂದೆ ನಡೆಯುತ್ತಾರೆ ಎಂಬ ನೀತಿ ಇಲ್ಲಿ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ. ಯಜ್ಞದ ಪ್ರಭಾವ ಬಹುಕಾಲ ಉಳಿಯುತ್ತದೆ ಎಂಬುದು ಇಲ್ಲಿಯ ಭಾವ; ದೇವಕರ್ಮದಿಂದ ಪವಿತ್ರವಾದ ಭೂಮಿ ತಾನಾಗಿಯೇ ಅಮೃತಸದೃಶ ಅನ್ನವನ್ನು ಹುಟ್ಟಿಸುತ್ತದೆ. ‘ಸುಗ್ರೀವಪ್ರಿಯಕಾರಣಾತ್’ (ಸುಗ್ರೀವನಿಗೆ ಪ್ರಿಯವಾಗಲೆಂದು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಸೇವಕರ ಸ್ವಾಮಿಭಕ್ತಿ ಪ್ರಕಾಶಿಸುತ್ತದೆ — ಆಜ್ಞೆ ಇರಲಿಲ್ಲ, ಆದರೂ ಅವರು ಹೂವುಗಳನ್ನು ತರುತ್ತಾರೆ. ‘ಮಾಸಂ ಭವತಿ ತರ್ಪಿತಃ’ (ಒಂದು ತಿಂಗಳು ತೃಪ್ತನಾಗಿರುತ್ತಾನೆ) ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ ಆ ಹಣ್ಣುಗಳ ದಿವ್ಯತೆಯೂ ಮನುಷ್ಯರ ಅನ್ನಕ್ಕಿಂತ ಅವುಗಳ ವಿಲಕ್ಷಣತೆಯೂ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗುತ್ತವೆ; ಅಂತಹ ಆಹಾರವನ್ನು ಪಡೆದ ವಾನರರು ದೀರ್ಘ ಮಾರ್ಗವನ್ನು ಆಯಾಸವಿಲ್ಲದೆ ಕ್ರಮಿಸಲು ಸಮರ್ಥರಾಗುತ್ತಾರೆ. ಔಷಧಿಗಳ ಸಂಗ್ರಹವೂ ಮುಂದಿನ ಯುದ್ಧದ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಅರ್ಥಪೂರ್ಣ.

ಶೀಘ್ರಗಾಮಿಗಳಾದ ಆ ಕಪಿಗಳು ಅದೇ ಮುಹೂರ್ತದಲ್ಲಿ ತ್ವರೆಯಿಂದ ವಾನರನಾದ ಸುಗ್ರೀವನಿದ್ದ ಕಿಷ್ಕಿಂಧೆಯನ್ನು ತಲುಪಿದರು. ಎಲ್ಲ ಔಷಧಿಗಳನ್ನೂ ಹಣ್ಣು-ಗೆಡ್ಡೆಗಳನ್ನೂ ತೆಗೆದುಕೊಂಡು ಆ ವಾನರರು ಅವನು ಅವನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸುವಂತೆ ಮಾಡಿದರು; ಈ ಮಾತನ್ನೂ ಹೇಳಿದರು — ಎಲ್ಲ ಬೆಟ್ಟಗಳೂ ನದಿಗಳೂ ಕಾಡುಗಳೂ ಸುತ್ತಾಡಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ; ಭೂಮಿಯ ಮೇಲಿರುವ ಎಲ್ಲ ವಾನರರೂ ನಿನ್ನ ಶಾಸನದಂತೆ ಬರುತ್ತಿದ್ದಾರೆ. ಇದನ್ನು ಕೇಳಿ ವಾನರಾಧಿಪನಾದ ಸುಗ್ರೀವನು ಹರ್ಷಿತನೂ ಸಂತುಷ್ಟನೂ ಆಗಿ ಅವರ ಎಲ್ಲ ಕಾಣಿಕೆಗಳನ್ನೂ ಸ್ವೀಕರಿಸಿದನು. ಕಾಣಿಕೆಯನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸುವುದು ರಾಜನ ಪ್ರಸನ್ನತೆಯ ಸೂಚಕ; ಭಕ್ತಿಯಿಂದ ಕೊಟ್ಟ ಅಲ್ಪವನ್ನೂ ರಾಜನು ಆದರದಿಂದ ಸ್ವೀಕರಿಸುತ್ತಾನೆ ಎಂಬುದು ಇಲ್ಲಿಯ ಭಾವ. ‘ಮುಹೂರ್ತೇನ’ (ಒಂದು ಮುಹೂರ್ತದಲ್ಲಿ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ವಾನರರ ವೇಗ ಮತ್ತೆ ನೆನಪಿಸಲ್ಪಡುತ್ತದೆ — ತಿಂಗಳುಗಳಲ್ಲೂ ಕಷ್ಟಸಾಧ್ಯವಾದುದನ್ನು ಅವರು ಒಂದು ಮುಹೂರ್ತದಲ್ಲಿ ಸಾಧಿಸುತ್ತಾರೆ. ಹೀಗೆ ಸೇನಾಸಂಗ್ರಹ ಮುಗಿಯಿತು; ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಲಕ್ಷ್ಮಣನೊಡನೆ ಸುಗ್ರೀವನು ರಾಮನ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗಲು ಸಿದ್ಧನಾಗುತ್ತಾನೆ. ‘ಪ್ರತಿಗ್ರಾಹಯಾಮಾಸುಃ’ (ಸ್ವೀಕರಿಸುವಂತೆ ಮಾಡಿದರು) ಎಂಬ ಪ್ರೇರಣಾರ್ಥಕ ಪ್ರಯೋಗದಿಂದ ವಾನರರ ಒತ್ತಾಯ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ — ಅವರು ಕೇವಲ ಕೊಡುವುದಿಲ್ಲ, ಸ್ವಾಮಿಯು ಸ್ವೀಕರಿಸುವಂತೆ ಪ್ರೇರೇಪಿಸುತ್ತಾರೆ; ಇದು ಪ್ರೇಮದ ಲಕ್ಷಣವೇ. ಸರ್ಗದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಸುಗ್ರೀವನ ಹರ್ಷವನ್ನು ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ; ಅದರಿಂದ ಅವನ ರಾಜತ್ವ ಪ್ರತಿಷ್ಠಿತವಾಯಿತು, ಮಿತ್ರಕಾರ್ಯವೂ ಸಿದ್ಧವಾಯಿತು ಎಂಬ ಎರಡೂ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತವೆ.

മഹാത്മാവായ ലക്ഷ്മണൻ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞപ്പോൾ സുഗ്രീവൻ അരികിൽ നിന്നിരുന്ന ഹനുമാനോട് ഈ വാക്കുകൾ പറഞ്ഞു. രാജാവ് സ്വയം ഓടിനടക്കുന്നില്ല, പ്രാപ്തനായ മന്ത്രിയെ നിയോഗിക്കുന്നു; ഇതുതന്നെയാണ് രാജനീതി; ഏൽപ്പിച്ച ആജ്ഞ നിശ്ചയമായും ഫലിപ്പിക്കുന്ന അത്തരമൊരു മന്ത്രിയാണ് ഹനുമാൻ. കഴിഞ്ഞ സർഗത്തിൽ ലക്ഷ്മണന്റെ കോപം ശമിച്ചു; ഇവിടെ കാര്യത്തിന്റെ ആരംഭമാണ്. സുഗ്രീവൻ പറയുന്നു — മഹേന്ദ്രത്തിലും ഹിമവാനിലും വിന്ധ്യനിലും കൈലാസശിഖരങ്ങളിലും വസിക്കുന്ന വാനരന്മാർ, മന്ദരത്തിലും പാണ്ഡുശിഖരത്തിലും പഞ്ചശൈലങ്ങളിലും പാർക്കുന്നവർ, ഉദയസൂര്യന്റെ നിറമുള്ളതും എപ്പോഴും തിളങ്ങുന്നതുമായ, പടിഞ്ഞാറേ ദിക്കിൽ സമുദ്രാന്തത്തിലുള്ള പർവതങ്ങളിൽ വസിക്കുന്നവർ, സന്ധ്യാമേഘംപോലെയുള്ള ആദിത്യഭവനം എന്ന പർവതത്തിൽ പദ്മാചലവനത്തെ ആശ്രയിച്ചു കഴിയുന്ന ഭയങ്കരരായ വാനരപ്രമുഖന്മാർ, അഞ്ജനംപോലെയും കാർമേഘംപോലെയും കറുത്തവരും ഗജേന്ദ്രനെപ്പോലെ മഹാബലരുമായി അഞ്ജനപർവതത്തിൽ വസിക്കുന്ന വാനരന്മാർ — അവരെയെല്ലാം എനിക്കറിയാം. പർവതങ്ങളുടെ പേരുകൾ ക്രമമായി എണ്ണിക്കൊണ്ട് സുഗ്രീവൻ തന്റെ രാജ്യത്തിന്റെ വിസ്താരവും വാനരജാതിയുടെ വ്യാപ്തിയും കാണിക്കുന്നു. ഈ എണ്ണൽ കേവലം ഭൂമിശാസ്ത്രവിവരണമല്ല, ഒരു മഹാസൈന്യസംഭരണത്തിന്റെ തുടക്കമാണ്. സ്വന്തം പ്രജകളുടെ വാസസ്ഥലങ്ങൾ ഇത്ര സൂക്ഷ്മമായി അറിയുന്ന രാജാവിന്റെ ശാസനവും ദൂരേക്ക് എത്തുന്നു എന്ന് ഇവിടെ ധ്വനിക്കുന്നു. മുമ്പു കിഷ്കിന്ധയ്ക്കു പുറത്തേക്കു നാടുകടത്തപ്പെട്ടവന് ഇപ്പോൾ ഭൂമി മുഴുവൻ വാനരന്മാരെക്കൊണ്ടു നിറയ്ക്കാൻ കഴിയും. ആദിത്യഭവനത്തിന്റെ വർണനയിൽ സന്ധ്യാമേഘത്തിന്റെ ഉപമ നൽകിയിരിക്കുന്നു; അതിലൂടെ പർവതത്തിന്റെ ചുവപ്പും കറുപ്പും കലർന്ന കാന്തി സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു; അഞ്ജനമേഘത്തിന്റെ ഉപമകൊണ്ടാകട്ടെ വാനരന്മാരുടെ കറുത്ത നിറവും ഗാംഭീര്യവും വ്യഞ്ജിക്കപ്പെടുന്നു. ഇങ്ങനെ ഓരോ പദത്തിലും ഉപമകളിലൂടെ കവി സൈന്യത്തിന്റെ ചിത്രം മനസ്സിൽ നിർമിക്കുന്നു. പഞ്ചശൈലങ്ങളുടെ പേരുകൾ ഇവിടെ പറഞ്ഞിട്ടില്ല; എങ്കിലും അവ ദക്ഷിണദേശത്തുള്ളവയാണെന്നു പരമ്പരയനുസരിച്ച് വ്യാഖ്യാതാക്കൾ പറയുന്നു.

മഹാപർവതങ്ങളുടെ ഗുഹകളിൽ വസിക്കുന്ന സ്വർണപ്രഭയുള്ളവർ, മേരുവിന്റെ പാർശ്വത്തിൽ ചെന്നു പാർക്കുന്നവർ, ധൂമ്രഗിരിയെ ആശ്രയിച്ചവർ, മഹാരുണപർവതത്തിൽ മധുവും മൈരേയവും (ഒരുതരം മദ്യം) കുടിച്ചുകഴിയുന്ന ഉദയസൂര്യവർണരും ഭയങ്കരവേഗമുള്ളവരുമായ വാനരന്മാർ, മനോഹരവും സുഗന്ധമുള്ളതുമായ മഹാവനങ്ങളിലും താപസാശ്രമങ്ങളാൽ രമണീയമായ വനാന്തങ്ങളിലും ചുറ്റും ഉള്ളവർ — ഭൂമിയിലുള്ള അങ്ങനെയുള്ള എല്ലാ വാനരന്മാരെയും, ദൂതന്മാരായി അയയ്ക്കുന്ന അതിവേഗമുള്ള വാനരന്മാരെക്കൊണ്ട് സാമം, ദാനം തുടങ്ങിയ ഉപായങ്ങളിലൂടെ വേഗം കൊണ്ടുവരിക എന്നു സുഗ്രീവൻ ആജ്ഞാപിക്കുന്നു. സാമത്തെയും ദാനത്തെയും കുറിച്ചുള്ള പരാമർശം സൂചിപ്പിക്കുന്നത് — വിളി ആദ്യം മധുരമായിരിക്കട്ടെ, ദണ്ഡം അവസാനം മാത്രം. വർണങ്ങളുടെ വൈവിധ്യം ഇവിടെ കാണിച്ചിരിക്കുന്നു — ചിലർ സ്വർണപ്രഭയുള്ളവർ, ചിലർ പുകനിറമുള്ളവർ, ചിലർ ബാലസൂര്യന്റെ നിറമുള്ളവർ; വാനരസൈന്യം വിശ്വരൂപംപോലെ തോന്നുന്നു. മധുവും മൈരേയവും കുടിക്കുന്നതിനെക്കുറിച്ചുള്ള പരാമർശം വാനരന്മാരുടെ സ്വച്ഛന്ദത സൂചിപ്പിക്കുന്നു; എങ്കിലും അവർ രാജാവിന്റെ ശാസനം അനുസരിക്കുന്നു. ‘താൻ താൻ’ (അവരെയെല്ലാം, ഓരോരുത്തരെയും) എന്ന ആവർത്തനത്തിലൂടെ കവി കാണിക്കുന്നു — ഒരാളെയും ഒഴിവാക്കരുത്, എല്ലാവരെയും വിളിക്കേണ്ടതുണ്ട്. ‘വേഗവത്തരൈഃ’ (കൂടുതൽ വേഗമുള്ളവരെക്കൊണ്ട്) എന്ന താരതമ്യപ്രത്യയംകൊണ്ട് ദൂതന്മാരിലും ശ്രേഷ്ഠരെത്തന്നെ നിയോഗിക്കണമെന്നു സൂചിപ്പിക്കുന്നു — കാര്യത്തിന്റെ ഗൗരവമനുസരിച്ച് ആളെ തിരഞ്ഞെടുക്കുന്നതും രാജനീതിയുടെ ഭാഗമാണ്. താപസാശ്രമങ്ങളെക്കുറിച്ചുള്ള പരാമർശംകൊണ്ട്, ദുർഗമപർവതങ്ങളിൽ മാത്രമല്ല, ശാന്തമായ സ്ഥലങ്ങളിലും വാനരന്മാർ വസിക്കുന്നുണ്ടെന്നു സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു.

മുമ്പു ഞാൻ അയച്ചവരും ആജ്ഞ നൽകിയവരുമായ മഹാവേഗമുള്ള ദൂതന്മാരെ ധൃതിപ്പെടുത്താൻ നീ വീണ്ടും വാനരപ്രമുഖന്മാരെ അയയ്ക്കുക. ഭോഗങ്ങളിൽ മുഴുകിയവരും കാര്യം നീട്ടിക്കൊണ്ടുപോകുന്നവരുമായ വാനരന്മാരെ — ആ വാനരപ്രമാണിമാരെയെല്ലാം — വേഗം ഇവിടെ കൊണ്ടുവരിക. എന്റെ ആജ്ഞയനുസരിച്ചു പത്തു ദിവസത്തിനകം വരാത്തവർ രാജശാസനത്തെ ദുഷിപ്പിക്കുന്ന ദുരാത്മാക്കളാണ്; അവരെ വധിക്കണം എന്നു കഠിനമായി പറഞ്ഞിരിക്കുന്നു. എന്റെ നിർദേശത്തിൽ നിൽക്കുന്ന വാനരസിംഹങ്ങൾ — നൂറുകളും ആയിരങ്ങളും കോടികളും — എന്റെ ശാസനപ്രകാരം പുറപ്പെടട്ടെ. ഇവിടെ സുഗ്രീവന്റെ വാക്കുകളിൽ രാജദണ്ഡത്തിന്റെ തീവ്രത പ്രകടമാണ് — രാജാവിന്റെ ശാസനത്തെ ദുഷിപ്പിക്കുന്നവൻ വധാർഹനാണ്. എങ്കിലും പത്തു ദിവസത്തെ അവധി നൽകിയിരിക്കുന്നു, കാരണം ന്യായം എപ്പോഴും അവസരം നൽകുന്നു. ‘ദീർഘസൂത്രാഃ’ (കാര്യം നീട്ടിക്കൊണ്ടുപോകുന്നവർ) എന്ന പദംകൊണ്ട് അലസത നിന്ദിക്കപ്പെടുന്നു; കാര്യത്തിലെ താമസംതന്നെയാണ് രാജാവിന്റെ മഹാശത്രു. രാമനു നൽകിയ വാക്കു പാലിക്കണമെന്ന തിടുക്കം സുഗ്രീവന്റെ ഉള്ളിലുണ്ട്; അതിനാൽ സ്വന്തം ജനങ്ങളോടുപോലും കർക്കശനാകാൻ അവൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു. വർഷകാലത്തെ താമസംകൊണ്ടു തനിക്കു വന്ന കളങ്കം വീണ്ടും ഉണ്ടാകരുതെന്ന ജാഗ്രതയാണ് അവന്; അതുകൊണ്ടാണ് ദണ്ഡവചനം ഇത്ര തീക്ഷ്ണമായത്. നൂറുകളുടെയും ആയിരങ്ങളുടെയും കോടികളുടെയും എണ്ണൽ ഇവിടെ ആരംഭിക്കുന്നു; അതു സർഗാന്ത്യത്തിൽ വീണ്ടും വിസ്തരിച്ച് ആവർത്തിക്കുന്നു.

മേഘങ്ങളെയും പർവതങ്ങളെയുംപോലെയുള്ളവരും ആകാശത്തെ മൂടുന്നവരെപ്പോലെയുള്ളവരുമായ ഘോരരൂപികളായ വാനരശ്രേഷ്ഠന്മാർ എന്റെ ശാസനപ്രകാരം ഇവിടെനിന്നു പോകട്ടെ. വഴികളറിയുന്ന ആ വാനരന്മാരെല്ലാം വഴിതാണ്ടിച്ചെന്ന്, ഭൂമിയിലുള്ള എല്ലാ വാനരന്മാരെയും എന്റെ ശാസനപ്രകാരം ധൃതിയിൽ കൊണ്ടുവരട്ടെ — വാനരരാജാവിന്റെ ഈ വാക്കുകൾ കേട്ട് വായുപുത്രനായ ഹനുമാൻ എല്ലാ ദിക്കുകളിലേക്കും പരാക്രമികളായ വാനരന്മാരെ അയച്ചു. രാജാവിനാൽ അയയ്ക്കപ്പെട്ട അവർ വിഷ്ണു കാൽവച്ച പദത്തിലൂടെ — പക്ഷികളുടെയും നക്ഷത്രങ്ങളുടെയും മാർഗത്തിലൂടെ — സഞ്ചരിച്ച് ക്ഷണത്തിൽതന്നെ പുറപ്പെട്ടുപോയി. ‘വിഷ്ണുവിക്രാന്തം പദം’ (വിഷ്ണു കാൽവച്ച പദം) എന്നത് ആകാശമാർഗത്തിന്റെ പേരാണ് — ത്രിവിക്രമൻ രണ്ടാമത്തെ കാൽ വച്ചത് അവിടെയാണ് എന്നു പുരാണപ്രസിദ്ധി. വാനരന്മാരുടെ സഞ്ചാരം ഇവിടെ ആകാശഗാമിയായി വർണിച്ചിരിക്കുന്നു; പക്ഷികളോടും നക്ഷത്രങ്ങളോടുമൊപ്പം ഒരേ മാർഗമാണ് അവർ ആശ്രയിക്കുന്നത്. ഹനുമാന്റെ കാര്യകുശലത ഇവിടെ കാണാം — ആജ്ഞ കേട്ട് ക്ഷണമാത്രംകൊണ്ട് അവൻ എല്ലാ ദിക്കുകളിലും വ്യാപിക്കുന്നു; ചോദ്യം ചോദിക്കുന്നില്ല, താമസിക്കുന്നില്ല. വാനരശ്രേഷ്ഠന്മാരുടെ വർണനയിൽ മേഘം, പർവതം എന്ന രണ്ട് ഉപമകളും ഉപയോഗിച്ചിരിക്കുന്നു — മേഘം ചലിക്കുന്നതാണ്, പർവതം സ്ഥിരമാണ്; വാനരന്മാരാകട്ടെ ഇരുഗുണങ്ങളും ഉള്ളവരാണ് — വേഗത്തിൽ മേഘങ്ങളും ബലത്തിൽ പർവതങ്ങളും. ‘ഗതിജ്ഞാഃ’ (വഴികളറിയുന്നവർ) എന്ന വിശേഷണംകൊണ്ട് ദൂതകർമത്തിന്റെ ഒന്നാമത്തെ യോഗ്യത കാണിച്ചിരിക്കുന്നു — മാർഗജ്ഞാനമാണ് ദൂതന്റെ മൂലസാധനം.

ആ വാനരന്മാർ സമുദ്രങ്ങളിലും പർവതങ്ങളിലും വനങ്ങളിലും സരസ്സുകളിലും ചെന്ന് രാമനുവേണ്ടി എല്ലാ വാനരന്മാരെയും പ്രേരിപ്പിച്ചു. മൃത്യുകാലത്തിനു തുല്യനായ രാജാധിരാജൻ സുഗ്രീവന്റെ ആജ്ഞ കേട്ട് സുഗ്രീവനെ ഭയന്ന് വാനരന്മാർ വന്നുചേർന്നു. പിന്നെ അഞ്ജനംപോലെ കറുത്ത മഹാബലരായ മൂന്നു കോടി വാനരന്മാർ ആ പർവതത്തിൽനിന്നു രാഘവനുള്ളിടത്തേക്കു പുറപ്പെട്ടു. സൂര്യൻ അസ്തമിക്കുന്ന ആ ശ്രേഷ്ഠപർവതത്തിൽ രമിച്ചിരുന്ന, ഉരുകിയ സ്വർണത്തിന്റെ നിറമുള്ള പത്തു കോടി വാനരന്മാർ അവിടെനിന്നു ചാടിയിറങ്ങി. കൈലാസശിഖരങ്ങളിൽനിന്ന് സിംഹത്തിന്റെ കുഞ്ചിരോമംപോലെ ശോഭയുള്ള വാനരന്മാരുടെ ആയിരം കോടികൾ വന്നുചേർന്നു. ‘ഭയശങ്കിതാഃ’ (ഭയന്ന്) എന്ന പദംകൊണ്ട് കവി സൂചിപ്പിക്കുന്നു — ബാലിവധത്തിനുശേഷം സുഗ്രീവന്റെ ശാസനം ദൃഢമായിത്തീർന്നു; ആരും അത് അതിക്രമിക്കാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നില്ല. ‘രാമഹേതോഃ’ (രാമനുവേണ്ടി) എന്ന പദം ഇവിടെ പ്രധാനമാണ് — വാനരന്മാരുടെ ഈ മഹാസംരംഭം സ്വാർഥത്തിനുവേണ്ടിയല്ല, മിത്രത്തിന്റെ കാര്യസിദ്ധിക്കുവേണ്ടിയാണ്. ദിക്കുകളുടെ ക്രമമായ വർണന ആരംഭിക്കുന്നു; ഓരോ ദിക്കിനും സ്വന്തം നിറം, സ്വന്തം ബലം, സ്വന്തം സംഖ്യ. അസ്താചലവാസികളുടെ ഉരുകിയ സ്വർണനിറം അസ്തമയസൂര്യന്റെ ചുവപ്പും മഞ്ഞയും കലർന്ന കാന്തിയെ ഓർമിപ്പിക്കുന്നു; കൈലാസവാസികളുടെ സിംഹകേസരംപോലുള്ള ശോഭ വെളുപ്പും പിംഗലവും കലർന്ന നിറം കാണിക്കുന്നു. ഇങ്ങനെ വർണഭേദംകൊണ്ടുതന്നെ കവി ദിക്കുകൾ തമ്മിലുള്ള വ്യത്യാസം ശ്രോതാവിന്റെ മനസ്സിൽ ഉറപ്പിക്കുന്നു.

ഫലമൂലങ്ങൾ ഭക്ഷിച്ചു ജീവിക്കുന്ന, ഹിമവാനെ ആശ്രയിച്ചു കഴിയുന്നവർ — അവർ ആയിരംകോടികളുടെ ആയിരമായിരുന്നു. തീക്കനൽപോലെ ചുവന്നവരും ഭയങ്കരരും ഭയങ്കരകർമങ്ങൾ ചെയ്യുന്നവരുമായ വാനരന്മാരുടെ ആയിരക്കണക്കിനു കോടികൾ വിന്ധ്യനിൽനിന്നു വേഗത്തിൽ പാഞ്ഞുവന്നു. പാലാഴിയുടെ തീരത്തു വസിക്കുന്നവരും തമാലവനങ്ങളിൽ പാർക്കുന്നവരും തേങ്ങ ഭക്ഷിക്കുന്നവരും — അവരുടെ എണ്ണമില്ല എന്നു കവി പറയുന്നു. വനങ്ങളിൽനിന്നും ഗുഹകളിൽനിന്നും നദികളിൽനിന്നും മഹാബലരുടെ വാനരസൈന്യം സൂര്യനെ കുടിച്ചുകളയുന്നതുപോലെ വന്നുചേർന്നു. മറ്റുള്ളവരെ ധൃതിപ്പെടുത്താൻ പോയ വീരരായ വാനരന്മാരാകട്ടെ ഹിമവൽപർവതത്തിൽ ആ മഹാവൃക്ഷം കണ്ടു. പുണ്യമായ ആ ശ്രേഷ്ഠപർവതത്തിൽ പണ്ട് ഒരു മാഹേശ്വരയജ്ഞം നടന്നിരുന്നു; അത് എല്ലാ ദേവന്മാരുടെയും മനസ്സിനെ സന്തോഷിപ്പിക്കുന്നതും അതിമനോഹരവുമായിരുന്നു. സംഖ്യകളുടെ ഈ അതിശയോക്തി വാനരബലത്തിന്റെ അപരിമേയത വ്യഞ്ജിപ്പിക്കുന്നു — കോടികൾ, ആയിരം കോടികൾ, ആയിരംകോടികളുടെ ആയിരം എന്നിങ്ങനെ ക്രമമായി വർധിക്കുന്ന എണ്ണൽ ശ്രോതാവിന്റെ മനസ്സിൽ അപരിമേയതതന്നെ ഉറപ്പിക്കുന്നു. ‘ദിവാകരം പിബന്തീവ’ (സൂര്യനെ കുടിക്കുന്നതുപോലെ) എന്ന ഉത്പ്രേക്ഷ സൈന്യം ആകാശം മുഴുവൻ വ്യാപിച്ചതു കാണിക്കുന്നു. ആഹാരഭേദംകൊണ്ടും ജാതിഭേദം സൂചിപ്പിക്കുന്നു — ചിലർ ഫലമൂലഭോജികൾ, ചിലർ തേങ്ങ ഭക്ഷിക്കുന്നവർ. പാലാഴിയുടെ തീരവും തമാലവനങ്ങളും പരാമർശിക്കുന്നതിലൂടെ ദക്ഷിണസമുദ്രതീരത്തിന്റെ ചിത്രം അവതരിപ്പിക്കുന്നു; അതു തുടർന്നുള്ള സർഗങ്ങളിലെ ദിഗ്വർണനയുടെ മുന്നറിയിപ്പുപോലെ തോന്നുന്നു. ഹിമവാനിൽ കണ്ട മഹാവൃക്ഷം യജ്ഞത്തിന്റെ അടയാളംപോലെ നിൽക്കുന്നു.

അവിടെ വാനരന്മാർ യജ്ഞാന്നത്തിന്റെ ഒലിപ്പിൽനിന്നുണ്ടായ, അമൃതത്തിനു തുല്യമായ സ്വാദുള്ള കിഴങ്ങുകളും പഴങ്ങളും കണ്ടു — യജ്ഞാന്നത്തിന്റെ ഒലിപ്പിൽനിന്നുതന്നെയാണ് അവ ഉണ്ടായത് എന്നു പുരാണകഥ. അന്നത്തിൽനിന്നുണ്ടായ ആ ദിവ്യവും മനോഹരവുമായ ഫലമൂലം ആരെങ്കിലും ഒരിക്കൽ ഭക്ഷിച്ചാൽ അവൻ ഒരു മാസത്തേക്കു തൃപ്തനാകുന്നു. ഫലങ്ങൾ ഭക്ഷിക്കുന്ന വാനരപ്രമുഖന്മാർ ആ ദിവ്യമായ കിഴങ്ങുകളും പഴങ്ങളും ദിവ്യൗഷധികളും ശേഖരിച്ചു. ആ യജ്ഞസ്ഥാനത്തുനിന്ന് സുഗന്ധമുള്ള പുഷ്പങ്ങളും സുഗ്രീവന്റെ പ്രീതിക്കായി വാനരന്മാർ കൊണ്ടുവന്നു. ആ വാനരശ്രേഷ്ഠന്മാരെല്ലാം ഭൂമിയിലുള്ള എല്ലാ വാനരന്മാരെയും വേഗം പ്രേരിപ്പിച്ച് യൂഥങ്ങൾക്കു മുമ്പേ നടന്നു — നായകന്മാർ എപ്പോഴും മുന്നിൽ നടക്കുന്നു എന്ന നീതി ഇവിടെ സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. യജ്ഞത്തിന്റെ പ്രഭാവം ഏറെക്കാലം നിലനിൽക്കുന്നു എന്നതാണ് ഇവിടത്തെ ഭാവം; ദേവകർമംകൊണ്ടു പവിത്രമായ ഭൂമി സ്വയംതന്നെ അമൃതതുല്യമായ അന്നം ഉത്പാദിപ്പിക്കുന്നു. ‘സുഗ്രീവപ്രിയകാരണാത്’ (സുഗ്രീവന്റെ പ്രീതിക്കായി) എന്ന പദംകൊണ്ട് ഭൃത്യന്മാരുടെ സ്വാമിഭക്തി പ്രകാശിക്കുന്നു — ആജ്ഞയില്ലായിരുന്നു; എന്നിട്ടും അവർ പുഷ്പങ്ങൾ കൊണ്ടുവരുന്നു. ‘മാസം ഭവതി തർപിതഃ’ (ഒരു മാസത്തേക്കു തൃപ്തനാകുന്നു) എന്ന വാക്കുകൊണ്ട് ആ ഫലങ്ങളുടെ ദിവ്യത്വവും മനുഷ്യാന്നത്തിൽനിന്നുള്ള വ്യത്യാസവും വ്യക്തമാക്കുന്നു; ഇത്തരം ആഹാരം ലഭിച്ച വാനരന്മാർക്ക് ദീർഘദൂരം അനായാസം സഞ്ചരിക്കാൻ കഴിയുന്നു. ഔഷധികൾ ശേഖരിക്കുന്നതും വരാനിരിക്കുന്ന യുദ്ധത്തിന്റെ ദൃഷ്ടിയിൽ അർഥവത്താണ്.

വേഗത്തിൽ സഞ്ചരിക്കുന്ന ആ വാനരന്മാർ അതേ മുഹൂർത്തത്തിൽത്തന്നെ ധൃതിയിൽ, വാനരനായ സുഗ്രീവനുള്ള കിഷ്കിന്ധയിൽ എത്തി. എല്ലാ ഔഷധികളും ഫലമൂലങ്ങളും എടുത്ത് ആ വാനരന്മാർ അവനെക്കൊണ്ട് അവ സ്വീകരിപ്പിച്ചു; ഇങ്ങനെ പറയുകയും ചെയ്തു — എല്ലാ പർവതങ്ങളിലും നദികളിലും വനങ്ങളിലും ഞങ്ങൾ ചുറ്റിസഞ്ചരിച്ചു; ഭൂമിയിലുള്ള എല്ലാ വാനരന്മാരും അങ്ങയുടെ ശാസനപ്രകാരം വന്നുകൊണ്ടിരിക്കുന്നു. ഇതു കേട്ട് വാനരാധിപനായ സുഗ്രീവൻ ഹൃഷ്ടനും പ്രീതനുമായി അവരുടെ കാഴ്ചദ്രവ്യങ്ങളെല്ലാം സ്വീകരിച്ചു. കാഴ്ചദ്രവ്യം സ്വീകരിക്കുന്നത് രാജാവിന്റെ പ്രസാദത്തിന്റെ സൂചനയാണ്; ഭക്തിയോടെ നൽകിയത് അല്പമായാലും രാജാവ് ആദരപൂർവം സ്വീകരിക്കുന്നു എന്നതാണ് ഇവിടത്തെ ഭാവം. ‘മുഹൂർത്തേന’ (ഒരു മുഹൂർത്തംകൊണ്ട്) എന്ന പദംകൊണ്ട് വാനരന്മാരുടെ വേഗം വീണ്ടും ഓർമിപ്പിക്കുന്നു — മാസങ്ങൾകൊണ്ടുപോലും പ്രയാസമുള്ളതു മുഹൂർത്തംകൊണ്ട് അവർ സാധിക്കുന്നു. ഇങ്ങനെ സൈന്യസംഭരണം പൂർത്തിയായി; അടുത്ത സർഗത്തിൽ ലക്ഷ്മണനോടൊപ്പം സുഗ്രീവൻ രാമന്റെ അടുത്തേക്കു പോകാൻ ഒരുങ്ങുന്നു. ‘പ്രതിഗ്രാഹയാമാസുഃ’ (സ്വീകരിപ്പിച്ചു) എന്ന പ്രേരണാർഥക പ്രയോഗംകൊണ്ട് വാനരന്മാരുടെ നിർബന്ധം സൂചിപ്പിക്കുന്നു — അവർ വെറുതെ കൊടുക്കുകയല്ല, സ്വാമിയെ സ്വീകരിക്കാൻ പ്രേരിപ്പിക്കുകയാണ്; അതു സ്നേഹത്തിന്റെ ലക്ഷണമാണ്. സർഗാന്ത്യത്തിൽ സുഗ്രീവന്റെ ഹർഷം വർണിച്ചിരിക്കുന്നു; അതിലൂടെ അവന്റെ രാജത്വം പ്രതിഷ്ഠിതമായി എന്നതും മിത്രകാര്യം തയ്യാറായി എന്നതും — രണ്ടും സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു.

When the great-souled Lakṣmaṇa had spoken, Sugrīva turned to Hanumān, who stood beside him. A king does not run about himself but appoints a capable minister, and Hanumān was one whose every charge was sure to bear fruit. In the last sarga Lakṣmaṇa's anger was calmed; here the work begins. "The monkeys who live on the peaks of Mahendra, Himavat, Vindhya and Kailāsa," said Sugrīva, "on Mandara with its pale summit and on the Five Hills; those on the mountains that always shine with the colour of the rising sun, and on the mountains by the sea in the western quarter; the terrible monkey chiefs who have taken shelter in the Padmācala wood on the mountain Ādityabhavana, which looks like a cloud at twilight; and the leaping monkeys who live on Mount Añjana, dark as collyrium and rain clouds, mighty as great elephants: I know them all." Naming the mountains one after another, Sugrīva shows how far his kingdom and the monkey race extend. This is not mere geography but the first thread of a great muster, and it suggests that a king who knows so exactly where his people live has a rule that reaches far; the one once exiled from Kiṣkindhā can now cover the whole earth with monkeys. The twilight cloud gives the red-dark glow of Ādityabhavana, and the collyrium and rain clouds the dark majesty of the monkeys of Añjana; image by image the poet builds a picture of the army in the mind.

"The monkeys of golden sheen who live in the caves of the great mountains, those who roam the flanks of Meru and those who have gone to Dhūmragiri; those on Mount Mahāruṇa, coloured like the rising sun, terrible in speed, who drink mead and maireya wine; and those everywhere in the lovely, fragrant great forests and in woodlands made pleasant by the hermitages of ascetics: all the monkeys on earth, bring them here quickly, by conciliation, gifts and the other means, sending the swiftest monkeys as your messengers." Naming conciliation and gifts means the summons should begin sweetly, with punishment only at the end. The variety of colours, golden, smoky, like the rising sun, makes the monkey army seem to wear every form. The wine they drink shows their free ways, yet they obey the king's command. The words repeated for "all those" mean that not one is to be left out, and the choice of the very swiftest as messengers shows that fitting the man to the weight of the task is itself part of statecraft. The mention of hermitages shows that the monkeys lived in peaceful places too, not only in wild mountains.

"The swift messengers I sent out and instructed before, send more lords of the monkeys after them to hurry them on. Those monkeys who are lost in pleasure and slow to act, bring all those lords of the apes here at once. Those who do not come at my command within ten days are wicked wretches who defile the king's order, and they are to be put to death. At my command let hundreds, thousands and millions of lion-like monkeys who are under my orders set out." The sternness of royal punishment is plain: whoever defiles the king's command deserves death. Yet ten days' grace is given, for justice always leaves room. "Slow to act" condemns sloth, for delay is a king's great enemy. Sugrīva is anxious to keep his word to Rāma, so he is ready to be harsh even with his own people; the disgrace he incurred by delaying through the rains must not happen again, and that is why his words of punishment are so sharp. Here begins the counting in hundreds, thousands and millions that will return at length at the end of the sarga.

"Let those foremost monkeys, terrible to see, like clouds and mountains and seeming to cover the sky, go out from here at my command. Let those monkeys who know every road travel their ways and quickly bring in all the monkeys of the earth at my order." Knowing the roads is the first qualification of a messenger. The monkeys are likened both to clouds, which move, and to mountains, which stand firm: in speed they are clouds, in strength mountains. Hearing the monkey king's words, Hanumān, son of the Wind, sent valiant monkeys out in every direction; his skill is plain, for once he heard the order he spread through all the quarters in a moment, without questions or delay. Sent by the king, the monkeys set out that very instant along the path of Viṣṇu's stride, the road of the birds and the stars. That path is the sky, where, as the Purāṇas tell, Viṣṇu as Trivikrama set his second step, and the monkeys share one road with the birds and the stars.

Over the seas and mountains, through the forests and among the lakes, the messengers went and urged on all the monkeys for Rāma's sake; this great effort was not for themselves but to accomplish a friend's purpose. Hearing the command of Sugrīva, king of kings, who was like the hour of death, the monkeys came, afraid of Sugrīva; since Vālin's death his rule had grown firm, and no one wished to defy it. Then from that mountain Añjana thirty million mighty monkeys, dark as collyrium, set out for the place where Rāghava was. From the great mountain where the sun sets, where they love to live, a hundred million came down, gleaming like molten gold. From the peaks of Kailāsa came thousands of millions of monkeys with the lustre of a lion's mane. So the quarters are described one by one, each with its own colour, strength and numbers: the molten gold recalls the red-yellow glow of sunset, and the lion's mane a bright tawny white, and through these differences of colour the poet fixes the separate quarters in the listener's mind.

From Himavat came a thousand thousand millions of those who live on fruit and roots. From the Vindhya thousands of millions of monkeys, terrible in form and in deed and red as the planet Mars, came swiftly down. Of those who live on the shore of the Sea of Milk, in the tamāla groves, and feed on coconuts, there was no counting. From the forests, the caverns and the rivers came that mighty army of monkeys, as if it would drink up the sun, so wide did it spread across the sky. The numbers rise, millions, thousands of millions, a thousand thousands of millions, until the mind can only feel how measureless the monkeys' strength was; and even their food, fruit and roots or coconuts, marks out their kinds. The Sea of Milk and the tamāla groves bring before us the southern seashore, as though foreshadowing the descriptions of the quarters in the sargas to come. The monkeys who had gone to hurry the others, those heroes, saw on the Himālaya a great tree, standing like a sign of a sacrifice: on that holy and excellent mountain there had once been a sacrifice to Maheśvara, a delight to the minds of all the gods and most beautiful.

There the monkeys saw roots and fruits, tasting like nectar, that had sprung from the overflow of the sacrificial food, as the old story goes. Whoever eats even once of those divine and lovely fruits and roots, born of that food, is satisfied for a month. The power of a sacrifice lasts long; ground made holy by the gods' rite brings forth food like nectar of itself, and with such food the monkeys could travel far without tiring. The fruit-eating monkey chiefs took those heavenly roots and fruits, and the heavenly healing herbs as well, which will matter in the war to come. And from that place of sacrifice they brought fragrant flowers to please Sugrīva; no one had ordered it, and it shows their devotion to their master. Having quickly urged on all the monkeys of the earth, those best of monkeys went at the head of their troops, for leaders always go in front.

In that same short time the swift monkeys hurried back to Kiṣkindhā, where Sugrīva the monkey king was; what would be hard even in months they did in a moment. They brought all the herbs, fruits and roots and pressed him to accept them, and they said, "We have ranged over all the mountains, rivers and forests, and all the monkeys of the earth are coming at your command." Their pressing him to accept shows their eagerness: they did not merely give, they urged their master to take, which is the mark of love. Hearing this, Sugrīva, lord of the monkeys, was delighted, and well pleased he accepted their whole offering. A king's acceptance of a gift shows his favour; even a small thing given with devotion he receives with respect. So the gathering of the army is complete, and the sarga ends in Sugrīva's joy, a sign both that his kingship is secure and that his friend's cause is ready; in the next sarga he makes ready to go with Lakṣmaṇa to Rāma.