तारया एवं प्रश्रितं धर्मसंहितं वाक्यम् उक्तः मृदुस्वभावः सौमित्रिः तत् वचः प्रतिजग्राह। तस्मिन् वाक्ये प्रतिगृहीते सति हरिगणेश्वरः लक्ष्मणात् जातं सुमहत् त्रासं क्लिन्नं वस्त्रम् इव अत्यजत् — यथा आर्द्रं वस्त्रं गात्रात् अपसार्यते, तथा भयं तेन त्यक्तम्। ततः वानरेश्वरः सुग्रीवः कण्ठगतं चित्रं बहुगुणं महत् माल्यं चिच्छेद, विमदः च आसीत्। माल्यच्छेदः अत्र प्रतीकात्मकः — भोगचिह्नस्य त्यागेन एव कर्तव्यबोधः आरभ्यते। सर्ववानरसत्तमः सः भीमबलं लक्ष्मणं सम्प्रहर्षयन् प्रश्रितं वाक्यम् अब्रवीत्। अस्मिन् सर्गे कथायाः वृत्तिः परिवर्तते — कोपात् प्रसादः, मदात् विवेकः, भयात् मैत्री च जायते। ‘मृदुस्वभावः’ इति लक्ष्मणस्य विशेषणं पूर्वसर्गस्य क्रोधेन सह विरुध्यते इव, किन्तु तत् एव तस्य मूलप्रकृतिं दर्शयति — क्रोधः आगन्तुकः, मार्दवं तु स्वाभाविकम्। ‘क्लिन्नं वस्त्रम् इव’ इति उपमा अतीव सूक्ष्मा — आर्द्रं वस्त्रं शरीरे लग्नं भारवत् पीडयति, त्यक्तं च सद्यः सुखं ददाति; तथैव भयम्। ‘विमदः’ इति एकम् एव पदं सर्गस्य सारम् आवहति।

‘हे सौमित्रे, प्रणष्टाः श्रीः कीर्तिः शाश्वतं कपिराज्यं च रामप्रसादात् एव पुनः मया प्राप्तानि। स्वेन कर्मणा ख्यातस्य तस्य देवस्य तादृशं विक्रमम् अंशेन अपि प्रतिकर्तुं कः शक्तः, हे नृपात्मज? धर्मात्मा राघवः स्वेन एव तेजसा सीतां प्राप्स्यति, रावणं च वधिष्यति; अहं तु सहायमात्रम्। यस्य एकेन बाणेन सप्त महाद्रुमाः, गिरिः वसुधा च दारिताः, तस्य सहायकृत्यं किम्? हे लक्ष्मण, यस्य धनुर्विस्फारणस्य शब्देन सशैला भूमिः कम्पिता, तस्य सहायैः किं नु प्रयोजनम्? तथापि हे नररषभ, वैरिणं रावणं हन्तुं गच्छतः नरेन्द्रस्य सपुरस्सरम् अनुयात्राम् अहं करिष्ये। विश्वासात् प्रणयेन वा यदि किंचित् अतिक्रान्तम्, तत् प्रेष्यस्य मम क्षमितव्यम्; न हि कश्चित् सेवकः न अपराध्यति।’ सुग्रीवस्य वचनं त्रिभिः अङ्गैः युक्तम् — कृतज्ञतायाः स्वीकारः, स्वलघुतायाः कथनम्, सेवायाः प्रतिज्ञा च। सः रामस्य महत्त्वं वर्णयन् स्वसाहाय्यस्य अल्पताम् एव प्रतिपादयति; इयं विनयस्य पराकाष्ठा। सप्ततालवेधः, गिरिविदारणम्, धनुःशब्देन भूकम्पः — त्रीणि अपि पूर्वसर्गेषु वर्णितानि कर्माणि अत्र स्मारितानि, तैः च रामस्य असहायसामर्थ्यं स्थापितम्। तथापि सः अनुयात्रां प्रतिजानीते — साहाय्यं न आवश्यकम् इति ज्ञात्वा अपि सेवा त्यज्यते न, इति भक्तेः लक्षणम्। अन्ते ‘प्रेष्यस्य’ इति आत्मानं सेवकपदे स्थापयन् सः क्षमां याचते; ‘न कश्चिन्नापराध्यति’ इति सामान्यन्यायेन आत्मापराधं लघूकरोति। ‘कः शक्तः’ इति प्रश्नरूपेण उक्तं वाक्यं प्रत्युपकारस्य असम्भवम् एव निश्चिनोति। ‘देवस्य’ इति पदेन सुग्रीवः रामं मानुषात् उपरि स्थापयति, यत् काण्डस्य अग्रिमेषु सर्गेषु पुनः पुनः दृश्यते। ‘सहायमात्रेण मया’ इति च स्वस्य स्थानं निर्दिष्टम्।

एवं ब्रुवाणस्य महात्मनः सुग्रीवस्य वचनेन लक्ष्मणः प्रीतः अभवत्, प्रेम्णा च इदम् उवाच — ‘हे वानरेश्वर, त्वया नाथेन, विशेषतः च प्रश्रितेन, मम भ्राता सर्वथा सनाथः। हे सुग्रीव, यः ते प्रभावः, यत् च ते ईदृशं शौचम्, तेन त्वं कपिराज्यस्य अनुत्तमां श्रियं भोक्तुम् अर्हसि। हे सुग्रीव, सहायेन त्वया युक्तः प्रतापवान् रामः अचिरात् एव रणे शत्रून् वधिष्यति; अत्र संशयः नास्ति। हे सुग्रीव, धर्मज्ञस्य कृतज्ञस्य संग्रामेषु अनिवर्तिनः च तव भाषितम् उपपन्नं युक्तं च। हे वानरसत्तम, मम ज्येष्ठं त्वां च वर्जयित्वा, सामर्थ्ये सति दोषज्ञः सन् एवं भाषितुं कः अन्यः अर्हति? हे हरिपुंगव, विक्रमेण बलेन च त्वं रामस्य सदृशः; चिराय दैवतैः एव अयं सहायः दत्तः।’ लक्ष्मणस्य उत्तरं स्तुतिरूपम् — यः पूर्वं ‘अनार्यः कृतघ्नः’ इति उक्तवान्, सः एव अधुना ‘धर्मज्ञः कृतज्ञः’ इति वदति; वचनयोः विरोधः कोपस्य आगन्तुकतां प्रमाणयति। ‘सनाथः’ इति पदेन सः रामस्य एकाकितायाः अन्तं सूचयति। ‘अर्हस्त्वं कपिराज्यस्य श्रियं भोक्तुम्’ इति वाक्येन राज्याधिकारः अपि अनुमोदितः, यः पूर्वं संशयितः आसीत्। ‘मम ज्येष्ठं त्वां च वर्जयित्वा’ इति उपमानेन सुग्रीवः रामेण सह समपदे स्थाप्यते — मैत्र्याः परमं सम्मानम् इदम्। ‘दैवतैः दत्तः सहायः’ इति च तेषां सम्बन्धः दैवनिर्मितः इति स्थापितम्। ‘प्रश्रितेन विशेषतः’ इति पदेन विनयः एव सर्वेभ्यः गुणेभ्यः अधिकः इति सूच्यते। ‘अचिरात्’ इति कालनिर्देशेन आशायाः पुनःस्थापनम्।

‘किं तु हे वीर, इतः शीघ्रम् एव मया सह निष्क्राम; भार्याहरणदुःखितं वयस्यं च सान्त्वयस्व। शोकाभिभूतस्य रामस्य भाषितं श्रुत्वा यत् मया त्वं परुषाणि उक्तः, तत् मम क्षमस्व, हे सखे।’ अन्ते लक्ष्मणः स्वयम् एव क्षमां याचते — यः पूर्वं निर्भर्त्सितवान्, सः एव मैत्रीं स्थापयति; ‘सखे’ इति सम्बोधनेन कलहस्य अन्तः सूच्यते, अग्रिमकार्यस्य आरम्भः च। द्वयोः अपि श्लोकयोः क्रियापदे लोडन्ते — ‘निष्क्राम’ ‘सान्त्वयस्व’ ‘क्षमस्व’ इति; आज्ञायाः रूपम् अपि अत्र प्रार्थनारूपम्।

తార ఇలా వినయంతో, ధర్మంతో కూడిన మాట చెప్పగా, మృదుస్వభావుడైన సౌమిత్రి ఆ మాటను అంగీకరించాడు. ఆ మాట అంగీకరించబడగానే వానరగణాధిపతి లక్ష్మణుని వల్ల తనకు కలిగిన మహాభయాన్ని తడిబట్టను విడిచినట్లు విడిచిపెట్టాడు — తడిసిన వస్త్రాన్ని శరీరం నుండి తొలగించినట్లుగా అతడు భయాన్ని వదిలేశాడు. అప్పుడు వానరేశ్వరుడైన సుగ్రీవుడు తన కంఠంలో ఉన్న, రంగురంగులదీ ఎన్నో పేటలు గలదీ అయిన పెద్ద మాలను తెంపివేశాడు; అతని మదం తొలగిపోయింది. ఇక్కడ మాలను తెంపడం ఒక సంకేతం — భోగచిహ్నాన్ని త్యజించడంతోనే కర్తవ్యస్పృహ మొదలవుతుంది. వానరులందరిలో శ్రేష్ఠుడైన అతడు భయంకరమైన బలం గల లక్ష్మణుని సంతోషపెడుతూ వినయంగా ఇలా అన్నాడు. ఈ సర్గలో కథాగమనం మారుతుంది — కోపం నుండి ప్రసన్నత, మదం నుండి వివేకం, భయం నుండి మైత్రి పుడతాయి. ‘మృదుస్వభావః’ (మృదువైన స్వభావం గలవాడు) అనే లక్ష్మణుని విశేషణం గత సర్గలోని అతని క్రోధానికి విరుద్ధంగా కనిపించినా, అదే అతని మూలప్రకృతిని చూపుతుంది — క్రోధం వచ్చిపోయేది, మార్దవం మాత్రం స్వాభావికమైనది. ‘క్లిన్నం వస్త్రమివ’ (తడిబట్టలా) అనే ఉపమానం ఎంతో సూక్ష్మమైనది — తడిబట్ట శరీరానికి అంటుకొని బరువులా బాధిస్తుంది, విడిచిన వెంటనే సుఖాన్నిస్తుంది; భయం కూడా అలాంటిదే. ‘విమదః’ (మదం తొలగినవాడు) అనే ఒక్క పదమే సర్గ సారాంశాన్నంతా మోస్తుంది.

‘సౌమిత్రీ, నశించిపోయిన నా సంపద, కీర్తి, శాశ్వతమైన వానరరాజ్యం — ఇవన్నీ రాముని అనుగ్రహం వల్లనే నాకు మళ్ళీ లభించాయి. రాజకుమారా, తన కర్మలతోనే ప్రఖ్యాతుడైన ఆ దేవుని అటువంటి పరాక్రమానికి అంశమాత్రంగానైనా ప్రత్యుపకారం చేయగలవాడెవడు? ధర్మాత్ముడైన రాఘవుడు తన తేజస్సుతోనే సీతను పొందుతాడు, రావణుని వధిస్తాడు; నేను కేవలం సహాయకుణ్ణి మాత్రమే. ఒక్క బాణంతో ఏడు మహావృక్షాలనూ, కొండనూ, భూమినీ చీల్చినవానికి సహాయం చేయడమేమిటి? లక్ష్మణా, ఎవరి వింటినారి మోతకు పర్వతాలతో సహా భూమి కంపించిందో, ఆయనకు సహాయకులతో ఏమి ప్రయోజనం? అయినా నరశ్రేష్ఠా, శత్రువైన రావణుని చంపడానికి బయలుదేరే నరేంద్రుని వెంట నేను ముందు నడుస్తూ అనుసరిస్తాను. విశ్వాసం వల్లనో చనువు వల్లనో నేను ఏదైనా హద్దు మీరి ఉంటే, సేవకుడనైన నన్ను క్షమించాలి; అపరాధం చేయని సేవకుడెవ్వడూ ఉండడు కదా.’ సుగ్రీవుని మాటకు మూడు అంగాలున్నాయి — కృతజ్ఞతను ఒప్పుకోవడం, తన అల్పత్వాన్ని చెప్పుకోవడం, సేవ చేస్తానని ప్రతిజ్ఞ చేయడం. రాముని గొప్పతనాన్ని వర్ణిస్తూ అతడు తన సహాయం ఎంత స్వల్పమో నిరూపిస్తున్నాడు; ఇది వినయానికి పరాకాష్ఠ. ఏడు తాటిచెట్లను భేదించడం, కొండను చీల్చడం, వింటి ధ్వనితో భూకంపం — గత సర్గలలో వర్ణించిన ఈ మూడు కార్యాలూ ఇక్కడ గుర్తుచేయబడ్డాయి; వాటితో ఎవరి సహాయమూ అక్కరలేని రాముని సామర్థ్యం స్థాపించబడింది. అయినా అతడు వెంట వస్తానని ప్రతిజ్ఞ చేస్తున్నాడు — సహాయం అవసరం లేదని తెలిసి కూడా సేవను విడిచిపెట్టకపోవడం భక్తి లక్షణం. చివరలో ‘ప్రేష్యస్య’ (సేవకుని) అని తనను సేవకుని స్థానంలో నిలుపుకొని అతడు క్షమ కోరుతున్నాడు; ‘న కశ్చిన్నాపరాధ్యతి’ (అపరాధం చేయనివాడెవడూ లేడు) అనే సామాన్యన్యాయంతో తన అపరాధాన్ని తేలిక చేస్తున్నాడు. ‘కః శక్తః’ (ఎవడు సమర్థుడు) అని ప్రశ్నరూపంలో చెప్పిన వాక్యం ప్రత్యుపకారం అసాధ్యమని నిశ్చయిస్తుంది. ‘దేవస్య’ (దేవుని) అనే పదంతో సుగ్రీవుడు రాముని మానవుల కంటె పైస్థానంలో నిలుపుతున్నాడు; ఇది ఈ కాండలోని తరువాతి సర్గలలో మళ్ళీ మళ్ళీ కనిపిస్తుంది. ‘సహాయమాత్రేణ మయా’ (కేవలం సహాయకుడనైన నాచేత) అనే మాటతో తన స్థానాన్ని కూడా నిర్దేశించుకున్నాడు.

ఇలా మాట్లాడుతున్న మహాత్ముడైన సుగ్రీవుని మాటతో లక్ష్మణుడు సంతోషించి, ప్రేమతో ఇలా అన్నాడు — ‘వానరేశ్వరా, నీవంటి నాథుని వల్ల, ముఖ్యంగా ఇంత వినయం గలవాని వల్ల, నా అన్న అన్నివిధాలా సనాథుడయ్యాడు. సుగ్రీవా, నీకున్న ప్రభావం వల్లా, నీలోని ఇటువంటి శుచిత్వం వల్లా, వానరరాజ్యపు సాటిలేని సంపదను అనుభవించడానికి నువ్వు అర్హుడవు. సుగ్రీవా, నీ సహాయంతో కూడిన ప్రతాపశాలి రాముడు అచిరకాలంలోనే రణంలో శత్రువులను సంహరిస్తాడు; ఇందులో సందేహం లేదు. సుగ్రీవా, ధర్మజ్ఞుడవూ కృతజ్ఞుడవూ యుద్ధాలలో వెనుదిరగనివాడవూ అయిన నీ మాట సముచితమైనది, యుక్తమైనది. వానరశ్రేష్ఠా, నా అన్ననూ నిన్నూ తప్ప, సామర్థ్యం ఉండి కూడా తన దోషాన్ని గుర్తించి ఇలా మాట్లాడగలవాడు మరెవడున్నాడు? కపిశ్రేష్ఠా, పరాక్రమంలోనూ బలంలోనూ నువ్వు రామునికి సాటివాడవు; దేవతలే చాలాకాలానికి ఈ సహాయకుణ్ణి ఇచ్చారు.’ లక్ష్మణుని సమాధానం స్తుతిరూపంలో ఉంది — ఇంతకుముందు ‘అనార్యుడు, కృతఘ్నుడు’ అన్నవాడే ఇప్పుడు ‘ధర్మజ్ఞుడు, కృతజ్ఞుడు’ అంటున్నాడు; ఈ రెండు మాటల మధ్య విరోధం అతని కోపం తాత్కాలికమైనదని నిరూపిస్తుంది. ‘సనాథః’ (రక్షకుడు గలవాడు) అనే పదంతో అతడు రాముని ఒంటరితనానికి ముగింపును సూచిస్తున్నాడు. ‘అర్హస్త్వం కపిరాజ్యస్య శ్రియం భోక్తుమ్’ (వానరరాజ్యసంపదను అనుభవించడానికి నువ్వు అర్హుడవు) అనే వాక్యంతో, ఇంతకుముందు సందేహానికి గురైన అతని రాజ్యాధికారం కూడా ఆమోదించబడింది. ‘నా అన్ననూ నిన్నూ తప్ప’ అనే పోలికతో సుగ్రీవుడు రామునితో సమానస్థానంలో నిలుపబడుతున్నాడు — ఇది మైత్రికి పరమ సమ్మానం. ‘దైవతైః దత్తః సహాయః’ (దేవతలు ఇచ్చిన సహాయకుడు) అనే మాటతో వారి సంబంధం దైవనిర్మితమని స్థాపించబడింది. ‘ప్రశ్రితేన విశేషతః’ (ముఖ్యంగా వినయం గలవాని వల్ల) అనే పదంతో అన్ని గుణాలకంటె వినయమే అధికమని సూచించబడుతోంది. ‘అచిరాత్’ (త్వరలోనే) అనే కాలనిర్దేశంతో ఆశ మళ్ళీ నెలకొంటుంది.

‘కాని వీరా, ఇక్కడి నుండి వెంటనే నాతో కలిసి బయలుదేరు; భార్యాపహరణ దుఃఖంతో ఉన్న నీ మిత్రుని ఓదార్చు. శోకంలో మునిగిన రాముని మాటలు విని నేను నీతో పరుషంగా మాట్లాడిన మాటలను క్షమించు, సఖా.’ చివరలో లక్ష్మణుడే స్వయంగా క్షమ కోరుతున్నాడు — ఇంతకుముందు నిందించినవాడే ఇప్పుడు మైత్రిని నెలకొల్పుతున్నాడు; ‘సఖే’ (మిత్రమా) అనే సంబోధనతో కలహం ముగిసిందనీ, తరువాతి కార్యం మొదలవుతోందనీ సూచించబడుతుంది. రెండు శ్లోకాలలోనూ క్రియాపదాలు ఆజ్ఞార్థకంలో ఉన్నాయి — ‘నిష్క్రామ’ (బయలుదేరు), ‘సాంత్వయస్వ’ (ఓదార్చు), ‘క్షమస్వ’ (క్షమించు); అయినా ఇక్కడ ఆజ్ఞ రూపం కూడా ప్రార్థనారూపమే.

தாரை இவ்வாறு பணிவோடும் தர்மம் நிறைந்ததுமாகப் பேசிய சொல்லை, இயல்பிலேயே மென்மையான சௌமித்ரி ஏற்றுக்கொண்டான். அந்தச் சொல் ஏற்கப்பட்டதும், வானரக் கூட்டங்களின் தலைவன் லக்ஷ்மணனிடமிருந்து தனக்கு உண்டான பேரச்சத்தை ஈரமான ஆடையைப்போலக் களைந்தெறிந்தான் — நனைந்த ஆடையை உடலிலிருந்து அகற்றுவதுபோல அவன் அச்சத்தைக் கைவிட்டான். பிறகு வானர அரசன் சுக்ரீவன் தன் கழுத்தில் கிடந்த, பல வண்ணமும் பல சரங்களும் கொண்ட பெரிய மாலையை அறுத்தெறிந்தான்; மதம் நீங்கியவனானான். மாலையை அறுத்தது இங்கே ஒரு குறியீடு — போகத்தின் அடையாளத்தைத் துறப்பதிலேயே கடமையுணர்வு தொடங்குகிறது. வானரர்கள் அனைவரிலும் சிறந்த அவன், அஞ்சத்தக்க வலிமையுடைய லக்ஷ்மணனை மகிழ்விக்கும்படி பணிவான சொல்லைப் பேசினான். இந்தச் சர்க்கத்தில் கதையின் போக்கே மாறுகிறது — சினத்திலிருந்து அருள், மதத்திலிருந்து விவேகம், அச்சத்திலிருந்து நட்பு பிறக்கின்றன. லக்ஷ்மணனுக்குத் தரப்பட்ட ‘மிருதுஸ்வபாவன்’ (இயல்பிலேயே மென்மையானவன்) என்ற அடைமொழி முந்தைய சர்க்கத்தின் சினத்துக்கு முரணாகத் தோன்றலாம்; ஆனால் அதுவே அவனுடைய அடிப்படை இயல்பைக் காட்டுகிறது — சினம் வந்துபோவது, மென்மையே இயல்பானது. ‘நனைந்த ஆடைபோல’ என்ற உவமை மிக நுட்பமானது — ஈரமான ஆடை உடலில் ஒட்டிக்கொண்டு சுமைபோல வருத்துகிறது; களைந்துவிட்டால் உடனே சுகம் தருகிறது; அச்சமும் அப்படியே. ‘விமதன்’ (மதம் நீங்கியவன்) என்ற ஒரே சொல் இந்தச் சர்க்கத்தின் சாரத்தைத் தாங்கி நிற்கிறது.

‘சௌமித்ரியே, அழிந்துபோன செல்வமும் புகழும் நிலையான வானர அரசும் ராமனின் அருளாலேயே மீண்டும் எனக்குக் கிடைத்தன. தன் செயலாலேயே புகழ்பெற்ற அந்தத் தேவனின் அத்தகைய பராக்கிரமத்துக்கு ஒரு பங்காவது கைம்மாறு செய்ய யாரால் இயலும், அரசகுமாரனே? தர்மாத்மாவான ராகவன் தன் சொந்த ஒளியாலேயே சீதையை அடைவான், ராவணனையும் கொல்வான்; நானோ வெறும் துணை மட்டுமே. ஒரே அம்பால் ஏழு பெருமரங்களையும், மலையையும், பூமியையும் பிளந்தவனுக்குத் துணைசெய்வது என்ன பெரிது? லக்ஷ்மணா, எவனுடைய வில்லின் நாணொலியால் மலைகளோடு பூமியே நடுங்கியதோ, அவனுக்குத் துணைவர்களால் என்ன பயன்? ஆயினும், மனிதருள் காளையே, பகைவனான ராவணனைக் கொல்லப் புறப்படும் மன்னனுக்கு முன்னணிப் படையோடு நான் பின்தொடர்ந்து செல்வேன். நம்பிக்கையினாலோ அன்பின் உரிமையினாலோ ஏதேனும் மீறல் நேர்ந்திருந்தால், பணியாளனான என்னுடைய அதை மன்னிக்க வேண்டும்; பிழை செய்யாத பணியாளன் எவனும் இல்லை.’ சுக்ரீவனின் சொல் மூன்று உறுப்புகள் கொண்டது — நன்றியை ஒப்புக்கொள்ளுதல், தன் சிறுமையைச் சொல்லுதல், சேவைக்கு உறுதியளித்தல். அவன் ராமனின் பெருமையை வர்ணிக்கும்போது தன் உதவியின் அற்பத்தையே நிலைநாட்டுகிறான்; இது பணிவின் உச்சம். ஏழு சால மரங்களைத் துளைத்தது, மலையைப் பிளந்தது, நாணொலியால் பூமி நடுங்கியது — முந்தைய சர்க்கங்களில் சொல்லப்பட்ட இந்த மூன்று செயல்களும் இங்கே நினைவுகூரப்படுகின்றன; அவற்றால் துணையின்றியே செயல்படும் ராமனின் ஆற்றல் நிலைநாட்டப்படுகிறது. ஆயினும் அவன் உடன்செல்வதாக உறுதியளிக்கிறான் — உதவி தேவையில்லை என்று அறிந்தும் சேவையைக் கைவிடுவதில்லை; இதுவே பக்தியின் அடையாளம். இறுதியில் ‘பிரேஷ்யன்’ (பணியாளன்) என்று தன்னைச் சேவகன் நிலையில் வைத்து மன்னிப்பு வேண்டுகிறான்; ‘பிழை செய்யாதவன் எவனும் இல்லை’ என்ற பொது நியாயத்தால் தன் குற்றத்தைச் சிறிதாக்குகிறான். ‘யாரால் இயலும்’ என்று கேள்வி வடிவில் சொன்ன வாக்கியம் கைம்மாறு செய்வது இயலாதது என்பதையே உறுதிப்படுத்துகிறது. ‘தேவன்’ என்ற சொல்லால் சுக்ரீவன் ராமனை மனிதருக்கு மேலான நிலையில் வைக்கிறான்; இது இந்தக் காண்டத்தின் அடுத்த சர்க்கங்களில் மீண்டும் மீண்டும் காணப்படுகிறது. ‘வெறும் துணையான என்னால்’ என்பதால் தன் இடத்தையும் அவன் சுட்டிக்காட்டுகிறான்.

இவ்வாறு பேசிய மகாத்மாவான சுக்ரீவனின் சொல்லால் லக்ஷ்மணன் மகிழ்ந்தான்; அன்போடு இவ்வாறு சொன்னான்: ‘வானர அரசே, உன்னைத் தலைவனாகப் பெற்றதால் — அதிலும் இவ்வளவு பணிவுடையவனைப் பெற்றதால் — என் அண்ணன் எல்லா வகையிலும் துணையுடையவனானான். சுக்ரீவா, உன்னுடைய இந்த ஆற்றலாலும், இத்தகைய தூய்மையாலும், வானர அரசின் இணையற்ற செல்வத்தை அனுபவிக்க நீ தகுதியுடையவன். சுக்ரீவா, உன்னைத் துணையாகக் கொண்ட பராக்கிரமசாலியான ராமன் விரைவிலேயே போரில் பகைவர்களைக் கொல்வான்; இதில் ஐயமில்லை. சுக்ரீவா, தர்மம் அறிந்தவனும் நன்றியுடையவனும் போர்களில் பின்வாங்காதவனுமான உன் பேச்சு பொருத்தமானதும் முறையானதுமாகும். வானரர்களில் சிறந்தவனே, என் அண்ணனையும் உன்னையும் தவிர, ஆற்றல் இருந்தும் தன் குறையை அறிந்தவனாக இப்படிப் பேசத் தகுந்தவன் வேறு யார்? வானரர்களுள் காளையே, பராக்கிரமத்திலும் வலிமையிலும் நீ ராமனுக்கு நிகரானவன்; நெடுங்காலத்துக்கு முன்பே தேவர்களால் தரப்பட்ட துணைவன் நீ.’ லக்ஷ்மணனின் பதில் புகழுரை வடிவிலானது — முன்பு ‘அநாரியன், நன்றிகெட்டவன்’ என்று சொன்னவனே இப்போது ‘தர்மம் அறிந்தவன், நன்றியுடையவன்’ என்கிறான்; இவ்விரு சொற்களுக்கிடையிலான முரண் சினம் வந்துபோனதே என்பதை நிரூபிக்கிறது. ‘ஸநாதன்’ (துணையுடையவன்) என்ற சொல்லால் ராமனின் தனிமைக்கு முடிவு வந்ததை அவன் சுட்டுகிறான். ‘வானர அரசின் செல்வத்தை அனுபவிக்க நீ தகுதியுடையவன்’ என்ற வாக்கியத்தால், முன்பு ஐயத்துக்குள்ளான அவனுடைய அரசுரிமையும் ஏற்கப்படுகிறது. ‘என் அண்ணனையும் உன்னையும் தவிர’ என்ற ஒப்பீட்டால் சுக்ரீவன் ராமனுக்குச் சமமான நிலையில் வைக்கப்படுகிறான் — இது நட்புக்குச் செய்யப்படும் மிக உயர்ந்த மரியாதை. ‘தேவர்கள் தந்த துணை’ என்பதால் அவர்களுடைய உறவு தெய்வத்தால் அமைக்கப்பட்டது என்று நிலைநாட்டப்படுகிறது. ‘அதிலும் பணிவுடையவன்’ என்ற சொல்லால் எல்லாக் குணங்களிலும் பணிவே மேலானது என்று குறிப்பிடப்படுகிறது. ‘விரைவில்’ என்ற காலக்குறிப்பால் நம்பிக்கை மீண்டும் நிலைநாட்டப்படுகிறது.

‘ஆனால் வீரனே, இங்கிருந்து விரைவிலேயே என்னோடு புறப்படு; மனைவி கவர்ந்துசெல்லப்பட்ட துயரில் வாடும் உன் நண்பனுக்கு ஆறுதல் சொல். துயரில் மூழ்கிய ராமனின் பேச்சைக் கேட்டு நான் உன்னிடம் கடுஞ்சொற்கள் பேசியதை மன்னித்துவிடு, தோழா.’ இறுதியில் லக்ஷ்மணனே மன்னிப்பு வேண்டுகிறான் — முன்பு கடிந்துகொண்டவனே நட்பை நிலைநாட்டுகிறான்; ‘தோழா’ என்ற விளியால் சண்டையின் முடிவும், அடுத்த பணியின் தொடக்கமும் குறிக்கப்படுகின்றன. இவ்விரு சுலோகங்களிலும் வினைச்சொற்கள் ஏவல் வடிவில் உள்ளன — ‘புறப்படு’, ‘ஆறுதல் சொல்’, ‘மன்னித்துவிடு’; ஆணையின் வடிவமும் இங்கே வேண்டுகோள் வடிவமாகிறது.

ತಾರೆಯು ಹೀಗೆ ವಿನಯದಿಂದಲೂ ಧರ್ಮಸಮ್ಮತವಾಗಿಯೂ ಹೇಳಿದ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಮೃದುಸ್ವಭಾವದ ಸೌಮಿತ್ರಿಯು ಅದನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಿದನು. ಆ ಮಾತು ಸ್ವೀಕೃತವಾಗುತ್ತಲೇ ವಾನರಗಣಗಳ ಒಡೆಯನು ಲಕ್ಷ್ಮಣನಿಂದ ತನಗೆ ಉಂಟಾಗಿದ್ದ ಮಹಾಭಯವನ್ನು ಒದ್ದೆಯಾದ ಬಟ್ಟೆಯಂತೆ ಕಳಚಿ ಎಸೆದನು — ಒದ್ದೆ ಬಟ್ಟೆಯನ್ನು ಮೈಯಿಂದ ತೆಗೆದುಹಾಕುವಂತೆ ಅವನು ಭಯವನ್ನು ತೊರೆದನು. ಅನಂತರ ವಾನರೇಶ್ವರನಾದ ಸುಗ್ರೀವನು ತನ್ನ ಕೊರಳಲ್ಲಿದ್ದ ಬಣ್ಣಬಣ್ಣದ, ಅನೇಕ ಎಳೆಗಳ ದೊಡ್ಡ ಹೂಮಾಲೆಯನ್ನು ಕಿತ್ತುಹಾಕಿದನು; ಅವನ ಮದವೂ ಇಳಿಯಿತು. ಇಲ್ಲಿ ಮಾಲೆಯನ್ನು ಕಿತ್ತೆಸೆಯುವುದು ಸಾಂಕೇತಿಕ — ಭೋಗದ ಚಿಹ್ನೆಯನ್ನು ತ್ಯಜಿಸುವುದರಿಂದಲೇ ಕರ್ತವ್ಯದ ಅರಿವು ಆರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ. ಸಕಲ ವಾನರರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ಅವನು ಭಯಂಕರ ಬಲದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನನ್ನು ಸಂತೋಷಪಡಿಸುತ್ತಾ ವಿನಯದ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದನು. ಈ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಕಥೆಯ ಧಾಟಿ ಬದಲಾಗುತ್ತದೆ — ಕೋಪದಿಂದ ಪ್ರಸನ್ನತೆ, ಮದದಿಂದ ವಿವೇಕ, ಭಯದಿಂದ ಮೈತ್ರಿ ಹುಟ್ಟುತ್ತವೆ. ‘ಮೃದುಸ್ವಭಾವಃ’ (ಮೃದುವಾದ ಸ್ವಭಾವವುಳ್ಳವನು) ಎಂಬ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ವಿಶೇಷಣವು ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದ ಕ್ರೋಧಕ್ಕೆ ವಿರುದ್ಧವಾಗಿರುವಂತೆ ಕಾಣುತ್ತದೆ; ಆದರೆ ಅದೇ ಅವನ ಮೂಲಪ್ರಕೃತಿಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ — ಕ್ರೋಧವು ಹೊರಗಿನಿಂದ ಬಂದದ್ದು, ಮಾರ್ದವವಾದರೋ ಸ್ವಾಭಾವಿಕ. ‘ಕ್ಲಿನ್ನಂ ವಸ್ತ್ರಮಿವ’ (ಒದ್ದೆ ಬಟ್ಟೆಯಂತೆ) ಎಂಬ ಉಪಮೆ ಅತ್ಯಂತ ಸೂಕ್ಷ್ಮ — ಒದ್ದೆ ಬಟ್ಟೆ ಮೈಗೆ ಅಂಟಿಕೊಂಡು ಭಾರವಾಗಿ ಪೀಡಿಸುತ್ತದೆ, ತೆಗೆದುಹಾಕಿದೊಡನೆ ತಕ್ಷಣ ಸುಖ ಕೊಡುತ್ತದೆ; ಭಯವೂ ಹಾಗೆಯೇ. ‘ವಿಮದಃ’ (ಮದ ಇಳಿದವನು) ಎಂಬ ಒಂದೇ ಪದ ಇಡೀ ಸರ್ಗದ ಸಾರವನ್ನು ಹೊತ್ತಿದೆ.

‘ಸೌಮಿತ್ರಿ, ಕಳೆದುಹೋಗಿದ್ದ ಸಂಪತ್ತು, ಕೀರ್ತಿ ಮತ್ತು ಶಾಶ್ವತವಾದ ಕಪಿರಾಜ್ಯ — ಇವನ್ನು ನಾನು ರಾಮನ ಅನುಗ್ರಹದಿಂದಲೇ ಮತ್ತೆ ಪಡೆದಿದ್ದೇನೆ. ರಾಜಕುಮಾರನೇ, ತನ್ನ ಕರ್ಮದಿಂದಲೇ ಖ್ಯಾತನಾದ ಆ ದೇವನ ಅಂತಹ ಪರಾಕ್ರಮಕ್ಕೆ ಅಂಶಮಾತ್ರವಾದರೂ ಪ್ರತ್ಯುಪಕಾರ ಮಾಡಲು ಯಾರು ಸಮರ್ಥರು? ಧರ್ಮಾತ್ಮನಾದ ರಾಘವನು ತನ್ನ ತೇಜಸ್ಸಿನಿಂದಲೇ ಸೀತೆಯನ್ನು ಪಡೆಯುವನು, ರಾವಣನನ್ನೂ ವಧಿಸುವನು; ನಾನಾದರೋ ಕೇವಲ ಸಹಾಯಕ. ಒಂದೇ ಬಾಣದಿಂದ ಏಳು ಮಹಾವೃಕ್ಷಗಳನ್ನೂ ಬೆಟ್ಟವನ್ನೂ ಭೂಮಿಯನ್ನೂ ಸೀಳಿದವನಿಗೆ ಸಹಾಯದ ಕೆಲಸವೇನು? ಲಕ್ಷ್ಮಣ, ಯಾರ ಬಿಲ್ಲಿನ ಠೇಂಕಾರದ ಶಬ್ದದಿಂದ ಪರ್ವತಗಳೊಡನೆ ಭೂಮಿಯೇ ನಡುಗಿತೋ, ಅವನಿಗೆ ಸಹಾಯಕರಿಂದ ಏನು ಪ್ರಯೋಜನ? ಆದರೂ ನರಶ್ರೇಷ್ಠನೇ, ವೈರಿಯಾದ ರಾವಣನನ್ನು ಕೊಲ್ಲಲು ಹೊರಡುವ ನರೇಂದ್ರನನ್ನು ನಾನು ಮುಂದಾಳುಗಳೊಡನೆ ಹಿಂಬಾಲಿಸುತ್ತೇನೆ. ವಿಶ್ವಾಸದಿಂದಲೋ ಸಲುಗೆಯಿಂದಲೋ ನನ್ನಿಂದ ಏನಾದರೂ ಅತಿಕ್ರಮಣವಾಗಿದ್ದರೆ, ಸೇವಕನಾದ ನನ್ನನ್ನು ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಕ್ಷಮಿಸಬೇಕು; ಅಪರಾಧ ಮಾಡದ ಸೇವಕನು ಯಾರೂ ಇಲ್ಲ.’ ಸುಗ್ರೀವನ ಮಾತಿಗೆ ಮೂರು ಅಂಗಗಳಿವೆ — ಕೃತಜ್ಞತೆಯ ಸ್ವೀಕಾರ, ತನ್ನ ಕಿರಿಮೆಯ ಹೇಳಿಕೆ, ಸೇವೆಯ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ. ಅವನು ರಾಮನ ಮಹತ್ತ್ವವನ್ನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾ ತನ್ನ ಸಹಾಯದ ಅಲ್ಪತೆಯನ್ನೇ ಪ್ರತಿಪಾದಿಸುತ್ತಾನೆ; ಇದು ವಿನಯದ ಪರಾಕಾಷ್ಠೆ. ಏಳು ತಾಳೆಮರಗಳನ್ನು ಭೇದಿಸಿದುದು, ಬೆಟ್ಟವನ್ನು ಸೀಳಿದುದು, ಬಿಲ್ಲಿನ ಶಬ್ದದಿಂದ ಭೂಕಂಪ — ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗಗಳಲ್ಲಿ ವರ್ಣಿತವಾದ ಈ ಮೂರೂ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ನೆನಪಿಸಲಾಗಿದೆ; ಅವುಗಳಿಂದ ರಾಮನು ಯಾರ ಸಹಾಯವೂ ಇಲ್ಲದೆ ಸಮರ್ಥನೆಂಬುದು ಸ್ಥಾಪಿತವಾಗಿದೆ. ಆದರೂ ಅವನು ಹಿಂಬಾಲಿಸುವ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ — ಸಹಾಯ ಅಗತ್ಯವಿಲ್ಲವೆಂದು ತಿಳಿದಿದ್ದರೂ ಸೇವೆಯನ್ನು ಬಿಡದಿರುವುದು ಭಕ್ತಿಯ ಲಕ್ಷಣ. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ‘ಪ್ರೇಷ್ಯಸ್ಯ’ (ಸೇವಕನಾದ) ಎಂದು ತನ್ನನ್ನು ಸೇವಕನ ಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿರಿಸಿಕೊಂಡು ಅವನು ಕ್ಷಮೆ ಯಾಚಿಸುತ್ತಾನೆ; ‘ನ ಕಶ್ಚಿನ್ನಾಪರಾಧ್ಯತಿ’ (ಅಪರಾಧ ಮಾಡದವನು ಯಾರೂ ಇಲ್ಲ) ಎಂಬ ಸಾಮಾನ್ಯ ನ್ಯಾಯದಿಂದ ತನ್ನ ಅಪರಾಧವನ್ನು ಹಗುರಗೊಳಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಕಃ ಶಕ್ತಃ’ (ಯಾರು ಸಮರ್ಥರು) ಎಂದು ಪ್ರಶ್ನೆಯ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದ ಮಾತು ಪ್ರತ್ಯುಪಕಾರ ಅಸಾಧ್ಯವೆಂಬುದನ್ನೇ ನಿಶ್ಚಯಿಸುತ್ತದೆ. ‘ದೇವಸ್ಯ’ (ದೇವನ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಸುಗ್ರೀವನು ರಾಮನನ್ನು ಮನುಷ್ಯರಿಗಿಂತ ಮೇಲೆ ಇರಿಸುತ್ತಾನೆ; ಇದು ಕಾಂಡದ ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗಗಳಲ್ಲಿ ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಕಾಣಿಸುತ್ತದೆ. ‘ಸಹಾಯಮಾತ್ರೇಣ ಮಯಾ’ (ಕೇವಲ ಸಹಾಯಕನಾದ ನನ್ನಿಂದ) ಎಂಬುದರಿಂದ ತನ್ನ ಸ್ಥಾನವನ್ನೂ ಅವನು ನಿರ್ದೇಶಿಸಿದ್ದಾನೆ.

ಹೀಗೆ ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದ ಮಹಾತ್ಮನಾದ ಸುಗ್ರೀವನ ಮಾತಿನಿಂದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಸಂತುಷ್ಟನಾದನು; ಪ್ರೇಮದಿಂದ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ವಾನರೇಶ್ವರ, ನಿನ್ನಂತಹ ಒಡೆಯನಿಂದ, ಅದರಲ್ಲೂ ಇಷ್ಟು ವಿನಯಶೀಲನಾದವನಿಂದ, ನನ್ನ ಅಣ್ಣನು ಸರ್ವಥಾ ಸನಾಥನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಸುಗ್ರೀವ, ನಿನ್ನ ಈ ಪ್ರಭಾವದಿಂದಲೂ ಇಂತಹ ಶುದ್ಧತೆಯಿಂದಲೂ ನೀನು ಕಪಿರಾಜ್ಯದ ಅನುತ್ತಮವಾದ ಸಂಪತ್ತನ್ನು ಅನುಭವಿಸಲು ಯೋಗ್ಯನು. ಸುಗ್ರೀವ, ಸಹಾಯಕನಾದ ನಿನ್ನಿಂದ ಕೂಡಿದ ಪ್ರತಾಪಶಾಲಿ ರಾಮನು ಸ್ವಲ್ಪ ಕಾಲದಲ್ಲೇ ರಣದಲ್ಲಿ ಶತ್ರುಗಳನ್ನು ವಧಿಸುವನು; ಇದರಲ್ಲಿ ಸಂಶಯವಿಲ್ಲ. ಸುಗ್ರೀವ, ಧರ್ಮಜ್ಞನೂ ಕೃತಜ್ಞನೂ ಸಂಗ್ರಾಮಗಳಲ್ಲಿ ಹಿಂದೆ ಸರಿಯದವನೂ ಆದ ನಿನ್ನ ಮಾತು ಉಚಿತವೂ ಯುಕ್ತವೂ ಆಗಿದೆ. ವಾನರಶ್ರೇಷ್ಠ, ನನ್ನ ಅಣ್ಣನನ್ನೂ ನಿನ್ನನ್ನೂ ಬಿಟ್ಟರೆ, ಸಾಮರ್ಥ್ಯವಿದ್ದರೂ ತನ್ನ ದೋಷವನ್ನು ಅರಿತು ಹೀಗೆ ಮಾತನಾಡಲು ಬೇರೆ ಯಾರು ಯೋಗ್ಯರು? ಕಪಿಶ್ರೇಷ್ಠ, ಪರಾಕ್ರಮದಲ್ಲೂ ಬಲದಲ್ಲೂ ನೀನು ರಾಮನಿಗೆ ಸಮಾನನು; ದೇವತೆಗಳೇ ಬಹುಕಾಲಕ್ಕಾಗಿ ಈ ಸಹಾಯಕನನ್ನು ಕೊಟ್ಟಿದ್ದಾರೆ.’ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಉತ್ತರ ಸ್ತುತಿರೂಪವಾದುದು — ಹಿಂದೆ ‘ಅನಾರ್ಯ, ಕೃತಘ್ನ’ ಎಂದು ಹೇಳಿದ್ದವನೇ ಈಗ ‘ಧರ್ಮಜ್ಞ, ಕೃತಜ್ಞ’ ಎನ್ನುತ್ತಾನೆ; ಎರಡು ಮಾತುಗಳ ನಡುವಿನ ಈ ವಿರೋಧವೇ ಕೋಪವು ಹೊರಗಿನಿಂದ ಬಂದದ್ದೆಂಬುದಕ್ಕೆ ಪ್ರಮಾಣ. ‘ಸನಾಥಃ’ (ಒಡೆಯನುಳ್ಳವನು, ಆಸರೆಯುಳ್ಳವನು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅವನು ರಾಮನ ಏಕಾಕಿತನದ ಅಂತ್ಯವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಅರ್ಹಸ್ತ್ವಂ ಕಪಿರಾಜ್ಯಸ್ಯ ಶ್ರಿಯಂ ಭೋಕ್ತುಮ್’ (ಕಪಿರಾಜ್ಯದ ಸಂಪತ್ತನ್ನು ಅನುಭವಿಸಲು ನೀನು ಯೋಗ್ಯನು) ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ, ಹಿಂದೆ ಸಂಶಯಕ್ಕೊಳಗಾಗಿದ್ದ ರಾಜ್ಯಾಧಿಕಾರವೂ ಅನುಮೋದಿತವಾಯಿತು. ‘ಮಮ ಜ್ಯೇಷ್ಠಂ ತ್ವಾಂ ಚ ವರ್ಜಯಿತ್ವಾ’ (ನನ್ನ ಅಣ್ಣನನ್ನೂ ನಿನ್ನನ್ನೂ ಬಿಟ್ಟು) ಎಂಬ ಹೋಲಿಕೆಯಿಂದ ಸುಗ್ರೀವನನ್ನು ರಾಮನೊಡನೆ ಸಮಾನ ಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ಇರಿಸಲಾಗಿದೆ — ಇದು ಮೈತ್ರಿಗೆ ಸಲ್ಲುವ ಪರಮ ಸಮ್ಮಾನ. ‘ದೈವತೈಃ ದತ್ತಃ ಸಹಾಯಃ’ (ದೇವತೆಗಳು ಕೊಟ್ಟ ಸಹಾಯಕ) ಎಂಬುದರಿಂದ ಅವರ ಸಂಬಂಧ ದೈವನಿರ್ಮಿತವೆಂದು ಸ್ಥಾಪಿತವಾಗಿದೆ. ‘ಪ್ರಶ್ರಿತೇನ ವಿಶೇಷತಃ’ (ಅದರಲ್ಲೂ ವಿನಯಶೀಲನಾದವನಿಂದ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ವಿನಯವೇ ಎಲ್ಲ ಗುಣಗಳಿಗಿಂತ ಮಿಗಿಲೆಂದು ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ. ‘ಅಚಿರಾತ್’ (ಬೇಗನೆ) ಎಂಬ ಕಾಲನಿರ್ದೇಶದಿಂದ ಆಶೆ ಮತ್ತೆ ನೆಲೆಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ.

‘ಆದರೆ ವೀರನೇ, ಇಲ್ಲಿಂದ ಬೇಗನೆ ನನ್ನೊಡನೆ ಹೊರಡು; ಪತ್ನಿಯ ಅಪಹರಣದಿಂದ ದುಃಖಿತನಾದ ನಿನ್ನ ಗೆಳೆಯನನ್ನು ಸಮಾಧಾನಪಡಿಸು. ಶೋಕದಿಂದ ತತ್ತರಿಸಿದ ರಾಮನ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ನಾನು ನಿನಗೆ ಕಠೋರವಾದ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಆಡಿದೆನಲ್ಲ, ಅದಕ್ಕಾಗಿ ನನ್ನನ್ನು ಕ್ಷಮಿಸು, ಗೆಳೆಯಾ.’ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಲಕ್ಷ್ಮಣನೇ ಸ್ವತಃ ಕ್ಷಮೆ ಯಾಚಿಸುತ್ತಾನೆ — ಹಿಂದೆ ಗದರಿಸಿದ್ದವನೇ ಈಗ ಮೈತ್ರಿಯನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತಾನೆ; ‘ಸಖೇ’ (ಗೆಳೆಯಾ) ಎಂಬ ಸಂಬೋಧನೆಯಿಂದ ಕಲಹದ ಅಂತ್ಯವೂ ಮುಂದಿನ ಕಾರ್ಯದ ಆರಂಭವೂ ಸೂಚಿತವಾಗಿವೆ. ಎರಡೂ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಕ್ರಿಯಾಪದಗಳು ಆಜ್ಞಾರ್ಥದಲ್ಲಿವೆ — ‘ನಿಷ್ಕ್ರಾಮ’ (ಹೊರಡು), ‘ಸಾಂತ್ವಯಸ್ವ’ (ಸಮಾಧಾನಪಡಿಸು), ‘ಕ್ಷಮಸ್ವ’ (ಕ್ಷಮಿಸು); ಇಲ್ಲಿ ಆಜ್ಞೆಯ ರೂಪವೂ ಪ್ರಾರ್ಥನೆಯ ರೂಪವನ್ನೇ ತಳೆದಿದೆ.

താര ഇങ്ങനെ വിനയപൂർവവും ധർമയുക്തവുമായ വാക്കുകൾ പറഞ്ഞപ്പോൾ മൃദുസ്വഭാവനായ സൗമിത്രി ആ വാക്കുകൾ സ്വീകരിച്ചു. ആ വാക്കുകൾ സ്വീകരിക്കപ്പെട്ടപ്പോൾ വാനരഗണങ്ങളുടെ അധിപനായ സുഗ്രീവൻ ലക്ഷ്മണനിൽനിന്നുണ്ടായ അതിമഹത്തായ ഭയം നനഞ്ഞ വസ്ത്രംപോലെ ഉപേക്ഷിച്ചു — നനഞ്ഞ വസ്ത്രം ശരീരത്തിൽനിന്ന് എടുത്തുമാറ്റുന്നതുപോലെ അവൻ ഭയം കളഞ്ഞു. പിന്നെ വാനരേശ്വരനായ സുഗ്രീവൻ കഴുത്തിലണിഞ്ഞിരുന്ന, ചിത്രവർണവും പല ചരടുകളുള്ളതുമായ വലിയ മാല പൊട്ടിച്ചുകളഞ്ഞു; അവൻ മദമില്ലാത്തവനായി. ഇവിടെ മാല പൊട്ടിക്കൽ പ്രതീകാത്മകമാണ് — ഭോഗത്തിന്റെ അടയാളം ഉപേക്ഷിക്കുന്നതോടെയാണ് കർത്തവ്യബോധം ആരംഭിക്കുന്നത്. എല്ലാ വാനരന്മാരിലും ശ്രേഷ്ഠനായ അവൻ ഭയങ്കരബലനായ ലക്ഷ്മണനെ സന്തോഷിപ്പിച്ചുകൊണ്ട് വിനയപൂർവം ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു. ഈ സർഗത്തിൽ കഥയുടെ ഗതി മാറുന്നു — കോപത്തിൽനിന്നു പ്രസാദവും മദത്തിൽനിന്നു വിവേകവും ഭയത്തിൽനിന്നു മൈത്രിയും ജനിക്കുന്നു. ‘മൃദുസ്വഭാവഃ’ (മൃദുസ്വഭാവമുള്ളവൻ) എന്ന ലക്ഷ്മണന്റെ വിശേഷണം കഴിഞ്ഞ സർഗത്തിലെ ക്രോധത്തോടു വിരുദ്ധമായിത്തോന്നാം; എന്നാൽ അതുതന്നെയാണ് അവന്റെ മൂലപ്രകൃതി കാണിക്കുന്നത് — ക്രോധം വന്നുചേർന്നതാണ്, മാർദവമാണ് സ്വാഭാവികം. ‘ക്ലിന്നം വസ്ത്രമിവ’ (നനഞ്ഞ വസ്ത്രംപോലെ) എന്ന ഉപമ അതിസൂക്ഷ്മമാണ് — നനഞ്ഞ വസ്ത്രം ദേഹത്ത് ഒട്ടിപ്പിടിച്ച് ഭാരംപോലെ പീഡിപ്പിക്കുന്നു; അത് ഉപേക്ഷിച്ചാൽ ഉടൻ സുഖം ലഭിക്കുന്നു; ഭയവും അതുപോലെതന്നെ. ‘വിമദഃ’ (മദം നീങ്ങിയവൻ) എന്ന ഒരൊറ്റ പദം സർഗത്തിന്റെ സാരം മുഴുവൻ വഹിക്കുന്നു.

‘സൗമിത്രേ, നഷ്ടപ്പെട്ടുപോയ ഐശ്വര്യവും കീർത്തിയും ശാശ്വതമായ വാനരരാജ്യവും രാമന്റെ പ്രസാദംകൊണ്ടുമാത്രമാണ് എനിക്കു വീണ്ടും കിട്ടിയത്. സ്വന്തം കർമംകൊണ്ടു പ്രസിദ്ധനായ ആ ദേവന്റെ അത്തരം പരാക്രമത്തിന് ഒരംശമെങ്കിലും പ്രത്യുപകാരം ചെയ്യാൻ ആർക്കു കഴിയും, രാജകുമാരാ? ധർമാത്മാവായ രാഘവൻ സ്വന്തം തേജസ്സുകൊണ്ടുതന്നെ സീതയെ വീണ്ടെടുക്കും, രാവണനെ വധിക്കുകയും ചെയ്യും; ഞാൻ ഒരു സഹായി മാത്രം. ഒരൊറ്റ ബാണംകൊണ്ട് ഏഴു മഹാവൃക്ഷങ്ങളും പർവതവും ഭൂമിയും പിളർത്തിയ അവന് സഹായംകൊണ്ട് എന്തു കാര്യം? ലക്ഷ്മണാ, വില്ലു വലിക്കുന്ന ശബ്ദംകൊണ്ടുതന്നെ പർവതങ്ങളോടുകൂടിയ ഭൂമിയെ വിറപ്പിച്ച അവന് സഹായികളെക്കൊണ്ട് എന്തു പ്രയോജനം? എങ്കിലും നരശ്രേഷ്ഠാ, ശത്രുവായ രാവണനെ കൊല്ലാൻ പോകുന്ന നരേന്ദ്രനെ ഞാൻ സൈന്യത്തോടൊപ്പം മുന്നിൽനിന്ന് അനുഗമിക്കും. വിശ്വാസംകൊണ്ടോ സ്നേഹംകൊണ്ടോ എന്തെങ്കിലും അതിക്രമം എന്നിൽനിന്നുണ്ടായിട്ടുണ്ടെങ്കിൽ, ഭൃത്യനായ എന്നോട് അതു ക്ഷമിക്കേണ്ടതാണ്; തെറ്റു ചെയ്യാത്ത ഒരു സേവകനുമില്ലല്ലോ.’ സുഗ്രീവന്റെ വാക്കുകൾക്കു മൂന്ന് അംഗങ്ങളുണ്ട് — കൃതജ്ഞതയുടെ സ്വീകാരം, സ്വന്തം ലഘുത്വത്തിന്റെ കഥനം, സേവനത്തിന്റെ പ്രതിജ്ഞ. രാമന്റെ മഹത്ത്വം വർണിച്ചുകൊണ്ട് അവൻ തന്റെ സഹായത്തിന്റെ അല്പതയാണ് സ്ഥാപിക്കുന്നത്; ഇതു വിനയത്തിന്റെ പരമകാഷ്ഠയാണ്. ഏഴു സാലവൃക്ഷങ്ങളെ ഭേദിച്ചത്, പർവതം പിളർത്തിയത്, വില്ലിന്റെ ശബ്ദംകൊണ്ടുള്ള ഭൂകമ്പം — മുൻസർഗങ്ങളിൽ വർണിച്ച ഈ മൂന്നു കർമങ്ങളും ഇവിടെ ഓർമിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു; അവയാൽ ആരുടെയും സഹായം വേണ്ടാത്ത രാമന്റെ സാമർഥ്യം സ്ഥാപിക്കപ്പെടുന്നു. എന്നിട്ടും അവൻ അനുഗമിക്കാമെന്നു പ്രതിജ്ഞ ചെയ്യുന്നു — സഹായം ആവശ്യമില്ലെന്നറിഞ്ഞിട്ടും സേവനം ഉപേക്ഷിക്കുന്നില്ല എന്നതാണ് ഭക്തിയുടെ ലക്ഷണം. ഒടുവിൽ ‘പ്രേഷ്യസ്യ’ (ഭൃത്യന്റെ) എന്നു തന്നെത്തന്നെ സേവകസ്ഥാനത്തു നിർത്തി അവൻ ക്ഷമ യാചിക്കുന്നു; ‘ന കശ്ചിന്നാപരാധ്യതി’ (തെറ്റു ചെയ്യാത്ത ആരുമില്ല) എന്ന പൊതുന്യായംകൊണ്ട് സ്വന്തം അപരാധത്തെ ലഘൂകരിക്കുന്നു. ‘കഃ ശക്തഃ’ (ആർക്കു കഴിയും) എന്ന ചോദ്യരൂപത്തിലുള്ള വാക്യം പ്രത്യുപകാരം അസാധ്യമാണെന്നുതന്നെ ഉറപ്പിക്കുന്നു. ‘ദേവസ്യ’ (ദേവന്റെ) എന്ന പദംകൊണ്ട് സുഗ്രീവൻ രാമനെ മനുഷ്യനു മുകളിൽ സ്ഥാപിക്കുന്നു; ഇതു കാണ്ഡത്തിലെ തുടർന്നുള്ള സർഗങ്ങളിൽ വീണ്ടും വീണ്ടും കാണാം. ‘സഹായമാത്രേണ മയാ’ (ഒരു സഹായി മാത്രമായ എന്നാൽ) എന്നതിലൂടെ തന്റെ സ്ഥാനവും അവൻ നിർദേശിക്കുന്നു.

ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞ മഹാത്മാവായ സുഗ്രീവന്റെ വാക്കുകൾ കേട്ട് ലക്ഷ്മണൻ പ്രീതനായി; സ്നേഹത്തോടെ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു — ‘വാനരേശ്വരാ, നീ നാഥനായിരിക്കുന്നതിനാൽ, വിശേഷിച്ചും ഇത്ര വിനയമുള്ളവനായിരിക്കുന്നതിനാൽ, എന്റെ ജ്യേഷ്ഠൻ എല്ലാവിധത്തിലും സനാഥനാണ്. സുഗ്രീവാ, നിനക്കുള്ള പ്രഭാവവും ഇത്തരം ശുദ്ധിയുംകൊണ്ട് വാനരരാജ്യത്തിന്റെ അനുത്തമമായ ഐശ്വര്യം അനുഭവിക്കാൻ നീ അർഹനാണ്. സുഗ്രീവാ, നിന്നെപ്പോലൊരു സഹായിയോടുകൂടിയ പ്രതാപവാനായ രാമൻ അധികം താമസിയാതെ യുദ്ധത്തിൽ ശത്രുക്കളെ വധിക്കും; ഇതിൽ സംശയമില്ല. സുഗ്രീവാ, ധർമജ്ഞനും കൃതജ്ഞനും യുദ്ധങ്ങളിൽ പിന്തിരിയാത്തവനുമായ നിന്റെ ഈ വാക്കുകൾ ഉചിതവും യുക്തവുമാണ്. വാനരശ്രേഷ്ഠാ, എന്റെ ജ്യേഷ്ഠനെയും നിന്നെയും ഒഴിച്ചാൽ, സാമർഥ്യമുണ്ടായിട്ടും സ്വന്തം ദോഷമറിഞ്ഞ് ഇങ്ങനെ സംസാരിക്കാൻ മറ്റാർക്കു കഴിയും? വാനരപ്രമുഖാ, പരാക്രമംകൊണ്ടും ബലംകൊണ്ടും നീ രാമനു തുല്യനാണ്; ദേവന്മാർതന്നെയാണ് ഏറെക്കാലത്തേക്ക് ഈ സഹായിയെ നൽകിയത്.’ ലക്ഷ്മണന്റെ മറുപടി സ്തുതിരൂപമാണ് — മുമ്പ് ‘അനാര്യൻ, കൃതഘ്നൻ’ എന്നു പറഞ്ഞവൻതന്നെ ഇപ്പോൾ ‘ധർമജ്ഞൻ, കൃതജ്ഞൻ’ എന്നു പറയുന്നു; ഈ രണ്ടു വാക്കുകൾ തമ്മിലുള്ള വൈരുധ്യം കോപം വന്നുചേർന്നതു മാത്രമാണെന്നു തെളിയിക്കുന്നു. ‘സനാഥഃ’ (നാഥനുള്ളവൻ) എന്ന പദംകൊണ്ട് അവൻ രാമന്റെ ഏകാന്തതയുടെ അവസാനം സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ‘അർഹസ്ത്വം കപിരാജ്യസ്യ ശ്രിയം ഭോക്തും’ (വാനരരാജ്യത്തിന്റെ ഐശ്വര്യം അനുഭവിക്കാൻ നീ അർഹനാണ്) എന്ന വാക്യംകൊണ്ട്, മുമ്പു സംശയിക്കപ്പെട്ട രാജ്യാധികാരവും അംഗീകരിക്കപ്പെടുന്നു. ‘മമ ജ്യേഷ്ഠം ത്വാം ച വർജയിത്വാ’ (എന്റെ ജ്യേഷ്ഠനെയും നിന്നെയും ഒഴിച്ച്) എന്ന താരതമ്യംകൊണ്ട് സുഗ്രീവൻ രാമനോടു സമപദത്തിൽ സ്ഥാപിക്കപ്പെടുന്നു — ഇതു മൈത്രിയുടെ പരമമായ സമ്മാനമാണ്. ‘ദൈവതൈർ ദത്തഃ സഹായഃ’ (ദേവന്മാർ നൽകിയ സഹായി) എന്നതിലൂടെ അവരുടെ ബന്ധം ദൈവനിർമിതമാണെന്നും സ്ഥാപിക്കപ്പെടുന്നു. ‘പ്രശ്രിതേന വിശേഷതഃ’ (വിശേഷിച്ചും വിനയമുള്ളവനായതിനാൽ) എന്ന പദംകൊണ്ട് വിനയമാണ് എല്ലാ ഗുണങ്ങളെക്കാളും മികച്ചതെന്നു സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ‘അചിരാത്’ (അധികം താമസിയാതെ) എന്ന കാലനിർദേശംകൊണ്ട് പ്രത്യാശ വീണ്ടും സ്ഥാപിക്കപ്പെടുന്നു.

‘എന്നാൽ വീരാ, ഇവിടെനിന്ന് ഉടൻതന്നെ എന്നോടൊപ്പം പുറപ്പെടൂ; ഭാര്യാഹരണത്താൽ ദുഃഖിതനായ നിന്റെ സുഹൃത്തിനെ സാന്ത്വനിപ്പിക്കൂ. ശോകത്താൽ ആക്രാന്തനായ രാമന്റെ വാക്കുകൾ കേട്ടിട്ട് ഞാൻ നിന്നോടു പറഞ്ഞ പരുഷവചനങ്ങൾ, സഖേ, എന്നോടു ക്ഷമിക്കേണമേ.’ ഒടുവിൽ ലക്ഷ്മണൻതന്നെ ക്ഷമ യാചിക്കുന്നു — മുമ്പു ശകാരിച്ചവൻതന്നെ മൈത്രി സ്ഥാപിക്കുന്നു; ‘സഖേ’ (സുഹൃത്തേ) എന്ന സംബോധനകൊണ്ട് കലഹത്തിന്റെ അവസാനവും തുടർന്നുള്ള കാര്യത്തിന്റെ ആരംഭവും സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. രണ്ടു ശ്ലോകങ്ങളിലെയും ക്രിയാപദങ്ങൾ ആജ്ഞാരൂപത്തിലാണ് — ‘നിഷ്ക്രാമ’ (പുറപ്പെടൂ), ‘സാന്ത്വയസ്വ’ (സാന്ത്വനിപ്പിക്കൂ), ‘ക്ഷമസ്വ’ (ക്ഷമിക്കൂ); ഇവിടെ ആജ്ഞയുടെ രൂപംപോലും പ്രാർഥനയുടെ രൂപമാണ്.

Addressed by Tārā in such modest words, in keeping with dharma, the son of Sumitrā, gentle by nature, accepted what she said. Once her words had been accepted, the lord of the monkey hosts threw off his great fear of Lakṣmaṇa as one throws off a wet garment. The image is subtle: a wet cloth clings to the body like a weight, and once cast off it brings instant relief, and so it was with his fear. Then Sugrīva, lord of the monkeys, tore from his neck the great, many-stranded, brilliant garland and became sober. Tearing off the garland is symbolic: by casting away the token of pleasure he begins to wake to his duty, and "sober" is the one word that carries the heart of the sarga. Then the best of all monkeys, wishing to gladden Lakṣmaṇa of terrible might, spoke to him humbly. In this sarga the story turns: anger gives way to goodwill, intoxication to good sense, fear to friendship. Calling Lakṣmaṇa "gentle by nature" seems to clash with his wrath in the last sarga, yet it shows his true temper: the anger was passing, the gentleness his own.

"My fortune, my fame and the lasting kingdom of the monkeys had all been lost," said Sugrīva, "and it is by Rāma's favour, son of Sumitrā, that I have won them back. Who could repay even a part of such valour as that godlike man's, famed for his own deeds, prince?" Asked as a question, this settles that repayment is impossible, and in calling Rāma godlike Sugrīva sets him above the merely human, as happens again and again in the sargas ahead. "The righteous Rāghava will win back Sītā and kill Rāvaṇa by his own might; I shall be only his helper. What help does he need, whose single arrow split seven great trees, a mountain and the earth itself? Lakṣmaṇa, when the earth and its mountains trembled at the mere sound of his drawing the bow, what need has he of allies? Still, bull among men, I will follow behind the lord of men as he marches with his vanguard to kill his enemy Rāvaṇa." Piercing the seven trees, splitting the hill and shaking the earth with the sound of his bow are deeds told in earlier sargas, recalled here to show that Rāma needs no one; yet Sugrīva promises to follow him, for even knowing his help is not needed he will not give up service, and that is the mark of devotion. "If out of trust or affection I have overstepped in anything, it should be forgiven me, your servant; there is no servant who never offends." His speech has three parts, acknowledgment of the debt, confession of his own smallness and a pledge of service; describing Rāma's greatness he makes his own help seem slight, the height of humility. At the end, placing himself as a servant, he asks forgiveness and lightens his fault by the common truth that no one is without offence.

Lakṣmaṇa was pleased by these words of the great-souled Sugrīva, and spoke to him with affection. "In every way, lord of the monkeys, my brother has a protector in you, above all in one so modest"; Rāma is no longer alone, and humility is valued here above every other virtue. "With such power as yours, Sugrīva, and such integrity, you deserve to enjoy the matchless glory of the monkey kingdom"; his right to the kingdom, once in doubt, is now confirmed. "With you as his ally, Sugrīva, the mighty Rāma will soon kill his enemies in battle; of that there is no doubt." "Soon" restores their hope. "Your words are fitting and right, Sugrīva, coming from one who knows dharma, who is grateful and never turns back in battle. Who else, having the power and knowing his own faults, would speak like this, except my elder brother and you, best of monkeys? In valour and in strength you are Rāma's equal, bull among monkeys; the gods themselves have given him such an ally for years to come." Lakṣmaṇa's answer is praise: the one who had called him base and ungrateful now calls him knower of dharma and grateful, and the contradiction proves that his anger was passing. Comparing Sugrīva with his own elder brother puts him on a level with Rāma, the highest honour friendship can give, and an ally given by the gods makes their bond the work of heaven.

"But come out from here with me at once, hero," said Lakṣmaṇa, "and comfort your friend, who is stricken with grief at the loss of his wife. And forgive me, my friend, for the harsh words I spoke to you after hearing Rāma speak in his sorrow." At the end it is Lakṣmaṇa who asks forgiveness: he who had rebuked Sugrīva now seals the friendship, and calling him "friend" marks the end of the quarrel and the start of the work ahead. His words are all commands, come out, comfort, forgive, yet here they are the commands of a request.