तेजसा प्रदीप्तम् इव तथा ब्रुवाणं सौमित्रिं ताराधिपनिभानना तारा अब्रवीत् — ‘हे लक्ष्मण, न एवं वक्तव्यम्; अयं परुषं वचनं न अर्हति। हरीणाम् ईश्वरः सः विशेषतः तव वक्त्रात् एतत् श्रोतुं न अर्हति। सुग्रीवः न अकृतज्ञः, न शठः, न दारुणः, न अनृतकथः, न च जिह्मः कपीश्वरः। हे वीर, रामेण यत् रणे कृतम् — यत् अन्यैः दुष्करम् आसीत् — तम् उपकारम् अयं वीरः कपिः न विस्मृतवान्।’ तारायाः वचनम् आदौ एव पञ्चभिः निषेधैः आरभ्यते — अकृतज्ञः, शठः, दारुणः, अनृतकथः, जिह्मः इति; लक्ष्मणेन उक्तानि दूषणानि एकैकशः प्रत्याख्यायन्ते। ‘तव वक्त्रात्’ इति पदेन सा सूचयति — अन्येभ्यः सोढुं शक्यम्, मित्रात् तु न; सम्बन्धस्य गौरवम् एव तीक्ष्णताम् आनयति। ‘नैवं लक्ष्मण वक्तव्यः’ इति आरम्भेण एव सा कोपस्य मूलं न, अपितु वाचः रूपम् एव निषेधति; अर्थः पश्चात् परीक्ष्यते। एवं वादविवादस्य आरम्भे एव सा शान्तेः क्षेत्रं निर्मिमीते। लक्ष्मणः तु न प्रतिवदति — तस्य मौनम् एव तारायाः वचनस्य बलं सूचयति।

‘हे परंतप, रामप्रसादात् एव अनेन सुग्रीवेण कीर्तिः शाश्वतं कपिराज्यं रुमा अहं च प्राप्ताः। पूर्वं सुदुःखशयितः सः इदम् उत्तमं सुखं प्राप्य प्राप्तकालं न जानीते, यथा विश्वामित्रः मुनिः। कथयन्ति — हे लक्ष्मण, घृताच्यां संसक्तः धर्मात्मा महामुनिः विश्वामित्रः दश वर्षाणि अहः इति अमन्यत। कालविदां वरः महातेजाः विश्वामित्रः अपि प्राप्तं कालं न जानीते; किं पुनः यः पृथग्जनः? हे लक्ष्मण, देहधर्मं गतस्य परिश्रान्तस्य कामेषु च अवितृप्तस्य अस्य अपराधं रामः क्षन्तुम् इह अर्हति।’ विश्वामित्रदृष्टान्तः अत्र अतीव सूक्ष्मः — यदि तपोनिधिः अपि कालं विस्मरति, तर्हि भोगनिमग्नः वानरराजः कथं न विस्मरेत्; दोषः स्वीक्रियते, किन्तु मानुषस्वभावस्य सार्वत्रिकतया मृदूक्रियते। ‘रामप्रसादात्’ इति पदेन सा उपकारम् अपह्नुत्य न रक्षति, अपितु प्रथमम् एव पूर्णतया स्वीकरोति; स्वीकारः एव क्षमायाचनायाः भूमिका। विश्वामित्रस्य कथा बालकाण्डे उक्ता। ‘दश वर्षाणि अहः इव’ इति अतिशयेन कालभ्रमस्य स्वाभाविकता दर्श्यते। ‘देहधर्मम्’ इति पदेन आहारनिद्रामैथुनादयः शरीरधर्माः लक्ष्यन्ते, ये पशुषु अपि समानाः — अतः तेषु स्खलनं मानुषदौर्बल्यम् एव, न तु दुष्टता।

‘हे तात लक्ष्मण, निश्चयार्थम् अविज्ञाय प्राकृतः इव सहसा रोषवशं गन्तुं त्वं न अर्हसि। हे पुरुषर्षभ, त्वद्विधाः सत्त्वयुक्ताः पुरुषाः अविमृश्य सहसा रोषस्य वश्यतां न यान्ति। हे धर्मज्ञ, समाहिता अहं सुग्रीवार्थं त्वां प्रसादये; रोषात् समुत्पन्नः अयं महान् संरम्भः त्यज्यताम्। रुमां माम् अङ्गदं राज्यं धनधान्यपशून् च रामप्रियार्थं सुग्रीवः त्यजेत् इति मम मतिः। तं राक्षसाधमं हत्वा सुग्रीवः राघवं सीतया सह समानेष्यति, यथा शशाङ्कं रोहिण्या।’ एषा तस्याः युक्तिः द्विविधा — प्रथमं लक्ष्मणस्य स्वभावम् एव स्मारयति, ततः सुग्रीवस्य त्यागसामर्थ्यं वदति; ‘रुमां माम्’ इति स्वात्मानम् अपि त्यागवस्तुषु गणयन्ती सा निःस्वार्थताम् एव प्रमाणीकरोति। ‘निश्चयार्थम् अविज्ञाय’ इति पदेन सा न्यायस्य मूलं स्मारयति — दण्डात् पूर्वं विचारः। ‘प्राकृतः इव’ इति उपमया लक्ष्मणस्य स्वगौरवम् एव प्रमाणीक्रियते; उच्चपदस्थस्य सहसा कोपः न शोभते इति। ‘प्रसादये त्वां धर्मज्ञ’ इति सम्बोधनेन सा तस्य धर्मज्ञतायाम् एव शरणं गच्छति। अङ्गदस्य नाम अत्र वुल्गेटे एव दृश्यते; समीक्षिते तु ‘कपिराज्यम्’ इति पाठः — पुत्रस्य नामग्रहणेन त्यागस्य तीव्रता वर्धते। एवं युक्तिः भावः च मिलित्वा तस्याः वचनं बलवत् करोति।

‘लङ्कायां किल राक्षसानां शतकोटिसहस्राणि, अयुतानि, षट्त्रिंशत्सहस्राणि शतानि च सन्ति। तान् कामरूपिणः दुर्धर्षान् राक्षसान् अहत्वा येन सा मैथिली हृता सः रावणः हन्तुं न शक्यः। हे लक्ष्मण, ते असहायेन रणे हन्तुं न शक्याः, विशेषतः च सुग्रीवेण विना क्रूरकर्मा रावणः।’ सङ्ख्यावर्णनम् अत्र अतिशयोक्तिमात्रं न — सहायस्य आवश्यकतां साधयितुम् एव तत् प्रयुक्तम्; क्रोधात् कार्यसिद्धिः न, सङ्घटनात् एव इति तारायाः नीतिः। ‘किल’ इति पदेन सा स्वयम् एव श्रुतिमात्रं प्रमाणं वदति, न तु प्रत्यक्षम्; वक्तुः प्रामाणिकता अत्र रक्षिता। तिस्रः अपि पङ्क्तयः एकम् एव निष्कर्षं साधयन्ति — सहायः अवश्यम् अपेक्षितः।

‘अभिज्ञः हरीश्वरः वाली एवम् आख्यातवान्; आगमः तु मे न व्यक्तः — तस्य श्रवात् एव अहं ब्रवीमि। तव साहाय्यनिमित्तम् एव हरिपुङ्गवाः प्रेषिताः, युद्धे सुबहून् हरिपुङ्गवान् आनेतुम्। तान् विक्रान्तान् सुमहाबलान् प्रतीक्षमाणः अयं हरीश्वरः राघवस्य अर्थसिद्ध्यर्थम् एव न निर्याति। हे सौमित्रे, सुग्रीवेण पुरा यथा सुसंस्था कृता, तदनुसारम् अद्य एव तैः सर्वैः महाबलैः वानरैः आगन्तव्यम्। ऋक्षाणां कोटिसहस्राणि, गोलाङ्गूलानां शतानि, हे काकुत्स्थ, दीप्ततेजसां कपीनाम् अनेकाः कोट्यः च अद्य त्वाम् उपयास्यन्ति; हे अरिंदम, कोपं जहि। तव कोपात् इदं मुखं निरीक्ष्य, क्षतजसमे नयने च निरीक्षमाणाः हरिवरवनिताः शान्तिं न यान्ति — प्रथमभयस्य स्मरणात् वयं सर्वाः शङ्किताः स्मः।’ अन्तिमः श्लोकः दीर्घवृत्तेन निबद्धः; स्त्रीणां भयेन सर्गः समाप्यते, तेन च लक्ष्मणस्य कोपस्य भीषणता पुनः चित्रिता। ‘आगमस्तु न मे व्यक्तः’ इति वाक्येन तारा स्वज्ञानस्य सीमाम् अपि स्पष्टं वदति — इयं तस्याः सत्यनिष्ठा। द्वाविंशतितमः श्लोकः त्रिभिः अर्धश्लोकैः निबद्धः, येन सङ्ख्यावर्णनं पूर्णं भवति। अन्ते सा युक्तिं त्यक्त्वा भावम् आश्रयते — स्त्रीणां भयम् एव अन्तिमम् अस्त्रम्; यः वीरः स्त्रीभ्यः भयं जनयति सः स्वयम् एव उपरमते इति लोकस्वभावः। ‘पुरा यथा’ इति पदेन प्रतिज्ञायाः पालनम् एव सूच्यते, न तु नवीनः निश्चयः; अतः लक्ष्मणस्य आक्षेपः स्वयम् एव निरस्तः भवति।

తేజస్సుతో మండుతున్నట్లు అలా మాట్లాడుతున్న సౌమిత్రితో చంద్రుని వంటి ముఖం గల తార అన్నది — ‘లక్ష్మణా, ఇలా మాట్లాడకూడదు; ఇతడు కఠినమైన మాటకు అర్హుడు కాడు. వానరులకు ప్రభువైన అతడు, ముఖ్యంగా నీ నోటినుండి, ఇది వినడానికి అర్హుడు కాడు. సుగ్రీవుడు కృతఘ్నుడు కాడు, శఠుడు కాడు, క్రూరుడు కాడు, అబద్ధాలాడేవాడు కాడు, ఈ కపీశ్వరుడు కుటిలుడూ కాడు. వీరుడా, రణంలో రాముడు చేసిన — ఇతరులకు అసాధ్యమైన — ఆ ఉపకారాన్ని ఈ వీరుడైన వానరుడు మరచిపోలేదు.’ తార మాట మొదట్లోనే అయిదు నిషేధాలతో మొదలవుతుంది — కృతఘ్నుడు, శఠుడు, క్రూరుడు, అబద్ధాలాడేవాడు, కుటిలుడు కాడు అని; లక్ష్మణుడు చెప్పిన దూషణలు ఒక్కొక్కటిగా ఖండించబడతాయి. ‘తవ వక్త్రాత్’ (నీ నోటినుండి) అనే పదంతో ఆమె సూచిస్తోంది — ఇతరుల నుండి సహించగలం, మిత్రుని నుండి కాదు; సంబంధపు గౌరవమే తీక్ష్ణతను తెస్తుంది. ‘నైవం లక్ష్మణ వక్తవ్యః’ (లక్ష్మణా, ఇలా మాట్లాడకూడదు) అనే ఆరంభంతోనే ఆమె కోపపు మూలాన్ని కాదు, మాట రూపాన్నే నిషేధిస్తోంది; అర్థం తరువాత పరీక్షించబడుతుంది. ఇలా వాదవివాదం ఆరంభంలోనే ఆమె శాంతికి క్షేత్రాన్ని నిర్మిస్తోంది. లక్ష్మణుడు మాత్రం బదులు చెప్పడు — అతని మౌనమే తార మాట బలాన్ని సూచిస్తుంది.

‘శత్రుతాపనా, రాముని అనుగ్రహం వల్లనే ఈ సుగ్రీవుడు కీర్తినీ శాశ్వతమైన వానరరాజ్యాన్నీ రుమనూ నన్నూ పొందాడు. ముందు ఎంతో దుఃఖంతో పడి ఉన్న అతడు ఈ ఉత్తమమైన సుఖాన్ని పొంది, వచ్చిన కాలాన్ని గుర్తించలేకపోతున్నాడు, విశ్వామిత్ర మునిలాగా. లక్ష్మణా, చెబుతారు — ఘృతాచిపై ఆసక్తుడైన ధర్మాత్ముడూ మహాముని అయిన విశ్వామిత్రుడు పది సంవత్సరాలను ఒక్క పగలుగా భావించాడని. కాలం తెలిసినవారిలో శ్రేష్ఠుడూ మహాతేజస్వీ అయిన విశ్వామిత్రుడు కూడా వచ్చిన కాలాన్ని గుర్తించలేకపోయాడు; ఇక సామాన్యుని మాట ఏమిటి? లక్ష్మణా, దేహధర్మాలకు లోబడినవాడూ, అలసిపోయినవాడూ, కామాలలో ఇంకా తృప్తి పొందనివాడూ అయిన ఇతని అపరాధాన్ని రాముడు ఇక్కడ క్షమించాలి.’ విశ్వామిత్ర దృష్టాంతం ఇక్కడ ఎంతో సూక్ష్మమైనది — తపోనిధియే కాలాన్ని మరచిపోతే, భోగాలలో మునిగిన వానరరాజు ఎలా మరచిపోకుండా ఉంటాడు; దోషం అంగీకరించబడుతుంది, కాని మనుష్యస్వభావపు సార్వత్రికతతో మృదువుగా చేయబడుతుంది. ‘రామప్రసాదాత్’ (రాముని అనుగ్రహం వల్ల) అనే పదంతో ఆమె ఉపకారాన్ని దాచి సుగ్రీవుని రక్షించడం లేదు, మొదటనే పూర్తిగా అంగీకరిస్తోంది; అంగీకారమే క్షమాయాచనకు భూమిక. విశ్వామిత్రుని కథ బాలకాండలో చెప్పబడింది. ‘పది సంవత్సరాలు ఒక్క పగలులా’ అనే అతిశయంతో కాలభ్రమ స్వాభావికమైనదని చూపబడుతుంది. ‘దేహధర్మమ్’ అనే పదంతో ఆహారం, నిద్ర, మైథునం మొదలైన శరీరధర్మాలు సూచించబడతాయి, ఇవి పశువులలో కూడా సమానమే — కాబట్టి వాటిలో జారిపడడం మానుష దౌర్బల్యమే, దుష్టత్వం కాదు.

‘నాయనా లక్ష్మణా, నిశ్చయమైన విషయాన్ని తెలుసుకోకుండా సామాన్యునిలా ఒక్కసారిగా రోషానికి వశుడవు కాకూడదు. పురుషశ్రేష్ఠా, నీ వంటి సత్త్వవంతులైన పురుషులు ఆలోచించకుండా ఒక్కసారిగా రోషానికి లోబడరు. ధర్మజ్ఞుడా, ఏకాగ్రచిత్తనై నేను సుగ్రీవుని కోసం నిన్ను ప్రసన్నం చేసుకుంటున్నాను; రోషం నుండి పుట్టిన ఈ గొప్ప ఆవేశాన్ని విడిచిపెట్టు. రుమనూ నన్నూ అంగదునీ రాజ్యాన్నీ ధనధాన్యాలనూ పశువులనూ కూడా రాముని ప్రియం కోసం సుగ్రీవుడు విడిచిపెడతాడని నా అభిప్రాయం. ఆ రాక్షసాధముని చంపి సుగ్రీవుడు రాఘవుని సీతతో కలుపుతాడు, చంద్రుని రోహిణితో కలిపినట్లు.’ ఇది ఆమె రెండు విధాల యుక్తి — మొదట లక్ష్మణుని స్వభావాన్నే గుర్తుచేస్తుంది, తరువాత సుగ్రీవుని త్యాగసామర్థ్యాన్ని చెబుతుంది; ‘రుమను నన్ను’ అని తనను కూడా త్యాగవస్తువులలో లెక్కిస్తూ ఆమె నిస్వార్థతనే ప్రమాణంగా చేస్తోంది. ‘నిశ్చయార్థమ్ అవిజ్ఞాయ’ (నిశ్చయమైన విషయాన్ని తెలుసుకోకుండా) అనే పదంతో ఆమె న్యాయపు మూలాన్ని గుర్తుచేస్తోంది — దండనకు ముందు విచారణ. ‘ప్రాకృతః ఇవ’ (సామాన్యునిలా) అనే ఉపమానంతో లక్ష్మణుని స్వగౌరవమే ప్రమాణంగా చేయబడుతుంది; ఉన్నత పదవిలో ఉన్నవానికి ఒక్కసారిగా కోపించడం శోభించదని. ‘ప్రసాదయే త్వాం ధర్మజ్ఞ’ (ధర్మజ్ఞుడా, నిన్ను ప్రసన్నం చేసుకుంటున్నాను) అనే సంబోధనతో ఆమె అతని ధర్మజ్ఞతనే శరణు వేడుతోంది. అంగదుని పేరు ఇక్కడ వల్గేట్‌లోనే కనిపిస్తుంది; సమీక్షిత సంస్కరణలో మాత్రం ‘కపిరాజ్యమ్’ (వానరరాజ్యం) అనే పాఠం ఉంది — కొడుకు పేరు ప్రస్తావించడంతో త్యాగపు తీవ్రత పెరుగుతుంది. ఇలా యుక్తీ భావమూ కలిసి ఆమె మాటను బలవత్తరం చేస్తాయి.

‘లంకలో రాక్షసులు నూరు వేల కోట్లు, అయుతాలు (పదివేలు), ముప్పై ఆరు వేలు, వందలు ఉన్నారట. ఇష్టమైన రూపం ధరించగల, ఎదిరించలేని ఆ రాక్షసులను చంపకుండా, ఆ మైథిలిని అపహరించిన రావణుని చంపడం సాధ్యం కాదు. లక్ష్మణా, సహాయం లేనివాడు రణంలో వారిని చంపలేడు, ముఖ్యంగా సుగ్రీవుడు లేకుండా క్రూరకర్ముడైన రావణుని.’ ఇక్కడి సంఖ్యావర్ణన కేవలం అతిశయోక్తి కాదు — సహాయం అవసరమని సాధించడానికే అది ప్రయోగించబడింది; క్రోధంతో కార్యసిద్ధి కాదు, సంఘటనతోనే అనేది తార నీతి. ‘కిల’ (అట) అనే పదంతో ఆమె తానే ఇది విన్నమాట మాత్రమే అని ప్రమాణాన్ని చెబుతోంది, ప్రత్యక్షం కాదు; వక్త ప్రామాణికత ఇక్కడ కాపాడబడింది. మూడు పంక్తులూ ఒకే నిష్కర్షను సాధిస్తాయి — సహాయం తప్పక అవసరం.

‘అన్నీ తెలిసిన వానరేశ్వరుడు వాలి ఇలా చెప్పాడు; ఈ సమాచారం ఎక్కడినుండి వచ్చిందో నాకు స్పష్టంగా తెలియదు — అతని నుండి విన్నదానినే నేను చెబుతున్నాను. నీకు సహాయం చేయడానికే, యుద్ధానికి ఎంతో మంది వానరశ్రేష్ఠులను తీసుకురావడానికి వానరశ్రేష్ఠులు పంపబడ్డారు. పరాక్రమవంతులూ మహాబలులూ అయిన వారి కోసం ఎదురుచూస్తూ ఈ వానరేశ్వరుడు రాఘవుని ప్రయోజనసిద్ధి కోసమే బయలుదేరడం లేదు. సౌమిత్రీ, సుగ్రీవుడు ముందు ఎలా చక్కని ఏర్పాటు చేశాడో, దాని ప్రకారం ఈరోజే మహాబలులైన ఆ వానరులందరూ రావలసి ఉంది. వేల కోట్ల భల్లూకాలూ, వందలకొలది గోలాంగూలాలూ (నల్లముఖపు కోతులూ), కాకుత్స్థా, ప్రకాశించే తేజస్సు గల అనేక కోట్ల వానరులూ ఈరోజు నీ దగ్గరికి వస్తారు; శత్రుదమనా, కోపాన్ని విడిచిపెట్టు. నీ కోపం వల్ల ఈ ముఖాన్నీ, రక్తం వంటి ఎర్రని కళ్ళనూ చూస్తూ వానరశ్రేష్ఠుల స్త్రీలు శాంతి పొందడం లేదు — మొదటి భయాన్ని తలచుకొని మేమందరం శంకతో ఉన్నాం.’ చివరి శ్లోకం దీర్ఘవృత్తంలో రచించబడింది; స్త్రీల భయంతో సర్గ ముగుస్తుంది, దానితో లక్ష్మణుని కోపపు భీషణత మళ్ళీ చిత్రించబడింది. ‘ఆగమస్తు న మే వ్యక్తః’ (ఈ సమాచారం ఎక్కడినుండి వచ్చిందో నాకు స్పష్టంగా తెలియదు) అనే వాక్యంతో తార తన జ్ఞానపు హద్దును కూడా స్పష్టంగా చెబుతోంది — ఇది ఆమె సత్యనిష్ఠ. ఇరవై రెండవ శ్లోకం మూడు అర్ధశ్లోకాలతో రచించబడింది, దానితో సంఖ్యావర్ణన పూర్తవుతుంది. చివరికి ఆమె యుక్తిని వదిలి భావాన్ని ఆశ్రయిస్తుంది — స్త్రీల భయమే చివరి అస్త్రం; స్త్రీలకు భయం కలిగించే వీరుడు తనంతట తానే విరమిస్తాడనేది లోకస్వభావం. ‘పురా యథా’ (ముందు ఎలా) అనే పదంతో ప్రతిజ్ఞాపాలనమే సూచించబడుతుంది, కొత్త నిశ్చయం కాదు; కాబట్టి లక్ష్మణుని ఆక్షేపం తనంతట తానే నిరస్తమవుతుంది.

ஒளியால் கொழுந்துவிட்டெரிவது போல அவ்வாறு பேசிக்கொண்டிருந்த சௌமித்ரியிடம், நட்சத்திரங்களின் தலைவனான சந்திரனைப் போன்ற முகம் கொண்ட தாரை சொன்னாள் — ‘லக்ஷ்மணா, இவ்வாறு பேசக் கூடாது; இவன் கடுஞ்சொல்லுக்கு உரியவன் அல்லன். வானரர்களின் தலைவனான இவன், குறிப்பாக உன் வாயிலிருந்து இதைக் கேட்கத் தகுந்தவன் அல்லன். சுக்ரீவன் நன்றி கெட்டவன் அல்லன், வஞ்சகன் அல்லன், கொடியவன் அல்லன், பொய் பேசுபவன் அல்லன், வானரத் தலைவன் கோணல் புத்திக்காரனும் அல்லன். வீரனே, மற்றவர்களால் செய்ய முடியாததாக இருந்த, ராமன் போரில் செய்த அந்த உதவியை வீரனான இந்த வானரன் மறக்கவில்லை.’ தாரையின் பேச்சு தொடக்கத்திலேயே ஐந்து மறுப்புகளோடு தொடங்குகிறது — நன்றி கெட்டவன், வஞ்சகன், கொடியவன், பொய் பேசுபவன், கோணல் புத்திக்காரன் அல்லன் என்று; லக்ஷ்மணன் சொன்ன குற்றச்சாட்டுகள் ஒவ்வொன்றாக மறுக்கப்படுகின்றன. ‘தவ வக்த்ராத்’ (உன் வாயிலிருந்து) என்ற சொல்லால் அவள் உணர்த்துகிறாள் — மற்றவர்களிடமிருந்து பொறுக்கலாம், நண்பனிடமிருந்து பொறுக்க முடியாது; உறவின் பெருமையே கூர்மையைக் கொண்டு வருகிறது. ‘நைவம் லக்ஷ்மண வக்தவ்ய:’ (லக்ஷ்மணா, இவ்வாறு பேசக் கூடாது) என்ற தொடக்கத்தாலேயே அவள் கோபத்தின் மூலத்தை அல்ல, சொல்லின் வடிவத்தையே தடுக்கிறாள்; பொருள் பின்னர் ஆராயப்படுகிறது. இவ்வாறு வாதத்தின் தொடக்கத்திலேயே அவள் அமைதிக்கான களத்தை அமைக்கிறாள். லக்ஷ்மணனோ மறுமொழி சொல்லவில்லை — அவன் மௌனமே தாரையின் சொற்களின் வலிமையைக் குறிக்கிறது.

‘பகைவரை வாட்டுபவனே, ராமனின் அருளால்தான் இந்தச் சுக்ரீவன் புகழையும், நிலையான வானர அரசையும், ருமையையும், என்னையும் அடைந்தான். முன்பு மிகுந்த துயரத்தோடு கிடந்த அவன், இந்த உயர்ந்த சுகத்தை அடைந்து, விசுவாமித்திர முனிவரைப் போல உரிய காலம் வந்ததை அறியாமல் இருக்கிறான். லக்ஷ்மணா, தர்மாத்மாவான மாமுனிவர் விசுவாமித்திரர் கிருதாசியிடம் பற்றுக்கொண்டு பத்து ஆண்டுகளை ஒரு பகலாகக் கருதினார் என்று சொல்வார்கள். காலம் அறிந்தவர்களில் சிறந்தவரும் பெரும் தேஜஸ் கொண்டவருமான விசுவாமித்திரரே வந்த காலத்தை அறியவில்லை என்றால், சாதாரண ஒருவனைப் பற்றிச் சொல்லவும் வேண்டுமா? லக்ஷ்மணா, உடலின் இயல்புகளுக்கு ஆட்பட்டு, களைத்து, இன்பங்களில் இன்னும் திருப்தியடையாத இவனுடைய குற்றத்தை ராமன் இங்கே மன்னிக்க வேண்டும்.’ விசுவாமித்திரரின் எடுத்துக்காட்டு இங்கே மிக நுட்பமானது — தவச்செல்வரே காலத்தை மறக்கிறார் என்றால், இன்பத்தில் மூழ்கிய வானர அரசன் எப்படி மறக்காமல் இருப்பான்; குற்றம் ஏற்கப்படுகிறது, ஆனால் மனித இயல்பின் பொதுத்தன்மையால் மென்மையாக்கப்படுகிறது. ‘ராமப்ரஸாதாத்’ (ராமனின் அருளால்) என்ற சொல்லால் அவள் உதவியை மறைத்துக் காக்கவில்லை, முதலிலேயே முழுமையாக ஒப்புக்கொள்கிறாள்; ஒப்புக்கொள்வதே மன்னிப்பு வேண்டுவதற்கான அடித்தளம். விசுவாமித்திரரின் கதை பால காண்டத்தில் சொல்லப்பட்டுள்ளது. ‘பத்து ஆண்டுகள் ஒரு பகல் போல’ என்ற மிகைக்கூற்றால் காலம் பற்றிய மயக்கத்தின் இயல்புத்தன்மை காட்டப்படுகிறது. ‘தேஹதர்மம்’ (உடலின் இயல்புகள்) என்ற சொல்லால் உணவு, உறக்கம், புணர்ச்சி முதலான உடல் இயல்புகள் குறிக்கப்படுகின்றன; இவை விலங்குகளுக்கும் பொதுவானவை — ஆகவே அவற்றில் தவறுவது மனிதப் பலவீனமே, தீமை அல்ல.

‘அன்பனே லக்ஷ்மணா, உண்மைப் பொருளை உறுதியாக அறியாமல், சாதாரண மனிதனைப் போல திடீரென்று கோபத்தின் வசப்படுவது உனக்குத் தகாது. ஆண்களில் காளை போன்றவனே, உன்னைப் போன்ற மனவலிமை கொண்டவர்கள் ஆராயாமல் திடீரென்று கோபத்துக்கு அடிபணிவதில்லை. தர்மம் அறிந்தவனே, மனம் ஒருமுகப்பட்ட நான் சுக்ரீவனுக்காக உன்னைச் சமாதானப்படுத்துகிறேன்; கோபத்தால் எழுந்த இந்தப் பெரும் சினம் கைவிடப்படட்டும். ராமனுக்கு இனியது செய்வதற்காக ருமையையும், என்னையும், அங்கதனையும், அரசையும், செல்வத்தையும் தானியத்தையும் கால்நடைகளையும் சுக்ரீவன் துறப்பான் என்பது என் கருத்து. அந்த இழிந்த ராட்சசனைக் கொன்று, சந்திரனை ரோகிணியோடு சேர்ப்பது போல, சுக்ரீவன் ராகவனைச் சீதையோடு சேர்த்து வைப்பான்.’ அவளுடைய வாதம் இருவகையானது — முதலில் லக்ஷ்மணனின் இயல்பையே நினைவூட்டுகிறாள், பிறகு சுக்ரீவனின் துறக்கும் ஆற்றலைச் சொல்கிறாள்; ‘ருமையையும் என்னையும்’ என்று தன்னையும் துறக்கப்படும் பொருள்களில் எண்ணுவதன் மூலம் அவள் தன்னலமின்மையையே நிறுவுகிறாள். ‘உண்மைப் பொருளை உறுதியாக அறியாமல்’ என்ற சொல்லால் அவள் நீதியின் அடிப்படையை நினைவூட்டுகிறாள் — தண்டனைக்கு முன் விசாரணை. ‘சாதாரண மனிதனைப் போல’ என்ற உவமையால் லக்ஷ்மணனின் சொந்தப் பெருமையே சான்றாக்கப்படுகிறது; உயர்நிலையில் இருப்பவனுக்குத் திடீர்க் கோபம் அழகல்ல. ‘ப்ரஸாதயே த்வாம் தர்மஜ்ஞ’ (தர்மம் அறிந்தவனே, உன்னைச் சமாதானப்படுத்துகிறேன்) என்ற விளியால் அவள் அவனுடைய தர்ம அறிவிலேயே அடைக்கலம் புகுகிறாள். அங்கதனின் பெயர் இங்கே வல்கேட் பாடத்தில் மட்டுமே காணப்படுகிறது; திறனாய்வுப் பதிப்பிலோ ‘கபிராஜ்யம்’ (வானர அரசு) என்ற பாடம் உள்ளது — மகனின் பெயரைக் குறிப்பிடுவதால் துறவின் கூர்மை பெருகுகிறது. இவ்வாறு வாதமும் உணர்வும் சேர்ந்து அவளுடைய சொற்களை வலிமையாக்குகின்றன.

‘இலங்கையில் ராட்சசர்கள் நூறு கோடி ஆயிரங்களும், பல்லாயிரங்களும், முப்பத்தாறாயிரங்களும், நூறுகளும் இருக்கிறார்கள் என்று சொல்லப்படுகிறது. விரும்பிய உருவம் எடுக்கும், வெல்ல முடியாத அந்த ராட்சசர்களைக் கொல்லாமல், மைதிலியைக் கவர்ந்து சென்ற அந்த ராவணனைக் கொல்ல இயலாது. லக்ஷ்மணா, துணையின்றிப் போரில் அவர்களைக் கொல்ல இயலாது; குறிப்பாக, சுக்ரீவன் இல்லாமல் கொடுஞ்செயல் புரியும் ராவணனைக் கொல்ல இயலாது.’ இங்கே எண்ணிக்கையின் வர்ணனை வெறும் உயர்வு நவிற்சி அல்ல — துணையின் தேவையை நிறுவுவதற்காகவே அது ஆளப்படுகிறது; கோபத்தால் காரியம் நிறைவேறாது, ஒன்றுதிரட்டுவதாலேயே நிறைவேறும் என்பது தாரையின் நீதி. ‘கில’ (என்று சொல்லப்படுகிறது) என்ற சொல்லால், கேள்விப்பட்டது மட்டுமே தன் சான்று, நேரில் கண்டது அல்ல என்று அவளே சொல்கிறாள்; இங்கே பேசுபவளின் நம்பகத்தன்மை காக்கப்படுகிறது. மூன்று வரிகளுமே ஒரே முடிவை நிறுவுகின்றன — துணை கட்டாயம் தேவை.

‘விஷயம் அறிந்த வானரத் தலைவன் வாலி இவ்வாறு சொல்லியிருந்தான்; இந்தச் செய்தி எங்கிருந்து வந்தது என்பது எனக்குத் தெளிவாகத் தெரியாது — அவன் சொன்னதைக் கேட்டதாலேயே சொல்கிறேன். உனக்கு உதவுவதற்காகவே, போருக்கு மிகப் பல வானர வீரர்களைக் கொண்டு வருவதற்காக, வானரர்களில் சிறந்தவர்கள் அனுப்பப்பட்டிருக்கிறார்கள். பராக்கிரமம் மிக்க, பெருவலிமை கொண்ட அவர்களை எதிர்பார்த்துக்கொண்டிருப்பதால்தான், ராகவனின் காரியத்தை நிறைவேற்றுவதற்காக, இந்த வானரத் தலைவன் இன்னும் புறப்படவில்லை. சௌமித்ரியே, சுக்ரீவன் முன்பே எவ்வாறு நன்கு ஏற்பாடு செய்திருந்தானோ அதன்படி, பெருவலிமை கொண்ட அந்த வானரர்கள் அனைவரும் இன்றே வந்து சேர வேண்டும். ஆயிரம் கோடிக் கரடிகளும், நூற்றுக்கணக்கான கோலாங்கூலங்களும் (பசுவின் வால் போன்ற வால் கொண்ட குரங்குகள்), காகுத்ஸ்தா, ஒளிவீசும் தேஜஸ் கொண்ட பல கோடி வானரர்களும் இன்று உன்னிடம் வந்து சேர்வார்கள்; பகைவரை அடக்குபவனே, கோபத்தைக் கைவிடு. கோபத்தால் சிவந்த உன் இந்த முகத்தையும், இரத்தம் போன்ற உன் கண்களையும் பார்த்து, வானரர் தலைவனின் மனைவியர் அமைதி அடையவில்லை — முதலில் நேர்ந்த அச்சத்தை நினைவுகூர்வதால் நாங்கள் அனைவரும் அஞ்சிக்கொண்டிருக்கிறோம்.’ கடைசிச் சுலோகம் நீண்ட விருத்தத்தில் அமைந்துள்ளது; பெண்களின் அச்சத்தோடு சர்க்கம் நிறைவடைகிறது; அதனால் லக்ஷ்மணனின் கோபத்தின் பயங்கரம் மீண்டும் சித்தரிக்கப்படுகிறது. ‘ஆகமஸ்து ந மே வ்யக்த:’ (இந்தச் செய்தி எங்கிருந்து வந்தது என்பது எனக்குத் தெளிவாகத் தெரியாது) என்ற வாக்கியத்தால் தாரை தன் அறிவின் எல்லையையும் தெளிவாகச் சொல்கிறாள் — இது அவளுடைய உண்மை நிலைப்பாடு. இருபத்திரண்டாம் சுலோகம் மூன்று அரைச் சுலோகங்களில் அமைந்துள்ளது; அதனால் எண்ணிக்கையின் வர்ணனை நிறைவடைகிறது. இறுதியில் அவள் வாதத்தைக் கைவிட்டு உணர்வைச் சார்கிறாள் — பெண்களின் அச்சமே இறுதி ஆயுதம்; பெண்களுக்கு அச்சம் உண்டாக்கும் வீரன் தானாகவே அடங்கிவிடுவான் என்பது உலக இயல்பு. ‘புரா யதா’ (முன்பே எவ்வாறு) என்ற சொல்லால் இது வாக்குறுதியைக் காப்பதே என்று உணர்த்தப்படுகிறது, புதிய முடிவு அல்ல; ஆகவே லக்ஷ்மணனின் குற்றச்சாட்டு தானாகவே மறுக்கப்படுகிறது.

ತೇಜಸ್ಸಿನಿಂದ ಉರಿಯುತ್ತಿರುವಂತೆ ಹಾಗೆ ಮಾತನಾಡುತ್ತಿದ್ದ ಸೌಮಿತ್ರಿಗೆ ಚಂದ್ರನಂತಹ ಮುಖವುಳ್ಳ ತಾರೆ ಹೇಳಿದಳು — ‘ಲಕ್ಷ್ಮಣಾ, ಹೀಗೆ ಹೇಳಬಾರದು; ಇವನು ಕಠೋರವಾದ ಮಾತಿಗೆ ಅರ್ಹನಲ್ಲ. ವಾನರರ ಒಡೆಯನಾದ ಇವನು, ಅದರಲ್ಲೂ ನಿನ್ನ ಬಾಯಿಂದ ಇದನ್ನು ಕೇಳಲು ಅರ್ಹನಲ್ಲ. ಕಪೀಶ್ವರನಾದ ಸುಗ್ರೀವನು ಕೃತಘ್ನನಲ್ಲ, ಶಠನಲ್ಲ, ಕ್ರೂರನಲ್ಲ, ಸುಳ್ಳು ಹೇಳುವವನಲ್ಲ, ಕುಟಿಲನೂ ಅಲ್ಲ. ವೀರನೇ, ರಾಮನು ರಣದಲ್ಲಿ ಮಾಡಿದ — ಇತರರಿಗೆ ಮಾಡಲು ದುಷ್ಕರವಾಗಿದ್ದ — ಆ ಉಪಕಾರವನ್ನು ಈ ವೀರ ಕಪಿ ಮರೆತಿಲ್ಲ.’ ತಾರೆಯ ಮಾತು ಮೊದಲಲ್ಲೇ ಐದು ನಿಷೇಧಗಳಿಂದ ಆರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ — ಕೃತಘ್ನ, ಶಠ, ಕ್ರೂರ, ಸುಳ್ಳುಗಾರ, ಕುಟಿಲ; ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಹೇಳಿದ ದೂಷಣೆಗಳನ್ನು ಒಂದೊಂದಾಗಿ ಖಂಡಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ‘ತವ ವಕ್ತ್ರಾತ್’ (ನಿನ್ನ ಬಾಯಿಂದ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅವಳು ಸೂಚಿಸುತ್ತಾಳೆ — ಇತರರಿಂದ ಸಹಿಸಬಹುದು, ಮಿತ್ರನಿಂದಾದರೋ ಸಹಿಸಲಾಗದು; ಸಂಬಂಧದ ಗೌರವವೇ ಮಾತಿಗೆ ತೀಕ್ಷ್ಣತೆಯನ್ನು ತರುತ್ತದೆ. ‘ನೈವಂ ಲಕ್ಷ್ಮಣ ವಕ್ತವ್ಯಃ’ (ಲಕ್ಷ್ಮಣಾ, ಇವನ ಬಗ್ಗೆ ಹೀಗೆ ಹೇಳಬಾರದು) ಎಂಬ ಆರಂಭದಿಂದಲೇ ಅವಳು ಕೋಪದ ಮೂಲವನ್ನಲ್ಲ, ಮಾತಿನ ರೂಪವನ್ನೇ ನಿಷೇಧಿಸುತ್ತಾಳೆ; ಅರ್ಥವನ್ನು ಆಮೇಲೆ ಪರೀಕ್ಷಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಹೀಗೆ ವಾದವಿವಾದದ ಆರಂಭದಲ್ಲೇ ಅವಳು ಶಾಂತಿಗೆ ನೆಲೆಯನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸುತ್ತಾಳೆ. ಲಕ್ಷ್ಮಣನಾದರೋ ಪ್ರತ್ಯುತ್ತರ ಕೊಡುವುದಿಲ್ಲ — ಅವನ ಮೌನವೇ ತಾರೆಯ ಮಾತಿನ ಬಲವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ.

‘ಶತ್ರುತಾಪನನೇ, ರಾಮನ ಪ್ರಸಾದದಿಂದಲೇ ಈ ಸುಗ್ರೀವನು ಕೀರ್ತಿಯನ್ನೂ ಶಾಶ್ವತವಾದ ಕಪಿರಾಜ್ಯವನ್ನೂ ರುಮೆಯನ್ನೂ ನನ್ನನ್ನೂ ಪಡೆದಿದ್ದಾನೆ. ಹಿಂದೆ ಬಹಳ ದುಃಖದಲ್ಲಿ ಮಲಗಿದ್ದ ಅವನು ಈ ಉತ್ತಮ ಸುಖವನ್ನು ಪಡೆದು, ಬಂದಿರುವ ಸಮಯವನ್ನು ಅರಿಯದಾದನು — ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರ ಮುನಿಯಂತೆ. ಲಕ್ಷ್ಮಣಾ, ಹೇಳುತ್ತಾರೆ — ಘೃತಾಚಿಯಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತನಾದ ಧರ್ಮಾತ್ಮನಾದ ಮಹಾಮುನಿ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನು ಹತ್ತು ವರ್ಷಗಳನ್ನು ಒಂದು ದಿನವೆಂದು ಭಾವಿಸಿದನು. ಕಾಲವನ್ನು ಬಲ್ಲವರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ, ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿಯಾದ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನೇ ಬಂದ ಕಾಲವನ್ನು ಅರಿಯಲಿಲ್ಲ ಎಂದಮೇಲೆ, ಸಾಮಾನ್ಯ ಜನನ ಮಾತೇನು? ಲಕ್ಷ್ಮಣಾ, ದೇಹಧರ್ಮಕ್ಕೆ ಒಳಗಾದ, ಬಳಲಿದ, ಕಾಮಗಳಲ್ಲಿ ಇನ್ನೂ ತೃಪ್ತನಾಗದ ಇವನ ಅಪರಾಧವನ್ನು ರಾಮನು ಇಲ್ಲಿ ಕ್ಷಮಿಸಬೇಕು.’ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನ ದೃಷ್ಟಾಂತ ಇಲ್ಲಿ ಅತಿ ಸೂಕ್ಷ್ಮವಾದುದು — ತಪೋನಿಧಿಯೇ ಕಾಲವನ್ನು ಮರೆಯುವುದಾದರೆ, ಭೋಗದಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿದ ವಾನರರಾಜನು ಹೇಗೆ ಮರೆಯದಿರುತ್ತಾನೆ; ದೋಷವನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳಲಾಗುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ಮನುಷ್ಯಸ್ವಭಾವದ ಸಾರ್ವತ್ರಿಕತೆಯಿಂದ ಅದನ್ನು ಮೃದುಗೊಳಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ‘ರಾಮಪ್ರಸಾದಾತ್’ (ರಾಮನ ಪ್ರಸಾದದಿಂದ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅವಳು ಉಪಕಾರವನ್ನು ಅಲ್ಲಗಳೆದು ಪತಿಯನ್ನು ರಕ್ಷಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಮೊದಲಲ್ಲೇ ಅದನ್ನು ಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾಳೆ; ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುವಿಕೆಯೇ ಕ್ಷಮಾಯಾಚನೆಯ ಭೂಮಿಕೆ. ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನ ಕಥೆ ಬಾಲಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ. ‘ಹತ್ತು ವರ್ಷಗಳು ಒಂದು ದಿನದಂತೆ’ ಎಂಬ ಅತಿಶಯದಿಂದ ಕಾಲಭ್ರಮೆಯ ಸ್ವಾಭಾವಿಕತೆಯನ್ನು ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ. ‘ದೇಹಧರ್ಮಮ್’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಆಹಾರ, ನಿದ್ರೆ, ಮೈಥುನ ಮೊದಲಾದ ಶರೀರಧರ್ಮಗಳು ಸೂಚಿತವಾಗಿವೆ, ಅವು ಪಶುಗಳಲ್ಲೂ ಸಮಾನ — ಆದ್ದರಿಂದ ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಜಾರುವುದು ಮನುಷ್ಯದೌರ್ಬಲ್ಯವೇ ಹೊರತು ದುಷ್ಟತನವಲ್ಲ.

‘ಅಪ್ಪಾ ಲಕ್ಷ್ಮಣಾ, ನಿಶ್ಚಿತವಾದ ವಿಷಯವನ್ನು ತಿಳಿಯದೆ ಸಾಮಾನ್ಯ ಮನುಷ್ಯನಂತೆ ಒಮ್ಮೆಲೇ ರೋಷಕ್ಕೆ ವಶನಾಗುವುದು ನಿನಗೆ ತಕ್ಕದ್ದಲ್ಲ. ಪುರುಷಶ್ರೇಷ್ಠನೇ, ನಿನ್ನಂತಹ ಸತ್ತ್ವಶಾಲಿ ಪುರುಷರು ವಿಚಾರಿಸದೆ ಒಮ್ಮೆಲೇ ರೋಷಕ್ಕೆ ಅಧೀನರಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಧರ್ಮಜ್ಞನೇ, ಏಕಾಗ್ರಚಿತ್ತಳಾಗಿ ನಾನು ಸುಗ್ರೀವನಿಗಾಗಿ ನಿನ್ನನ್ನು ಪ್ರಸನ್ನಗೊಳಿಸುತ್ತಿದ್ದೇನೆ; ರೋಷದಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದ ಈ ಮಹಾ ಆವೇಶವನ್ನು ಬಿಡು. ರುಮೆಯನ್ನೂ ನನ್ನನ್ನೂ ಅಂಗದನನ್ನೂ ರಾಜ್ಯವನ್ನೂ ಧನ-ಧಾನ್ಯ-ಪಶುಗಳನ್ನೂ ರಾಮನ ಪ್ರೀತಿಗಾಗಿ ಸುಗ್ರೀವನು ತ್ಯಜಿಸಬಲ್ಲನು ಎಂಬುದು ನನ್ನ ಮತಿ. ಆ ರಾಕ್ಷಸಾಧಮನನ್ನು ಕೊಂದು ಸುಗ್ರೀವನು ರಾಘವನನ್ನು ಸೀತೆಯೊಡನೆ ಸೇರಿಸುವನು — ರೋಹಿಣಿಯೊಡನೆ ಚಂದ್ರನನ್ನು ಸೇರಿಸುವಂತೆ.’ ಅವಳ ಈ ಯುಕ್ತಿ ಎರಡು ಬಗೆಯದು — ಮೊದಲು ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಸ್ವಭಾವವನ್ನೇ ನೆನಪಿಸುತ್ತಾಳೆ, ಆಮೇಲೆ ಸುಗ್ರೀವನ ತ್ಯಾಗಸಾಮರ್ಥ್ಯವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾಳೆ; ‘ರುಮಾಂ ಮಾಮ್’ (ರುಮೆಯನ್ನೂ ನನ್ನನ್ನೂ) ಎಂದು ತನ್ನನ್ನೂ ತ್ಯಾಗವಸ್ತುಗಳಲ್ಲಿ ಎಣಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾ ಅವಳು ತನ್ನ ನಿಃಸ್ವಾರ್ಥತೆಯನ್ನೇ ಪ್ರಮಾಣೀಕರಿಸುತ್ತಾಳೆ. ‘ನಿಶ್ಚಯಾರ್ಥಮ್ ಅವಿಜ್ಞಾಯ’ (ನಿಶ್ಚಿತ ವಿಷಯವನ್ನು ತಿಳಿಯದೆ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅವಳು ನ್ಯಾಯದ ಮೂಲವನ್ನು ನೆನಪಿಸುತ್ತಾಳೆ — ದಂಡನೆಗೆ ಮೊದಲು ವಿಚಾರಣೆ. ‘ಪ್ರಾಕೃತಃ ಇವ’ (ಸಾಮಾನ್ಯ ಮನುಷ್ಯನಂತೆ) ಎಂಬ ಉಪಮೆಯಿಂದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಸ್ವಗೌರವವನ್ನೇ ಪ್ರಮಾಣವಾಗಿಸಲಾಗಿದೆ; ಉನ್ನತ ಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿರುವವನಿಗೆ ಒಮ್ಮೆಲೇ ಕೋಪಿಸಿಕೊಳ್ಳುವುದು ಶೋಭಿಸುವುದಿಲ್ಲ ಎಂದು. ‘ಪ್ರಸಾದಯೇ ತ್ವಾಂ ಧರ್ಮಜ್ಞ’ (ಧರ್ಮಜ್ಞನೇ, ನಿನ್ನನ್ನು ಪ್ರಸನ್ನಗೊಳಿಸುತ್ತೇನೆ) ಎಂಬ ಸಂಬೋಧನೆಯಿಂದ ಅವಳು ಅವನ ಧರ್ಮಜ್ಞತೆಗೇ ಶರಣು ಹೋಗುತ್ತಾಳೆ. ಅಂಗದನ ಹೆಸರು ಇಲ್ಲಿ ವಲ್ಗೇಟ್‌ನಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಕಾಣುತ್ತದೆ; ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ‘ಕಪಿರಾಜ್ಯಮ್’ ಎಂಬ ಪಾಠವಿದೆ — ಮಗನ ಹೆಸರನ್ನು ಹೇಳುವುದರಿಂದ ತ್ಯಾಗದ ತೀವ್ರತೆ ಹೆಚ್ಚುತ್ತದೆ. ಹೀಗೆ ಯುಕ್ತಿ ಮತ್ತು ಭಾವ ಸೇರಿ ಅವಳ ಮಾತನ್ನು ಬಲಪಡಿಸುತ್ತವೆ.

‘ಲಂಕೆಯಲ್ಲಿ ರಾಕ್ಷಸರು ನೂರು ಕೋಟಿ ಸಾವಿರಗಳು, ಅಯುತಗಳು (ಹತ್ತು ಸಾವಿರಗಳು), ಮೂವತ್ತಾರು ಸಾವಿರಗಳು ಮತ್ತು ನೂರಾರು ಇದ್ದಾರೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಇಚ್ಛೆಯಂತೆ ರೂಪ ಧರಿಸಬಲ್ಲ, ದುರ್ಧರ್ಷರಾದ ಆ ರಾಕ್ಷಸರನ್ನು ಕೊಲ್ಲದೆ, ಮೈಥಿಲಿಯನ್ನು ಅಪಹರಿಸಿದ ಆ ರಾವಣನನ್ನು ಕೊಲ್ಲಲು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ. ಲಕ್ಷ್ಮಣಾ, ಸಹಾಯವಿಲ್ಲದೆ ಅವರನ್ನು ರಣದಲ್ಲಿ ಕೊಲ್ಲಲಾಗದು, ಅದರಲ್ಲೂ ಸುಗ್ರೀವನಿಲ್ಲದೆ ಕ್ರೂರಕರ್ಮಿಯಾದ ರಾವಣನನ್ನು ಕೊಲ್ಲಲಾಗದು.’ ಇಲ್ಲಿಯ ಸಂಖ್ಯಾವರ್ಣನೆ ಕೇವಲ ಅತಿಶಯೋಕ್ತಿಯಲ್ಲ — ಸಹಾಯದ ಅಗತ್ಯವನ್ನು ಸಾಧಿಸುವುದಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಅದನ್ನು ಪ್ರಯೋಗಿಸಲಾಗಿದೆ; ಕ್ರೋಧದಿಂದ ಕಾರ್ಯಸಿದ್ಧಿಯಿಲ್ಲ, ಸಂಘಟನೆಯಿಂದಲೇ ಎಂಬುದು ತಾರೆಯ ನೀತಿ. ‘ಕಿಲ’ (ಹೇಳುತ್ತಾರೆ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅವಳು ತಾನೇ ಇದು ಕೇಳಿದ ಮಾತು ಮಾತ್ರ, ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷವಲ್ಲ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾಳೆ; ಇಲ್ಲಿ ಮಾತನಾಡುವವಳ ಪ್ರಾಮಾಣಿಕತೆ ರಕ್ಷಿತವಾಗಿದೆ. ಮೂರೂ ಸಾಲುಗಳು ಒಂದೇ ನಿರ್ಣಯವನ್ನು ಸಾಧಿಸುತ್ತವೆ — ಸಹಾಯ ಅವಶ್ಯವಾಗಿ ಬೇಕು.

‘ಬಲ್ಲವನಾದ ವಾನರೇಶ್ವರ ವಾಲಿ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದ್ದನು; ಇದರ ಮೂಲ ನನಗೆ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ತಿಳಿದಿಲ್ಲ — ಅವನಿಂದ ಕೇಳಿದ್ದರಿಂದಲೇ ನಾನು ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದೇನೆ. ನಿನಗೆ ಸಹಾಯ ಮಾಡುವುದಕ್ಕಾಗಿಯೇ, ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಬಹುಸಂಖ್ಯೆಯ ವಾನರಶ್ರೇಷ್ಠರನ್ನು ಕರೆತರುವುದಕ್ಕಾಗಿ, ವಾನರಪ್ರಮುಖರನ್ನು ಕಳುಹಿಸಲಾಗಿದೆ. ಪರಾಕ್ರಮಿಗಳೂ ಮಹಾಬಲಶಾಲಿಗಳೂ ಆದ ಅವರನ್ನು ಎದುರುನೋಡುತ್ತಾ ಈ ವಾನರೇಶ್ವರನು ರಾಘವನ ಕಾರ್ಯಸಿದ್ಧಿಗಾಗಿಯೇ ಇನ್ನೂ ಹೊರಡದೆ ಇದ್ದಾನೆ. ಸೌಮಿತ್ರಿಯೇ, ಸುಗ್ರೀವನು ಹಿಂದೆ ಮಾಡಿದ ಸುವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ಪ್ರಕಾರ ಮಹಾಬಲಶಾಲಿಗಳಾದ ಆ ಎಲ್ಲ ವಾನರರೂ ಇಂದೇ ಬರಬೇಕಾಗಿದೆ. ಕಾಕುತ್ಸ್ಥನೇ, ಸಾವಿರ ಕೋಟಿ ಕರಡಿಗಳೂ, ನೂರಾರು ಗೋಲಾಂಗೂಲಗಳೂ, ಉಜ್ವಲ ತೇಜಸ್ಸಿನ ಅನೇಕ ಕೋಟಿ ಕಪಿಗಳೂ ಇಂದು ನಿನ್ನ ಬಳಿಗೆ ಬರುವರು; ಶತ್ರುದಮನನೇ, ಕೋಪವನ್ನು ಬಿಡು. ನಿನ್ನ ಕೋಪದಿಂದ ಕೂಡಿದ ಈ ಮುಖವನ್ನೂ ರಕ್ತದಂತೆ ಕೆಂಪಾದ ಕಣ್ಣುಗಳನ್ನೂ ನೋಡುತ್ತಾ ವಾನರಶ್ರೇಷ್ಠರ ಪತ್ನಿಯರಿಗೆ ಶಾಂತಿ ದೊರಕುತ್ತಿಲ್ಲ — ಮೊದಲಿನ ಭಯದ ನೆನಪಿನಿಂದ ನಾವೆಲ್ಲರೂ ಆತಂಕಗೊಂಡಿದ್ದೇವೆ.’ ಕೊನೆಯ ಶ್ಲೋಕವು ದೀರ್ಘ ವೃತ್ತದಲ್ಲಿ ರಚಿತವಾಗಿದೆ; ಸ್ತ್ರೀಯರ ಭಯದೊಂದಿಗೆ ಸರ್ಗ ಮುಗಿಯುತ್ತದೆ, ಅದರಿಂದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಕೋಪದ ಭೀಷಣತೆ ಮತ್ತೆ ಚಿತ್ರಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ‘ಆಗಮಸ್ತು ನ ಮೇ ವ್ಯಕ್ತಃ’ (ಇದರ ಮೂಲ ನನಗೆ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿಲ್ಲ) ಎಂಬ ವಾಕ್ಯದಿಂದ ತಾರೆ ತನ್ನ ಜ್ಞಾನದ ಮಿತಿಯನ್ನೂ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಹೇಳುತ್ತಾಳೆ — ಇದು ಅವಳ ಸತ್ಯನಿಷ್ಠೆ. ಇಪ್ಪತ್ತೆರಡನೆಯ ಶ್ಲೋಕವು ಮೂರು ಅರ್ಧಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ರಚಿತವಾಗಿದೆ, ಅದರಿಂದ ಸಂಖ್ಯಾವರ್ಣನೆ ಪೂರ್ಣವಾಗುತ್ತದೆ. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಅವಳು ಯುಕ್ತಿಯನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಭಾವವನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸುತ್ತಾಳೆ — ಸ್ತ್ರೀಯರ ಭಯವೇ ಕೊನೆಯ ಅಸ್ತ್ರ; ಸ್ತ್ರೀಯರಲ್ಲಿ ಭಯವನ್ನು ಹುಟ್ಟಿಸುವ ವೀರನು ತಾನಾಗಿಯೇ ಹಿಂದೆ ಸರಿಯುತ್ತಾನೆ ಎಂಬುದು ಲೋಕಸ್ವಭಾವ. ‘ಪುರಾ ಯಥಾ’ (ಹಿಂದೆ ಮಾಡಿದಂತೆ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಇದು ಹೊಸ ನಿರ್ಧಾರವಲ್ಲ, ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಯ ಪಾಲನೆಯೇ ಎಂದು ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಆಕ್ಷೇಪ ತಾನಾಗಿಯೇ ನಿರಸ್ತವಾಗುತ್ತದೆ.

തേജസ്സുകൊണ്ടു ജ്വലിക്കുന്നതുപോലെ അങ്ങനെ സംസാരിക്കുന്ന സൗമിത്രിയോട്, നക്ഷത്രാധിപനായ ചന്ദ്രനെപ്പോലെ മുഖമുള്ള താര പറഞ്ഞു — ‘ലക്ഷ്മണാ, ഇങ്ങനെ പറയരുത്; ഇവൻ പരുഷവാക്കിന് അർഹനല്ല. വാനരന്മാരുടെ ഈശ്വരനായ അവൻ, വിശേഷിച്ചും അങ്ങയുടെ വായിൽനിന്ന്, ഇതു കേൾക്കാൻ അർഹനല്ല. സുഗ്രീവൻ നന്ദികെട്ടവനല്ല, ശഠനല്ല, ക്രൂരനല്ല, അസത്യം പറയുന്നവനല്ല, വക്രബുദ്ധിയുമല്ല ഈ കപീശ്വരൻ. വീരാ, മറ്റുള്ളവർക്കു ദുഷ്കരമായിരുന്നതും രാമൻ യുദ്ധത്തിൽ ചെയ്തതുമായ ആ ഉപകാരം ഈ വീരനായ കപി മറന്നിട്ടില്ല.’ താരയുടെ വാക്ക് ആദ്യംതന്നെ അഞ്ചു നിഷേധങ്ങളോടെ ആരംഭിക്കുന്നു — നന്ദികെട്ടവൻ, ശഠൻ, ക്രൂരൻ, അസത്യവാദി, വക്രബുദ്ധി എന്നിങ്ങനെ; ലക്ഷ്മണൻ പറഞ്ഞ ദൂഷണങ്ങൾ ഓരോന്നായി നിരാകരിക്കപ്പെടുന്നു. ‘തവ വക്ത്രാത്’ (അങ്ങയുടെ വായിൽനിന്ന്) എന്ന പദത്താൽ അവൾ സൂചിപ്പിക്കുന്നു — മറ്റുള്ളവരിൽനിന്നു സഹിക്കാം, മിത്രത്തിൽനിന്നോ കഴിയില്ല; ബന്ധത്തിന്റെ ഗൗരവംതന്നെയാണ് മൂർച്ച കൂട്ടുന്നത്. ‘നൈവം ലക്ഷ്മണ വക്തവ്യഃ’ (ലക്ഷ്മണാ, ഇങ്ങനെ പറയരുത്) എന്ന ആരംഭത്തോടെതന്നെ അവൾ കോപത്തിന്റെ മൂലത്തെയല്ല, വാക്കിന്റെ രൂപത്തെയാണ് വിലക്കുന്നത്; അർഥം പിന്നീടു പരിശോധിക്കപ്പെടുന്നു. അങ്ങനെ വാദപ്രതിവാദത്തിന്റെ തുടക്കത്തിൽത്തന്നെ അവൾ ശാന്തിക്കുള്ള നിലം ഒരുക്കുന്നു. ലക്ഷ്മണനാകട്ടെ മറുപടി പറയുന്നില്ല — അവന്റെ മൗനംതന്നെ താരയുടെ വാക്കിന്റെ ബലം സൂചിപ്പിക്കുന്നു.

‘ശത്രുക്കളെ തപിപ്പിക്കുന്നവനേ, രാമന്റെ പ്രസാദത്താൽതന്നെയാണ് ഈ സുഗ്രീവൻ കീർത്തിയും ശാശ്വതമായ കപിരാജ്യവും രുമയെയും എന്നെയും നേടിയത്. മുമ്പ് അതിദുഃഖത്തിൽ കഴിഞ്ഞിരുന്ന അവൻ ഈ ഉത്തമസുഖം ലഭിച്ചപ്പോൾ, വിശ്വാമിത്രമുനിയെപ്പോലെ, സമയമായത് അറിയുന്നില്ല. ലക്ഷ്മണാ, ഘൃതാചി എന്ന അപ്സരസ്സിൽ ആസക്തനായ ധർമാത്മാവായ മഹാമുനി വിശ്വാമിത്രൻ പത്തു വർഷത്തെ ഒരു ദിവസമായി കരുതി എന്നു പറയപ്പെടുന്നു. കാലമറിയുന്നവരിൽ ശ്രേഷ്ഠനും മഹാതേജസ്വിയുമായ വിശ്വാമിത്രൻപോലും വന്നെത്തിയ കാലം അറിഞ്ഞില്ല; പിന്നെ സാധാരണക്കാരന്റെ കാര്യം പറയാനുണ്ടോ? ലക്ഷ്മണാ, ദേഹധർമത്തിനു വശപ്പെട്ട, ഏറെ ക്ലേശിച്ച, കാമങ്ങളിൽ ഇനിയും തൃപ്തനാകാത്ത ഇവന്റെ അപരാധം രാമൻ ഇവിടെ ക്ഷമിക്കണം.’ വിശ്വാമിത്രദൃഷ്ടാന്തം ഇവിടെ അതിസൂക്ഷ്മമാണ് — തപോനിധിപോലും കാലം മറക്കുന്നുവെങ്കിൽ, ഭോഗത്തിൽ മുഴുകിയ വാനരരാജാവ് എങ്ങനെ മറക്കാതിരിക്കും; ദോഷം അംഗീകരിക്കപ്പെടുന്നു, എന്നാൽ മനുഷ്യസ്വഭാവത്തിന്റെ സാർവത്രികതയാൽ മൃദുവാക്കപ്പെടുന്നു. ‘രാമപ്രസാദാത്’ (രാമന്റെ പ്രസാദത്താൽ) എന്ന പദത്താൽ അവൾ ഉപകാരം നിഷേധിച്ചുകൊണ്ടല്ല രക്ഷിക്കുന്നത്, ആദ്യംതന്നെ അതു പൂർണമായി അംഗീകരിക്കുന്നു; അംഗീകാരംതന്നെയാണ് ക്ഷമായാചനയുടെ ഭൂമിക. വിശ്വാമിത്രന്റെ കഥ ബാലകാണ്ഡത്തിൽ പറഞ്ഞിട്ടുണ്ട്. ‘പത്തു വർഷം ഒരു ദിവസംപോലെ’ എന്ന അതിശയത്താൽ കാലഭ്രമത്തിന്റെ സ്വാഭാവികത കാണിക്കപ്പെടുന്നു. ‘ദേഹധർമം’ എന്ന പദത്താൽ ആഹാരം, നിദ്ര, മൈഥുനം മുതലായ ശരീരധർമങ്ങൾ ഉദ്ദേശിക്കപ്പെടുന്നു; അവ മൃഗങ്ങളിലും തുല്യമാണ് — അതിനാൽ അവയിലുള്ള സ്ഖലനം മനുഷ്യദൗർബല്യംതന്നെ, ദുഷ്ടതയല്ല.

‘കുഞ്ഞേ ലക്ഷ്മണാ, കാര്യത്തിന്റെ നിശ്ചയം അറിയാതെ, ഒരു സാധാരണക്കാരനെപ്പോലെ പെട്ടെന്നു രോഷത്തിനു വശപ്പെടുന്നത് അങ്ങേക്കു ചേർന്നതല്ല. പുരുഷശ്രേഷ്ഠാ, അങ്ങയെപ്പോലെ സത്ത്വമുള്ള പുരുഷന്മാർ ആലോചിക്കാതെ പെട്ടെന്നു രോഷത്തിനു വഴങ്ങുന്നില്ല. ധർമജ്ഞാ, ഏകാഗ്രചിത്തയായി സുഗ്രീവനുവേണ്ടി ഞാൻ അങ്ങയെ പ്രസാദിപ്പിക്കുന്നു; രോഷത്തിൽനിന്നുണ്ടായ ഈ വലിയ ആവേശം ഉപേക്ഷിക്കപ്പെടട്ടെ. രുമയെയും എന്നെയും അംഗദനെയും രാജ്യത്തെയും ധനധാന്യങ്ങളെയും പശുക്കളെയും രാമന്റെ പ്രിയത്തിനുവേണ്ടി സുഗ്രീവൻ ഉപേക്ഷിക്കും എന്നാണ് എന്റെ വിശ്വാസം. ആ രാക്ഷസാധമനെ കൊന്ന്, രോഹിണിയോടു ചന്ദ്രനെ എന്നപോലെ, സുഗ്രീവൻ രാഘവനെ സീതയോടു ചേർക്കും.’ അവളുടെ ഈ യുക്തി രണ്ടുവിധമാണ് — ആദ്യം ലക്ഷ്മണന്റെ സ്വഭാവംതന്നെ ഓർമിപ്പിക്കുന്നു, പിന്നെ സുഗ്രീവന്റെ ത്യാഗസാമർഥ്യം പറയുന്നു; ‘രുമയെയും എന്നെയും’ എന്നു തന്നെത്തന്നെയും ത്യാഗവസ്തുക്കളിൽ എണ്ണിക്കൊണ്ട് അവൾ നിഃസ്വാർഥതയെത്തന്നെ പ്രമാണമാക്കുന്നു. ‘നിശ്ചയാർഥമവിജ്ഞായ’ (കാര്യത്തിന്റെ നിശ്ചയം അറിയാതെ) എന്ന പദത്താൽ അവൾ ന്യായത്തിന്റെ മൂലം ഓർമിപ്പിക്കുന്നു — ദണ്ഡനത്തിനു മുമ്പ് വിചാരണ. ‘പ്രാകൃതനെപ്പോലെ’ (സാധാരണക്കാരനെപ്പോലെ) എന്ന ഉപമയാൽ ലക്ഷ്മണന്റെ സ്വന്തം ഗൗരവംതന്നെ പ്രമാണമാക്കപ്പെടുന്നു; ഉന്നതസ്ഥാനത്തുള്ളവനു പെട്ടെന്നുള്ള കോപം ചേരുന്നില്ല. ‘പ്രസാദയേ ത്വാം ധർമജ്ഞ’ (ധർമജ്ഞാ, ഞാൻ അങ്ങയെ പ്രസാദിപ്പിക്കുന്നു) എന്ന സംബോധനയാൽ അവൾ അവന്റെ ധർമജ്ഞതയിൽത്തന്നെ ശരണം തേടുന്നു. അംഗദന്റെ പേര് ഇവിടെ വൾഗേറ്റിൽ മാത്രമേ കാണുന്നുള്ളൂ; സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ ‘കപിരാജ്യം’ എന്ന പാഠമാണ് — പുത്രന്റെ പേരെടുത്തു പറയുന്നതിലൂടെ ത്യാഗത്തിന്റെ തീവ്രത വർധിക്കുന്നു. അങ്ങനെ യുക്തിയും ഭാവവും ചേർന്ന് അവളുടെ വാക്കിനെ ബലവത്താക്കുന്നു.

‘ലങ്കയിൽ രാക്ഷസന്മാർ ശതകോടിസഹസ്രങ്ങളും, അയുതങ്ങളും, മുപ്പത്തിയാറായിരവും, നൂറുകളും ഉണ്ടെന്നു കേൾക്കുന്നു. ഇഷ്ടരൂപം ധരിക്കുന്നവരും ദുർധർഷരുമായ ആ രാക്ഷസന്മാരെ കൊല്ലാതെ, ആ മൈഥിലിയെ അപഹരിച്ച രാവണനെ കൊല്ലാൻ കഴിയില്ല. ലക്ഷ്മണാ, സഹായമില്ലാതെ യുദ്ധത്തിൽ അവരെ കൊല്ലാൻ കഴിയില്ല; വിശേഷിച്ചും സുഗ്രീവനില്ലാതെ ക്രൂരകർമാവായ രാവണനെ.’ സംഖ്യാവർണന ഇവിടെ വെറും അതിശയോക്തിയല്ല — സഹായത്തിന്റെ ആവശ്യകത സമർഥിക്കാനാണ് അതു പ്രയോഗിക്കുന്നത്; ക്രോധത്താലല്ല, സംഘടനയാലാണ് കാര്യസിദ്ധി എന്നതാണ് താരയുടെ നീതി. ‘കില’ (എന്നു കേൾക്കുന്നു) എന്ന പദത്താൽ അവൾ സ്വയംതന്നെ ഇതു കേട്ടറിവു മാത്രമാണ്, പ്രത്യക്ഷമല്ല എന്നു പറയുന്നു; വക്താവിന്റെ പ്രാമാണികത ഇവിടെ കാത്തുസൂക്ഷിക്കപ്പെടുന്നു. മൂന്നു വരികളും ഒരേ നിഗമനംതന്നെ സാധിക്കുന്നു — സഹായം അനിവാര്യമായും ആവശ്യമാണ്.

‘എല്ലാം അറിയുന്ന വാനരേശ്വരനായ ബാലിയാണ് ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞത്; ഈ അറിവിന്റെ ഉറവിടം എനിക്കു വ്യക്തമല്ല — അവൻ പറഞ്ഞുകേട്ടതുകൊണ്ടുമാത്രമാണ് ഞാൻ പറയുന്നത്. അങ്ങയെ സഹായിക്കാനായിത്തന്നെ, യുദ്ധത്തിനായി അനേകം വാനരശ്രേഷ്ഠന്മാരെ കൊണ്ടുവരാൻ വാനരപ്രമുഖന്മാരെ അയച്ചിട്ടുണ്ട്. വിക്രമശാലികളും മഹാബലന്മാരുമായ അവരെ പ്രതീക്ഷിച്ചുകൊണ്ട്, രാഘവന്റെ കാര്യസിദ്ധിക്കുവേണ്ടിത്തന്നെയാണ് ഈ വാനരേശ്വരൻ പുറപ്പെടാതിരിക്കുന്നത്. സൗമിത്രേ, സുഗ്രീവൻ മുമ്പു ചെയ്ത നല്ല ക്രമീകരണമനുസരിച്ച്, മഹാബലന്മാരായ ആ വാനരന്മാരെല്ലാം ഇന്നുതന്നെ എത്തിച്ചേരേണ്ടതാണ്. കാകുത്സ്ഥാ, ആയിരക്കണക്കിനു കോടി കരടികളും, നൂറുകണക്കിനു ഗോലാംഗൂലങ്ങളും (കരിമുഖക്കുരങ്ങുകളും), ജ്വലിക്കുന്ന തേജസ്സുള്ള അനേകം കോടി കപികളും ഇന്ന് അങ്ങയുടെ അടുക്കലെത്തും; ശത്രുക്കളെ അടക്കുന്നവനേ, കോപം ഉപേക്ഷിക്കൂ. അങ്ങയുടെ കോപത്താലുള്ള ഈ മുഖം കണ്ടും, ചോരപോലെ ചുവന്ന കണ്ണുകൾ നോക്കിയും വാനരശ്രേഷ്ഠന്മാരുടെ ഭാര്യമാർക്ക് ശാന്തി ലഭിക്കുന്നില്ല — ആദ്യത്തെ ഭയത്തിന്റെ (ബാലിവധത്തിന്റെ) ഓർമയാൽ ഞങ്ങളെല്ലാവരും ശങ്കിതരാണ്.’ അവസാനശ്ലോകം ദീർഘവൃത്തത്തിലാണ്; സ്ത്രീകളുടെ ഭയത്തോടെ സർഗം സമാപിക്കുന്നു; അതിലൂടെ ലക്ഷ്മണന്റെ കോപത്തിന്റെ ഭീഷണത വീണ്ടും ചിത്രീകരിക്കപ്പെടുന്നു. ‘ആഗമസ്തു ന മേ വ്യക്തഃ’ (ഈ അറിവിന്റെ ഉറവിടം എനിക്കു വ്യക്തമല്ല) എന്ന വാക്യത്താൽ താര തന്റെ അറിവിന്റെ പരിധിയും വ്യക്തമായി പറയുന്നു — ഇത് അവളുടെ സത്യനിഷ്ഠയാണ്. ഇരുപത്തിരണ്ടാം ശ്ലോകം മൂന്ന് അർധശ്ലോകങ്ങളിലായി രചിച്ചിരിക്കുന്നു; അതിലൂടെ സംഖ്യാവർണന പൂർണമാകുന്നു. ഒടുവിൽ അവൾ യുക്തി ഉപേക്ഷിച്ച് ഭാവത്തെ ആശ്രയിക്കുന്നു — സ്ത്രീകളുടെ ഭയംതന്നെ അവസാനത്തെ അസ്ത്രം; സ്ത്രീകൾക്കു ഭയം ജനിപ്പിക്കുന്ന വീരൻ സ്വയംതന്നെ പിൻവാങ്ങുന്നു എന്നതു ലോകസ്വഭാവം. ‘പുരാ യഥാ’ (മുമ്പു ചെയ്തതുപോലെ) എന്ന പദത്താൽ പ്രതിജ്ഞയുടെ പാലനംതന്നെയാണ് സൂചിപ്പിക്കുന്നത്, പുതിയൊരു തീരുമാനമല്ല; അതിനാൽ ലക്ഷ്മണന്റെ ആക്ഷേപം സ്വയംതന്നെ നിരസിക്കപ്പെടുന്നു.

As the son of Sumitrā spoke, seeming to blaze with his own energy, Tārā, her face like the moon, answered him. "You should not speak like this, Lakṣmaṇa; he does not deserve harsh words. The lord of the monkeys does not deserve to hear them, least of all from your lips. Sugrīva is not ungrateful, hero, nor a cheat, nor cruel, nor a liar, nor is the lord of the monkeys crooked. Nor has this heroic monkey forgotten the service Rāma did him in battle, a deed no one else could have done." She begins with five denials, answering one by one the charges Lakṣmaṇa had made. "From your lips" hints that such words might be borne from others but not from a friend, whose closeness makes them sharper. By opening with "you should not speak like this", she objects not to the root of his anger but only to the form of his words, leaving the substance to be weighed later; so at the very start of the dispute she prepares the ground for peace. Lakṣmaṇa makes no reply, and his silence shows the force of her words.

"It is by Rāma's favour, scorcher of foes," said Tārā, "that Sugrīva has won fame here, the lasting kingdom of the monkeys, Rumā, and me as well." She does not defend him by denying the kindness; she admits it fully from the start, and that admission is the ground of her plea. "He lay so long in misery, and now that he has won this great happiness he does not see that the hour has come, as once the sage Viśvāmitra did not. They say, Lakṣmaṇa, that the great and righteous sage Viśvāmitra, held fast by the nymph Ghṛtācī, thought ten years a single day. If even Viśvāmitra of great energy, best of those who know the times, did not know when the hour had come, what of an ordinary creature? He has given way to the needs of the body, he is worn out and not yet sated with pleasure; Rāma should forgive him for this, Lakṣmaṇa." The example of Viśvāmitra, whose story is told in the Bāla Kāṇḍa, is subtle: if even a treasure-house of austerity forgot the time, how could a monkey king sunk in pleasure not forget it? The fault is admitted, but softened as a weakness common to all. Ten years seeming like a day shows how natural such a mistake about time is, and the needs of the body, food, sleep and love, belong to beasts as much as men, so slipping in them is weakness, not wickedness.

"Dear Lakṣmaṇa," Tārā went on, "you should not give way to anger rashly, like a common man, before you have learned the truth of the matter. Men of firm nature like you, bull among men, do not fall under the sway of anger without thinking." She reminds him of the root of justice, that judgment must come before punishment, and by saying "like a common man" she appeals to his own dignity, for sudden anger does not become one of high standing. "Knower of dharma, I beg you with all my heart for Sugrīva's sake: set aside this great agitation born of anger." In calling him a knower of dharma she takes refuge in that very knowledge. "I believe that for Rāma's sake Sugrīva would give up Rumā and me, Aṅgada and the kingdom, wealth, grain and cattle. Sugrīva will kill that vilest of rākṣasas and bring Rāghava together with Sītā, as the moon is joined with Rohiṇī." Her argument has two sides: first she reminds Lakṣmaṇa of his own nature, then she speaks of Sugrīva's readiness to give everything up; and by counting herself among what he would give up, she proves her own selflessness. Naming his son makes the sacrifice sharper still, and so reason and feeling together give her words their strength.

"In Laṅkā, they say," Tārā said, "there are a hundred thousand crores of rākṣasas, and thirty-six myriads, thousands and hundreds besides. Without killing those rākṣasas, who can take any form and are hard to overcome, Rāvaṇa, who carried off the princess of Mithilā, cannot be killed. They cannot be killed in battle by one who has no allies, Lakṣmaṇa, and least of all Rāvaṇa of cruel deeds without Sugrīva." The numbers are not mere exaggeration; they serve to prove that allies are needed. Her counsel is that the work will be done not by anger but by gathering forces. By saying "they say" she admits that her knowledge rests on hearsay, not on what she has seen, and so keeps her word honest. All three verses lead to one conclusion: allies are indispensable.

"Vālin, the lord of the monkeys, who knew such things, told me this," Tārā said; "how the knowledge came to him is not clear to me; I speak only from what I heard from him." So she states the limits of her own knowledge, a mark of her honesty. "It is to help you that the leading monkeys were sent out, to bring very many more of the chief monkeys for the war. It is while he waits for those valiant and mighty ones, for the sake of Rāghava's cause, that the lord of the monkeys has not yet set out. As Sugrīva arranged long ago, son of Sumitrā, all those mighty monkeys are to arrive this very day." "Long ago" shows that the promise was already being kept, not a new decision, and so Lakṣmaṇa's charge answers itself. "Thousands of crores of bears, hundreds of hundreds of long-tailed monkeys, and many crores of monkeys of blazing energy will come to you today, Kākutstha. Put your anger away, tamer of foes. When they see your face in anger and your eyes red as blood, the wives of the monkey chiefs can find no peace; remembering that first terror, we are all afraid." In the end she leaves reasoning for feeling: the women's fear is her last weapon, for a hero who frightens women will of himself draw back. The last verse is in a longer metre, and the sarga ends with the women's fear, which paints once more how terrible Lakṣmaṇa's anger was.