अप्रतिहतं क्रुद्धं प्रविष्टं पुरुषर्षभं लक्ष्मणं दृष्ट्वा सुग्रीवः व्यथितेन्द्रियः बभूव। ‘अप्रतिहतम्’ इति पदेन ज्ञायते — सप्तानां कक्ष्याणां रक्षा अपि तं न अरुणत्। तेजसा प्रदीप्तम् इव निःश्वसन्तं भ्रातुः व्यसनेन संतप्तं दशरथात्मजं दृष्ट्वा हरिश्रेष्ठः सौवर्णम् आसनं हित्वा उत्पपात — यथा महेन्द्रस्य स्वलंकृतः महान् ध्वजः उत्थितः। उत्पतन्तं तम् अनु रुमाप्रभृतयः स्त्रियः अपि उत्पेतुः, गगने पूर्णं चन्द्रम् अनु तारागणाः इव; उपमा इयं सुग्रीवस्य भोगपरिवारं सुन्दरतया एव चित्रयति, किन्तु तत्रैव दोषः अपि सूच्यते। संरक्तनयनः श्रीमान् सः कृताञ्जलिः संचचार, महान् कल्पवृक्षः इव च तत्र अवस्थितः बभूव। रुमां द्वितीयां कृत्वा नारीमध्ये स्थितं तं सतारं शशिनम् इव सुग्रीवं दृष्ट्वा क्रुद्धः लक्ष्मणः अब्रवीत्। नेत्रयोः रक्तता मदस्य, अञ्जलिः तु विनयस्य चिह्नम् — द्वयम् अपि युगपत् स्थितम्। अत्र कविः सुग्रीवस्य त्रासं क्रमेण दर्शयति — प्रथमम् इन्द्रियाणां व्यथा, ततः आसनत्यागः, ततः अञ्जलिबन्धनम्, अन्ते च मौनेन स्थितिः। वचनम् एकम् अपि सः न वदति; लक्ष्मणः एव प्रथमं भाषते। ‘कल्पवृक्षः इव’ इति उपमया तस्य स्थैर्यं महत्त्वं च सूचितम्, किन्तु कल्पवृक्षः स्वयं न चलति — इयम् एव तस्य दोषस्य मूर्तिः। स्त्रीणां परिवारः अत्र शोभारूपेण वर्णितः, किन्तु लक्ष्मणस्य दृष्टौ सः एव अपराधस्य साक्षी भवति। तारागणोपमया च स्त्रीणां बाहुल्यं सूचितम्।

‘सत्त्वाभिजनसम्पन्नः सानुक्रोशः जितेन्द्रियः कृतज्ञः सत्यवादी च राजा लोके महीयते। यः तु राजा उपकारिणां मित्राणां पुरतः अधर्मे स्थितः सन् प्रतिज्ञां मिथ्यां करोति, ततः नृशंसतरः कः? अश्वविषये अनृते शतम्, गोविषये अनृते सहस्रं हन्ति; पुरुषविषये अनृते तु पुरुषः आत्मानं स्वजनं च हन्ति। यः पूर्वं मित्राणां साहाय्येन कृतार्थः सन् तत् प्रति न प्रतिकरोति, सः कृतघ्नः सर्वभूतानां वध्यः, हे प्लवगेश्वर। हे प्लवंगम, कृतघ्नं दृष्ट्वा क्रुद्धेन ब्रह्मणा गीतः सर्वलोकनमस्कृतः अयं श्लोकः — तं निबोध। गोघ्ने सुरापे चौरे भग्नव्रते च सद्भिः निष्कृतिः विहिता, कृतघ्ने तु निष्कृतिः नास्ति।’ एवं लक्ष्मणः प्रथमं सामान्यनीतिम् उक्त्वा पश्चात् एव व्यक्तिं स्पृशति; निन्दायाम् अपि शास्त्रक्रमः रक्षितः। लक्ष्मणस्य उपदेशः त्रिषु सोपानेषु स्थितः — प्रथमं राज्ञः गुणाः, ततः अनृतस्य तारतम्यम्, अन्ते च कृतघ्नस्य अनिष्कृत्यता। अनृतदोषे अश्वात् गौः, गोः च पुरुषः गुरुतरः इति क्रमेण पापस्य वृद्धिः दर्शिता; पुरुषानृते तु परिमाणम् एव न उच्यते, यतः तत् आत्मघातसमम्। ब्रह्मणः श्लोकम् उद्धृत्य सः स्वमतं शास्त्रप्रमाणेन दृढीकरोति। एवं निन्दा अपि नीतिशास्त्रस्य रूपं धारयति, न तु केवलं क्रोधस्य। ‘निष्कृतिः’ इति पदम् अत्र प्रायश्चित्तार्थकम्; शास्त्रे महापातकेषु अपि प्रायश्चित्तम् उक्तम्, कृतघ्नतायां तु न किमपि — इदम् एव श्लोकस्य तीक्ष्णं तात्पर्यम्। ‘मित्राणाम् उपकारिणाम्’ इति विशेषणद्वयेन उपकर्तृमित्रस्य वञ्चनम् एव गुरुतमः दोषः इति स्थापितम्।

‘हे वानर, त्वम् अनार्यः कृतघ्नः मिथ्यावादी च; यतः पूर्वं रामस्य साहाय्येन कृतार्थः सन् तत् प्रति न प्रतिकरोषि। हे वानर, कृतार्थेन त्वया प्रत्युपकारम् इच्छता रामस्य सीतायाः मार्गणे यत्नः कर्तव्यः खलु आसीत्। सः त्वं ग्राम्येषु भोगेषु सक्तः मिथ्याप्रतिश्रवः च जातः; रामः तु त्वां मण्डूकराविणं सर्पम् इव न विजानीते।’ सर्पोपमा इयं तीक्ष्णतमा — मण्डूकस्य स्वरेण वञ्चयन् सर्पः इव त्वं मित्रवाक्यैः राममेव वञ्चयसि इति भावः; हिन्दीव्याख्या अपि एनम् एव अर्थं विवृणोति। त्रिभिः विशेषणैः — अनार्यः, कृतघ्नः, मिथ्यावादी — सः त्रीन् अपि दोषान् एकत्र गणयति; एतानि च पूर्वोक्तस्य शास्त्रस्य एव प्रयोगरूपाणि। ‘ग्राम्येषु भोगेषु’ इति पदेन विषयसुखानां नीचता सूचिता।

‘करुणवेदिना महाभागेन रामेण महात्मना त्वं पापः दुरात्मा अपि हरीणां राज्ये प्रापितः। यदि महात्मनः राघवस्य कृतम् उपकारं न अतिजानीषे, तर्हि सद्यः एव निशितैः बाणैः हतः सन् वालिनं द्रक्ष्यसि। वाली हतः सन् येन पथा गतः, सः पन्थाः न संकुचितः; हे सुग्रीव, समये तिष्ठ, मा वालिपथम् अन्वगाः। इक्ष्वाकुवरस्य कार्मुकात् च्युतान् वज्रसंनिभान् शरान् त्वं नूनं न पश्यसि; अतः एव सुखी सन् सुखं विषेवसे, रामकार्यं च मनसा अपि न अवेक्षसे।’ अन्तिमः श्लोकः दीर्घवृत्तेन निबद्धः; तेन सर्गस्य अन्ते भर्त्सनायाः स्वरः उच्चतरः भवति। ‘वालिपथम्’ इति पदेन मरणमार्गः लक्ष्यते; वालिनः वधः एव अत्र प्रत्यक्षं प्रमाणम् इति भीषणा तीक्ष्णतमा। तथापि ‘समये तिष्ठ’ इति वचनेन मार्गः अपि दर्शितः — दण्डः न अभीष्टः, प्रतिज्ञापालनम् एव अभीष्टम्। अन्ते ‘मनसा अपि न अवेक्षसे’ इति वाक्येन कर्मणः पूर्वं चिन्तनम् अपि न अस्ति इति गुरुतरः आक्षेपः कृतः।

ఎవరూ అడ్డుకోకుండా కోపంతో లోపలికి ప్రవేశించిన పురుషశ్రేష్ఠుడు లక్ష్మణుని చూసి సుగ్రీవుని ఇంద్రియాలు కలవరపడ్డాయి. ‘అప్రతిహతమ్’ (ఎవరూ అడ్డుకోనివాడు) అనే పదంతో తెలుస్తుంది — ఏడు కక్ష్యల రక్షణ కూడా అతనిని ఆపలేదు. తేజస్సుతో మండుతున్నట్లు, నిట్టూరుస్తూ, అన్నగారి కష్టంతో తపిస్తున్న దశరథపుత్రుని చూసి వానరశ్రేష్ఠుడు బంగారు ఆసనాన్ని విడిచి ఒక్కసారిగా లేచాడు — చక్కగా అలంకరించిన మహేంద్రుని గొప్ప ధ్వజం పైకి లేచినట్లు. లేచిన అతని వెనుక రుమ మొదలైన స్త్రీలు కూడా లేచారు, ఆకాశంలో పూర్ణచంద్రుని వెంట నక్షత్రగణాలు లేచినట్లు; ఈ ఉపమానం సుగ్రీవుని భోగపరివారాన్ని అందంగానే చిత్రిస్తుంది, కాని అందులోనే దోషమూ సూచించబడుతుంది. బాగా ఎర్రబడిన కళ్ళతో, శ్రీమంతుడైన అతడు చేతులు జోడించి కదిలాడు, గొప్ప కల్పవృక్షంలా అక్కడ నిలుచున్నాడు. రుమను పక్కన ఉంచుకొని స్త్రీల మధ్య నిలిచిన, నక్షత్రాలతో కూడిన చంద్రుని వంటి సుగ్రీవుని చూసి కోపించిన లక్ష్మణుడు అన్నాడు. కళ్ళ ఎరుపు మత్తుకు, అంజలి వినయానికి చిహ్నం — రెండూ ఏకకాలంలో ఉన్నాయి. ఇక్కడ కవి సుగ్రీవుని భయాన్ని క్రమంగా చూపిస్తున్నాడు — మొదట ఇంద్రియాల వ్యథ, తరువాత ఆసనత్యాగం, తరువాత చేతులు జోడించడం, చివరికి మౌనంగా నిలవడం. అతడు ఒక్క మాటా అనడు; లక్ష్మణుడే మొదట మాట్లాడతాడు. ‘కల్పవృక్షః ఇవ’ (కల్పవృక్షంలా) అనే ఉపమానంతో అతని స్థైర్యమూ గొప్పతనమూ సూచించబడ్డాయి, కాని కల్పవృక్షం తనంతట తాను కదలదు — ఇదే అతని దోషానికి మూర్తి. స్త్రీల పరివారం ఇక్కడ శోభారూపంగా వర్ణించబడింది, కాని లక్ష్మణుని దృష్టిలో అదే అపరాధానికి సాక్షి అవుతుంది. నక్షత్రగణాల ఉపమానంతో స్త్రీల బాహుళ్యం కూడా సూచించబడింది.

‘సత్త్వమూ ఉత్తమ కులమూ గలవాడూ, దయగలవాడూ, ఇంద్రియాలను జయించినవాడూ, కృతజ్ఞుడూ, సత్యవాదీ అయిన రాజు లోకంలో గౌరవించబడతాడు. కాని ఉపకారం చేసిన మిత్రుల ఎదుట అధర్మంలో నిలిచి ప్రతిజ్ఞను మిథ్య చేసే రాజు కంటే క్రూరుడెవడు? గుర్రం విషయంలో అబద్ధమాడితే వందమందిని, ఆవు విషయంలో అబద్ధమాడితే వేయిమందిని చంపిన పాపం; మనిషి విషయంలో అబద్ధమాడితే మాత్రం మనిషి తననూ తన స్వజనాన్నీ చంపుకుంటాడు. ముందు మిత్రుల సహాయంతో కృతార్థుడై, దానికి ప్రత్యుపకారం చేయనివాడు కృతఘ్నుడు, సమస్త ప్రాణులకూ వధ్యుడు, వానరేశ్వరా. వానరా, కృతఘ్నుని చూసి కోపించిన బ్రహ్మ పాడిన, సర్వలోకాలూ నమస్కరించే ఈ శ్లోకాన్ని తెలుసుకో. గోహత్య చేసినవానికీ, సురాపానం చేసినవానికీ, దొంగకూ, వ్రతభంగం చేసినవానికీ సత్పురుషులు ప్రాయశ్చిత్తాన్ని విధించారు, కృతఘ్నునికి మాత్రం ప్రాయశ్చిత్తం లేదు.’ ఇలా లక్ష్మణుడు మొదట సామాన్య నీతిని చెప్పి తరువాతనే వ్యక్తిని స్పృశిస్తాడు; నిందలో కూడా శాస్త్రక్రమం కాపాడబడింది. లక్ష్మణుని ఉపదేశం మూడు మెట్లలో ఉంది — మొదట రాజు గుణాలు, తరువాత అబద్ధపు తారతమ్యం, చివరికి కృతఘ్నునికి ప్రాయశ్చిత్తం లేకపోవడం. అబద్ధపు దోషంలో గుర్రం కంటే ఆవు, ఆవు కంటే మనిషి గురుతరమని క్రమంగా పాపం పెరగడం చూపబడింది; మనిషి విషయమైన అబద్ధానికి మాత్రం పరిమాణమే చెప్పబడలేదు, ఎందుకంటే అది ఆత్మహత్యతో సమానం. బ్రహ్మ శ్లోకాన్ని ఉదాహరించి అతడు తన మతాన్ని శాస్త్రప్రమాణంతో దృఢపరుస్తున్నాడు. ఇలా నింద కూడా నీతిశాస్త్రపు రూపాన్ని ధరిస్తుంది, కేవలం క్రోధానిది కాదు. ‘నిష్కృతిః’ అనే పదం ఇక్కడ ప్రాయశ్చిత్తార్థకం; శాస్త్రంలో మహాపాతకాలకు కూడా ప్రాయశ్చిత్తం చెప్పబడింది, కృతఘ్నతకు మాత్రం ఏదీ లేదు — ఇదే శ్లోకపు తీక్ష్ణమైన తాత్పర్యం. ‘మిత్రాణామ్ ఉపకారిణామ్’ (ఉపకారం చేసిన మిత్రుల) అనే రెండు విశేషణాలతో ఉపకారం చేసిన మిత్రుని వంచించడమే అత్యంత గురుతరమైన దోషమని స్థాపించబడింది.

‘వానరా, నువ్వు అనార్యుడవు, కృతఘ్నుడవు, మిథ్యావాదివి; ఎందుకంటే ముందు రాముని సహాయంతో కృతార్థుడవై దానికి ప్రత్యుపకారం చేయడం లేదు. వానరా, కృతార్థుడవై ప్రత్యుపకారం చేయాలని కోరుకునే నువ్వు రాముని కోసం సీతను వెదకడంలో ప్రయత్నం చేసి ఉండవలసింది కదా. అటువంటి నువ్వు గ్రామ్యభోగాలలో ఆసక్తుడవై, మాట తప్పినవాడవయ్యావు; రాముడు మాత్రం కప్పలా అరిచే సర్పం వంటి నిన్ను గుర్తించలేకపోయాడు.’ ఈ సర్పోపమానం అత్యంత తీక్ష్ణమైనది — కప్ప స్వరంతో వంచించే పాములా నువ్వు మిత్రవాక్యాలతో రాముని వంచిస్తున్నావని భావం; హిందీ వ్యాఖ్యానం కూడా ఇదే అర్థాన్ని వివరిస్తుంది. మూడు విశేషణాలతో — అనార్యుడు, కృతఘ్నుడు, మిథ్యావాది — అతడు మూడు దోషాలనూ ఒకేచోట లెక్కిస్తున్నాడు; ఇవి ముందు చెప్పిన శాస్త్రానికే ప్రయోగరూపాలు. ‘గ్రామ్యేషు భోగేషు’ (గ్రామ్యభోగాలలో) అనే పదంతో విషయసుఖాల నీచత్వం సూచించబడింది.

‘కరుణ తెలిసినవాడూ, మహాభాగుడూ, మహాత్ముడూ అయిన రాముడు, పాపివీ దురాత్ముడవీ అయిన నిన్ను కూడా వానరుల రాజ్యానికి చేర్చాడు. మహాత్ముడైన రాఘవుడు చేసిన ఉపకారాన్ని నువ్వు గుర్తించకపోతే, వెంటనే వాడి బాణాలతో హతుడవై వాలిని చూస్తావు. వాలి హతుడై ఏ దారిలో వెళ్ళాడో, ఆ దారి ఇంకా ఇరుకైపోలేదు; సుగ్రీవా, ఒప్పందానికి కట్టుబడి ఉండు, వాలి దారిని అనుసరించకు. ఇక్ష్వాకుశ్రేష్ఠుని విల్లు నుండి వెలువడే, వజ్రం వంటి బాణాలను నువ్వు తప్పక చూడడం లేదు; అందుకే సుఖంగా ఉంటూ సుఖాలను సేవిస్తున్నావు, రామకార్యాన్ని మనస్సులో కూడా ఆలోచించడం లేదు.’ చివరి శ్లోకం దీర్ఘవృత్తంలో రచించబడింది; దానితో సర్గ చివరలో నిర్భర్త్సన స్వరం మరింత ఎత్తుకు చేరుతుంది. ‘వాలిపథమ్’ (వాలి దారి) అనే పదంతో మరణమార్గం సూచించబడుతుంది; వాలివధయే ఇక్కడ ప్రత్యక్ష ప్రమాణం కావడంతో ఈ హెచ్చరిక అత్యంత తీక్ష్ణమైనది, భీషణమైనది. అయినా ‘సమయే తిష్ఠ’ (ఒప్పందానికి కట్టుబడి ఉండు) అనే మాటతో దారి కూడా చూపబడింది — దండన కోరబడడం లేదు, ప్రతిజ్ఞాపాలనమే కోరబడుతోంది. చివరికి ‘మనస్సులో కూడా ఆలోచించడం లేదు’ అనే వాక్యంతో కర్మకు ముందు ఉండవలసిన చింతన కూడా లేదనే గురుతరమైన ఆక్షేపం చేయబడింది.

எவராலும் தடுக்கப்படாமல் உள்ளே நுழைந்த, கோபமுற்ற, ஆண்களில் காளை போன்ற லக்ஷ்மணனைக் கண்டு சுக்ரீவனின் புலன்கள் கலங்கின. ‘அப்ரதிஹதம்’ (தடுக்கப்படாதவன்) என்ற சொல்லால், ஏழு கட்டுகளின் காவலும் அவனைத் தடுக்கவில்லை என்று அறியப்படுகிறது. ஒளியால் கொழுந்துவிட்டெரிவது போலப் பெருமூச்சு விட்டுக்கொண்டிருந்த, தமையனின் துயரத்தால் வெந்த தசரத மைந்தனைக் கண்டு, வானரர்களில் சிறந்தவன் பொன் ஆசனத்தை விட்டு எழுந்து பாய்ந்தான் — மகேந்திரனின் நன்கு அலங்கரிக்கப்பட்ட பெரும் கொடிக்கம்பம் உயர்த்தப்பட்டது போல. எழுந்த அவனைத் தொடர்ந்து ருமை முதலான பெண்களும் எழுந்தனர் — வானில் முழுநிலவைத் தொடர்ந்து நட்சத்திரக் கூட்டங்கள் போல; இந்த உவமை சுக்ரீவனின் இன்பச் சூழலை அழகாகச் சித்தரிக்கிறது, ஆனால் அதிலேயே குற்றமும் உணர்த்தப்படுகிறது. சிவந்த கண்களோடு, ஒளி மிக்க அவன் கைகூப்பியவாறு முன்னே வந்தான்; பெரும் கற்பக மரம் போல அங்கே நின்றான். ருமையைத் துணையாகக் கொண்டு, பெண்களுக்கு நடுவே, நட்சத்திரங்களோடு கூடிய சந்திரனைப் போல நின்ற சுக்ரீவனைக் கண்டு, கோபமுற்ற லக்ஷ்மணன் பேசினான். கண்களின் சிவப்பு மதுமயக்கத்தின் அடையாளம், கைகூப்புதலோ பணிவின் அடையாளம் — இரண்டும் ஒரே நேரத்தில் நிலவுகின்றன. இங்கே கவி சுக்ரீவனின் நடுக்கத்தைப் படிப்படியாகக் காட்டுகிறார் — முதலில் புலன்களின் கலக்கம், பிறகு ஆசனத்திலிருந்து எழுதல், பிறகு கைகூப்புதல், இறுதியில் மௌனமாக நிற்றல். அவன் ஒரு சொல்லும் பேசவில்லை; லக்ஷ்மணனே முதலில் பேசுகிறான். ‘கற்பக மரம் போல’ என்ற உவமையால் அவனுடைய நிலைத்தன்மையும் பெருமையும் உணர்த்தப்படுகின்றன; ஆனால் கற்பக மரம் தானாக நகர்வதில்லை — இதுவே அவன் குற்றத்தின் உருவம். பெண்களின் சூழல் இங்கே அழகாக வர்ணிக்கப்படுகிறது; ஆனால் லக்ஷ்மணனின் பார்வையில் அதுவே குற்றத்துக்குச் சாட்சியாகிறது. நட்சத்திரக் கூட்ட உவமையால் பெண்களின் மிகுதியும் உணர்த்தப்படுகிறது.

‘மனவலிமையும் உயர்குடிப் பிறப்பும் கொண்டு, இரக்கமுள்ளவனாக, புலன்களை வென்றவனாக, நன்றியுள்ளவனாக, உண்மை பேசுபவனாக இருக்கும் அரசனே உலகில் போற்றப்படுகிறான். உதவி செய்த நண்பர்களின் முன்னிலையில் அதர்மத்தில் நின்று வாக்குறுதியைப் பொய்யாக்கும் அரசனைவிடக் கொடியவன் யார்? குதிரையைப் பற்றிய பொய்யால் ஒருவன் நூறு பேரைக் கொன்ற பாவத்தையும், பசுவைப் பற்றிய பொய்யால் ஆயிரம் பேரைக் கொன்ற பாவத்தையும் அடைகிறான்; மனிதனைப் பற்றிய பொய்யாலோ ஒருவன் தன்னையும் தன் சுற்றத்தையும் கொல்கிறான். முன்பு நண்பர்களின் உதவியால் காரியம் நிறைவேறப் பெற்று, அதற்குப் பதில் உதவி செய்யாதவன் நன்றி கெட்டவன்; வானரத் தலைவனே, அவன் எல்லா உயிர்களாலும் கொல்லத் தக்கவன். வானரனே, நன்றி கெட்டவனைக் கண்டு கோபமுற்ற பிரம்மன் பாடிய, எல்லா உலகங்களாலும் வணங்கப்படும் இந்தச் சுலோகத்தைக் கேள் — பசுவைக் கொன்றவனுக்கும், கள்ளருந்துபவனுக்கும், திருடனுக்கும், விரதத்தை முறித்தவனுக்கும் சான்றோர் பரிகாரம் விதித்துள்ளனர்; நன்றி கெட்டவனுக்கோ பரிகாரமே இல்லை.’ இவ்வாறு லக்ஷ்மணன் முதலில் பொது நீதியைச் சொல்லி, பிறகுதான் தனிநபரைத் தொடுகிறான்; பழிப்பிலும் சாஸ்திர முறை காக்கப்படுகிறது. லக்ஷ்மணனின் உபதேசம் மூன்று படிகளில் அமைந்துள்ளது — முதலில் அரசனின் குணங்கள், பிறகு பொய்யின் ஏற்றத்தாழ்வு, இறுதியில் நன்றி கெட்டவனுக்குப் பரிகாரமின்மை. பொய்யின் குற்றத்தில் குதிரையைவிடப் பசு, பசுவைவிட மனிதன் கனமானது என்று படிப்படியாகப் பாவத்தின் பெருக்கம் காட்டப்படுகிறது; மனிதனைப் பற்றிய பொய்க்கோ அளவே சொல்லப்படவில்லை, ஏனெனில் அது தற்கொலைக்கு நிகரானது. பிரம்மனின் சுலோகத்தை மேற்கோள் காட்டி அவன் தன் கருத்தைச் சாஸ்திரச் சான்றால் உறுதிப்படுத்துகிறான். இவ்வாறு பழிப்பும் வெறும் கோபத்தின் வடிவமாக இல்லாமல் நீதிசாஸ்திரத்தின் வடிவம் பெறுகிறது. ‘நிஷ்க்ருதி:’ என்ற சொல் இங்கே பிராயச்சித்தம் என்ற பொருளில் உள்ளது; சாஸ்திரத்தில் மகாபாதகங்களுக்கும் பிராயச்சித்தம் சொல்லப்பட்டுள்ளது, நன்றி கெட்டதற்கோ எதுவும் இல்லை — இதுவே சுலோகத்தின் கூர்மையான உட்பொருள். ‘மித்ராணாம் உபகாரிணாம்’ (உதவி செய்த நண்பர்களின்) என்ற இரு அடைமொழிகளால், உதவி செய்த நண்பனை ஏமாற்றுவதே மிகக் கனமான குற்றம் என்று நிறுவப்படுகிறது.

‘வானரனே, நீ இழிந்தவன், நன்றி கெட்டவன், பொய் பேசுபவன்; ஏனெனில் முன்பு ராமனின் உதவியால் காரியம் நிறைவேறப் பெற்ற நீ, அதற்குப் பதில் உதவி செய்யவில்லை. வானரனே, காரியம் நிறைவேறிய நீ பதில் உதவி செய்ய விரும்பியிருந்தால், ராமனுக்காகச் சீதையைத் தேடுவதில் முயற்சி செய்திருக்க வேண்டும் அல்லவா? அத்தகைய நீ இழிந்த இன்பங்களில் பற்றுக்கொண்டு, பொய்யான வாக்குறுதி அளித்தவனாகிவிட்டாய்; தவளையின் குரலில் கத்தும் பாம்பு போன்றவன் நீ என்பதை ராமன் அறியவில்லை.’ இந்தப் பாம்பு உவமையே மிகக் கூர்மையானது — தவளையின் குரலால் ஏமாற்றும் பாம்பைப் போல, நீ நட்புச் சொற்களால் ராமனையே ஏமாற்றுகிறாய் என்பது கருத்து; இந்தி விளக்கவுரையும் இதே பொருளையே விளக்குகிறது. இழிந்தவன், நன்றி கெட்டவன், பொய் பேசுபவன் என்ற மூன்று அடைமொழிகளால் அவன் மூன்று குற்றங்களையும் ஒருசேர எண்ணுகிறான்; இவை முன்பு சொன்ன சாஸ்திரத்தின் நடைமுறைப் பயன்பாடுகளே. ‘கிராம்யேஷு போகேஷு’ (இழிந்த இன்பங்களில்) என்ற சொல்லால் புலனின்பங்களின் தாழ்மை உணர்த்தப்படுகிறது.

‘பாவியும் தீய மனம் கொண்டவனுமான நீயும், இரக்கம் உணர்ந்த, பெரும் பேறு பெற்ற மகாத்மாவான ராமனால் வானரர்களின் அரசுக்கு உயர்த்தப்பட்டாய். மகாத்மாவான ராகவன் செய்த உதவியை நீ மதிக்கவில்லை என்றால், உடனேயே கூரிய அம்புகளால் கொல்லப்பட்டு வாலியைக் காண்பாய். வாலி கொல்லப்பட்டுச் சென்ற வழி இன்னும் குறுகிவிடவில்லை; சுக்ரீவா, ஒப்பந்தத்தில் நிலைத்து நில், வாலியின் வழியைப் பின்பற்றாதே. இக்ஷ்வாகு குலத்தில் சிறந்தவனின் வில்லிலிருந்து புறப்படும் வஜ்ரம் போன்ற அம்புகளை நீ நிச்சயமாகக் காணவில்லை; ஆகவேதான் சுகமாக இருந்துகொண்டு இன்பங்களை அனுபவிக்கிறாய், ராமனின் காரியத்தை மனத்தால்கூட எண்ணிப் பார்ப்பதில்லை.’ கடைசிச் சுலோகம் நீண்ட விருத்தத்தில் அமைந்துள்ளது; அதனால் சர்க்கத்தின் இறுதியில் கண்டனத்தின் குரல் உயர்கிறது. ‘வாலிபதம்’ (வாலியின் வழி) என்ற சொல்லால் மரணப் பாதை குறிக்கப்படுகிறது; வாலியின் வதமே இங்கே கண்கூடான சான்று என்பதால் இந்த அச்சுறுத்தல் மிகக் கூர்மையானது. ஆயினும் ‘ஒப்பந்தத்தில் நிலைத்து நில்’ என்ற சொல்லால் வழியும் காட்டப்படுகிறது — தண்டனை நோக்கமல்ல, வாக்குறுதியைக் காப்பதே நோக்கம். இறுதியில் ‘மனத்தால்கூட எண்ணிப் பார்ப்பதில்லை’ என்ற வாக்கியத்தால், செயலுக்கு முந்தைய எண்ணம்கூட இல்லை என்ற கனமான குற்றச்சாட்டு வைக்கப்படுகிறது.

ಯಾರಿಂದಲೂ ತಡೆಯಲ್ಪಡದೆ ಕ್ರುದ್ಧನಾಗಿ ಒಳಹೊಕ್ಕ ಪುರುಷಶ್ರೇಷ್ಠ ಲಕ್ಷ್ಮಣನನ್ನು ಕಂಡು ಸುಗ್ರೀವನ ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ವ್ಯಥೆಗೊಂಡವು. ‘ಅಪ್ರತಿಹತಮ್’ (ತಡೆಯಲ್ಪಡದವನು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ತಿಳಿಯುವುದು — ಏಳು ಕಕ್ಷ್ಯೆಗಳ ಕಾವಲೂ ಅವನನ್ನು ತಡೆಯಲಿಲ್ಲ. ತೇಜಸ್ಸಿನಿಂದ ಉರಿಯುತ್ತಿರುವಂತೆ ನಿಟ್ಟುಸಿರುಬಿಡುತ್ತಿದ್ದ, ಅಣ್ಣನ ವ್ಯಸನದಿಂದ ಸಂತಪ್ತನಾಗಿದ್ದ ದಶರಥಪುತ್ರನನ್ನು ಕಂಡು ವಾನರಶ್ರೇಷ್ಠನು ಚಿನ್ನದ ಆಸನವನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಮೇಲಕ್ಕೆ ಹಾರಿ ಎದ್ದನು — ಮಹೇಂದ್ರನ ಚೆನ್ನಾಗಿ ಅಲಂಕೃತವಾದ ಮಹಾಧ್ವಜವು ಮೇಲೇರುವಂತೆ. ಎದ್ದ ಅವನ ಹಿಂದೆಯೇ ರುಮೆ ಮೊದಲಾದ ಸ್ತ್ರೀಯರೂ ಎದ್ದರು, ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಪೂರ್ಣಚಂದ್ರನನ್ನು ತಾರಾಗಣಗಳು ಹಿಂಬಾಲಿಸುವಂತೆ; ಈ ಉಪಮೆ ಸುಗ್ರೀವನ ಭೋಗಪರಿವಾರವನ್ನು ಸುಂದರವಾಗಿಯೇ ಚಿತ್ರಿಸುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ಅಲ್ಲಿಯೇ ಅವನ ದೋಷವೂ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ಕೆಂಪಾದ ಕಣ್ಣುಗಳುಳ್ಳ ಆ ಶ್ರೀಮಂತನು ಕೈಮುಗಿದು ಮುಂದೆ ಸಾಗಿದನು, ಮಹಾ ಕಲ್ಪವೃಕ್ಷದಂತೆ ಅಲ್ಲಿ ನಿಂತನು. ರುಮೆಯನ್ನು ಜೊತೆಗಿಟ್ಟುಕೊಂಡು ಸ್ತ್ರೀಯರ ನಡುವೆ ನಿಂತಿದ್ದ, ತಾರೆಗಳೊಡನೆ ಕೂಡಿದ ಚಂದ್ರನಂತಿದ್ದ ಸುಗ್ರೀವನನ್ನು ಕಂಡು ಕ್ರುದ್ಧನಾದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದನು. ಕಣ್ಣುಗಳ ಕೆಂಪು ಮದದ ಚಿಹ್ನೆ, ಕೈಮುಗಿಯುವುದು ವಿನಯದ ಚಿಹ್ನೆ — ಎರಡೂ ಏಕಕಾಲದಲ್ಲಿ ಇವೆ. ಇಲ್ಲಿ ಕವಿ ಸುಗ್ರೀವನ ಭಯವನ್ನು ಕ್ರಮವಾಗಿ ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ — ಮೊದಲು ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ವ್ಯಥೆ, ಆಮೇಲೆ ಆಸನತ್ಯಾಗ, ಆಮೇಲೆ ಕೈಮುಗಿಯುವುದು, ಕೊನೆಗೆ ಮೌನವಾಗಿ ನಿಲ್ಲುವುದು. ಅವನು ಒಂದು ಮಾತನ್ನೂ ಆಡುವುದಿಲ್ಲ; ಲಕ್ಷ್ಮಣನೇ ಮೊದಲು ಮಾತನಾಡುತ್ತಾನೆ. ‘ಕಲ್ಪವೃಕ್ಷದಂತೆ’ ಎಂಬ ಉಪಮೆಯಿಂದ ಅವನ ಸ್ಥೈರ್ಯವೂ ಮಹತ್ತ್ವವೂ ಸೂಚಿತವಾಗಿವೆ; ಆದರೆ ಕಲ್ಪವೃಕ್ಷ ತಾನಾಗಿ ಚಲಿಸುವುದಿಲ್ಲ — ಇದೇ ಅವನ ದೋಷದ ಮೂರ್ತರೂಪ. ಸ್ತ್ರೀಯರ ಪರಿವಾರವನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ಶೋಭೆಯಾಗಿ ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ, ಆದರೆ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಅದೇ ಅಪರಾಧಕ್ಕೆ ಸಾಕ್ಷಿಯಾಗುತ್ತದೆ. ತಾರಾಗಣದ ಉಪಮೆಯಿಂದ ಸ್ತ್ರೀಯರ ಬಾಹುಳ್ಯವೂ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ.

‘ಸತ್ತ್ವ ಮತ್ತು ಸತ್ಕುಲದಿಂದ ಸಂಪನ್ನನಾದ, ದಯಾಳುವಾದ, ಜಿತೇಂದ್ರಿಯನಾದ, ಕೃತಜ್ಞನಾದ, ಸತ್ಯವಾದಿಯಾದ ರಾಜನು ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಪೂಜಿತನಾಗುತ್ತಾನೆ. ಆದರೆ ಯಾವ ರಾಜನು ಉಪಕಾರ ಮಾಡಿದ ಮಿತ್ರರ ಎದುರಿನಲ್ಲೇ ಅಧರ್ಮದಲ್ಲಿ ನಿಂತು ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಯನ್ನು ಸುಳ್ಳಾಗಿಸುತ್ತಾನೋ, ಅವನಿಗಿಂತ ಕ್ರೂರನು ಯಾರು? ಕುದುರೆಯ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಸುಳ್ಳು ಹೇಳಿದರೆ ನೂರು ಜನರನ್ನು ಕೊಂದ ಪಾಪ, ಹಸುವಿನ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಸುಳ್ಳು ಹೇಳಿದರೆ ಸಾವಿರ ಜನರನ್ನು ಕೊಂದ ಪಾಪ; ಮನುಷ್ಯನ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಸುಳ್ಳು ಹೇಳಿದರೆ ಮನುಷ್ಯನು ತನ್ನನ್ನೂ ತನ್ನ ಸ್ವಜನರನ್ನೂ ಕೊಲ್ಲುತ್ತಾನೆ. ವಾನರೇಶ್ವರನೇ, ಮೊದಲು ಮಿತ್ರರ ಸಹಾಯದಿಂದ ಕೃತಾರ್ಥನಾಗಿ ಆಮೇಲೆ ಅದಕ್ಕೆ ಪ್ರತ್ಯುಪಕಾರ ಮಾಡದವನು ಕೃತಘ್ನ, ಅವನು ಸರ್ವಭೂತಗಳಿಗೂ ವಧ್ಯನು. ವಾನರನೇ, ಕೃತಘ್ನನನ್ನು ಕಂಡು ಕ್ರುದ್ಧನಾದ ಬ್ರಹ್ಮನು ಹಾಡಿದ, ಸರ್ವಲೋಕಗಳೂ ನಮಸ್ಕರಿಸುವ ಈ ಶ್ಲೋಕವನ್ನು ಕೇಳು. ಗೋಹತ್ಯೆ ಮಾಡಿದವನಿಗೆ, ಸುರಾಪಾನ ಮಾಡಿದವನಿಗೆ, ಕಳ್ಳನಿಗೆ, ವ್ರತಭಂಗ ಮಾಡಿದವನಿಗೆ ಸಜ್ಜನರು ಪ್ರಾಯಶ್ಚಿತ್ತವನ್ನು ವಿಧಿಸಿದ್ದಾರೆ; ಕೃತಘ್ನನಿಗಾದರೋ ಪ್ರಾಯಶ್ಚಿತ್ತವಿಲ್ಲ.’ ಹೀಗೆ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಮೊದಲು ಸಾಮಾನ್ಯ ನೀತಿಯನ್ನು ಹೇಳಿ ಆಮೇಲೆ ವ್ಯಕ್ತಿಯನ್ನು ಮುಟ್ಟುತ್ತಾನೆ; ನಿಂದೆಯಲ್ಲೂ ಶಾಸ್ತ್ರಕ್ರಮ ರಕ್ಷಿತವಾಗಿದೆ. ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಉಪದೇಶ ಮೂರು ಮೆಟ್ಟಿಲುಗಳಲ್ಲಿದೆ — ಮೊದಲು ರಾಜನ ಗುಣಗಳು, ಆಮೇಲೆ ಸುಳ್ಳಿನ ತಾರತಮ್ಯ, ಕೊನೆಗೆ ಕೃತಘ್ನನಿಗೆ ಪ್ರಾಯಶ್ಚಿತ್ತವಿಲ್ಲದಿರುವುದು. ಸುಳ್ಳಿನ ದೋಷದಲ್ಲಿ ಕುದುರೆಗಿಂತ ಹಸು, ಹಸುವಿಗಿಂತ ಮನುಷ್ಯ ಗುರುತರ ಎಂದು ಕ್ರಮವಾಗಿ ಪಾಪದ ಹೆಚ್ಚಳವನ್ನು ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ; ಮನುಷ್ಯನ ವಿಷಯದ ಸುಳ್ಳಿಗಾದರೋ ಪರಿಮಾಣವನ್ನೇ ಹೇಳಿಲ್ಲ, ಏಕೆಂದರೆ ಅದು ಆತ್ಮಹತ್ಯೆಗೆ ಸಮಾನ. ಬ್ರಹ್ಮನ ಶ್ಲೋಕವನ್ನು ಉದ್ಧರಿಸಿ ಅವನು ತನ್ನ ಮತವನ್ನು ಶಾಸ್ತ್ರಪ್ರಮಾಣದಿಂದ ದೃಢಪಡಿಸುತ್ತಾನೆ. ಹೀಗೆ ನಿಂದೆಯೂ ಕೇವಲ ಕ್ರೋಧದ ರೂಪವಲ್ಲ, ನೀತಿಶಾಸ್ತ್ರದ ರೂಪವನ್ನು ಧರಿಸುತ್ತದೆ. ‘ನಿಷ್ಕೃತಿಃ’ ಎಂಬ ಪದ ಇಲ್ಲಿ ಪ್ರಾಯಶ್ಚಿತ್ತ ಎಂಬ ಅರ್ಥದಲ್ಲಿದೆ; ಶಾಸ್ತ್ರದಲ್ಲಿ ಮಹಾಪಾತಕಗಳಿಗೂ ಪ್ರಾಯಶ್ಚಿತ್ತ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ, ಕೃತಘ್ನತೆಗಾದರೋ ಏನೂ ಇಲ್ಲ — ಇದೇ ಶ್ಲೋಕದ ತೀಕ್ಷ್ಣವಾದ ತಾತ್ಪರ್ಯ. ‘ಮಿತ್ರಾಣಾಮ್ ಉಪಕಾರಿಣಾಮ್’ (ಉಪಕಾರ ಮಾಡಿದ ಮಿತ್ರರ) ಎಂಬ ಎರಡು ವಿಶೇಷಣಗಳಿಂದ ಉಪಕಾರ ಮಾಡಿದ ಮಿತ್ರನನ್ನು ವಂಚಿಸುವುದೇ ಅತ್ಯಂತ ಗುರುವಾದ ದೋಷ ಎಂದು ಸ್ಥಾಪಿಸಲಾಗಿದೆ.

‘ವಾನರನೇ, ನೀನು ಅನಾರ್ಯನು, ಕೃತಘ್ನನು, ಸುಳ್ಳುಗಾರನು; ಏಕೆಂದರೆ ಮೊದಲು ರಾಮನ ಸಹಾಯದಿಂದ ಕೃತಾರ್ಥನಾಗಿ ಈಗ ಅದಕ್ಕೆ ಪ್ರತ್ಯುಪಕಾರ ಮಾಡುತ್ತಿಲ್ಲ. ವಾನರನೇ, ಕೃತಾರ್ಥನಾದ ನೀನು ಪ್ರತ್ಯುಪಕಾರವನ್ನು ಬಯಸುವವನಾಗಿದ್ದರೆ ರಾಮನ ಪತ್ನಿ ಸೀತೆಯನ್ನು ಹುಡುಕುವುದರಲ್ಲಿ ಪ್ರಯತ್ನಿಸಬೇಕಾಗಿತ್ತಲ್ಲವೇ. ಆದರೆ ನೀನು ಗ್ರಾಮ್ಯ ಭೋಗಗಳಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತನಾಗಿ, ಸುಳ್ಳು ಮಾತು ಕೊಟ್ಟವನಾಗಿದ್ದೀಯೆ; ಕಪ್ಪೆಯಂತೆ ಕೂಗುವ ಹಾವಿನಂತಿರುವ ನಿನ್ನನ್ನು ರಾಮನು ಅರಿತಿಲ್ಲ.’ ಈ ಸರ್ಪದ ಉಪಮೆ ಅತ್ಯಂತ ತೀಕ್ಷ್ಣವಾದುದು — ಕಪ್ಪೆಯ ಧ್ವನಿಯಿಂದ ವಂಚಿಸುವ ಹಾವಿನಂತೆ ನೀನು ಮಿತ್ರನ ಮಾತುಗಳಿಂದ ರಾಮನನ್ನೇ ವಂಚಿಸುತ್ತಿದ್ದೀಯೆ ಎಂಬುದು ಭಾವ; ಹಿಂದಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನವೂ ಇದೇ ಅರ್ಥವನ್ನು ವಿವರಿಸುತ್ತದೆ. ಅನಾರ್ಯ, ಕೃತಘ್ನ, ಸುಳ್ಳುಗಾರ — ಈ ಮೂರು ವಿಶೇಷಣಗಳಿಂದ ಅವನು ಮೂರು ದೋಷಗಳನ್ನೂ ಒಟ್ಟಿಗೆ ಎಣಿಸುತ್ತಾನೆ; ಇವು ಹಿಂದೆ ಹೇಳಿದ ಶಾಸ್ತ್ರದ ಪ್ರಯೋಗರೂಪಗಳೇ. ‘ಗ್ರಾಮ್ಯೇಷು ಭೋಗೇಷು’ (ಗ್ರಾಮ್ಯ ಭೋಗಗಳಲ್ಲಿ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ವಿಷಯಸುಖಗಳ ಕೀಳುತನ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ.

‘ಕರುಣೆಯನ್ನು ಬಲ್ಲ, ಮಹಾಭಾಗನಾದ, ಮಹಾತ್ಮನಾದ ರಾಮನು ಪಾಪಿಯೂ ದುರಾತ್ಮನೂ ಆದ ನಿನ್ನನ್ನೂ ವಾನರರ ರಾಜ್ಯಕ್ಕೆ ಏರಿಸಿದನು. ಮಹಾತ್ಮನಾದ ರಾಘವನು ಮಾಡಿದ ಉಪಕಾರವನ್ನು ನೀನು ಮನ್ನಿಸದಿದ್ದರೆ, ಈಗಲೇ ಹರಿತವಾದ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಹತನಾಗಿ ವಾಲಿಯನ್ನು ಕಾಣುವೆ. ಹತನಾದ ವಾಲಿ ಹೋದ ದಾರಿ ಮುಚ್ಚಿಹೋಗಿಲ್ಲ; ಸುಗ್ರೀವನೇ, ಒಪ್ಪಂದಕ್ಕೆ ಬದ್ಧನಾಗಿರು, ವಾಲಿಯ ದಾರಿಯನ್ನು ಹಿಂಬಾಲಿಸಬೇಡ. ಇಕ್ಷ್ವಾಕುಶ್ರೇಷ್ಠನ ಬಿಲ್ಲಿನಿಂದ ಹೊರಡುವ ವಜ್ರದಂತಹ ಬಾಣಗಳನ್ನು ನೀನು ನಿಶ್ಚಯವಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತಿಲ್ಲ; ಆದ್ದರಿಂದಲೇ ಸುಖಿಯಾಗಿ ಸುಖವನ್ನು ಅನುಭವಿಸುತ್ತಿದ್ದೀಯೆ, ರಾಮಕಾರ್ಯವನ್ನು ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲೂ ಗಮನಿಸುತ್ತಿಲ್ಲ.’ ಕೊನೆಯ ಶ್ಲೋಕವು ದೀರ್ಘ ವೃತ್ತದಲ್ಲಿ ರಚಿತವಾಗಿದೆ; ಅದರಿಂದ ಸರ್ಗದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಗದರಿಕೆಯ ಸ್ವರ ಇನ್ನಷ್ಟು ಏರುತ್ತದೆ. ‘ವಾಲಿಪಥಮ್’ (ವಾಲಿಯ ದಾರಿ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಮರಣಮಾರ್ಗವನ್ನು ಸೂಚಿಸಲಾಗಿದೆ; ವಾಲಿಯ ವಧೆಯೇ ಇಲ್ಲಿ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷ ಪ್ರಮಾಣ, ಆದ್ದರಿಂದ ಈ ಬೆದರಿಕೆ ಅತ್ಯಂತ ತೀಕ್ಷ್ಣವಾದುದು. ಆದರೂ ‘ಸಮಯೇ ತಿಷ್ಠ’ (ಒಪ್ಪಂದಕ್ಕೆ ಬದ್ಧನಾಗಿರು) ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ ದಾರಿಯನ್ನೂ ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ — ಬಯಸುವುದು ದಂಡನೆಯನ್ನಲ್ಲ, ಪ್ರತಿಜ್ಞಾಪಾಲನೆಯನ್ನೇ. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ‘ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲೂ ಗಮನಿಸುತ್ತಿಲ್ಲ’ ಎಂಬ ವಾಕ್ಯದಿಂದ ಕರ್ಮಕ್ಕೆ ಮುಂಚಿನ ಚಿಂತನೆಯೂ ಇಲ್ಲ ಎಂಬ ಇನ್ನೂ ಗುರುತರವಾದ ಆಕ್ಷೇಪವನ್ನು ಮಾಡಲಾಗಿದೆ.

ആരാലും തടയപ്പെടാതെ ക്രുദ്ധനായി പ്രവേശിച്ച പുരുഷശ്രേഷ്ഠനായ ലക്ഷ്മണനെ കണ്ട് സുഗ്രീവന്റെ ഇന്ദ്രിയങ്ങൾ വ്യഥിതമായി. ‘അപ്രതിഹതം’ (ആരാലും തടയപ്പെടാതെ) എന്ന പദത്തിൽനിന്ന് അറിയാം — ഏഴു കക്ഷ്യകളിലെ കാവൽപോലും അവനെ തടഞ്ഞില്ല. തേജസ്സുകൊണ്ടു ജ്വലിക്കുന്നതുപോലെ നിശ്വസിക്കുന്ന, സഹോദരന്റെ ആപത്തിൽ ദുഃഖിതനായ ദശരഥപുത്രനെ കണ്ട്, വാനരശ്രേഷ്ഠൻ സ്വർണാസനം വിട്ട് ചാടിയെഴുന്നേറ്റു — നന്നായി അലങ്കരിച്ച മഹേന്ദ്രന്റെ വലിയ ധ്വജം ഉയർത്തപ്പെട്ടതുപോലെ. ചാടിയെഴുന്നേറ്റ അവനോടൊപ്പം രുമ മുതലായ സ്ത്രീകളും എഴുന്നേറ്റു — ആകാശത്തിൽ പൂർണചന്ദ്രനോടൊപ്പം നക്ഷത്രഗണങ്ങൾ എന്നപോലെ; ഈ ഉപമ സുഗ്രീവന്റെ ഭോഗപരിവാരത്തെ മനോഹരമായിത്തന്നെ ചിത്രീകരിക്കുന്നു, എന്നാൽ അതിൽത്തന്നെ ദോഷവും സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. ചുവന്ന കണ്ണുകളോടെ ശ്രീമാനായ അവൻ കൈകൂപ്പിക്കൊണ്ട് മുന്നോട്ടുനീങ്ങി, ഒരു മഹാകല്പവൃക്ഷംപോലെ അവിടെ നിലകൊണ്ടു. രുമയെ കൂട്ടായി ചേർത്ത്, സ്ത്രീകളുടെ നടുവിൽ, നക്ഷത്രങ്ങളോടുകൂടിയ ചന്ദ്രനെപ്പോലെ നിൽക്കുന്ന സുഗ്രീവനെ കണ്ട് ക്രുദ്ധനായ ലക്ഷ്മണൻ പറഞ്ഞു. കണ്ണുകളിലെ ചുവപ്പ് മദത്തിന്റെ ചിഹ്നം, കൂപ്പുകൈ വിനയത്തിന്റേതും — രണ്ടും ഒരേസമയം നിലകൊള്ളുന്നു. ഇവിടെ കവി സുഗ്രീവന്റെ ഭീതി ക്രമത്തിൽ കാണിക്കുന്നു — ആദ്യം ഇന്ദ്രിയങ്ങളുടെ വ്യഥ, പിന്നെ ആസനത്യാഗം, പിന്നെ കൈകൂപ്പൽ, ഒടുവിൽ മൗനമായി നിൽക്കൽ. ഒരു വാക്കുപോലും അവൻ പറയുന്നില്ല; ലക്ഷ്മണനാണ് ആദ്യം സംസാരിക്കുന്നത്. ‘കല്പവൃക്ഷംപോലെ’ എന്ന ഉപമയാൽ അവന്റെ സ്ഥൈര്യവും മഹത്ത്വവും സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു; എന്നാൽ കല്പവൃക്ഷം സ്വയം ചലിക്കുന്നില്ല — ഇതുതന്നെയാണ് അവന്റെ ദോഷത്തിന്റെ മൂർത്തരൂപം. സ്ത്രീപരിവാരം ഇവിടെ ശോഭാരൂപത്തിൽ വർണിക്കപ്പെടുന്നു; എന്നാൽ ലക്ഷ്മണന്റെ ദൃഷ്ടിയിൽ അതുതന്നെ അപരാധത്തിനു സാക്ഷിയാകുന്നു. നക്ഷത്രഗണങ്ങളുടെ ഉപമയാൽ സ്ത്രീകളുടെ ബാഹുല്യവും സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു.

‘സത്ത്വവും കുലീനതയുമുള്ളവനും, ദയാലുവും, ജിതേന്ദ്രിയനും, കൃതജ്ഞനും, സത്യവാദിയുമായ രാജാവ് ലോകത്തിൽ മഹത്ത്വം നേടുന്നു. എന്നാൽ ഉപകാരം ചെയ്ത മിത്രങ്ങളുടെ മുന്നിൽ അധർമത്തിൽ നിലകൊണ്ട് പ്രതിജ്ഞ മിഥ്യയാക്കുന്ന രാജാവിനെക്കാൾ ക്രൂരനായി ആരുണ്ട്? കുതിരയെക്കുറിച്ചു കള്ളം പറയുന്നവൻ നൂറുപേരെ കൊന്നതിന്റെ പാപം നേടുന്നു, പശുവിനെക്കുറിച്ചു കള്ളം പറയുന്നവൻ ആയിരം പേരെ; മനുഷ്യനെക്കുറിച്ചു കള്ളം പറയുന്നവനാകട്ടെ തന്നെത്തന്നെയും സ്വജനങ്ങളെയും കൊല്ലുന്നു. മുമ്പ് മിത്രങ്ങളുടെ സഹായത്താൽ കാര്യം സാധിച്ചശേഷം അതിനു പ്രത്യുപകാരം ചെയ്യാത്ത നന്ദികെട്ടവൻ, വാനരേശ്വരാ, എല്ലാ ജീവികൾക്കും വധ്യനാണ്. വാനരാ, നന്ദികെട്ടവനെ കണ്ട് ക്രുദ്ധനായ ബ്രഹ്മാവു പാടിയ, എല്ലാ ലോകങ്ങളും നമസ്കരിക്കുന്ന ഈ ശ്ലോകം കേട്ടുകൊള്ളുക: ഗോഘാതകനും മദ്യപനും കള്ളനും വ്രതം ലംഘിച്ചവനും സജ്ജനങ്ങൾ പ്രായശ്ചിത്തം വിധിച്ചിട്ടുണ്ട്; നന്ദികെട്ടവനു പ്രായശ്ചിത്തമില്ല.’ ഇങ്ങനെ ലക്ഷ്മണൻ ആദ്യം സാമാന്യനീതി പറഞ്ഞിട്ട് പിന്നീടു മാത്രമാണ് വ്യക്തിയെ സ്പർശിക്കുന്നത്; നിന്ദയിലും ശാസ്ത്രക്രമം കാത്തുസൂക്ഷിക്കപ്പെടുന്നു. ലക്ഷ്മണന്റെ ഉപദേശം മൂന്നു പടവുകളിൽ നിലകൊള്ളുന്നു — ആദ്യം രാജാവിന്റെ ഗുണങ്ങൾ, പിന്നെ അസത്യത്തിന്റെ ഏറ്റക്കുറച്ചിൽ, ഒടുവിൽ നന്ദികെട്ടവന് പ്രായശ്ചിത്തമില്ലായ്മ. അസത്യദോഷത്തിൽ കുതിരയെക്കാൾ പശുവും പശുവിനെക്കാൾ മനുഷ്യനും ഗുരുതരം എന്നിങ്ങനെ ക്രമേണ പാപത്തിന്റെ വർധന കാണിക്കുന്നു; മനുഷ്യനെക്കുറിച്ചുള്ള അസത്യത്തിനോ അളവുതന്നെ പറയുന്നില്ല, കാരണം അത് ആത്മഹത്യയ്ക്കു തുല്യമാണ്. ബ്രഹ്മാവിന്റെ ശ്ലോകം ഉദ്ധരിച്ച് അവൻ സ്വന്തം അഭിപ്രായം ശാസ്ത്രപ്രമാണത്താൽ ദൃഢീകരിക്കുന്നു. അങ്ങനെ നിന്ദപോലും നീതിശാസ്ത്രത്തിന്റെ രൂപം ധരിക്കുന്നു, വെറും ക്രോധത്തിന്റേതല്ല. ‘നിഷ്കൃതി’ എന്ന പദം ഇവിടെ പ്രായശ്ചിത്തം എന്ന അർഥത്തിലാണ്; ശാസ്ത്രത്തിൽ മഹാപാതകങ്ങൾക്കുപോലും പ്രായശ്ചിത്തം പറഞ്ഞിട്ടുണ്ട്, നന്ദികേടിനോ ഒന്നുമില്ല — ഇതുതന്നെയാണ് ശ്ലോകത്തിന്റെ മൂർച്ചയേറിയ താത്പര്യം. ‘മിത്രാണാം ഉപകാരിണാം’ (ഉപകാരം ചെയ്ത മിത്രങ്ങളുടെ) എന്ന രണ്ടു വിശേഷണങ്ങളാൽ, ഉപകാരിയായ മിത്രത്തെ വഞ്ചിക്കുന്നതാണ് ഏറ്റവും വലിയ ദോഷം എന്നു സ്ഥാപിക്കപ്പെടുന്നു.

‘വാനരാ, നീ അനാര്യനും നന്ദികെട്ടവനും മിഥ്യാവാദിയുമാണ്; കാരണം മുമ്പ് രാമന്റെ സഹായത്താൽ കാര്യം സാധിച്ചിട്ട് അതിനു നീ പ്രത്യുപകാരം ചെയ്യുന്നില്ല. വാനരാ, കാര്യം സാധിച്ച നീ പ്രത്യുപകാരം ആഗ്രഹിക്കുന്നുവെങ്കിൽ രാമനുവേണ്ടി സീതയെ അന്വേഷിക്കാൻ ശ്രമിക്കേണ്ടതായിരുന്നില്ലേ? അങ്ങനെയുള്ള നീ ഗ്രാമ്യഭോഗങ്ങളിൽ ആസക്തനും മിഥ്യാപ്രതിജ്ഞനുമായിത്തീർന്നു; തവളയെപ്പോലെ ശബ്ദിക്കുന്ന സർപ്പമാണ് നീ എന്ന് രാമൻ അറിയുന്നില്ല.’ ഈ സർപ്പോപമ ഏറ്റവും മൂർച്ചയേറിയതാണ് — തവളയുടെ സ്വരത്തിൽ വഞ്ചിക്കുന്ന സർപ്പത്തെപ്പോലെ, നീ മിത്രവാക്കുകളാൽ രാമനെത്തന്നെ വഞ്ചിക്കുന്നു എന്നതാണ് ഭാവം; ഹിന്ദിവ്യാഖ്യാനവും ഇതേ അർഥംതന്നെ വിവരിക്കുന്നു. അനാര്യൻ, നന്ദികെട്ടവൻ, മിഥ്യാവാദി എന്ന മൂന്നു വിശേഷണങ്ങളാൽ അവൻ മൂന്നു ദോഷങ്ങളും ഒരുമിച്ച് എണ്ണുന്നു; ഇവ മുമ്പു പറഞ്ഞ ശാസ്ത്രത്തിന്റെ പ്രയോഗരൂപങ്ങൾതന്നെ. ‘ഗ്രാമ്യേഷു ഭോഗേഷു’ (ഗ്രാമ്യഭോഗങ്ങളിൽ) എന്ന പദത്താൽ വിഷയസുഖങ്ങളുടെ നീചത്വം സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു.

‘കരുണയറിയുന്ന, മഹാഭാഗനായ, മഹാത്മാവായ രാമനാൽ, പാപിയും ദുരാത്മാവുമായ നീപോലും വാനരന്മാരുടെ രാജ്യത്തിൽ എത്തിക്കപ്പെട്ടു. മഹാത്മാവായ രാഘവൻ ചെയ്ത ഉപകാരം നീ അറിയുന്നില്ലെങ്കിൽ, ഉടൻതന്നെ മൂർച്ചയുള്ള ബാണങ്ങളാൽ കൊല്ലപ്പെട്ട് നീ ബാലിയെ കാണും. ബാലി കൊല്ലപ്പെട്ടു പോയ ആ വഴി ഇടുങ്ങിപ്പോയിട്ടില്ല; സുഗ്രീവാ, ഉടമ്പടിയിൽ ഉറച്ചുനിൽക്കുക, ബാലിയുടെ വഴി പിന്തുടരരുത്. ഇക്ഷ്വാകുശ്രേഷ്ഠന്റെ വില്ലിൽനിന്നു പുറപ്പെടുന്ന വജ്രംപോലെയുള്ള ശരങ്ങൾ നീ നിശ്ചയമായും കാണുന്നില്ല; അതുകൊണ്ടാണ് സുഖിയായി സുഖം അനുഭവിക്കുന്നതും രാമകാര്യത്തെ മനസ്സുകൊണ്ടുപോലും ശ്രദ്ധിക്കാത്തതും.’ അവസാനശ്ലോകം ദീർഘവൃത്തത്തിലാണ്; അതിലൂടെ സർഗാന്തത്തിൽ ശാസനയുടെ സ്വരം കൂടുതൽ ഉയരുന്നു. ‘വാലിപഥം’ (ബാലിയുടെ വഴി) എന്ന പദത്താൽ മരണമാർഗം ഉദ്ദേശിക്കപ്പെടുന്നു; ബാലിയുടെ വധംതന്നെ ഇവിടെ പ്രത്യക്ഷപ്രമാണം എന്നതിനാൽ ഈ ഭീഷണി ഏറ്റവും മൂർച്ചയേറിയതാണ്. എങ്കിലും ‘ഉടമ്പടിയിൽ ഉറച്ചുനിൽക്കുക’ എന്ന വാക്കിനാൽ വഴിയും കാണിക്കപ്പെടുന്നു — ദണ്ഡനമല്ല ലക്ഷ്യം, പ്രതിജ്ഞാപാലനമാണ്. ഒടുവിൽ ‘മനസ്സുകൊണ്ടുപോലും ശ്രദ്ധിക്കാത്തത്’ എന്ന വാക്യത്താൽ, കർമത്തിനു മുമ്പുള്ള ചിന്തപോലുമില്ല എന്ന ഗുരുതരമായ ആക്ഷേപം ചെയ്യപ്പെടുന്നു.

When Sugrīva saw that bull among men come in angry and unchecked, for not even the guard of the seven courts had stopped him, he was shaken to his very senses. Seeing Daśaratha's son angry, breathing hard, blazing as it were with his own energy and burning with his brother's grief, the best of monkeys left his golden seat and sprang up like the great, well-adorned banner of mighty Indra. As he rose, the women, with Rumā at their head, rose after him, like the host of stars following the full moon across the sky; the image paints Sugrīva's company of pleasure beautifully, yet hints at his fault too, and tells how many women there were. His eyes red, the glorious king came forward with folded hands and stood there like a great wish-granting tree. Red eyes were the mark of drink, folded hands the mark of humility, and both were there at once. The wish-granting tree speaks of steadiness and greatness, but such a tree does not move of itself, and that is his fault made visible. Step by step the poet shows Sugrīva's fear, first the shaking of his senses, then leaving his seat, then folding his hands, and last standing silent; he says not a word, and it is Lakṣmaṇa who speaks first. Seeing Sugrīva with Rumā beside him amid the women, like the moon among the stars, the angry Lakṣmaṇa spoke. The women are painted as a thing of beauty, but in Lakṣmaṇa's eyes they are witnesses to the offence.

"A king is honoured in the world," said Lakṣmaṇa, "who has courage and good birth, who is compassionate, master of his senses, grateful and truthful. But who is crueller than a king who stands in wrong and breaks the promise he made to friends who had helped him? A lie about a horse kills a hundred, a lie about a cow a thousand, but a lie about a man kills oneself and one's own kin." The sin grows from horse to cow to man, and for the lie about a man no number is given, for it is like killing oneself. "One who has gained his ends through his friends and then makes no return is ungrateful and deserves death at the hands of every creature, lord of the monkeys. Hear this verse, monkey, which Brahmā sang in anger when he saw an ungrateful man, a verse the whole world honours: 'For the slayer of a cow, the drinker of liquor, the thief and the breaker of vows, the good have laid down atonement; for the ungrateful there is none.'" The law books prescribe atonement even for the gravest sins, but for ingratitude none at all, and that is the sting of the verse; and to deceive a friend who has helped you is the gravest fault of all. So Lakṣmaṇa first states the general rule and only then touches the man himself, keeping the order of the law books even in rebuke. His lesson climbs in three steps, the virtues of a king, the scale of lies, and the ingrate beyond atonement; by quoting Brahmā's verse he backs his view with scripture, so that even his reproach takes the form of teaching, not mere anger.

"You are base, monkey," Lakṣmaṇa said, "ungrateful and false, for you gained your ends through Rāma and make no return to him. Once you had what you wanted, monkey, surely you should have worked to find Sītā for Rāma, if you wished to repay him. Instead you cling to vulgar pleasures and have made your promise false, and Rāma does not see you for what you are, a snake that croaks like a frog." This is the sharpest image of all: as a snake lures its prey with a frog's voice, so Sugrīva deceives Rāma with a friend's words. Base, ungrateful, false: the three words gather three faults at once, applying the teaching he has just given, and "vulgar pleasures" shows how low such enjoyments are.

"It was the great and compassionate Rāma, the great-souled one, who set you, wicked and evil-minded as you are, on the throne of the monkeys. If you do not acknowledge what great-souled Rāghava has done for you, you will be struck down at once by his sharp arrows and go to see Vālin. The road Vālin took when he was killed is not closed. Keep to your compact, Sugrīva, and do not follow Vālin's path. Surely you do not see the arrows like thunderbolts that fly from the bow of the best of the Ikṣvākus; that is why you live happily at your pleasure and do not give Rāma's cause even a thought." "Vālin's path" means the road of death, and Vālin's killing is its plain proof, which makes the threat terrible. Yet "keep to your compact" shows the way out: what is wanted is not punishment but a promise kept. And the last charge, that he does not even think of Rāma's business, is heavier still, for thought must come before any deed. The last verse is in a longer metre, and so the rebuke rises to a higher pitch at the close of the sarga.