किष्किन्धाकाण्डम् — पञ्चपञ्चाशः सर्गः
सुग्रीवस्य दोषकथनम्, अङ्गदस्य वधाशङ्का, संदेशः, दर्भेषु उपवेशनम्, वानराणां सहमरणनिश्चयः
हनूमतः प्रश्रितं धर्मसंहितं वाक्यं श्रुत्वा अङ्गदः अवदत् — ‘स्थैर्यम्, शौचम्, आनृशंस्यम्, आर्जवम्, विक्रमः, धैर्यं च सुग्रीवे न उपपद्यन्ते। जीवतः ज्येष्ठभ्रातुः प्रियां महिषीं यः जुगुप्सितः स्वीकरोति, युद्धाय नियुक्तेन भ्रात्रा बिलमुखं यः पिदधाति, सत्येन पाणिगृहीतं राघवं यः विस्मरति, अधर्मभयात् न अपितु लक्ष्मणभयात् एव सीतान्वेषणम् आदिशति — तस्मिन् पापे कृतघ्ने चलात्मनि कः आर्यः विश्वसेत्? स्वपुत्रम् एव राज्ये स्थापयितुम् इच्छन् सः शत्रुकुलीनं मां कथं जीवयिष्यति? राज्यकारणात् शठः क्रूरः सः माम् उपांशुदण्डेन बन्धनेन वा उपपादयेत्। बन्धनात् अवसादात् च प्रायोपवेशनम् एव श्रेयः।’ ततः सः राज्ञे, राघवाभ्याम्, यवीयसे तातसुग्रीवाय, मात्रे रुमायै च अभिवादनं कुशलप्रश्नं च प्रेषयति; तारां च आश्वासयितुं प्रार्थयते। एतावत् उक्त्वा वृद्धान् अभिवाद्य सः रुदन् दुर्मनाः दर्भेषु भूमौ विवेश। तं दृष्ट्वा वानरर्षभाः उष्णम् अश्रु मुमुचुः, सुग्रीवं निन्दन्तः वालिनं प्रशंसन्तः च तं परिवार्य प्रायम् आसितुं व्यवसन्; उदकम् उपस्पृश्य प्राङ्मुखाः दक्षिणाग्रेषु दर्भेषु उदक्तीरम् आश्रित्य उपाविशन्। रामवनवासम्, दशरथक्षयम्, जनस्थानवधम्, जटायुवधम्, सीताहरणम्, वालिवधम्, रामकोपं च वदतां तेषां भयम् आगतम्; तैः संविशद्भिः महीधरः संनादितनिर्दरान्तरः नदज्जलदयुक्तम् अम्बरम् इव बभूव।
१श्रुत्वा हनुमतो वाक्यं प्रश्रितं धर्मसंहितम्।
स्वामिसत्कारसंयुक्तमङ्गदो वाक्यमब्रवीत्॥
२स्थैर्यमात्ममनःशौचमानृशंस्यमथार्जवम्।
विक्रमश्चैव धैर्यं च सुग्रीवे नोपपद्यते॥
३भ्रातुर्ज्येष्ठस्य यो भार्यां जीवतो महिषीं प्रियाम्।
धर्मेण मातरं यस्तु स्वीकरोति जुगुप्सितः॥
४कथं स धर्मं जानीते येन भ्रात्रा दुरात्मना।
युद्धायाभिनियुक्तेन बिलस्य पिहितं मुखम्॥
५सत्यात्पाणिगृहीतश्च कृतकर्मा महायशाः।
विस्मृतो राघवो येन स कस्य सुकृतं स्मरेत्॥
६लक्ष्मणस्य भयेनेह नाधर्मभयभीरुणा।
आदिष्टा मार्गितुं सीता धर्मस्तस्मिन्कथं भवेत्॥
७तस्मिन्पापे कृतघ्ने तु स्मृतिभिन्ने चलात्मनि।
आर्यः को विश्वसेज्जातु तत्कुलीनो विशेषतः॥
हनूमतः प्रश्रितं धर्मसंहितं स्वामिसत्कारसंयुक्तं वाक्यं श्रुत्वा अङ्गदः प्रत्यवदत् — ‘स्थैर्यम्, आत्मनः मनसः च शौचम्, आनृशंस्यम्, आर्जवम्, विक्रमः, धैर्यं च — एतानि सुग्रीवे न उपपद्यन्ते। यः ज्येष्ठस्य भ्रातुः जीवतः एव प्रियां महिषीं भार्याम्, धर्मतः मातृस्थानीयाम्, जुगुप्सितः सन् स्वीकरोति, सः धर्मं जानाति इति कथं वक्तुं शक्यते? येन दुरात्मना युद्धाय अभिनियुक्तेन भ्रात्रा बिलस्य मुखं पिहितम्, सः कथं धर्मज्ञः? सत्येन साक्षिणा पाणिगृहीतः, कृतकर्मा, महायशाः राघवः येन विस्मृतः, सः कस्य सुकृतं स्मरेत्? अधर्मभयात् न, अपितु लक्ष्मणस्य भयेन एव येन सीता मार्गितुम् आदिष्टा, तस्मिन् धर्मः कथं भवेत्? तस्मिन् पापे, कृतघ्ने, स्मृतिभिन्ने, चलात्मनि कः आर्यः जातु विश्वसेत् — विशेषतः तत्कुलीनः?’ अत्र अङ्गदः क्रमेण त्रीणि अपराधस्थानानि गणयति — रुमाहरणम्, बिलमुखपिधानम्, रामोपकारविस्मरणम् च। हनूमतः वचनं धर्मसंहितम् आसीत्; किन्तु अङ्गदः धर्मशब्दम् एव गृहीत्वा प्रत्युत्तरं ददाति — धर्मं वक्ता सुग्रीवः स्वयम् अधार्मिकः इति। ‘तत्कुलीनः’ इति पदेन सः आत्मानम् एव निर्दिशति — यः तस्य एव कुलजः, सः एव अधिकं शङ्कनीयः, यतः राज्यस्पर्धा तत्रैव सम्भवति। रुमाहरणं वालिना कृतम् आसीत्, तस्य च प्रतिशोधरूपेण सुग्रीवेण तारा गृहीता — एतत् पूर्ववृत्तम् अत्र स्मारितम्। ‘कस्य सुकृतं स्मरेत्’ इति प्रश्नेन अङ्गदः लोकनीतिम् एव उद्घाटयति — यः महत्तमम् उपकारं विस्मरति, तस्मात् अल्पोपकारिणा का आशा? षड्भिः श्लोकैः षट् दोषाः गणिताः, सप्तमे च तेषां निष्कर्षः उक्तः। एवं तस्य वचनं न केवलम् आवेगजम्, अपितु क्रमबद्धम् अभियोगपत्रम् इव।
Hearing Hanumān's courteous speech, grounded in dharma and full of respect for their master, Aṅgada replied: "Steadfastness, purity of heart and mind, compassion, honesty, valour and firmness — Sugrīva has none of these. He took his elder brother's beloved wife and queen while that brother still lived, a woman who by dharma stood to him as a mother; it was a loathsome thing to do. How can such a man be said to know dharma? And that wicked one blocked the mouth of the cave when his brother had posted him there and gone in to fight. Great Rāghava, whose hand he took with truth as his witness, who did everything for him — he has forgotten him. Whose kindness will he ever remember? It was fear of Lakṣmaṇa, not fear of doing wrong, that made him order the search for Sītā. What dharma can there be in him? Who that is honourable would ever trust a man so sinful, so ungrateful, so forgetful and so unsteady — least of all one of his own kin?" Aṅgada lists three offences in turn: taking Rumā, blocking the cave, and forgetting Rāma's help. Hanumān had spoken of dharma, and Aṅgada seizes on that very word: the man who preaches dharma is himself without it. By "one of his own kin" he means himself, since a kinsman is the one most to be suspected, being the one who might contend for the throne. The past is recalled here: Vālī had taken Rumā, and in return Sugrīva took Tārā. With "whose kindness will he remember?" Aṅgada lays bare a truth of the world: what hope is there from a man who forgets the greatest kindness of all? Six verses list six faults and the seventh draws the conclusion, so his speech is not mere passion but something like an ordered charge sheet.
८राज्ये पुत्रः प्रतिष्ठाप्यः सगुणो निर्गुणोऽपि वा।
कथं शत्रुकुलीनं मां सुग्रीवो जीवयिष्यति॥
९भिन्नमन्त्रोऽपराद्धश्च भिन्नशक्तिः कथं ह्यहम्।
किष्किन्धां प्राप्य जीवेयमनाथ इव दुर्बलः॥
१०उपांशुदण्डेन हि मां बन्धनेनोपपादयेत्।
शठः क्रूरो नृशंसश्च सुग्रीवो राज्यकारणात्॥
११बन्धनाच्चावसादान्मे श्रेयः प्रायोपवेशनम्।
अनुजानन्तु मां सर्वे गृहं गच्छन्तु वानराः॥
१२अहं वः प्रतिजानामि न गमिष्याम्यहं पुरीम्।
इहैव प्रायमासिष्ये श्रेयो मरणमेव मे॥
‘राज्ये स्वकीयः पुत्रः एव प्रतिष्ठाप्यः — सगुणः निर्गुणः वा; एवं मन्यमानः सुग्रीवः शत्रुकुलीनं मां कथं जीवयिष्यति? भिन्नमन्त्रः, अपराद्धः, भिन्नशक्तिः च अहं किष्किन्धां प्राप्य अनाथः इव दुर्बलः कथं जीवेयम्? राज्यकारणात् सः शठः, क्रूरः, नृशंसः च मां गुप्तेन दण्डेन बन्धनेन वा उपपादयेत्। बन्धनात् अवसादात् च मे प्रायोपवेशनम् एव श्रेयः। सर्वे मां अनुजानन्तु, वानराः च गृहं गच्छन्तु। अहं वः प्रतिजानामि — पुरीं न गमिष्यामि; इह एव प्रायम् आसिष्ये; मरणम् एव मे श्रेयः।’ ‘भिन्नमन्त्रः’ इति पदेन सः स्वीकरोति — तारस्य गुप्तः विचारः प्रकटितः, अतः राजद्रोहस्य आरोपः अपि तस्मिन् स्थास्यति। एवं हनूमतः भेदवचनं प्रत्यक्षतया न प्रतिक्षिप्तम्, अपितु तेन एव अङ्गदस्य भयं दृढतरं जातम्। राज्यकामना पितृव्यभावम् अपि अतिक्रामति इति अङ्गदस्य दृढा धारणा। ‘अनाथ इव’ इति उपमया सः पितुः मरणं पुनः स्मारयति — वाली जीवति सति तस्य कापि चिन्ता न आसीत्। बन्धनं मरणात् अपि दुःसहम् इति क्षत्रियमनोवृत्तिः; अतः सः स्वेच्छया मरणं वृणीते। ‘अनुजानन्तु मां सर्वे’ इति वचनेन सः अन्येषां सहमरणम् अपि न इच्छति, केवलं स्वस्य एव निर्णयं प्रकटयति।
"A man puts his own son on the throne, whether he is worthy or not. Thinking that way, how will Sugrīva let me live, born as I am of his enemy's line? My plan has been exposed, I have done wrong and my strength is broken. How could I go to Kiṣkindhā and live there, weak and helpless as an orphan?" He admits that Tāra's secret plan has come out, so the charge of treason will stick to him; Hanumān's divisive words have not been openly rejected, but they have made Aṅgada's fear even firmer. "As an orphan" recalls his father's death again: while Vālī lived he had nothing to worry about. "For the sake of the kingdom, that crafty, cruel and pitiless man will have me done away with by some secret punishment, or thrown into prison." Aṅgada is sure that lust for the throne will override even an uncle's feelings. "Better for me to fast to death than to suffer prison and humiliation." To a warrior, captivity is harder to bear than death, so he chooses to die by his own will. "Give me leave, all of you, and let the monkeys go home. I promise you: I will not go to the city. I will lie down here and die; death is better for me." With "give me leave" he does not ask the others to die with him, but only makes his own decision known.
१३अभिवादनपूर्वं तु राजा कुशलमेव च।
अभिवादनपूर्वं तु राघवौ बलशालिनौ॥
१४वाच्यस्तातो यवीयान्मे सुग्रीवो वानरेश्वरः।
आरोग्यपूर्वं कुशलं वाच्या माता रुमा च मे॥
१५मातरं चैव मे तारामाश्वासयितुमर्हथ।
प्रकृत्या प्रियपुत्रा सा सानुक्रोशा तपस्विनी॥
१६विनष्टमिह मां श्रुत्वा व्यक्तं हास्यति जीवितम्।
एतावदुक्त्वा वचनं वृद्धांस्तानभिवाद्य च॥
‘अभिवादनपूर्वकं राजानं कुशलं च पृच्छत; बलशालिनौ राघवौ अपि अभिवादनपूर्वकम् एव। मम यवीयान् तातः वानरेश्वरः सुग्रीवः, माता रुमा च — तयोः आरोग्यपूर्वकं कुशलं वाच्यम्। मम मातरं तारां च आश्वासयितुम् अर्हथ; सा प्रकृत्या प्रियपुत्रा, सानुक्रोशा, तपस्विनी च। इह मां विनष्टं श्रुत्वा सा व्यक्तं जीवितं हास्यति।’ एतावत् वचनम् उक्त्वा, वृद्धान् तान् अभिवाद्य च, अङ्गदः रुदन् दुर्मनाः च भूमौ दर्भेषु विवेश। पितृव्ये कोपः, मातरि च करुणा — एतयोः द्वयोः मध्ये स्थितः बालकः इव सः अन्ते मातुः एव चिन्तां करोति। संदेशे सुग्रीवः ‘तातः’ इति सम्बोधितः, रुमा च ‘माता’ इति — निन्दायाः अनन्तरम् अपि कुलमर्यादा न त्यक्ता इति अत्र द्रष्टव्यम्। मरणकाले अपि सः क्रमेण सर्वान् स्मरति — राजानम्, रामलक्ष्मणौ, सुग्रीवम्, रुमाम्, तारां च। एषः क्रमः एव तस्य कुलीनतां सूचयति। तारायाः विषये ‘तपस्विनी’ इति पदं करुणारसस्य चरमम् — पुत्रशोकेन सा प्राणान् त्यक्ष्यति इति सः स्वयम् एव जानाति, तथापि निश्चयात् न चलति।
"Salute the king for me and ask after his health, and salute the two mighty sons of Raghu too. Tell Sugrīva, lord of the monkeys, my father's younger brother, and my mother Rumā that I am well and send my greetings. And you must comfort my mother Tārā; she loves her son dearly by nature, she is tender-hearted and pitiable. When she hears that I have died here, she will surely give up her life." Angry with his uncle and full of pity for his mother, he ends, like a child, thinking of his mother. Even after all his accusations, he calls Sugrīva his father's brother and Rumā his mother in his message; family decorum is not abandoned. At the point of death he remembers everyone in order — the king, Rāma and Lakṣmaṇa, Sugrīva, Rumā and Tārā — and that order itself shows his good breeding. "Pitiable" is the height of pathos: he knows his mother will die of grief for her son, and still he does not waver from his resolve. When he had said this much, he saluted the elders.
१७विवेश चाङ्गदो भूमौ रुदन्दर्भेषु दुर्मनाः।
तस्य संविशतस्तत्र रुदन्तो वानरर्षभाः॥
१८नयनेभ्यः प्रमुमुचुरुष्णं वै वारि दुःखिताः।
सुग्रीवं चैव निन्दन्तः प्रशंसन्तश्च वालिनम्॥
१९परिवार्याङ्गदं सर्वे व्यवसन्प्रायमासितुम्।
तद्वाक्यं वालिपुत्रस्य विज्ञाय प्लवगर्षभाः॥
२०उपस्पृश्योदकं सर्वे प्राङ्मुखाः समुपाविशन्।
दक्षिणाग्रेषु दर्भेषु उदक्तीरं समाश्रिताः॥
तस्मिन् तत्र संविशति सति वानरर्षभाः रुदन्तः दुःखिताः नयनेभ्यः उष्णं वारि प्रमुमुचुः। सुग्रीवं निन्दन्तः, वालिनं च प्रशंसन्तः, ते सर्वे अङ्गदं परिवार्य प्रायम् आसितुं व्यवसन्। वालिपुत्रस्य तत् वाक्यं विज्ञाय प्लवगर्षभाः उदकम् उपस्पृश्य, प्राङ्मुखाः सन्तः, दक्षिणाग्रेषु दर्भेषु उदक्तीरम् आश्रित्य समुपाविशन्। मृतस्य वालिनः प्रशंसा, जीवतः सुग्रीवस्य च निन्दा — इत्थं वानरसमाजस्य विभक्तं हृदयम् अत्र प्रकटितम्। उदकस्पर्शः, प्राङ्मुखत्वम्, दक्षिणाग्राः दर्भाः, उत्तरतीरम् — एतानि सर्वाणि शास्त्रोक्तानि मरणव्रतस्य अङ्गानि; अतः तेषां निश्चयः आवेगमात्रजः न, अपितु विधिपूर्वकः। अङ्गदस्य एकाकिनः निश्चयः सर्वेषां निश्चयः जातः; हनूमतः भेदोपायः अत्र विपरीतफलं जनयति इति द्रष्टव्यम् — यस्मात् ते विभक्ताः कर्तुम् इष्टाः, ते एव अधिकम् एकत्रिताः। ‘परिवार्य’ इति पदेन ते युवराजं परितः वेष्टयित्वा स्थिताः इति सूच्यते; रक्षणस्य भावः मरणकाले अपि न त्यक्तः।
Weeping and heartsick, Aṅgada lay down on the ground on blades of darbha grass. As he lay there, the monkeys wept too and in their grief shed hot tears, reviling Sugrīva and praising Vālī. Praise for the dead Vālī and blame for the living Sugrīva lay bare the monkey band's divided heart. Gathering round Aṅgada, they all resolved to sit and fast to death with him; they surrounded the crown prince, still guarding him even in the hour of death. Understanding the resolve of Vālī's son, those great monkeys sipped water, faced east, and sat down on darbha grass with the tips pointing south, on the northern shore. Sipping water, facing east, the grass-tips to the south, the northern bank — these are all the prescribed parts of a vow unto death, so their resolve was no mere impulse but carried out by rule. Aṅgada's solitary decision had become everyone's, and Hanumān's attempt at division had the opposite effect: the very monkeys he meant to split away were now more united than ever.
२१मुमूर्षवो हरिश्रेष्ठा एतत्क्षममिति स्म ह।
रामस्य वनवासं च क्षयं दशरथस्य च॥
२२जनस्थानवधं चैव वधं चैव जटायुषः।
हरणं चैव वैदेह्या वालिनश्च वधं तथा।
रामकोपं च वदतां हरीणां भयमागतम्॥
२३स संविशद्भिर्बहुभिर्महीधरो महाद्रिकूटप्रतिमैः प्लवंगमैः।
बभूव संनादितनिर्दरान्तरो भृशं नदद्भिर्जलदैरिवाम्बरम्॥
‘एतत् एव क्षमम्’ इति मुमूर्षवः हरिश्रेष्ठाः अवदन्। रामस्य वनवासम्, दशरथस्य क्षयम्, जनस्थानवधम्, जटायुषः वधम्, वैदेह्याः हरणम्, वालिनः वधम्, रामकोपं च वदतां तेषां हरीणां भयम् आगतम्। महाद्रिकूटप्रतिमैः बहुभिः प्लवङ्गमैः संविशद्भिः सः महीधरः संनादितनिर्दरान्तरः सन् भृशं नदद्भिः जलदैः युक्तम् अम्बरम् इव बभूव। मरणसभायां पूर्ववृत्तानां स्मरणम् एव नूतनस्य भयस्य हेतुः जातम्। एतानि षट् दुःखस्थानानि क्रमेण अयोध्यायाः, दण्डकारण्यस्य, किष्किन्धायाः च कथाः स्मारयन्ति; एकस्मिन् एव श्लोकद्वये समग्रं पूर्ववृत्तं संगृहीतम्। अन्ते पर्वतस्य प्रतिध्वनिः तेषां शोकस्य बाह्यं प्रतिबिम्बम् इव वर्णितः — मेघगर्जितम् इव तत् शब्दजालम् आकाशम् एव पूरयति। ‘भयमागतम्’ इति पदम् अन्ते स्थितम्; अग्रिमे सर्गे तत् भयं सम्पातिरूपेण साक्षात् उपस्थास्यति इति सूचनम्।
"This is the right thing to do," said those fine monkeys, resolved to die. Then they talked of Rāma's exile to the forest, of Daśaratha's death, of the slaughter at Janasthāna and the killing of Jaṭāyu, of the carrying off of Vaidehī, of Vālī's death and of Rāma's anger, and as they spoke, fear came over them. At this deathbed gathering, remembering what had gone before became the cause of a new fear. These sorrows call up the stories of Ayodhyā, the Daṇḍaka forest and Kiṣkindhā in turn; in two verses the whole story so far is gathered up. With so many monkeys settling on it, each huge as a mountain peak, the mountain's caverns echoed until it was like a sky full of loudly thundering clouds; the echo is an outward image of their grief, filling the sky like thunder. The words "fear came upon them" stand at the end, a hint that in the next sarga that fear will appear in person, in the form of Sampāti.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये किष्किन्धाकाण्डे पञ्चपञ्चाशः सर्गः॥ ५५॥
कठिनपदानां सन्धिः, समासः, विभक्तिः, अर्थश्च।