अङ्गदस्य वचः श्रुत्वा, लक्ष्मणं च कुपितम् इति श्रुत्वा, आत्मवान् सुग्रीवः सचिवैः सह आसनं मुमोच। मन्त्रकुशलः मन्त्रेषु परिनिष्ठितः सः गुरुलाघवं निश्चित्य तान् मन्त्रज्ञान् वाक्यम् अब्रवीत् — ‘मया न किंचित् दुर्व्याहृतम्, न अपि किंचित् दुरनुष्ठितम्; तर्हि राघवभ्राता लक्ष्मणः किमिति क्रुद्धः इति चिन्तयामि। नित्यम् अन्तरदर्शिभिः असुहृद्भिः मम अमित्रैः मम असम्भूताः दोषाः राघवानुजस्य श्राविताः स्युः। अत्र तावत् भवद्भिः सर्वैः एव यथाबुद्धि यथाविधि च तस्य भावस्य निश्चयः निपुणं शनैः विज्ञेयः।’ अत्र सुग्रीवस्य प्रथमा प्रतिक्रिया आसनत्यागः — राजा सन् अपि सः लक्ष्मणस्य नाम्ना एव उत्तिष्ठति; एतत् तस्य विनयस्य लक्षणम्। ‘गुरुलाघवं निश्चित्य’ इति पदेन सः कार्यस्य गौरवं स्वस्य च लघुताम् आलोचयति। परनिन्दया मित्रभेदः भवेत् इति तस्य प्रथमा शङ्का, या राजनीतौ प्रसिद्धा। पूर्वसर्गान्ते मन्त्रिणौ प्लक्षप्रभावौ प्रणामम् उपादिशताम्; अत्र तु सुग्रीवः स्वयम् एव विमर्शम् आरभते। ‘सचिवैः सह’ इति पदेन राजा एकाकी न निर्णयति इति नीतिः दर्शिता। ‘न किंचित् दुर्व्याहृतम्’ इति वदन् सः स्वदोषम् अजानन् एव भीतः — एषा तस्य सरलता।

‘मम त्रासः न खलु लक्ष्मणात्, न अपि राघवात्; किन्तु अस्थाने कुपितं मित्रम् एव सम्भ्रमं जनयति। सर्वथा मित्रं सुकरम्, तस्य तु प्रतिपालनं दुष्करम्; चित्तानाम् अनित्यत्वात् अल्पे अपि निमित्ते प्रीतिः भिद्यते। अतः एव अहं महात्मना रामेण त्रस्तः — यत् मम उपकृतम्, तत् मया प्रतिकर्तुं न शक्यम्।’ अत्र सुग्रीवस्य भयं न दण्डात्, अपितु कृतघ्नतादोषात्; एषा तस्य सज्जनतायाः सूचना। ‘सुकरं मित्रं दुष्करं प्रतिपालनम्’ इति वाक्यं लोकप्रसिद्धं सुभाषितम्, यत् अस्मिन् सर्गे नीतिसारः। प्रीतेः भङ्गः अल्पेन अपि कारणेन भवति इति उक्त्वा सः स्वदोषम् एव सम्भावयति, न रामस्य दोषम्। एवं कविः सुग्रीवं प्रमत्तम् अपि अकृतघ्नं दर्शयति। त्रयः एव श्लोकाः, किन्तु तेषु सर्गस्य नीतिबीजं निहितम्। ‘अस्थानकुपितं मित्रम्’ इति पदेन सुग्रीवः रामस्य कोपं निर्निमित्तम् इति मन्यते, यत् हनूमान् अग्रे शोधयिष्यति — सः कोपः प्रणयमूलः, कालातिक्रमहेतुकः च। ‘यन्ममोपकृतं शक्यं प्रतिकर्तुं न तन्मया’ इति वाक्ये तस्य कृतज्ञता स्पष्टा; अतः एव हनूमान् अग्रे ‘न विस्मरसि’ इति तं प्रशंसति।

सुग्रीवेण एवम् उक्ते हरिपुंगवः हनूमान् वानरमन्त्रिणां मध्ये स्वेन तर्केण उवाच — ‘हरिगणेश्वर, यत् त्वं सुस्निग्धं कृतम् उपकारं शुभं न विस्मरसि, एतत् सर्वथा न आश्चर्यम्। शूरेण राघवेण भयं दूरतः उत्सृज्य त्वत्प्रियार्थम् एव शक्रतुल्यपराक्रमः वाली हतः। सर्वथा प्रणयात् एव राघवः क्रुद्धः, अत्र संशयः नास्ति; अतः एव सः लक्ष्मीवर्धनं भ्रातरं लक्ष्मणं सम्प्रहितवान्। कालविदां वर, त्वं प्रमत्तः सन् कालं न जानीषे; पश्य — फुल्लसप्तच्छदश्यामा शुभा शरत् प्रवृत्ता।’ अत्र हनूमान् प्रथमं सुग्रीवं प्रशंसति, ततः रामस्य क्रोधं प्रणयमूलम् इति व्याख्याति, अन्ते च कालातिक्रमम् एव दोषम् इति निर्दिशति। एकोनत्रिंशे सर्गे यत् हनूमान् उक्तवान्, तत् एव अत्र पुनः स्मारयति। हनूमतः वचनम् ‘स्वेन तर्केण’ इति विशेषितम् — केनचित् अनादिष्टः सः स्वबुद्ध्या एव वदति। सः प्रथमं स्वामिनं प्रशंसति, ततः रामस्य कोपं व्याख्याति, अन्ते च दोषं निर्दिशति; एषा त्रिविधा युक्तिः उपदेशस्य ग्राह्यतां वर्धयति। ‘फुल्लसप्तच्छदश्यामा शरत्’ इति पदेन ऋतुः एव साक्षी इव उपस्थापितः — यत् त्रिंशे सर्गे रामः विस्तरेण वर्णितवान्, तत् अत्र एकेन पदेन सूचितम्।

‘द्यौः निर्मलग्रहनक्षत्रा प्रणष्टबलाहका च जाता; सर्वाः दिशः, सरितः सरांसि च प्रसन्नानि। हरिपुंगव, उद्योगकालः प्राप्तः इति त्वं न अवैषि; त्वं प्रमत्तः इति व्यक्तम्, अतः एव अयं लक्ष्मणः इह आगतः। आर्तस्य हृतदारस्य महात्मनः राघवस्य पुरुषान्तरात् आगतं परुषं वचनम् अपि ते मर्षणीयम्। कृतापराधस्य ते अञ्जलिं बद्ध्वा लक्ष्मणस्य प्रसादनात् अन्यत् क्षमं किंचित् अहं न पश्यामि। नियुक्तैः मन्त्रिभिः पार्थिवः अवश्यं हितं वाच्यः; अत एव भयं त्यक्त्वा अहम् अवधृतं निश्चितं वचः ब्रवीमि।’ अत्र हनूमान् मन्त्रिधर्मम् एव प्रमाणीकृत्य कठोरम् अपि सत्यं वदति — ‘कृतापराधस्य ते’ इति पदेन सः स्वामिनम् अपि अपराधिनं वदति। ‘पुरुषान्तरात्’ इति पदेन लक्ष्मणद्वारा आगतं वचनं रामस्य एव इति ज्ञातव्यम् इति सूचितम्। ‘नियुक्तैर्मन्त्रिभिर्वाच्यो ह्यवश्यं पार्थिवो हितम्’ इति वाक्यम् एव मन्त्रिधर्मस्य लक्षणम्; हनूमान् तेन एव स्वस्य कठोरवचनं समर्थयति। ‘इत एव भयं त्यक्त्वा’ इति पदेन सः स्वस्य निर्भयतां प्रकटयति — स्वामिनः रोषात् अपि न बिभेति।

‘अभिक्रुद्धः राघवः चापम् उद्यम्य सदेवासुरगन्धर्वं जगत् वशे स्थापयितुं समर्थः एव। यः प्रसाद्य पुनः अनुकूलः भवेत्, सः कोपयितुं न क्षमः — विशेषतः कृतज्ञेन पूर्वोपकारं स्मरता पुरुषेण। राजन्, अतः त्वं सपुत्रः ससुहृज्जनः च तस्य मूर्ध्ना प्रणम्य स्वसमये तिष्ठ — यथा भार्या भर्तुः वशे तिष्ठति, तथा त्वम् अपि तद्वशे भव। कपीन्द्रयुक्तं रामरामानुजशासनं त्वया मनसा अपि अपोहितुं न शक्यम्; सुरेन्द्रवर्चसः लक्ष्मणसहितस्य अस्य रामस्य मानुषं बलं तव मनः स्वयम् एव ज्ञास्यति।’ अन्तिमः श्लोकः दीर्घवृत्तेन निबद्धः; तेन उपदेशः गाम्भीर्येण समाप्यते। ‘मानुषं बलम्’ इति पदे व्यङ्ग्यम् — मनुष्यरूपेण स्थितस्य अस्य बलं तु अमानुषम् एव। सर्गस्य अन्ते सुग्रीवः न किमपि वदति; तस्य उत्तरं कर्मणा एव अग्रिमे सर्गे दृश्यते, यत्र सः लक्ष्मणं प्रवेशयितुम् अङ्गदं प्रेषयति। अन्तिमे खण्डे हनूमान् रामस्य सामर्थ्यं स्मारयति, किन्तु भयं न जनयति — ‘यः प्रसाद्यः सः न कोपयितव्यः’ इति नीतिवाक्येन उपायः एव दर्शितः। ‘भर्तुर्भार्येव तद्वशे’ इति उपमा वैवाहिकी, तया च मैत्र्याः अखण्डत्वं सूचितम्। अन्तिमश्लोके ‘मानुषं बलम्’ इति पदे श्लेषः — मनुष्यरूपेण स्थितस्य रामस्य बलं मानुषं न भवितुम् अर्हति इति ध्वनिः।

అంగదుని మాట విని, లక్ష్మణుడు కోపించాడని విని, ఆత్మనిగ్రహం గల సుగ్రీవుడు మంత్రులతో కలిసి ఆసనం విడిచిపెట్టాడు. మంత్రాంగంలో నేర్పరీ, మంత్రాలోచనలో నిష్ణాతుడూ అయిన అతడు విషయపు గురులఘుత్వాన్ని నిశ్చయించి, మంత్రజ్ఞులైన వారితో ఈ మాట అన్నాడు — ‘నేను ఏ చెడ్డ మాటా అనలేదు, ఏ చెడ్డ పనీ చేయలేదు; అయినా రాఘవుని తమ్ముడు లక్ష్మణుడు ఎందుకు కోపించాడా అని ఆలోచిస్తున్నాను. ఎల్లప్పుడూ రంధ్రాలు వెదికే, నాకు మేలు కోరని నా శత్రువులు నాలో లేని దోషాలను రాఘవుని తమ్మునికి వినిపించి ఉండవచ్చు. కాబట్టి ఇక్కడ మీరందరూ మీ మీ బుద్ధి ప్రకారం, విధిప్రకారం అతని మనోభావాన్ని నేర్పుగా, మెల్లగా నిశ్చయంగా తెలుసుకోవాలి.’ ఇక్కడ సుగ్రీవుని మొదటి ప్రతిక్రియ ఆసనత్యాగం — రాజై ఉండి కూడా అతడు లక్ష్మణుని పేరు వినగానే లేచి నిలుచుంటాడు; ఇది అతని వినయానికి లక్షణం. ‘గురులాఘవం నిశ్చిత్య’ (గురులఘుత్వాన్ని నిశ్చయించి) అనే పదంతో అతడు కార్యపు గౌరవాన్నీ తన లఘుత్వాన్నీ ఆలోచిస్తున్నాడు. పరనింద వల్ల మిత్రభేదం కలగవచ్చనేది అతని మొదటి శంక, ఇది రాజనీతిలో ప్రసిద్ధమైనది. గత సర్గ చివర ప్లక్ష ప్రభావులనే మంత్రులు ప్రణామం చేయమని ఉపదేశించారు; ఇక్కడ మాత్రం సుగ్రీవుడు తానే ఆలోచనను ప్రారంభిస్తున్నాడు. ‘సచివైః సహ’ (మంత్రులతో కలిసి) అనే పదంతో రాజు ఒంటరిగా నిర్ణయించడు అనే నీతి చూపబడింది. ‘నేను ఏ చెడ్డ మాటా అనలేదు’ అని అంటూ అతడు తన దోషాన్ని తెలియకుండానే భయపడుతున్నాడు — ఇది అతని సరళత.

‘నా భయం నిజానికి లక్ష్మణుని వల్ల కాదు, రాఘవుని వల్లా కాదు; కాని అకారణంగా కోపించిన మిత్రుడే కలవరాన్ని కలిగిస్తాడు. మిత్రుని సంపాదించడం అన్ని విధాలా సులభం, అతనిని నిలబెట్టుకోవడం మాత్రం కష్టం; మనస్సులు నిలకడ లేనివి కాబట్టి చిన్న నిమిత్తానికి కూడా ప్రీతి భగ్నమవుతుంది. అందుకే నేను మహాత్ముడైన రాముని విషయంలో భయపడుతున్నాను — అతడు నాకు చేసిన ఉపకారానికి నేను ప్రత్యుపకారం చేయలేను.’ ఇక్కడ సుగ్రీవుని భయం దండన వల్ల కాదు, కృతఘ్నతాదోషం వల్ల; ఇది అతని సజ్జనత్వానికి సూచన. ‘మిత్రుని సంపాదించడం సులభం, నిలబెట్టుకోవడం కష్టం’ అనే వాక్యం లోకప్రసిద్ధమైన సుభాషితం, ఇదే ఈ సర్గకు నీతిసారం. చిన్న కారణంతో కూడా ప్రీతి భగ్నమవుతుందని చెప్పి అతడు తన దోషాన్నే సంభావిస్తున్నాడు, రాముని దోషాన్ని కాదు. ఇలా కవి సుగ్రీవుని ప్రమత్తుడైనా కృతఘ్నుడు కానివానిగా చూపిస్తున్నాడు. మూడే శ్లోకాలు, కాని వాటిలో సర్గకు నీతిబీజం నిక్షిప్తమై ఉంది. ‘అస్థానకుపితం మిత్రమ్’ (అకారణంగా కోపించిన మిత్రుడు) అనే పదంతో సుగ్రీవుడు రాముని కోపం నిర్నిమిత్తమని భావిస్తున్నాడు, దానిని హనుమంతుడు ముందు సరిదిద్దుతాడు — ఆ కోపం ప్రణయమూలమైనది, కాలాతిక్రమం వల్ల కలిగినది. ‘యన్మమోపకృతం శక్యం ప్రతికర్తుం న తన్మయా’ (నాకు చేసిన ఉపకారానికి నేను ప్రత్యుపకారం చేయలేను) అనే వాక్యంలో అతని కృతజ్ఞత స్పష్టం; అందుకే హనుమంతుడు ముందు ‘నువ్వు మరచిపోవు’ అని అతనిని ప్రశంసిస్తాడు.

సుగ్రీవుడు ఇలా అనగా వానరశ్రేష్ఠుడు హనుమంతుడు వానరమంత్రుల మధ్య తన సొంత తర్కంతో అన్నాడు — ‘వానరగణాధిపతీ, ఎంతో స్నేహంతో చేసిన శుభమైన ఉపకారాన్ని నువ్వు మరచిపోవడం లేదు, ఇది ఏమాత్రమూ ఆశ్చర్యం కాదు. శూరుడైన రాఘవుడు భయాన్ని దూరంగా విడిచిపెట్టి నీకు ప్రియం చేయడం కోసమే ఇంద్రునితో సమానమైన పరాక్రమం గల వాలిని చంపాడు. రాఘవుడు అన్ని విధాలా ప్రణయం వల్లనే కోపించాడు, ఇందులో సందేహం లేదు; అందుకే అతడు సంపదను పెంచే తమ్ముడు లక్ష్మణుని పంపాడు. కాలం తెలిసినవారిలో శ్రేష్ఠుడా, నువ్వు ప్రమత్తుడవై కాలాన్ని గుర్తించడం లేదు; చూడు — వికసించిన ఏడాకుల పాల పూలతో శ్యామలంగా ఉన్న శుభమైన శరత్తు మొదలైంది.’ ఇక్కడ హనుమంతుడు మొదట సుగ్రీవుని ప్రశంసిస్తాడు, తరువాత రాముని క్రోధం ప్రణయమూలమైనదని వివరిస్తాడు, చివరికి కాలాతిక్రమమే దోషమని నిర్దేశిస్తాడు. ఇరవై తొమ్మిదవ సర్గలో హనుమంతుడు ఏమి చెప్పాడో, దానినే ఇక్కడ మళ్ళీ గుర్తుచేస్తున్నాడు. హనుమంతుని మాట ‘స్వేన తర్కేణ’ (తన సొంత తర్కంతో) అని విశేషించబడింది — ఎవరూ ఆదేశించకుండానే అతడు తన బుద్ధితో మాట్లాడుతున్నాడు. అతడు మొదట ప్రభువును ప్రశంసిస్తాడు, తరువాత రాముని కోపాన్ని వివరిస్తాడు, చివరికి దోషాన్ని నిర్దేశిస్తాడు; ఈ మూడు విధాల యుక్తి ఉపదేశపు గ్రాహ్యతను పెంచుతుంది. ‘ఫుల్లసప్తచ్ఛదశ్యామా శరత్’ (వికసించిన ఏడాకుల పాల పూలతో శ్యామలంగా ఉన్న శరత్తు) అనే పదంతో ఋతువే సాక్షిగా ప్రవేశపెట్టబడినట్లుంది — ముప్పయ్యవ సర్గలో రాముడు విస్తారంగా వర్ణించినదానిని ఇక్కడ ఒక్క పదంతో సూచించాడు.

‘ఆకాశం నిర్మలమైన గ్రహనక్షత్రాలతో, మేఘాలు కనుమరుగైనదిగా అయింది; అన్ని దిక్కులూ నదులూ సరస్సులూ ప్రసన్నంగా ఉన్నాయి. వానరశ్రేష్ఠా, ప్రయత్నానికి సమయం వచ్చిందని నువ్వు గ్రహించడం లేదు; నువ్వు ప్రమత్తుడవని స్పష్టం, అందుకే ఈ లక్ష్మణుడు ఇక్కడికి వచ్చాడు. ఆర్తుడూ భార్యను పోగొట్టుకున్నవాడూ అయిన మహాత్ముడు రాఘవుని నుండి మరొక పురుషుని ద్వారా వచ్చిన కఠినమైన మాటను కూడా నువ్వు సహించాలి. అపరాధం చేసిన నీకు, చేతులు జోడించి లక్ష్మణుని ప్రసన్నం చేసుకోవడం తప్ప మరేదీ తగినదిగా నాకు కనిపించడం లేదు. నియమించబడిన మంత్రులు రాజుకు తప్పక హితాన్ని చెప్పాలి; అందుకే భయాన్ని విడిచిపెట్టి నేను బాగా ఆలోచించిన, నిశ్చితమైన మాట చెబుతున్నాను.’ ఇక్కడ హనుమంతుడు మంత్రిధర్మాన్నే ప్రమాణంగా చేసుకొని కఠినమైనదైనా సత్యం చెబుతున్నాడు — ‘కృతాపరాధస్య తే’ (అపరాధం చేసిన నీకు) అనే పదంతో అతడు ప్రభువును కూడా అపరాధి అని అంటున్నాడు. ‘పురుషాంతరాత్’ (మరొక పురుషుని ద్వారా) అనే పదంతో లక్ష్మణుని ద్వారా వచ్చిన మాట రామునిదే అని గుర్తించాలని సూచించబడింది. ‘నియుక్తైర్మంత్రిభిర్వాచ్యో హ్యవశ్యం పార్థివో హితమ్’ (నియమించబడిన మంత్రులు రాజుకు తప్పక హితాన్ని చెప్పాలి) అనే వాక్యమే మంత్రిధర్మానికి లక్షణం; హనుమంతుడు దానితోనే తన కఠినమైన మాటను సమర్థించుకుంటున్నాడు. ‘ఇత ఏవ భయం త్యక్త్వా’ (అందుకే భయాన్ని విడిచిపెట్టి) అనే పదంతో అతడు తన నిర్భయత్వాన్ని ప్రకటిస్తున్నాడు — ప్రభువు రోషానికి కూడా భయపడడు.

‘బాగా కోపించిన రాఘవుడు విల్లు ఎత్తి దేవతలతో అసురులతో గంధర్వులతో కూడిన జగత్తునంతటినీ వశం చేసుకోగల సమర్థుడే. మళ్ళీ ప్రసన్నం చేసుకోవలసివచ్చే వ్యక్తిని కోపింపజేయడం తగదు — ముఖ్యంగా పూర్వోపకారాన్ని స్మరించే కృతజ్ఞుడైన పురుషునికి. రాజా, కాబట్టి నువ్వు కొడుకుతో, మిత్రజనంతో కలిసి అతనికి తలవంచి ప్రణమిల్లి, నీ ఒప్పందానికి కట్టుబడి ఉండు — భార్య భర్తకు వశురాలై ఉన్నట్లు, నువ్వు కూడా అతనికి వశుడవై ఉండు. వానరేంద్రులతో కూడిన రామలక్ష్మణుల శాసనాన్ని నువ్వు మనస్సులో కూడా తోసిపుచ్చలేవు; దేవేంద్రుని వంటి తేజస్సు గల, లక్ష్మణునితో కూడిన ఈ రాముని ‘మానుష’ బలాన్ని నీ మనస్సే స్వయంగా తెలుసుకుంటుంది.’ చివరి శ్లోకం దీర్ఘవృత్తంలో రచించబడింది; దానితో ఉపదేశం గంభీరంగా ముగుస్తుంది. ‘మానుషం బలమ్’ (మానుష బలం) అనే పదంలో వ్యంగ్యం ఉంది — మనుష్యరూపంలో ఉన్న ఇతని బలం మాత్రం అమానుషమైనదే. సర్గ చివరలో సుగ్రీవుడు ఏమీ మాట్లాడడు; అతని సమాధానం కర్మ ద్వారానే తరువాతి సర్గలో కనిపిస్తుంది, అక్కడ అతడు లక్ష్మణుని లోపలికి తీసుకురావడానికి అంగదుని పంపుతాడు. చివరి ఖండంలో హనుమంతుడు రాముని సామర్థ్యాన్ని గుర్తుచేస్తాడు, కాని భయాన్ని కలిగించడు — ‘ప్రసన్నం చేసుకోవలసినవానిని కోపింపజేయకూడదు’ అనే నీతివాక్యంతో ఉపాయాన్నే చూపిస్తాడు. ‘భర్తుర్భార్యేవ తద్వశే’ (భార్య భర్తకు వశురాలై ఉన్నట్లు అతనికి వశుడవై) అనే ఉపమానం వైవాహికమైనది, దానితో మైత్రి అఖండత్వం సూచించబడింది. చివరి శ్లోకంలో ‘మానుషం బలమ్’ అనే పదంలో శ్లేష ఉంది — మనుష్యరూపంలో ఉన్న రాముని బలం మానుషమైనది కాజాలదనేది ధ్వని.

அங்கதனின் சொற்களைக் கேட்டு, லக்ஷ்மணன் கோபமுற்றிருக்கிறான் என்பதையும் கேட்டு, தன்னடக்கம் கொண்ட சுக்ரீவன் அமைச்சர்களோடு சேர்ந்து ஆசனத்திலிருந்து எழுந்தான். ஆலோசனையில் திறமை கொண்டவனும் மந்திராலோசனைகளில் தேர்ந்தவனுமான அவன், காரியத்தின் கனத்தையும் லேசையும் தீர்மானித்து, ஆலோசனை அறிந்த அவர்களிடம் சொன்னான் — ‘நான் எந்தத் தவறான சொல்லையும் சொல்லவில்லை, எந்தத் தவறான செயலையும் செய்யவில்லை; அப்படியிருக்க, ராகவனின் சகோதரன் லக்ஷ்மணன் ஏன் கோபமுற்றிருக்கிறான் என்று எண்ணிப் பார்க்கிறேன். எப்போதும் என் குறைகளைத் தேடிக்கொண்டிருக்கும், நலம் நாடாத என் பகைவர்கள், என்னிடம் இல்லாத குற்றங்களை ராகவனின் தம்பியின் காதில் போட்டிருக்கக்கூடும். இங்கே முதலில் நீங்கள் அனைவரும் உங்கள் அறிவுக்கு ஏற்பவும் முறைப்படியும், அவனுடைய எண்ணம் என்ன என்பதைத் திறமையாக, மெல்ல ஆராய்ந்து அறிய வேண்டும்.’ இங்கே சுக்ரீவனின் முதல் எதிர்வினை ஆசனத்திலிருந்து எழுவதே — அரசனாக இருந்தும் லக்ஷ்மணனின் பெயரைக் கேட்டதுமே அவன் எழுகிறான்; இது அவனுடைய பணிவின் அடையாளம். ‘குருலாகவம் நிச்சித்ய’ (கனத்தையும் லேசையும் தீர்மானித்து) என்ற சொல்லால் அவன் காரியத்தின் கனத்தையும் தன் சிறுமையையும் எண்ணிப் பார்க்கிறான். பிறர் கோள்சொல்லால் நண்பர்களிடையே பிளவு ஏற்பட்டிருக்கக்கூடும் என்பதே அவனுடைய முதல் ஐயம்; இது அரசநீதியில் பிரசித்தமானது. முந்தைய சர்க்கத்தின் இறுதியில் அமைச்சர்களான பிலக்ஷனும் பிரபாவனும் வணங்கும்படி அறிவுறுத்தினர்; இங்கோ சுக்ரீவன் தானே ஆலோசனையைத் தொடங்குகிறான். ‘ஸசிவை: ஸஹ’ (அமைச்சர்களோடு) என்ற சொல்லால், அரசன் தனியாக முடிவெடுப்பதில்லை என்ற நீதி காட்டப்படுகிறது. ‘எந்தத் தவறான சொல்லையும் சொல்லவில்லை’ என்று சொல்லும்போது, அவன் தன் குற்றத்தை அறியாமலேயே அஞ்சுகிறான் — இது அவனுடைய எளிமை.

‘எனக்கு அச்சம் லக்ஷ்மணனிடமிருந்தும் அல்ல, ராகவனிடமிருந்தும் அல்ல; தகாத இடத்தில் கோபமுற்ற நண்பனே கலக்கத்தை உண்டாக்குகிறான். எப்படியும் நண்பனைப் பெறுவது எளிது, அவனைக் காப்பதோ கடினம்; மனங்கள் நிலையற்றவை என்பதால், சிறு காரணத்தாலும் அன்பு உடைந்துவிடுகிறது. ஆகவேதான் மகாத்மாவான ராமனைக் கண்டு நான் அஞ்சுகிறேன் — அவன் எனக்குச் செய்த உதவிக்கு என்னால் ஈடு செய்ய முடியாது.’ இங்கே சுக்ரீவனின் அச்சம் தண்டனையைப் பற்றியதல்ல, நன்றி கெட்டவன் என்ற குறையைப் பற்றியது; இது அவனுடைய நல்லியல்பைக் குறிக்கிறது. ‘நண்பனைப் பெறுவது எளிது, காப்பது கடினம்’ என்ற வாக்கியம் உலகப் பிரசித்தமான நன்மொழி; இதுவே இந்தச் சர்க்கத்தின் நீதிச்சாரம். சிறு காரணத்தாலும் அன்பு உடைகிறது என்று சொல்லி, அவன் தன் குற்றத்தையே எண்ணுகிறான், ராமனின் குற்றத்தை அல்ல. இவ்வாறு கவி சுக்ரீவனைக் கவனக்குறைவானவனாக இருந்தாலும் நன்றி கெட்டவன் அல்லன் என்று காட்டுகிறார். மூன்றே சுலோகங்கள், ஆயினும் அவற்றில் சர்க்கத்தின் நீதிவித்து அடங்கியுள்ளது. ‘அஸ்தானகுபிதம் மித்ரம்’ (தகாத இடத்தில் கோபமுற்ற நண்பன்) என்ற சொல்லால், ராமனின் கோபம் காரணமற்றது என்று சுக்ரீவன் கருதுகிறான்; அதை அனுமன் பின்னர் திருத்துவான் — அந்தக் கோபம் அன்பிலிருந்து பிறந்தது, காலம் கடந்ததால் எழுந்தது. ‘என் மீது செய்யப்பட்ட உதவிக்கு என்னால் ஈடு செய்ய முடியாது’ என்ற வாக்கியத்தில் அவனுடைய நன்றியுணர்வு தெளிவாகிறது; ஆகவேதான் அனுமன் பின்னர் ‘நீ மறக்கவில்லை’ என்று அவனைப் புகழ்கிறான்.

சுக்ரீவன் இவ்வாறு சொன்னதும், வானரர்களில் சிறந்த அனுமன் வானர அமைச்சர்களிடையே தன் சொந்த ஆய்வின்படி சொன்னான் — ‘வானரக் கூட்டங்களின் தலைவனே, மிகுந்த அன்போடு செய்யப்பட்ட மங்கலமான உதவியை நீ மறக்காமல் இருப்பது சிறிதும் வியப்பல்ல. வீரனான ராகவன் அச்சத்தைத் தொலைவில் தள்ளிவிட்டு, உனக்கு இனியது செய்வதற்காகவே இந்திரனுக்கு நிகரான பராக்கிரமம் கொண்ட வாலியைக் கொன்றான். ராகவன் கோபமுற்றிருப்பது முற்றிலும் அன்பினாலேயே, இதில் ஐயமில்லை; ஆகவேதான் அவன் செல்வத்தைப் பெருக்குபவனான தன் சகோதரன் லக்ஷ்மணனை அனுப்பியிருக்கிறான். காலம் அறிந்தவர்களில் சிறந்தவனே, கவனக்குறைவால் நீ காலத்தை அறியவில்லை; பார் — மலர்ந்த ஏழிலைப்பாலை மரங்களால் கருமை பூண்ட மங்கலமான சரத்காலம் தொடங்கிவிட்டது.’ இங்கே அனுமன் முதலில் சுக்ரீவனைப் புகழ்கிறான், பிறகு ராமனின் கோபம் அன்பிலிருந்து பிறந்தது என்று விளக்குகிறான், இறுதியில் காலம் கடந்ததையே குற்றம் என்று சுட்டுகிறான். இருபத்தொன்பதாம் சர்க்கத்தில் அனுமன் சொன்னதையே இங்கே மீண்டும் நினைவூட்டுகிறான். அனுமனின் பேச்சு ‘ஸ்வேன தர்க்கேண’ (தன் சொந்த ஆய்வின்படி) என்று சிறப்பிக்கப்படுகிறது — யாராலும் கட்டளையிடப்படாமல் தன் அறிவாலேயே அவன் பேசுகிறான். அவன் முதலில் தலைவனைப் புகழ்கிறான், பிறகு ராமனின் கோபத்தை விளக்குகிறான், இறுதியில் குற்றத்தைச் சுட்டுகிறான்; இந்த மூவகை வாதம் அறிவுரையை ஏற்கத்தக்கதாக்குகிறது. ‘மலர்ந்த ஏழிலைப்பாலை மரங்களால் கருமை பூண்ட சரத்காலம்’ என்ற சொல்லால் பருவமே சாட்சியாக முன்னிறுத்தப்படுவது போல உள்ளது — முப்பதாம் சர்க்கத்தில் ராமன் விரிவாக வர்ணித்ததை இங்கே ஒரே சொல்லால் குறிப்பிடுகிறான்.

‘வானம் களங்கமற்ற கிரகங்களும் நட்சத்திரங்களும் கொண்டு, மேகங்கள் மறைந்ததாக ஆகிவிட்டது; எல்லாத் திசைகளும் ஆறுகளும் ஏரிகளும் தெளிந்துள்ளன. வானரர்களில் சிறந்தவனே, படையெடுப்பின் காலம் வந்துவிட்டதை நீ அறியவில்லை; நீ கவனக்குறைவாக இருக்கிறாய் என்பது தெளிவு; ஆகவேதான் இந்த லக்ஷ்மணன் இங்கே வந்திருக்கிறான். துயருற்று, மனைவி கவரப்பட்ட மகாத்மாவான ராகவனிடமிருந்து வேறொருவன் வாயிலாக வரும் கடுஞ்சொல்லையும் நீ பொறுத்துக்கொள்ள வேண்டும். குற்றம் செய்த உனக்கு, கைகூப்பி லக்ஷ்மணனைச் சமாதானப்படுத்துவதைத் தவிர வேறு தகுந்த வழி எதையும் நான் காணவில்லை. நியமிக்கப்பட்ட அமைச்சர்கள் அரசனுக்கு நன்மையானதைக் கட்டாயம் சொல்ல வேண்டும்; ஆகவேதான் அச்சத்தைக் கைவிட்டு, உறுதியாகத் தீர்மானித்த சொற்களைச் சொல்கிறேன்.’ இங்கே அனுமன் அமைச்சனின் தர்மத்தையே சான்றாக்கிக் கடுமையானதாக இருந்தாலும் உண்மையைச் சொல்கிறான் — ‘க்ருதாபராதஸ்ய தே’ (குற்றம் செய்த உனக்கு) என்ற சொல்லால் அவன் தன் தலைவனையும் குற்றவாளி என்கிறான். ‘புருஷாந்தராத்’ (வேறொருவன் வாயிலாக) என்ற சொல்லால், லக்ஷ்மணன் மூலமாக வரும் சொல் ராமனுடையதே என்று அறிய வேண்டும் என்பது உணர்த்தப்படுகிறது. ‘நியமிக்கப்பட்ட அமைச்சர்கள் அரசனுக்கு நன்மையானதைக் கட்டாயம் சொல்ல வேண்டும்’ என்ற வாக்கியமே அமைச்ச தர்மத்தின் இலக்கணம்; அனுமன் அதைக் கொண்டே தன் கடுஞ்சொல்லை நியாயப்படுத்துகிறான். ‘இத ஏவ பயம் த்யக்த்வா’ (ஆகவேதான் அச்சத்தைக் கைவிட்டு) என்ற சொல்லால் அவன் தன் அச்சமின்மையை வெளிப்படுத்துகிறான் — தலைவனின் சினத்துக்கும் அவன் அஞ்சுவதில்லை.

‘பெரிதும் கோபமுற்ற ராகவன், வில்லை உயர்த்தி, தேவர்களும் அசுரர்களும் கந்தர்வர்களும் கொண்ட உலகையே தன் வசத்தில் நிறுத்த வல்லவன். சமாதானப்படுத்தி மீண்டும் சாதகமாக்க வேண்டியவனைக் கோபமூட்டுவது தகாது — குறிப்பாக, முன்பு செய்த உதவியை நினைவுகூரும் நன்றியுள்ள மனிதனுக்கு. அரசே, ஆகவே நீ மகனோடும் நண்பர்களோடும் சேர்ந்து அவனைத் தலையால் வணங்கி, உன் ஒப்பந்தத்தில் நிலைத்து நில் — மனைவி கணவனின் வசத்தில் இருப்பது போல, நீயும் அவன் வசத்தில் இரு. வானரத் தலைவனோடு கூடிய ராமனின், ராமனின் தம்பியின் கட்டளையை நீ மனத்தால்கூடப் புறக்கணிக்க இயலாது; தேவேந்திரனுக்கு நிகரான ஒளி கொண்ட, லக்ஷ்மணனோடு கூடிய இந்த ராமனின் ‘மனித’ வலிமையை உன் மனமே தானாக அறியும்.’ கடைசிச் சுலோகம் நீண்ட விருத்தத்தில் அமைந்துள்ளது; அதனால் அறிவுரை கம்பீரத்தோடு நிறைவடைகிறது. ‘மானுஷம் பலம்’ (மனித வலிமை) என்ற சொல்லில் குறிப்புப் பொருள் உள்ளது — மனித வடிவில் இருப்பவனின் வலிமை உண்மையில் மனிதத்துக்கு அப்பாற்பட்டதே. சர்க்கத்தின் இறுதியில் சுக்ரீவன் எதுவும் சொல்லவில்லை; அவனுடைய மறுமொழி செயலாலேயே அடுத்த சர்க்கத்தில் காணப்படுகிறது, அங்கே அவன் லக்ஷ்மணனை உள்ளே அழைத்து வர அங்கதனை அனுப்புகிறான். கடைசிப் பகுதியில் அனுமன் ராமனின் ஆற்றலை நினைவூட்டுகிறான், ஆனால் அச்சம் உண்டாக்கவில்லை — ‘சமாதானப்படுத்த வேண்டியவனைக் கோபமூட்டக் கூடாது’ என்ற நீதிவாக்கியத்தால் வழியையே காட்டுகிறான். ‘பர்த்துர் பார்யேவ தத்வசே’ (மனைவி கணவனின் வசத்தில் இருப்பது போல அவன் வசத்தில்) என்ற உவமை மணவாழ்க்கையிலிருந்து எடுக்கப்பட்டது; அதனால் நட்பு பிளவுபடாதது என்பது உணர்த்தப்படுகிறது. கடைசிச் சுலோகத்தில் ‘மானுஷம் பலம்’ என்ற சொல்லில் இரட்டுறமொழிதல் உள்ளது — மனித வடிவில் இருக்கும் ராமனின் வலிமை மனித வலிமையாக இருக்க முடியாது என்பது குறிப்புப் பொருள்.

ಅಂಗದನ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ, ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಕುಪಿತನಾಗಿದ್ದಾನೆ ಎಂದು ಕೇಳಿ, ಆತ್ಮಸಂಯಮಿಯಾದ ಸುಗ್ರೀವನು ಸಚಿವರೊಡನೆ ಆಸನವನ್ನು ಬಿಟ್ಟೆದ್ದನು. ಮಂತ್ರಾಲೋಚನೆಯಲ್ಲಿ ಕುಶಲನೂ ಮಂತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಪರಿಣತನೂ ಆದ ಅವನು ಕಾರ್ಯದ ಗುರುತ್ವ-ಲಘುತ್ವಗಳನ್ನು ನಿಶ್ಚಯಿಸಿ ಆ ಮಂತ್ರಜ್ಞರಿಗೆ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ನಾನು ಯಾವ ಕೆಟ್ಟ ಮಾತನ್ನೂ ಆಡಿಲ್ಲ, ಯಾವ ಕೆಟ್ಟ ಕೆಲಸವನ್ನೂ ಮಾಡಿಲ್ಲ; ಹಾಗಿರುವಾಗ ರಾಘವನ ತಮ್ಮ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಏಕೆ ಕ್ರುದ್ಧನಾಗಿದ್ದಾನೆ ಎಂದು ಚಿಂತಿಸುತ್ತಿದ್ದೇನೆ. ಸದಾ ನನ್ನ ದೌರ್ಬಲ್ಯಗಳನ್ನೇ ಹುಡುಕುವ, ನನ್ನ ಹಿತೈಷಿಗಳಲ್ಲದ ಶತ್ರುಗಳು ನನ್ನಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲದ ದೋಷಗಳನ್ನು ರಾಘವನ ತಮ್ಮನ ಕಿವಿಗೆ ಹಾಕಿರಬಹುದು. ಈ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ನೀವೆಲ್ಲರೂ ನಿಮ್ಮ ಬುದ್ಧಿಗೆ ತಕ್ಕಂತೆ, ಕ್ರಮಬದ್ಧವಾಗಿ, ಅವನ ಮನೋಭಾವದ ನಿಶ್ಚಯವನ್ನು ನಿಪುಣವಾಗಿ ನಿಧಾನವಾಗಿ ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳಬೇಕು.’ ಇಲ್ಲಿ ಸುಗ್ರೀವನ ಮೊದಲ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯೆ ಆಸನತ್ಯಾಗ — ರಾಜನಾಗಿದ್ದರೂ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಹೆಸರು ಕೇಳುತ್ತಲೇ ಅವನು ಎದ್ದುನಿಲ್ಲುತ್ತಾನೆ; ಇದು ಅವನ ವಿನಯದ ಲಕ್ಷಣ. ‘ಗುರುಲಾಘವಂ ನಿಶ್ಚಿತ್ಯ’ (ಗುರುತ್ವ-ಲಘುತ್ವಗಳನ್ನು ನಿಶ್ಚಯಿಸಿ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅವನು ಕಾರ್ಯದ ಗೌರವವನ್ನೂ ತನ್ನ ಲಘುತ್ವವನ್ನೂ ಆಲೋಚಿಸುತ್ತಾನೆ. ಪರನಿಂದೆಯಿಂದ ಮಿತ್ರಭೇದವಾಗಿರಬಹುದು ಎಂಬುದು ಅವನ ಮೊದಲ ಶಂಕೆ, ಇದು ರಾಜನೀತಿಯಲ್ಲಿ ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾದುದು. ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಮಂತ್ರಿಗಳಾದ ಪ್ಲಕ್ಷ-ಪ್ರಭಾವರು ಪ್ರಣಾಮವನ್ನು ಉಪದೇಶಿಸಿದ್ದರು; ಇಲ್ಲಾದರೋ ಸುಗ್ರೀವನೇ ವಿಮರ್ಶೆಯನ್ನು ಆರಂಭಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಸಚಿವೈಃ ಸಹ’ (ಸಚಿವರೊಡನೆ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ರಾಜನು ಒಬ್ಬನೇ ನಿರ್ಣಯಿಸುವುದಿಲ್ಲ ಎಂಬ ನೀತಿ ತೋರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ. ‘ನ ಕಿಂಚಿತ್ ದುರ್ವ್ಯಾಹೃತಮ್’ (ಯಾವ ಕೆಟ್ಟ ಮಾತನ್ನೂ ಆಡಿಲ್ಲ) ಎನ್ನುತ್ತಾ ಅವನು ತನ್ನ ದೋಷವನ್ನು ಅರಿಯದೆಯೇ ಭಯಪಡುತ್ತಾನೆ — ಇದು ಅವನ ಸರಳತೆ.

‘ನನಗೆ ಭಯವಿರುವುದು ಲಕ್ಷ್ಮಣನಿಂದಲ್ಲ, ರಾಘವನಿಂದಲೂ ಅಲ್ಲ; ಆದರೆ ಅಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ಕುಪಿತನಾದ ಮಿತ್ರನೇ ಗಾಬರಿಯನ್ನುಂಟುಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ಮಿತ್ರನನ್ನು ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುವುದು ಎಲ್ಲ ರೀತಿಯಲ್ಲೂ ಸುಲಭ, ಆದರೆ ಅದನ್ನು ಕಾಪಾಡಿಕೊಳ್ಳುವುದು ಕಷ್ಟ; ಮನಸ್ಸುಗಳು ಚಂಚಲವಾದುದರಿಂದ ಸ್ವಲ್ಪ ಕಾರಣದಿಂದಲೂ ಪ್ರೀತಿ ಒಡೆಯುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದಲೇ ನಾನು ಮಹಾತ್ಮನಾದ ರಾಮನಿಗೆ ಹೆದರುತ್ತೇನೆ — ಅವನು ನನಗೆ ಮಾಡಿದ ಉಪಕಾರಕ್ಕೆ ನಾನು ಪ್ರತ್ಯುಪಕಾರ ಮಾಡಲು ಶಕ್ತನಲ್ಲ.’ ಇಲ್ಲಿ ಸುಗ್ರೀವನ ಭಯ ದಂಡನೆಯಿಂದಲ್ಲ, ಕೃತಘ್ನತೆಯ ದೋಷದಿಂದ; ಇದು ಅವನ ಸಜ್ಜನಿಕೆಯ ಸೂಚನೆ. ‘ಸುಕರಂ ಮಿತ್ರಂ ದುಷ್ಕರಂ ಪ್ರತಿಪಾಲನಮ್’ (ಮಿತ್ರನನ್ನು ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುವುದು ಸುಲಭ, ಕಾಪಾಡಿಕೊಳ್ಳುವುದು ಕಷ್ಟ) ಎಂಬ ವಾಕ್ಯ ಲೋಕಪ್ರಸಿದ್ಧ ಸುಭಾಷಿತ, ಇದೇ ಈ ಸರ್ಗದ ನೀತಿಸಾರ. ಸ್ವಲ್ಪ ಕಾರಣದಿಂದಲೂ ಪ್ರೀತಿ ಒಡೆಯುತ್ತದೆ ಎಂದು ಹೇಳಿ ಅವನು ತನ್ನ ದೋಷವನ್ನೇ ಶಂಕಿಸುತ್ತಾನೆ, ರಾಮನ ದೋಷವನ್ನಲ್ಲ. ಹೀಗೆ ಕವಿ ಸುಗ್ರೀವನನ್ನು ಪ್ರಮತ್ತನಾಗಿದ್ದರೂ ಕೃತಘ್ನನಲ್ಲ ಎಂದು ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಮೂರೇ ಶ್ಲೋಕಗಳು, ಆದರೆ ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಸರ್ಗದ ನೀತಿಬೀಜ ಅಡಗಿದೆ. ‘ಅಸ್ಥಾನಕುಪಿತಂ ಮಿತ್ರಮ್’ (ಅಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ಕುಪಿತನಾದ ಮಿತ್ರ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಸುಗ್ರೀವನು ರಾಮನ ಕೋಪವನ್ನು ನಿಷ್ಕಾರಣವೆಂದು ಭಾವಿಸುತ್ತಾನೆ; ಇದನ್ನು ಹನುಮಂತನು ಮುಂದೆ ತಿದ್ದುತ್ತಾನೆ — ಆ ಕೋಪ ಪ್ರೇಮಮೂಲವಾದುದು, ಕಾಲಾತಿಕ್ರಮದಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದುದು. ‘ಯನ್ಮಮೋಪಕೃತಂ ಶಕ್ಯಂ ಪ್ರತಿಕರ್ತುಂ ನ ತನ್ಮಯಾ’ (ಅವನು ನನಗೆ ಮಾಡಿದ ಉಪಕಾರಕ್ಕೆ ನಾನು ಪ್ರತ್ಯುಪಕಾರ ಮಾಡಲಾರೆ) ಎಂಬ ವಾಕ್ಯದಲ್ಲಿ ಅವನ ಕೃತಜ್ಞತೆ ಸ್ಪಷ್ಟ; ಆದ್ದರಿಂದಲೇ ಹನುಮಂತನು ಮುಂದೆ ‘ನೀನು ಮರೆಯುವುದಿಲ್ಲ’ ಎಂದು ಅವನನ್ನು ಪ್ರಶಂಸಿಸುತ್ತಾನೆ.

ಸುಗ್ರೀವನು ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದಾಗ ವಾನರಶ್ರೇಷ್ಠ ಹನುಮಂತನು ವಾನರಮಂತ್ರಿಗಳ ನಡುವೆ ತನ್ನದೇ ತರ್ಕದಿಂದ ಹೇಳಿದನು — ‘ವಾನರಗಣೇಶ್ವರನೇ, ಅತ್ಯಂತ ಸ್ನೇಹಪೂರ್ವಕವಾಗಿ ಮಾಡಲ್ಪಟ್ಟ ಶುಭವಾದ ಉಪಕಾರವನ್ನು ನೀನು ಮರೆಯುವುದಿಲ್ಲ ಎಂಬುದು ಏನೂ ಆಶ್ಚರ್ಯವಲ್ಲ. ಶೂರನಾದ ರಾಘವನು ಭಯವನ್ನು ದೂರ ತೊರೆದು ನಿನ್ನ ಪ್ರಿಯಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಇಂದ್ರಸಮಾನ ಪರಾಕ್ರಮಿಯಾದ ವಾಲಿಯನ್ನು ಕೊಂದನು. ರಾಘವನು ಕ್ರುದ್ಧನಾಗಿರುವುದು ಎಲ್ಲ ರೀತಿಯಿಂದಲೂ ಪ್ರೇಮದಿಂದಲೇ, ಇದರಲ್ಲಿ ಸಂಶಯವಿಲ್ಲ; ಆದ್ದರಿಂದಲೇ ಅವನು ಸಂಪತ್ತನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುವ ತಮ್ಮ ಲಕ್ಷ್ಮಣನನ್ನು ಕಳುಹಿಸಿದ್ದಾನೆ. ಕಾಲವನ್ನು ಬಲ್ಲವರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನೇ, ಪ್ರಮತ್ತನಾಗಿ ನೀನು ಕಾಲವನ್ನು ಅರಿಯುತ್ತಿಲ್ಲ; ನೋಡು — ಅರಳಿದ ಸಪ್ತಚ್ಛದ ಹೂವುಗಳಿಂದ ಶ್ಯಾಮಲವಾದ ಶುಭಶರತ್ತು ಆರಂಭವಾಗಿದೆ.’ ಇಲ್ಲಿ ಹನುಮಂತನು ಮೊದಲು ಸುಗ್ರೀವನನ್ನು ಪ್ರಶಂಸಿಸುತ್ತಾನೆ, ಆಮೇಲೆ ರಾಮನ ಕ್ರೋಧವನ್ನು ಪ್ರೇಮಮೂಲವೆಂದು ವಿವರಿಸುತ್ತಾನೆ, ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಕಾಲಾತಿಕ್ರಮವೇ ದೋಷ ಎಂದು ನಿರ್ದೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ. ಇಪ್ಪತ್ತೊಂಬತ್ತನೆಯ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಹನುಮಂತನು ಏನು ಹೇಳಿದ್ದನೋ ಅದನ್ನೇ ಇಲ್ಲಿ ಮತ್ತೆ ನೆನಪಿಸುತ್ತಾನೆ. ಹನುಮಂತನ ಮಾತು ‘ಸ್ವೇನ ತರ್ಕೇಣ’ (ತನ್ನದೇ ತರ್ಕದಿಂದ) ಎಂದು ವಿಶೇಷಿತವಾಗಿದೆ — ಯಾರಿಂದಲೂ ಆದೇಶಿಸಲ್ಪಡದೆ ಅವನು ತನ್ನ ಬುದ್ಧಿಯಿಂದಲೇ ಮಾತನಾಡುತ್ತಾನೆ. ಅವನು ಮೊದಲು ಒಡೆಯನನ್ನು ಪ್ರಶಂಸಿಸುತ್ತಾನೆ, ಆಮೇಲೆ ರಾಮನ ಕೋಪವನ್ನು ವಿವರಿಸುತ್ತಾನೆ, ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ದೋಷವನ್ನು ನಿರ್ದೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ; ಈ ಮೂರು ಬಗೆಯ ಯುಕ್ತಿ ಉಪದೇಶದ ಗ್ರಾಹ್ಯತೆಯನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುತ್ತದೆ. ‘ಫುಲ್ಲಸಪ್ತಚ್ಛದಶ್ಯಾಮಾ ಶರತ್’ (ಅರಳಿದ ಸಪ್ತಚ್ಛದಗಳಿಂದ ಶ್ಯಾಮಲವಾದ ಶರತ್ತು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಋತುವನ್ನೇ ಸಾಕ್ಷಿಯಂತೆ ಮುಂದಿಡಲಾಗಿದೆ — ಮೂವತ್ತನೆಯ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ರಾಮನು ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿ ವರ್ಣಿಸಿದುದನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ಒಂದೇ ಪದದಿಂದ ಸೂಚಿಸಲಾಗಿದೆ.

‘ಆಕಾಶ ನಿರ್ಮಲವಾದ ಗ್ರಹ-ನಕ್ಷತ್ರಗಳುಳ್ಳದ್ದಾಗಿ, ಮೋಡಗಳು ಮರೆಯಾದುದಾಗಿದೆ; ಎಲ್ಲ ದಿಕ್ಕುಗಳೂ ನದಿಗಳೂ ಸರೋವರಗಳೂ ತಿಳಿಯಾಗಿವೆ. ವಾನರಶ್ರೇಷ್ಠನೇ, ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಹೊರಡುವ ಕಾಲ ಬಂದಿದೆ ಎಂದು ನೀನು ಅರಿಯುತ್ತಿಲ್ಲ; ನೀನು ಪ್ರಮತ್ತನಾಗಿದ್ದೀಯೆ ಎಂಬುದು ಸ್ಪಷ್ಟ, ಆದ್ದರಿಂದಲೇ ಈ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಇಲ್ಲಿಗೆ ಬಂದಿದ್ದಾನೆ. ಆರ್ತನಾದ, ಪತ್ನಿಯನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಂಡ ಮಹಾತ್ಮ ರಾಘವನ ಕಠೋರವಾದ ಮಾತು ಇನ್ನೊಬ್ಬನ ಮೂಲಕ ಬಂದರೂ ನೀನು ಅದನ್ನು ಸಹಿಸಿಕೊಳ್ಳಬೇಕು. ಅಪರಾಧ ಮಾಡಿರುವ ನಿನಗೆ, ಕೈಮುಗಿದು ಲಕ್ಷ್ಮಣನನ್ನು ಪ್ರಸನ್ನಗೊಳಿಸುವುದನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಬೇರೆ ಯಾವ ಉಚಿತ ಮಾರ್ಗವೂ ನನಗೆ ಕಾಣುತ್ತಿಲ್ಲ. ನಿಯುಕ್ತರಾದ ಮಂತ್ರಿಗಳು ರಾಜನಿಗೆ ಅವಶ್ಯವಾಗಿ ಹಿತವನ್ನು ಹೇಳಬೇಕು; ಆದ್ದರಿಂದಲೇ ಭಯವನ್ನು ತೊರೆದು ನಾನು ನಿಶ್ಚಿತವಾದ, ದೃಢವಾದ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದೇನೆ.’ ಇಲ್ಲಿ ಹನುಮಂತನು ಮಂತ್ರಿಧರ್ಮವನ್ನೇ ಪ್ರಮಾಣವಾಗಿಸಿ ಕಠೋರವಾದರೂ ಸತ್ಯವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ‘ಕೃತಾಪರಾಧಸ್ಯ ತೇ’ (ಅಪರಾಧ ಮಾಡಿರುವ ನಿನಗೆ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅವನು ಒಡೆಯನನ್ನೂ ಅಪರಾಧಿ ಎನ್ನುತ್ತಾನೆ. ‘ಪುರುಷಾಂತರಾತ್’ (ಇನ್ನೊಬ್ಬನ ಮೂಲಕ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಮೂಲಕ ಬಂದ ಮಾತು ರಾಮನದೇ ಎಂದು ತಿಳಿಯಬೇಕು ಎಂದು ಸೂಚಿತ. ‘ನಿಯುಕ್ತೈರ್ಮಂತ್ರಿಭಿರ್ವಾಚ್ಯೋ ಹ್ಯವಶ್ಯಂ ಪಾರ್ಥಿವೋ ಹಿತಮ್’ (ನಿಯುಕ್ತ ಮಂತ್ರಿಗಳು ರಾಜನಿಗೆ ಅವಶ್ಯವಾಗಿ ಹಿತವನ್ನು ಹೇಳಬೇಕು) ಎಂಬ ವಾಕ್ಯವೇ ಮಂತ್ರಿಧರ್ಮದ ಲಕ್ಷಣ; ಹನುಮಂತನು ಅದರಿಂದಲೇ ತನ್ನ ಕಠೋರ ಮಾತನ್ನು ಸಮರ್ಥಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಇತ ಏವ ಭಯಂ ತ್ಯಕ್ತ್ವಾ’ (ಆದ್ದರಿಂದಲೇ ಭಯವನ್ನು ತೊರೆದು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅವನು ತನ್ನ ನಿರ್ಭಯತೆಯನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸುತ್ತಾನೆ — ಒಡೆಯನ ರೋಷಕ್ಕೂ ಅವನು ಹೆದರುವುದಿಲ್ಲ.

‘ಅತಿಯಾಗಿ ಕ್ರುದ್ಧನಾದ ರಾಘವನು ಬಿಲ್ಲನ್ನೆತ್ತಿ ದೇವ-ಅಸುರ-ಗಂಧರ್ವರ ಸಮೇತ ಜಗತ್ತನ್ನೇ ವಶಪಡಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ಸಮರ್ಥನೇ. ಯಾರನ್ನು ಪ್ರಸನ್ನಗೊಳಿಸಿ ಮತ್ತೆ ಅನುಕೂಲನನ್ನಾಗಿಸಿಕೊಳ್ಳಬೇಕಾಗುತ್ತದೆಯೋ ಅವನನ್ನು ಕೆರಳಿಸುವುದು ಉಚಿತವಲ್ಲ — ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಹಿಂದಿನ ಉಪಕಾರವನ್ನು ನೆನೆಯುವ ಕೃತಜ್ಞನಿಗೆ. ರಾಜನೇ, ಆದ್ದರಿಂದ ನೀನು ಪುತ್ರನೊಡನೆ, ಮಿತ್ರಜನರೊಡನೆ ಕೂಡಿ ಅವನಿಗೆ ತಲೆಬಾಗಿ ನಮಸ್ಕರಿಸಿ ನಿನ್ನ ಒಪ್ಪಂದಕ್ಕೆ ಬದ್ಧನಾಗಿರು — ಪತ್ನಿ ಪತಿಯ ವಶದಲ್ಲಿರುವಂತೆ ನೀನೂ ಅವನ ವಶದಲ್ಲಿರು. ಕಪೀಂದ್ರನೇ, ರಾಮನ ಮತ್ತು ರಾಮನ ತಮ್ಮನ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ನೀನು ಮನಸ್ಸಿನಿಂದಲೂ ತಳ್ಳಿಹಾಕಲಾರೆ; ದೇವೇಂದ್ರನಂತಹ ತೇಜಸ್ಸುಳ್ಳ, ಲಕ್ಷ್ಮಣನೊಡನೆ ಕೂಡಿದ ಈ ರಾಮನ ಮಾನುಷ ಬಲವನ್ನು ನಿನ್ನ ಮನಸ್ಸೇ ತಾನಾಗಿ ತಿಳಿದಿದೆ.’ ಕೊನೆಯ ಶ್ಲೋಕ ದೀರ್ಘವೃತ್ತದಲ್ಲಿ ರಚಿತವಾಗಿದೆ; ಅದರಿಂದ ಉಪದೇಶ ಗಾಂಭೀರ್ಯದಿಂದ ಮುಕ್ತಾಯವಾಗುತ್ತದೆ. ‘ಮಾನುಷಂ ಬಲಮ್’ (ಮಾನುಷ ಬಲ) ಎಂಬ ಪದದಲ್ಲಿ ವ್ಯಂಗ್ಯವಿದೆ — ಮನುಷ್ಯರೂಪದಲ್ಲಿರುವ ಇವನ ಬಲವಾದರೋ ಅಮಾನುಷವೇ. ಸರ್ಗದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಸುಗ್ರೀವನು ಏನನ್ನೂ ಹೇಳುವುದಿಲ್ಲ; ಅವನ ಉತ್ತರ ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಕರ್ಮದಿಂದಲೇ ಕಾಣುತ್ತದೆ, ಅಲ್ಲಿ ಅವನು ಲಕ್ಷ್ಮಣನನ್ನು ಒಳಗೆ ಕರೆತರಲು ಅಂಗದನನ್ನು ಕಳುಹಿಸುತ್ತಾನೆ. ಕೊನೆಯ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಹನುಮಂತನು ರಾಮನ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವನ್ನು ನೆನಪಿಸುತ್ತಾನೆ, ಆದರೆ ಭಯವನ್ನು ಹುಟ್ಟಿಸುವುದಿಲ್ಲ — ‘ಯಾರನ್ನು ಪ್ರಸನ್ನಗೊಳಿಸಬೇಕೋ ಅವನನ್ನು ಕೆರಳಿಸಬಾರದು’ ಎಂಬ ನೀತಿವಾಕ್ಯದಿಂದ ಉಪಾಯವನ್ನೇ ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಭರ್ತುರ್ಭಾರ್ಯೇವ ತದ್ವಶೇ’ (ಪತ್ನಿ ಪತಿಯ ವಶದಲ್ಲಿರುವಂತೆ ಅವನ ವಶದಲ್ಲಿ) ಎಂಬ ಉಪಮೆ ವೈವಾಹಿಕವಾದುದು, ಅದರಿಂದ ಮೈತ್ರಿಯ ಅಖಂಡತೆ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ. ಕೊನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಮಾನುಷಂ ಬಲಮ್’ ಎಂಬ ಪದದಲ್ಲಿ ಶ್ಲೇಷವಿದೆ — ಮನುಷ್ಯರೂಪದಲ್ಲಿರುವ ರಾಮನ ಬಲ ಮಾನುಷವಾಗಿರಲು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ ಎಂಬುದು ಧ್ವನಿ.

അംഗദന്റെ വാക്കു കേട്ട്, ലക്ഷ്മണൻ കുപിതനാണെന്നും കേട്ട്, ആത്മസംയമമുള്ള സുഗ്രീവൻ സചിവന്മാരോടൊപ്പം ആസനം വിട്ടെഴുന്നേറ്റു. മന്ത്രാലോചനയിൽ സമർഥനും മന്ത്രങ്ങളിൽ പരിനിഷ്ഠിതനുമായ അവൻ കാര്യത്തിന്റെ ഗൗരവവും ലാഘവവും നിശ്ചയിച്ചിട്ട്, മന്ത്രജ്ഞരായ അവരോട് ഈ വാക്കു പറഞ്ഞു — ‘ഞാൻ ഒന്നും ദുർവചനം പറഞ്ഞിട്ടില്ല, ഒന്നും ദുഷ്കർമം ചെയ്തിട്ടുമില്ല; പിന്നെ രാഘവസഹോദരനായ ലക്ഷ്മണൻ എന്തിനാണ് ക്രുദ്ധനായിരിക്കുന്നത് എന്നു ഞാൻ ചിന്തിക്കുന്നു. എപ്പോഴും പഴുതു നോക്കിയിരിക്കുന്ന, എന്റെ അസുഹൃത്തുക്കളായ ശത്രുക്കൾ, എന്നിൽ ഇല്ലാത്ത ദോഷങ്ങൾ രാഘവാനുജനെ കേൾപ്പിച്ചിട്ടുണ്ടാകാം. ഇക്കാര്യത്തിൽ നിങ്ങളെല്ലാവരും ബുദ്ധിക്കൊത്തവിധം, വിധിപ്രകാരം, അവന്റെ മനോഭാവം എന്താണെന്ന് നിപുണമായി, പതുക്കെ മനസ്സിലാക്കണം.’ ഇവിടെ സുഗ്രീവന്റെ ആദ്യപ്രതികരണം ആസനം വിട്ടെഴുന്നേൽക്കലാണ് — രാജാവായിരുന്നിട്ടും ലക്ഷ്മണന്റെ പേരു കേട്ടപ്പോൾതന്നെ അവൻ എഴുന്നേൽക്കുന്നു; ഇത് അവന്റെ വിനയത്തിന്റെ ലക്ഷണമാണ്. ‘ഗുരുലാഘവം നിശ്ചിത്യ’ (ഗൗരവവും ലാഘവവും നിശ്ചയിച്ച്) എന്ന പദത്താൽ അവൻ കാര്യത്തിന്റെ ഗൗരവവും തന്റെ ലഘുത്വവും ആലോചിക്കുന്നു. പരദൂഷണത്താൽ മിത്രഭേദം ഉണ്ടായേക്കാം എന്നതാണ് അവന്റെ ആദ്യശങ്ക; ഇതു രാജനീതിയിൽ പ്രസിദ്ധമാണ്. മുൻസർഗത്തിന്റെ അവസാനം മന്ത്രിമാരായ പ്ലക്ഷനും പ്രഭാവനും പ്രണാമം ഉപദേശിച്ചു; ഇവിടെയോ സുഗ്രീവൻ സ്വയംതന്നെ ആലോചന ആരംഭിക്കുന്നു. ‘സചിവൈഃ സഹ’ (സചിവന്മാരോടൊപ്പം) എന്ന പദത്താൽ രാജാവ് ഒറ്റയ്ക്കു തീരുമാനിക്കുന്നില്ല എന്ന നീതി കാണിക്കുന്നു. ‘ഞാൻ ഒന്നും ദുർവചനം പറഞ്ഞിട്ടില്ല’ എന്നു പറയുമ്പോൾ അവൻ തന്റെ ദോഷം അറിയാതെതന്നെ ഭയപ്പെടുന്നു — ഇത് അവന്റെ നിഷ്കളങ്കതയാണ്.

‘എന്റെ ഭയം ലക്ഷ്മണനിൽനിന്നല്ല, രാഘവനിൽനിന്നുമല്ല; അസ്ഥാനത്തു കുപിതനായ മിത്രംതന്നെയാണ് പരിഭ്രമം ജനിപ്പിക്കുന്നത്. എങ്ങനെയായാലും മിത്രത്തെ നേടുന്നത് എളുപ്പമാണ്, അവനെ നിലനിർത്തുന്നതാണ് ദുഷ്കരം; മനസ്സുകൾ അസ്ഥിരമായതിനാൽ ചെറിയൊരു കാരണംകൊണ്ടുപോലും പ്രീതി തകരുന്നു. അതുകൊണ്ടുതന്നെയാണ് മഹാത്മാവായ രാമനെ ഞാൻ ഭയപ്പെടുന്നത് — അവൻ എനിക്കു ചെയ്ത ഉപകാരത്തിനു പ്രത്യുപകാരം ചെയ്യാൻ എനിക്കു കഴിയുന്നില്ലല്ലോ.’ ഇവിടെ സുഗ്രീവന്റെ ഭയം ദണ്ഡനത്തെക്കുറിച്ചല്ല, നന്ദികേട് എന്ന ദോഷത്തെക്കുറിച്ചാണ്; ഇത് അവന്റെ സജ്ജനത്വത്തിന്റെ സൂചനയാണ്. ‘മിത്രത്തെ നേടുന്നത് എളുപ്പം, നിലനിർത്തുന്നതു ദുഷ്കരം’ എന്ന വാക്യം ലോകപ്രസിദ്ധമായ സുഭാഷിതമാണ്; ഈ സർഗത്തിന്റെ നീതിസാരം ഇതാണ്. ചെറിയ കാരണംകൊണ്ടുപോലും പ്രീതി തകരുന്നു എന്നു പറഞ്ഞ് അവൻ തന്റെ ദോഷത്തെത്തന്നെ സംശയിക്കുന്നു, രാമന്റെ ദോഷത്തെയല്ല. ഇങ്ങനെ കവി സുഗ്രീവനെ അശ്രദ്ധനെങ്കിലും നന്ദികെട്ടവനല്ലാത്തവനായി കാണിക്കുന്നു. മൂന്നു ശ്ലോകങ്ങൾ മാത്രം; എങ്കിലും അവയിൽ സർഗത്തിന്റെ നീതിബീജം അടങ്ങിയിരിക്കുന്നു. ‘അസ്ഥാനകുപിതം മിത്രം’ (അസ്ഥാനത്തു കുപിതനായ മിത്രം) എന്ന പദത്താൽ സുഗ്രീവൻ രാമന്റെ കോപം കാരണമില്ലാത്തതാണെന്നു കരുതുന്നു; ഹനുമാൻ മുന്നോട്ട് അതു തിരുത്തും — ആ കോപം പ്രണയമൂലമാണ്, കാലാതിക്രമമാണ് അതിന്റെ കാരണം. ‘യന്മമോപകൃതം ശക്യം പ്രതികർതും ന തന്മയാ’ (അവൻ എനിക്കു ചെയ്ത ഉപകാരത്തിനു പ്രത്യുപകാരം ചെയ്യാൻ എനിക്കു കഴിയുന്നില്ല) എന്ന വാക്യത്തിൽ അവന്റെ കൃതജ്ഞത വ്യക്തമാണ്; അതുകൊണ്ടുതന്നെയാണ് ഹനുമാൻ മുന്നോട്ട് ‘അങ്ങു മറക്കുന്നില്ല’ എന്ന് അവനെ പ്രശംസിക്കുന്നത്.

സുഗ്രീവൻ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞപ്പോൾ വാനരശ്രേഷ്ഠനായ ഹനുമാൻ വാനരമന്ത്രിമാരുടെ മധ്യത്തിൽ തന്റെ സ്വന്തം യുക്തിയോടെ പറഞ്ഞു — ‘വാനരഗണേശ്വരാ, സ്നേഹപൂർവം ചെയ്യപ്പെട്ട ശുഭമായ ഉപകാരം അങ്ങു മറക്കുന്നില്ല എന്നതിൽ ഒട്ടും ആശ്ചര്യമില്ല. ശൂരനായ രാഘവൻ ഭയം ദൂരെയെറിഞ്ഞ്, അങ്ങയുടെ പ്രിയത്തിനുവേണ്ടി മാത്രമാണ്, ഇന്ദ്രനു തുല്യമായ പരാക്രമമുള്ള ബാലിയെ കൊന്നത്. രാഘവൻ ക്രുദ്ധനായിരിക്കുന്നത് പ്രണയം (സ്നേഹം) നിമിത്തംതന്നെയാണ്, ഇതിൽ സംശയമില്ല; അതുകൊണ്ടാണ് അവൻ ലക്ഷ്മിയെ വർധിപ്പിക്കുന്ന സഹോദരൻ ലക്ഷ്മണനെ അയച്ചത്. കാലമറിയുന്നവരിൽ ശ്രേഷ്ഠാ, അശ്രദ്ധനായ അങ്ങ് കാലം അറിയുന്നില്ല; നോക്കൂ — പൂത്ത ഏഴിലംപാലകളാൽ ഇരുണ്ടുനിൽക്കുന്ന ശുഭമായ ശരത്കാലം ആരംഭിച്ചിരിക്കുന്നു.’ ഇവിടെ ഹനുമാൻ ആദ്യം സുഗ്രീവനെ പ്രശംസിക്കുന്നു, പിന്നെ രാമന്റെ ക്രോധം പ്രണയമൂലമാണെന്നു വ്യാഖ്യാനിക്കുന്നു, ഒടുവിൽ കാലാതിക്രമംതന്നെയാണ് ദോഷം എന്നു നിർദേശിക്കുന്നു. ഇരുപത്തിയൊമ്പതാം സർഗത്തിൽ ഹനുമാൻ പറഞ്ഞതുതന്നെ ഇവിടെ വീണ്ടും ഓർമിപ്പിക്കുന്നു. ഹനുമാന്റെ വാക്ക് ‘സ്വേന തർകേണ’ (തന്റെ സ്വന്തം യുക്തിയോടെ) എന്നു വിശേഷിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു — ആരും ആജ്ഞാപിക്കാതെ സ്വബുദ്ധിയാൽതന്നെ അവൻ സംസാരിക്കുന്നു. അവൻ ആദ്യം സ്വാമിയെ പ്രശംസിക്കുന്നു, പിന്നെ രാമന്റെ കോപം വ്യാഖ്യാനിക്കുന്നു, ഒടുവിൽ ദോഷം ചൂണ്ടിക്കാണിക്കുന്നു; ഈ മൂന്നുവിധമായ യുക്തി ഉപദേശത്തിന്റെ സ്വീകാര്യത വർധിപ്പിക്കുന്നു. ‘ഫുല്ലസപ്തച്ഛദശ്യാമാ ശരത്’ (പൂത്ത ഏഴിലംപാലകളാൽ ഇരുണ്ട ശരത്കാലം) എന്ന പദത്താൽ ഋതുവിനെത്തന്നെ സാക്ഷിയായി ഹാജരാക്കുന്നതുപോലെ — മുപ്പതാം സർഗത്തിൽ രാമൻ വിസ്തരിച്ചു വർണിച്ചത് ഇവിടെ ഒരൊറ്റ പദംകൊണ്ടു സൂചിപ്പിക്കുന്നു.

‘ആകാശം നിർമലമായ ഗ്രഹങ്ങളും നക്ഷത്രങ്ങളും ഉള്ളതും മേഘങ്ങൾ മറഞ്ഞതുമായി; എല്ലാ ദിക്കുകളും നദികളും സരസ്സുകളും തെളിഞ്ഞിരിക്കുന്നു. വാനരശ്രേഷ്ഠാ, യുദ്ധോദ്യമത്തിനുള്ള കാലം വന്നെത്തിയെന്ന് അങ്ങ് അറിയുന്നില്ല; അങ്ങ് അശ്രദ്ധനാണെന്നു വ്യക്തം; അതുകൊണ്ടാണ് ഈ ലക്ഷ്മണൻ ഇവിടെ വന്നിരിക്കുന്നത്. ആർത്തനും ഭാര്യ അപഹരിക്കപ്പെട്ടവനുമായ മഹാത്മാവ് രാഘവന്റെ, മറ്റൊരാളിലൂടെ വന്ന പരുഷവാക്കുപോലും അങ്ങു സഹിക്കണം. അപരാധം ചെയ്ത അങ്ങേക്ക് കൈകൂപ്പി ലക്ഷ്മണനെ പ്രസാദിപ്പിക്കുന്നതല്ലാതെ മറ്റൊന്നും ഉചിതമായി ഞാൻ കാണുന്നില്ല. നിയുക്തരായ മന്ത്രിമാർ രാജാവിനോട് ഹിതം നിശ്ചയമായും പറയണം; അതുകൊണ്ടുതന്നെ ഭയം ഉപേക്ഷിച്ച് ഉറപ്പിച്ച, നിശ്ചിതമായ വാക്ക് ഞാൻ പറയുന്നു.’ ഇവിടെ ഹനുമാൻ മന്ത്രിധർമത്തെത്തന്നെ പ്രമാണമാക്കി കഠിനമെങ്കിലും സത്യം പറയുന്നു — ‘കൃതാപരാധസ്യ തേ’ (അപരാധം ചെയ്ത അങ്ങേക്ക്) എന്ന പദത്താൽ അവൻ സ്വാമിയെയും അപരാധിയെന്നു പറയുന്നു. ‘പുരുഷാന്തരാത്’ (മറ്റൊരാളിലൂടെ) എന്ന പദത്താൽ, ലക്ഷ്മണനിലൂടെ വന്ന വാക്ക് രാമന്റേതുതന്നെയാണെന്ന് അറിയണം എന്നു സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ‘നിയുക്തൈർമന്ത്രിഭിർവാച്യോ ഹ്യവശ്യം പാർഥിവോ ഹിതം’ (നിയുക്തരായ മന്ത്രിമാർ രാജാവിനോട് ഹിതം നിശ്ചയമായും പറയണം) എന്ന വാക്യംതന്നെയാണ് മന്ത്രിധർമത്തിന്റെ ലക്ഷണം; ഹനുമാൻ അതുകൊണ്ടുതന്നെ തന്റെ കഠിനവാക്കിനെ സമർഥിക്കുന്നു. ‘ഇത ഏവ ഭയം ത്യക്ത്വാ’ (അതുകൊണ്ടുതന്നെ ഭയം ഉപേക്ഷിച്ച്) എന്ന പദത്താൽ അവൻ തന്റെ നിർഭയത വെളിപ്പെടുത്തുന്നു — സ്വാമിയുടെ രോഷത്തെപ്പോലും അവൻ ഭയപ്പെടുന്നില്ല.

‘അത്യന്തം ക്രുദ്ധനായ രാഘവൻ വില്ലുയർത്തിയാൽ ദേവന്മാരും അസുരന്മാരും ഗന്ധർവന്മാരും ഉൾപ്പെടെയുള്ള ലോകത്തെ വശത്താക്കാൻ കഴിവുള്ളവൻതന്നെയാണ്. പ്രസാദിപ്പിച്ചാൽ വീണ്ടും അനുകൂലനാകുന്നവനെ കോപിപ്പിക്കുന്നത് ഉചിതമല്ല — വിശേഷിച്ചും മുമ്പത്തെ ഉപകാരം ഓർക്കുന്ന കൃതജ്ഞനായ ഒരുവന്. രാജാവേ, അതിനാൽ അങ്ങ് പുത്രനോടും സുഹൃജ്ജനങ്ങളോടുംകൂടി അവനെ തലകുനിച്ചു പ്രണമിച്ച് സ്വന്തം ഉടമ്പടിയിൽ ഉറച്ചുനിൽക്കുക — ഭാര്യ ഭർത്താവിന്റെ വശത്തിൽ നിൽക്കുന്നതുപോലെ അങ്ങും അവന്റെ വശത്തിൽ നിൽക്കുക. കപീന്ദ്രാ, അങ്ങേക്കു ലഭിച്ച രാമന്റെയും രാമാനുജന്റെയും ശാസനം മനസ്സുകൊണ്ടുപോലും തള്ളിക്കളയാൻ അങ്ങേക്കു കഴിയില്ല; ദേവേന്ദ്രനു തുല്യമായ തേജസ്സുള്ള, ലക്ഷ്മണനോടുകൂടിയ ഈ രാമന്റെ ‘മാനുഷബലം’ എന്താണെന്ന് അങ്ങയുടെ മനസ്സുതന്നെ അറിയും.’ അവസാനശ്ലോകം ദീർഘവൃത്തത്തിലാണ്; അതിലൂടെ ഉപദേശം ഗാംഭീര്യത്തോടെ സമാപിക്കുന്നു. ‘മാനുഷം ബലം’ (മനുഷ്യബലം) എന്ന പദത്തിൽ വ്യംഗ്യമുണ്ട് — മനുഷ്യരൂപത്തിൽ നിൽക്കുന്ന ഇവന്റെ ബലം അമാനുഷംതന്നെയാണ്. സർഗാന്തത്തിൽ സുഗ്രീവൻ ഒന്നും പറയുന്നില്ല; അവന്റെ മറുപടി അടുത്ത സർഗത്തിൽ കർമത്തിലൂടെയാണ് കാണുന്നത്; അവിടെ ലക്ഷ്മണനെ അകത്തേക്കു കൊണ്ടുവരാൻ അവൻ അംഗദനെ അയയ്ക്കുന്നു. അവസാനഖണ്ഡത്തിൽ ഹനുമാൻ രാമന്റെ സാമർഥ്യം ഓർമിപ്പിക്കുന്നു, എന്നാൽ ഭയം ജനിപ്പിക്കുന്നില്ല — ‘പ്രസാദിപ്പിക്കാവുന്നവനെ കോപിപ്പിക്കരുത്’ എന്ന നീതിവാക്യത്താൽ ഉപായംതന്നെയാണ് കാണിക്കുന്നത്. ‘ഭർതുർഭാര്യേവ തദ്വശേ’ (ഭാര്യ ഭർത്താവിന്റെ വശത്തിലെന്നപോലെ അവന്റെ വശത്തിൽ) എന്ന ഉപമ വൈവാഹികമാണ്; അതിലൂടെ മൈത്രിയുടെ അഖണ്ഡത സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. അവസാനശ്ലോകത്തിലെ ‘മാനുഷം ബലം’ എന്ന പദത്തിൽ ശ്ലേഷമുണ്ട് — മനുഷ്യരൂപത്തിൽ നിൽക്കുന്ന രാമന്റെ ബലം മാനുഷമായിരിക്കാൻ കഴിയില്ല എന്നതാണ് ധ്വനി.

When he heard Aṅgada's words, and heard that Lakṣmaṇa was angry, the self-possessed Sugrīva rose from his seat together with his counsellors. His first response was to stand up; king though he was, he rose at the very name of Lakṣmaṇa, a sign of his humility. Skilled in counsel and well practised in deliberation, he weighed the gravity of the matter against his own small place and spoke to those who knew statecraft. "I have said nothing wrong and done nothing wrong," he said, "so I keep asking myself why Lakṣmaṇa, Rāghava's brother, is angry. Perhaps enemies of mine, no friends, always watching for a weak spot, have told Rāghava's younger brother of faults in me that never existed." His first suspicion, well known in statecraft, is that slander has divided friends. "So let all of you, each by his own judgment and in the proper way, find out carefully and patiently what his real feeling is." At the end of the last sarga the ministers Plakṣa and Prabhāva had advised him to bow; here Sugrīva himself begins to deliberate, and he does so with his counsellors, for a king does not decide alone. In saying he has done nothing wrong he is afraid without knowing his fault, which shows his simplicity.

"I am not afraid of Lakṣmaṇa at all, nor of Rāghava," Sugrīva said, "but a friend angered without cause is truly alarming. It is always easy to make a friend and hard to keep one; minds are unsteady, and affection breaks over the smallest thing. That is why I am afraid of the great-souled Rāma: the kindness he did me I can never repay." His fear is not of punishment but of the fault of ingratitude, and this shows his good nature. "Easy to make a friend, hard to keep one" is a well-known saying and the moral kernel of this sarga. By saying affection breaks over small things he suspects a fault in himself, not in Rāma, and so the poet shows Sugrīva as negligent but not ungrateful. He thinks Rāma's anger has no cause; Hanumān will soon correct him, for it springs from affection and from the time that has passed. And because he says plainly that he cannot repay Rāma's kindness, Hanumān will praise him for not forgetting it.

When Sugrīva had spoken, Hanumān, bull among monkeys, spoke among the monkey counsellors on his own reasoning, unbidden by anyone. "Lord of the monkey hosts, it is no wonder at all that you do not forget the good and loving service that was done for you. For your sake the heroic Rāghava cast fear far away and killed Vālin, whose valour matched Indra's. There is no doubt that Rāghava is angry out of affection; that is why he has sent his brother Lakṣmaṇa, the increaser of his fortune. Best of those who know the times, you have grown careless and have not noticed the season. Look, the lovely autumn has come, dark with the saptacchada trees in flower." Hanumān first praises his master, then explains that Rāma's anger comes from love, and last names the fault, the time let slip; this threefold approach makes his advice easier to accept. He is recalling what he had said in the twenty-ninth sarga, and with the single image of the flowering saptacchada he calls the season itself as witness, summing up all that Rāma described at length in the thirtieth sarga.

"The sky is clear, its planets and stars unclouded and its rain clouds gone," Hanumān went on, "and all the quarters, rivers and lakes are bright. Bull among monkeys, you do not see that the time for action has come. It is plain that you have been careless, and that is why Lakṣmaṇa has come here. Great-souled Rāghava is suffering and his wife has been carried off; you must bear even a harsh word from him, though it comes through another's lips." A word brought by Lakṣmaṇa is to be taken as Rāma's own. "Since it is you who have done wrong, I see nothing fitting for you but to fold your hands and win Lakṣmaṇa's favour. Ministers who have been appointed must tell their king what is good for him, even when it is hard; so I put fear aside and speak my firm opinion." Here Hanumān, resting on the minister's duty, speaks a hard truth and calls even his master the one at fault. The rule that appointed ministers must tell the king what is good for him is the mark of a true counsellor, and with it he justifies his blunt words; in putting fear aside he shows that he is not afraid even of his master's displeasure.

"Once Rāghava is roused to anger," Hanumān said, "he can raise his bow and bring the whole world, with its gods, demons and gandharvas, under his power. One whom you will have to conciliate again later should not be angered, least of all by a grateful man who remembers an earlier kindness. So bow your head to him, king, with your son and your friends, and keep to your compact; be as devoted to his will as a wife is to her husband's." He reminds Sugrīva of Rāma's power without trying to frighten him; the maxim that one who must be won back should not be angered shows the way out, and the likeness of wife and husband speaks of a friendship that must never be broken. "You cannot set aside, even in thought, the command that Rāma and Rāma's brother have laid on the lord of the monkeys. Your own mind will come to know the human strength of this Rāma, who stands with Lakṣmaṇa, splendid as Indra." In this last verse, in a longer metre that gives the counsel a solemn close, there is irony in "human strength": Rāma wears a human form, but his strength is anything but human. At the end of the sarga Sugrīva says nothing; his answer comes in deeds in the next sarga, when he sends Aṅgada to bring Lakṣmaṇa in.