अदीनसत्त्वः नरेन्द्रसूनुः रामानुजः लक्ष्मणः कामिनं दीनं शोकाभिपन्नं समुदीर्णकोपं च नरदेवपुत्रं पूर्वजम् इति उवाच — ‘वानरः साधुवृत्ते न स्थास्यति, कर्मफलानुषङ्गान् न मंस्यते, वानरराज्यलक्ष्मीं च न भोक्ष्यते; तथा हि अस्य बुद्धिः न अतिक्रामति। मतिक्षयात् ग्राम्यसुखेषु सक्तः सः तव प्रसादात् प्राप्तस्य प्रतिकारस्य बुद्धिम् अपि न धारयति; हतः सन् अग्रजं वीरं वालिनं पश्यतु — एवं विगुणाय राज्यं न देयम्। उदीर्णवेगं कोपं न धारये; असत्यम् अद्य सुग्रीवं निहन्मि। हरिप्रवीरैः सह वालिपुत्रः अङ्गदः एव नरेन्द्रपुत्र्याः विचयं करोतु।’ आत्तबाणासनम् उत्पतन्तं निवेदितार्थं रणचण्डकोपं च तं प्रति परवीरहन्ता रामः स्वविचारितं सानुनयं च वाक्यम् उवाच। अत्र कविः पञ्चभिः दीर्घवृत्तैः लक्ष्मणस्य क्रोधस्य आवेगं वर्णयति; ‘न स्थास्यति, न मंस्यते, न भोक्ष्यते’ इति त्रिभिः निषेधैः तस्य निश्चयः दृढीक्रियते। अस्य सर्गस्य आरम्भः पूर्वसर्गस्य अन्तिमश्लोकात् अविच्छिन्नः — तत्र लक्ष्मणः ‘तीव्रां मतिं चकार’ इति उक्तम्, अत्र सा मतिः वचनरूपेण प्रकटा भवति। ‘अदीनसत्त्वः’ इति लक्ष्मणस्य, ‘दीनम्’ इति च रामस्य विशेषणं युगपत् प्रयुक्ते; तेन भ्रात्रोः विपरीता अवस्था सूचिता। लक्ष्मणस्य प्रस्तावे अङ्गदस्य राज्याभिषेकः अपि अन्तर्भूतः, यत् अत्यन्तं तीव्रं वचनम्। ‘हतोऽग्रजं पश्यतु’ इति वाक्यं वालिवधस्य स्मरणेन भयं जनयति। रामस्य प्रत्युत्तरं तु ‘सानुनयम्’ इति विशेषितम् — क्रोधस्य प्रतिकारः अनुनयेन एव, न प्रतिक्रोधेन। वुल्गेटस्य पञ्चमे श्लोके ‘स्ववीक्षितं सानुनयं च वाक्यम्’ इति पाठः; समीक्षिते ‘स्ववेक्षितं’ इति। लक्ष्मणस्य उत्पतनं च रामस्य वचनं च एकस्मिन् एव श्लोके निबद्धे, तेन प्रतिक्रियायाः शीघ्रता सूचिता।

‘त्वद्विधः लोके एवं पापं न समाचरेत्; यः आर्येण उपायेन कोपं हन्ति, सः एव वीरः पुरुषोत्तमः। लक्ष्मण, साधुवृत्तेन त्वया अत्र इदं न ग्राह्यम्; तां पूर्वस्थितां प्रीतिं पूर्ववृत्तं संगतं च अनुवर्तस्व। सामोपहितया वाचा रूक्षाणि परिवर्जयन् कालपर्यये व्यतीतं सुग्रीवं वक्तुम् अर्हसि।’ एवम् अग्रजेन यथावत् अनुशिष्टार्थः पुरुषर्षभः परवीरहा वीरः लक्ष्मणः पुरीं प्रविवेश। ततः शुभमतिः प्राज्ञः भ्रातुः प्रियहिते रतः लक्ष्मणः प्रतिसंरब्धः सन् कपेः भवनं जगाम। अत्र रामस्य वचनं द्वाभ्याम् एव श्लोकाभ्यां समाप्यते; तत्र ‘कोपमार्येण यो हन्ति’ इति सुभाषितम् एव सर्गस्य नीतिसारः। रामः लक्ष्मणस्य क्रोधं न निन्दति, अपितु तं मर्यादायां स्थापयति; सान्त्वनं पूर्वम्, रूक्षवर्जनं च आदेशः। रामस्य द्वौ श्लोकौ अनुष्टुभौ, पूर्वे तु पञ्च दीर्घवृत्तानि; छन्दःपरिवर्तनेन एव शान्तिः सूचिता। ‘साधुवृत्तेन त्वया’ इति सम्बोधनेन रामः लक्ष्मणस्य स्वभावम् एव प्रमाणीकरोति — यः साधुवृत्तः, सः मित्रवधं न चिन्तयेत्। ‘तां प्रीतिम् अनुवर्तस्व’ इति अग्निसाक्षिकं सख्यं स्मार्यते। ‘व्यतीतं कालपर्यये’ इति एकम् एव वक्तव्यम् आदिष्टम्, न निन्दा, न भयम्; एषा दौत्यस्य मर्यादा। तथापि लक्ष्मणः ‘प्रतिसंरब्धः’ एव गच्छति — आदेशः स्वीकृतः, किन्तु रोषः न शान्तः। नवमे श्लोके ‘पुरीं प्रविवेश’ इति उक्तम्, दशमे च ‘भवनं जगाम’ इति; हिन्दीव्याख्या तु ‘प्रवेष्टुं निश्चिकाय’ इति व्याख्याति, यतः वस्तुतः प्रवेशः द्वात्रिंशे सर्गे भविष्यति।

शक्रबाणासनप्रख्यं कालान्तकोपमं गिरिशृङ्गाभं च धनुः प्रगृह्य सः सानुमान् मन्दरः इव आसीत्। यथोक्तकारी बृहस्पतिसमबुद्धिः रामानुजः तदा वचनम्, तस्य उत्तरम्, उत्तरस्य च प्रत्युत्तरम् — सर्वं मत्वा प्रस्थितः। कामक्रोधसमुत्थेन भ्रातुः क्रोधाग्निना वृतः सः अप्रीतः प्रभञ्जनः इव प्रययौ। मार्गे सालतालाश्वकर्णान् तरसा बलात् पातयन्, गिरिकूटानि अन्यान् च द्रुमान् वेगितः पर्यस्यन्, शिलाः च पद्भ्यां शकलीकुर्वन् आशुगः गजः इव सः कार्यवशात् दूरम् एकपदं त्यक्त्वा द्रुतं ययौ। अत्र क्रोधस्य बाह्यं रूपं प्रकृतौ एव दृश्यते — वृक्षाः पतन्ति, शिलाः चूर्णीभवन्ति; एषा कवेः रीतिः, यया अन्तर्भावः बहिः प्रकाश्यते। ‘एकपदं त्यक्त्वा’ इति पदेन दीर्घपदक्षेपः सूचितः, येन गतेः वेगः मीयते। धनुषः त्रीणि उपमानानि — शक्रबाणासनम्, कालान्तकः, गिरिशृङ्गम्; ततः लक्ष्मणः स्वयं सानुमान् मन्दरः इव। एवं क्रमेण उपमानानि वर्धमानानि लक्ष्मणस्य भीषणतां स्थापयन्ति। ‘वचनम् उत्तरं सोत्तरम्’ इति त्रिभिः पदैः तस्य पूर्वचिन्तनं सूचितम् — बृहस्पतिसमः सः संवादस्य सर्वाः सम्भावनाः पूर्वम् एव विचारितवान्। क्रोधाग्निः ‘भ्रातुः’ इति विशेषितः — स्वकीयः न, अपितु भ्रातुः दुःखजनितः; एतेन लक्ष्मणस्य निःस्वार्थता व्यज्यते। एतेषु पञ्चसु श्लोकेषु सर्वे अनुष्टुभः; प्रथमपञ्चकस्य दीर्घवृत्तात् अनन्तरम् एषा संक्षिप्तता गतेः वेगम् अनुकरोति।

इक्ष्वाकुशार्दूलः सः गिरिसंकटे स्थितां बलाकीर्णां दुर्गां हरिराजमहापुरीं किष्किन्धाम् अपश्यत्। सुग्रीवं प्रति रोषात् प्रस्फुरमाणोष्ठः लक्ष्मणः किष्किन्धायाः बहिश्चरान् भीमान् वानरान् ददर्श। तं पुरुषर्षभं दृष्ट्वा सर्वे कुञ्जरप्रख्याः वानराः पर्वतान्तरे शतशः शैलशृङ्गाणि प्रवृद्धान् महीरुहान् च जगृहुः। तान् गृहीतप्रहरणान् सर्वान् दृष्ट्वा लक्ष्मणः बह्विन्धनः अनलः इव द्विगुणं क्रुद्धः बभूव। कालमृत्युयुगान्ताभं क्रुद्धं तं दृष्ट्वा भयपरीताङ्गाः प्लवंगमाः शतशः दिशः विद्रुताः। अत्र अष्टादशः श्लोकः षट्पादः — ‘तं दृष्ट्वा वानराः सर्वे…’ इति प्रथमम् अर्धं वुल्गेटमात्रम्, शिष्टे द्वे समीक्षिते अपि विद्येते। वानराणां प्रथमं साहसम्, ततः च पलायनम् — एषा क्रमिका प्रतिक्रिया लक्ष्मणस्य तेजः स्थापयति। ‘गिरिसंकटे’ इति पदेन किष्किन्धायाः स्थानं दुर्गमम् इति सूचितम्; सा पुरी गुहारूपा इति अग्रिमे सर्गे स्पष्टं भविष्यति। वानराणां प्रतिक्रिया द्विधा — प्रथमं शस्त्रग्रहणम्, ततः पलायनम्; मध्ये च लक्ष्मणस्य द्विगुणः क्रोधः। ‘बह्विन्धनः अनलः’ इति उपमया क्रोधस्य वर्धनं दर्शितम् — वानराणां साहसम् एव इन्धनम्। विंशे ‘कालमृत्युयुगान्ताभम्’ इति त्रिभिः प्रलयवाचकैः पदैः एकम् एव विशेषणं रचितम्, यत् वानराणां भयस्य परिमाणं दर्शयति।

ततः हरिपुंगवाः सुग्रीवभवनं प्रविश्य लक्ष्मणस्य क्रोधम् आगमनं च न्यवेदयन्। किन्तु तदा तारया सहितः कामी कपिवृषः सक्तः सन् तेषां कपिसिंहानां वचनं न शुश्राव। ततः सचिवसंदिष्टाः रोमहर्षणाः गिरिकुञ्जरमेघाभाः हरयः नगरात् निर्ययुः। ते सर्वे नखदंष्ट्रायुधाः वीराः विकृतदर्शनाः शार्दूलदंष्ट्राः विवृतदर्शनाः च आसन्। केचित् दशनागबलाः, केचित् दशगुणोत्तराः, केचित् च नागसहस्रस्य तुल्यवर्चसः बभूवुः। द्रुमहस्तैः महाबलैः तैः कपिभिः व्याप्तां दुरासदां किष्किन्धां क्रुद्धः लक्ष्मणः अपश्यत्। ततः सर्वे हरयः प्राकारपरिखान्तरात् निष्क्रम्य उदग्रसत्त्वाः सन्तः आविष्कृतं तस्थुः। अत्र कविः वानराणां सङ्ख्यां न वदति, अपितु बलपरिमाणम् एव गणयति — दश नागाः, शतं नागाः, सहस्रं नागाः; तेन च सेनायाः भीषणता व्यज्यते। सुग्रीवस्य अश्रवणं सर्गस्य केन्द्रीयः दोषः — मन्त्रिणः निवेदयन्ति, किन्तु राजा न शृणोति। ‘तारया सहितः कामी सक्तः’ इति त्रिभिः पदैः तस्य अवस्था निर्दिष्टा। सचिवाः तु स्वयम् एव वानरान् प्रेषयन्ति; एतेन राजकार्यं मन्त्रिभिः एव धार्यते इति सूच्यते। वानराणां वर्णनं भीषणं तथापि विनोदयुक्तम् — नखदंष्ट्रायुधाः, शार्दूलदंष्ट्राः, विवृतदर्शनाः। ‘आविष्कृतं तस्थुः’ इति पदेन ते न लुक्कायिताः, अपितु प्रकटं युद्धाय सज्जाः इति सूचितम्। पञ्चविंशे बलस्य त्रिविधा गणना — दश नागाः, दशगुणोत्तराः, नागसहस्रम्; एषा आरोहक्रमेण गणना अतिशयोक्तिम् अपि युक्तिसङ्गतां करोति।

आत्मवान् वीरः सुग्रीवस्य प्रमादं पूर्वजस्य च अर्थं दृष्ट्वा पुनः एव क्रोधवशं जगाम। सः दीर्घोष्णमहोच्छ्वासः कोपसंरक्तलोचनः नरशार्दूलः सधूमः पावकः इव बभूव। बाणः एव शल्यरूपा स्फुरन्ती जिह्वा यस्य, सायकासनम् एव भोगः यस्य, स्वतेजः एव विषं यस्य — सः पञ्चास्यः पन्नगः इव प्रतीतः। दीप्तं कालाग्निम् इव, कोपितं नागेन्द्रम् इव च तं समासाद्य अङ्गदः त्रासात् परं विषादम् अगमत्। रोषताम्राक्षः महायशाः सः अङ्गदं संदिदेश — ‘वत्स, सुग्रीवः कथ्यताम्, मम आगमनम् इति; अरिंदम, एष रामानुजः लक्ष्मणः भ्रातुः व्यसनसंतप्तः त्वत्सकाशं प्राप्तः, द्वारि च तिष्ठति। वानर, तस्य वाक्यं यदि रुचिः, तर्हि साधु क्रियताम्; इति उक्त्वा वत्स अरिंदम शीघ्रम् आगच्छ।’ लक्ष्मणस्य वचः श्रुत्वा शोकाविष्टः अङ्गदः पितुः समीपम् आगम्य ‘अयं सौमित्रिः आगतः’ इति अब्रवीत्। अत्र चतुस्त्रिंशः श्लोकः वुल्गेटमात्रः। अस्मिन् खण्डे लक्ष्मणस्य त्रीणि उपमानानि क्रमेण — सधूमः पावकः, पञ्चास्यः पन्नगः, दीप्तः कालाग्निः; प्रत्येकं पूर्वस्मात् भीषणतरम्। पन्नगोपमायां प्रत्यङ्गं रूपकं कृतम् — बाणशल्यं जिह्वा, धनुः भोगः, तेजः विषम्; एषा सावयवरूपकस्य उत्तमम् उदाहरणम्। अङ्गदः बालः, अतः तस्य त्रासः स्वाभाविकः। लक्ष्मणस्य संदेशः संक्षिप्तः किन्तु द्व्यर्थः — ‘मम आगमनं कथ्यताम्’ इति शान्तम्, ‘द्वारि तिष्ठति’ इति तु भयसूचकम्। चतुस्त्रिंशः श्लोकः वुल्गेटमात्रः, तत्र च ‘यदि रुचिः’ इति सशर्तं वचनम्। ‘वत्स’ इति सम्बोधनं द्विवारं प्रयुक्तम्; क्रोधे अपि लक्ष्मणः बालकं प्रति स्नेहं न त्यजति, एतत् तस्य शीलस्य लक्षणम्।

अथ लक्ष्मणस्य सुतीव्रया वाचा सम्भ्रान्तभावः परिदीनवक्त्रः च तरस्वी अङ्गदः निर्गत्य पूर्वं नृपतेः चरणौ, ततः रुमायाः च चरणौ ववन्दे। उग्रतेजाः सः पितुः पादौ संगृह्य पुनः मातुः तारायाः पादौ जग्राह, रुमायाः च पादौ निपीड्य ततः तदर्थं निवेदयामास। किन्तु निद्राक्लान्तसंवीतः सः वानरः न विबुद्धवान्; मदमत्तः मदनेन च मोहितः बभूव। ततः वानराः क्रुद्धं लक्ष्मणं प्रेक्ष्य भयमोहितचेतसः सन्तः तं प्रसादयन्तः किलकिलां चक्रुः। ते महौघनिभं वज्राशनिसमस्वनं सिंहनादं लक्ष्मणस्य समीपतः समं चक्रुः। तेन महता शब्देन वानरः प्रत्यबुध्यत — मदविह्वलताम्राक्षः व्याकुलः स्रग्विभूषणः च। अत्र षट्त्रिंशात् एकोनचत्वारिंशत्पर्यन्तं चत्वारः श्लोकाः वुल्गेटमात्राः; तैः च अङ्गदस्य प्रणामः सुग्रीवस्य निद्रा च विस्तरेण वर्ण्यते। अङ्गदः प्रथमं पितुः, ततः मातुः तारायाः, ततः रुमायाः च पादौ गृह्णाति — त्रयाणां प्रणामेन कुलमर्यादा दर्शिता, विलम्बः च सूचितः। सुग्रीवस्य निद्रा त्रिभिः कारणैः — मदः, मदनः, निद्रा एव; अतः सः न प्रतिबुध्यते। वानराणां किलकिला भयसूचिका, सिंहनादः च प्रबोधनार्थः; एतेन ते स्वामिनं रक्षितुम् इच्छन्ति इति सूच्यते। ‘मदविह्वलताम्राक्षः व्याकुलः स्रग्विभूषणः’ इति त्रिभिः पदैः प्रबुद्धस्य सुग्रीवस्य दशा चित्रिता — मालाः अस्तव्यस्ताः, नेत्राणि रक्तानि। षट्त्रिंशसप्तत्रिंशौ श्लोकौ एकम् एव वृत्तान्तं द्विवारं वर्णयतः; हिन्दीव्याख्या ‘इदानीं तत् एव किञ्चित् विस्तरेण उच्यते’ इति तत् स्पष्टीकरोति।

अथ अङ्गदवचः श्रुत्वा तेन एव सह समागतौ वानरस्य सम्मतौ उदारदर्शनौ मन्त्रिणौ — अर्थधर्मयोः मन्त्रिणौ प्लक्षः प्रभावः च — उच्चावचं वक्तुं प्राप्तं लक्ष्मणं तौ शशंसतुः। सार्थनिश्चितैः वचनैः सुग्रीवं प्रसादयित्वा मरुत्पतिं शक्रम् इव आसीनं तं पर्युपासीनौ तौ ऊचतुः — ‘सत्यसंधौ महाभागौ भ्रातरौ रामलक्ष्मणौ मनुष्यभावं सम्प्राप्तौ, राज्यार्हौ राज्यदायिनौ च। तयोः एकः धनुष्पाणिः लक्ष्मणः द्वारि तिष्ठति, यस्य भीताः वानराः प्रवेपमानाः नादान् मुञ्चन्ति। सः एष राघवभ्राता वाक्यसारथिः व्यवसायरथः लक्ष्मणः तस्य रामस्य शासनात् प्राप्तः।’ अत्र ‘वाक्यसारथिः व्यवसायरथः’ इति रूपकद्वयेन लक्ष्मणस्य दौत्यं वर्ण्यते — रामस्य वचनम् एव तस्य सारथिः, निश्चयः एव रथः। प्लक्षः प्रभावः च नामतः एव उल्लिखितौ, ‘अर्थधर्मयोः मन्त्रिणौ’ इति च विशेषितौ; एतेन राजसभायाः व्यवस्था सूचिता। तौ प्रथमं सुग्रीवं प्रसादयतः, ततः एव वक्तुम् आरभेते — यथा हनूमान् एकोनत्रिंशे सर्गे। रामलक्ष्मणयोः वर्णने ‘मनुष्यभावं सम्प्राप्तौ’ इति पदं वुल्गेटस्य विशेषः; समीक्षिते ‘वयस्यभावं संप्राप्तौ’ इति सख्यभावः उक्तः। ‘राज्यार्हौ राज्यदायिनौ’ इति द्वाभ्यां पदाभ्यां तयोः औदार्यं स्मारितम् — ये स्वयं राज्यार्हाः, ते एव अन्यस्मै राज्यं दत्तवन्तः। षट्चत्वारिंशे ‘नादान् मुञ्चन्ति वानराः’ इति पदेन बहिःस्थितानां वानराणां आर्तनादः सभायाम् अपि श्रूयते इति सूच्यते।

‘राजन् अनघ, अयं ताराया दयितः तनयः अङ्गदः लक्ष्मणेन त्वरया तव सकाशं प्रेषितः। वानरपते, सः वीर्यवान् रोषपरीताक्षः द्वारि तिष्ठति, चक्षुषा एव वानरान् निर्दहन् इव। महाराज, त्वं सपुत्रः सहबान्धवः च तस्य मूर्ध्ना प्रणामं कृत्वा शीघ्रं गच्छ, येन अद्य तस्य रोषः उपशाम्यताम्। धर्मात्मा रामः यथा वदति, तथा समाहितः सन् कुरुष्व; राजन्, स्वसमये तिष्ठ, सत्यप्रतिश्रवः च भव।’ अत्र अष्टचत्वारिंशः एकोनपञ्चाशश्च श्लोकौ, तथा पञ्चाशस्य उत्तरार्धम् एकपञ्चाशस्य च पूर्वार्धम् — एतानि वुल्गेटमात्राणि। मन्त्रिणोः वचनं भयसूचनया आरभ्य प्रणामोपदेशेन समाप्यते; एषा एव राजमन्त्रिणः मर्यादा — सत्यं वक्तव्यम्, किन्तु उपायेन। अन्तिमे खण्डे मन्त्रिणोः वचनं भयात् उपदेशं प्रति परिणमति। ‘चक्षुषा निर्दहन् इव’ इति उत्प्रेक्षया लक्ष्मणस्य दृष्टिः एव अस्त्रम् इति दर्शितम्। ‘सपुत्रः सहबान्धवः’ इति पदाभ्यां प्रणामः केवलं राज्ञः न, अपितु सर्वस्य कुलस्य कर्तव्यः इति सूचितम्। अन्ते ‘स्वसमये तिष्ठ, सत्यप्रतिश्रवः भव’ इति द्वे एव वाक्ये सर्गस्य सारः — प्रतिज्ञापालनम् एव समाधानम्। अग्रिमे सर्गे सुग्रीवः हनूमत्सहितैः मन्त्रिभिः सह विचारयिष्यति। पञ्चाशत्तमस्य उत्तरार्धम् एकपञ्चाशस्य पूर्वार्धं च वुल्गेटमात्रे; तेन अत्र वुल्गेटस्य विभागः समीक्षितात् अर्धेन भिद्यते, अन्ते च पुनः सङ्गच्छते।

దైన్యం లేని సత్త్వం గలవాడూ, రాజకుమారుడూ, రాముని తమ్ముడూ అయిన లక్ష్మణుడు కామార్తుడూ దీనుడూ శోకంలో మునిగినవాడూ కోపం పొంగిన రాజపుత్రుడూ అయిన అన్నగారితో ఇలా అన్నాడు — ‘ఈ వానరుడు సదాచారంలో నిలవడు, కర్మఫలాల అనుబంధాన్ని గుర్తించడు, వానరరాజ్యలక్ష్మిని అనుభవించడు; ఎందుకంటే అతని బుద్ధి ఇంద్రియసుఖాలను దాటి పోదు. బుద్ధి క్షీణించడం వల్ల గ్రామ్యసుఖాలలో ఆసక్తుడైన అతడు నీ అనుగ్రహం వల్ల పొందినదానికి ప్రత్యుపకారం చేయాలనే ఆలోచనను కూడా ధరించడం లేదు; హతుడై వీరుడైన అన్నగారు వాలిని చూడుగాక — ఇంత గుణహీనునికి రాజ్యం ఇవ్వకూడదు. ఉప్పొంగిన వేగం గల కోపాన్ని నేను అణచుకోలేను; అసత్యవాది అయిన సుగ్రీవుని ఈరోజే చంపుతాను. వానరవీరులతో కలిసి వాలికొడుకు అంగదుడే రాజపుత్రిక అన్వేషణ చేయుగాక.’ విల్లు ధరించి లేచి నిలుచున్న, తన అభిప్రాయం తెలిపిన, రణంలో ప్రచండమైన కోపం గల అతనితో, శత్రువీరులను సంహరించే రాముడు బాగా ఆలోచించిన, అనునయంతో కూడిన మాట అన్నాడు. ఇక్కడ కవి అయిదు దీర్ఘవృత్తాలతో లక్ష్మణుని క్రోధావేగాన్ని వర్ణిస్తున్నాడు; ‘నిలవడు, గుర్తించడు, అనుభవించడు’ అనే మూడు నిషేధాలతో అతని నిశ్చయం దృఢపరచబడుతుంది. ఈ సర్గ ఆరంభం గత సర్గ చివరి శ్లోకం నుండి అవిచ్ఛిన్నంగా సాగుతుంది — అక్కడ లక్ష్మణుడు ‘తీవ్రమైన నిర్ణయం చేశాడు’ అని చెప్పబడింది, ఇక్కడ ఆ నిర్ణయం మాటరూపంలో బయటపడుతుంది. ‘అదీనసత్త్వః’ (దైన్యం లేని సత్త్వం గలవాడు) అని లక్ష్మణునికీ, ‘దీనమ్’ (దీనుడు) అని రామునికీ ఏకకాలంలో విశేషణాలు వాడబడ్డాయి; దానితో అన్నదమ్ముల విరుద్ధ అవస్థలు సూచించబడ్డాయి. లక్ష్మణుని ప్రతిపాదనలో అంగదుని రాజ్యాభిషేకం కూడా ఇమిడి ఉంది, ఇది అత్యంత తీవ్రమైన మాట. ‘హతోఽగ్రజం పశ్యతు’ (హతుడై అన్నగారిని చూడుగాక) అనే వాక్యం వాలివధను గుర్తుచేసి భయాన్ని కలిగిస్తుంది. రాముని ప్రత్యుత్తరం మాత్రం ‘సానునయమ్’ (అనునయంతో కూడినది) అని విశేషించబడింది — క్రోధానికి ప్రతికారం అనునయంతోనే, ప్రతిక్రోధంతో కాదు. వల్గేట్‌లోని అయిదవ శ్లోకంలో ‘స్వవీక్షితం సానునయం చ వాక్యమ్’ అనే పాఠం ఉంది; సమీక్షిత సంస్కరణలో ‘స్వవేక్షితమ్’ అని ఉంది. లక్ష్మణుడు లేచి నిలవడమూ రాముని మాటా ఒకే శ్లోకంలో కూర్చబడ్డాయి, దానితో ప్రతిక్రియ వేగం సూచించబడింది.

‘నీ వంటివాడు లోకంలో ఇటువంటి పాపాన్ని ఆచరించకూడదు; ఆర్యోచితమైన ఉపాయంతో కోపాన్ని చంపేవాడే వీరుడు, పురుషోత్తముడు. లక్ష్మణా, సదాచారవంతుడవైన నువ్వు ఇక్కడ ఇటువంటి ఆలోచనను స్వీకరించకూడదు; మునుపు ఉన్న ఆ ప్రీతినీ, మునుపు జరిగిన స్నేహాన్నీ అనుసరించు. సామంతో కూడిన మాటతో, కటువైన మాటలు విడిచిపెట్టి, కాలం దాటిపోయిందని సుగ్రీవునికి చెప్పాలి.’ ఇలా అన్నగారి చేత యథావిధిగా ఉపదేశం పొందిన పురుషర్షభుడూ శత్రువీరసంహారకుడూ అయిన వీరుడు లక్ష్మణుడు నగరంలోకి ప్రవేశించాడు. తరువాత శుభబుద్ధి గలవాడూ ప్రాజ్ఞుడూ అన్నగారి ప్రియహితాలలో నిమగ్నుడూ అయిన లక్ష్మణుడు కోపావేశంతో వానరుని భవనానికి వెళ్ళాడు. ఇక్కడ రాముని మాట రెండు శ్లోకాలలోనే ముగుస్తుంది; అందులో ‘కోపమార్యేణ యో హంతి’ (ఆర్యోచిత ఉపాయంతో కోపాన్ని చంపేవాడు) అనే సుభాషితమే సర్గకు నీతిసారం. రాముడు లక్ష్మణుని క్రోధాన్ని నిందించడు, దానిని మర్యాదలో నిలుపుతాడు; ముందు సాంత్వనం, తరువాత కటువైన మాటలు విడిచిపెట్టమనే ఆదేశం. రాముని రెండు శ్లోకాలూ అనుష్టుప్పులు, ముందటివి అయిదు దీర్ఘవృత్తాలు; ఛందోమార్పుతోనే శాంతి సూచించబడింది. ‘సాధువృత్తేన త్వయా’ (సదాచారవంతుడవైన నువ్వు) అనే సంబోధనతో రాముడు లక్ష్మణుని స్వభావాన్నే ప్రమాణంగా చేస్తున్నాడు — సదాచారవంతుడు మిత్రవధను తలచకూడదు. ‘తాం ప్రీతిమ్ అనువర్తస్వ’ (ఆ ప్రీతిని అనుసరించు) అనే మాటతో అగ్నిసాక్షిగా చేసిన స్నేహం గుర్తుచేయబడుతుంది. ‘కాలం దాటిపోయింది’ అనే ఒక్క విషయాన్నే చెప్పమని ఆదేశించబడింది — నింద కాదు, భయపెట్టడం కాదు; ఇది దౌత్యపు మర్యాద. అయినా లక్ష్మణుడు ‘ప్రతిసంరబ్ధః’ (కోపావేశంతో) గానే వెళుతున్నాడు — ఆదేశం స్వీకరించబడింది, కాని రోషం శాంతించలేదు. తొమ్మిదవ శ్లోకంలో ‘నగరంలోకి ప్రవేశించాడు’ అనీ, పదవ శ్లోకంలో ‘భవనానికి వెళ్ళాడు’ అనీ చెప్పబడింది; హిందీ వ్యాఖ్యానం మాత్రం ‘ప్రవేశించాలని నిశ్చయించాడు’ అని వివరిస్తుంది, ఎందుకంటే నిజానికి ప్రవేశం ముప్పై రెండవ సర్గలో జరుగుతుంది.

ఇంద్రధనుస్సు వంటిదీ, ప్రళయకాలపు యముని వంటిదీ, కొండశిఖరం వంటిదీ అయిన విల్లును పట్టుకొని అతడు శిఖరాలు గల మందరపర్వతంలా ఉన్నాడు. చెప్పినట్లు చేసేవాడూ, బృహస్పతితో సమానమైన బుద్ధి గలవాడూ అయిన రాముని తమ్ముడు అప్పుడు తాను అనవలసిన మాటనూ, దానికి వచ్చే సమాధానాన్నీ, ఆ సమాధానానికి తన ప్రత్యుత్తరాన్నీ — అన్నీ ఆలోచించుకొని బయలుదేరాడు. కామక్రోధాల నుండి పుట్టిన అన్నగారి క్రోధాగ్నితో చుట్టుముట్టబడి, అతడు అప్రసన్నుడై ప్రచండవాయువులా సాగిపోయాడు. దారిలో సాల, తాటి, అశ్వకర్ణ వృక్షాలను వేగంగా బలంతో పడగొడుతూ, కొండశిఖరాలనూ ఇతర చెట్లనూ వేగంతో విసిరివేస్తూ, శిలలను కాళ్ళతో ముక్కలుముక్కలు చేస్తూ, వేగంగా నడిచే ఏనుగులా, కార్యవశాన పెద్దపెద్ద అంగలు వేస్తూ అతడు త్వరగా వెళ్ళాడు. ఇక్కడ క్రోధపు బాహ్యరూపం ప్రకృతిలోనే కనిపిస్తుంది — చెట్లు పడిపోతాయి, శిలలు పొడి అవుతాయి; లోపలి భావాన్ని బయట ప్రకాశింపజేసే కవి రీతి ఇది. ‘ఏకపదం త్యక్త్వా’ (పెద్ద అంగలు వేస్తూ) అనే పదంతో దీర్ఘమైన అడుగులు సూచించబడ్డాయి, దానితో గమనవేగం కొలవబడుతుంది. విల్లుకు మూడు ఉపమానాలు — ఇంద్రధనుస్సు, ప్రళయకాలపు యముడు, కొండశిఖరం; తరువాత లక్ష్మణుడే శిఖరాలు గల మందరపర్వతంలా. ఇలా క్రమంగా పెరిగే ఉపమానాలు లక్ష్మణుని భీషణత్వాన్ని స్థాపిస్తాయి. ‘వచనమ్ ఉత్తరం సోత్తరమ్’ (మాట, సమాధానం, ప్రత్యుత్తరం) అనే మూడు పదాలతో అతని ముందస్తు ఆలోచన సూచించబడింది — బృహస్పతితో సమానుడైన అతడు సంవాదంలోని అన్ని సంభావనలనూ ముందే ఆలోచించాడు. క్రోధాగ్ని ‘భ్రాతుః’ (అన్నగారి) అని విశేషించబడింది — తనది కాదు, అన్నగారి దుఃఖం నుండి పుట్టినది; దీనితో లక్ష్మణుని నిస్వార్థత వ్యక్తమవుతుంది. ఈ అయిదు శ్లోకాలూ అనుష్టుప్పులే; మొదటి అయిదింటి దీర్ఘవృత్తాల తరువాత ఈ సంక్షిప్తత గమనవేగాన్ని అనుకరిస్తుంది.

ఇక్ష్వాకు శార్దూలుడైన అతడు కొండల ఇరుకులో ఉన్న, సైన్యంతో నిండిన, దుర్గమమైన వానరరాజు మహానగరం కిష్కింధను చూశాడు. సుగ్రీవునిపై రోషంతో పెదవులు అదురుతుండగా లక్ష్మణుడు కిష్కింధ బయట తిరుగుతున్న భయంకరమైన వానరులను చూశాడు. ఆ పురుషశ్రేష్ఠుని చూసి ఏనుగుల వంటి వానరులందరూ పర్వతాల మధ్య వందలకొలది కొండశిఖరాలనూ పెద్ద చెట్లనూ పట్టుకున్నారు. ఆయుధాలు పట్టుకున్న వారందరినీ చూసి లక్ష్మణుడు ఎక్కువ కట్టెలు వేసిన అగ్నిలా రెట్టింపు కోపించాడు. కాలుని, మృత్యువుని, యుగాంతాన్ని పోలిన, కోపించిన అతనిని చూసి భయంతో వణికిపోతున్న శరీరాలతో వానరులు వందలకొలదిగా దిక్కులకు పారిపోయారు. ఇక్కడ పద్దెనిమిదవ శ్లోకం ఆరుపాదాలది — ‘తం దృష్ట్వా వానరాః సర్వే…’ అనే మొదటి అర్ధం వల్గేట్‌లో మాత్రమే ఉంది, మిగిలిన రెండూ సమీక్షిత సంస్కరణలో కూడా ఉన్నాయి. వానరుల మొదటి సాహసం, తరువాత పలాయనం — ఈ క్రమిక ప్రతిక్రియ లక్ష్మణుని తేజస్సును స్థాపిస్తుంది. ‘గిరిసంకటే’ (కొండల ఇరుకులో) అనే పదంతో కిష్కింధ స్థానం దుర్గమమైనదని సూచించబడింది; ఆ నగరం గుహారూపంలో ఉందని తరువాతి సర్గలో స్పష్టమవుతుంది. వానరుల ప్రతిక్రియ రెండు విధాలు — మొదట ఆయుధాలు పట్టుకోవడం, తరువాత పారిపోవడం; మధ్యలో లక్ష్మణుని రెట్టింపు క్రోధం. ‘బహ్వింధనః అనలః’ (ఎక్కువ కట్టెలు వేసిన అగ్ని) అనే ఉపమానంతో క్రోధం పెరగడం చూపబడింది — వానరుల సాహసమే కట్టెలు. ఇరవయ్యవ శ్లోకంలో ‘కాలమృత్యుయుగాంతాభమ్’ (కాలుని, మృత్యువుని, యుగాంతాన్ని పోలినవాడు) అనే మూడు ప్రళయవాచక పదాలతో ఒకే విశేషణం రచించబడింది, అది వానరుల భయపు పరిమాణాన్ని చూపిస్తుంది.

తరువాత వానరశ్రేష్ఠులు సుగ్రీవుని భవనంలోకి ప్రవేశించి లక్ష్మణుని క్రోధాన్నీ ఆగమనాన్నీ నివేదించారు. కాని అప్పుడు తారతో కలిసి ఉన్న, కామలోలుడై ఆసక్తుడైన వానరశ్రేష్ఠుడు ఆ కపిసింహుల మాట వినలేదు. తరువాత మంత్రుల ఆదేశం పొంది, రోమాలు నిక్కబొడుచుకునేలా చేసే, కొండల ఏనుగుల మేఘాల వంటి వానరులు నగరం నుండి బయటికి వచ్చారు. వారందరూ గోళ్ళూ కోరలే ఆయుధాలుగా గల వీరులు, వికృతమైన రూపం గలవారు, పులికోరలు గలవారు, తెరిచిన కళ్ళు గలవారు. కొందరు పది ఏనుగుల బలం గలవారు, కొందరు దానికి పదిరెట్లు అధికమైనవారు, కొందరు వేయి ఏనుగులతో సమానమైన తేజస్సు గలవారు. చెట్లు చేతుల్లో పట్టుకున్న మహాబలులైన ఆ వానరులతో నిండిన, సమీపించలేని కిష్కింధను కోపించిన లక్ష్మణుడు చూశాడు. అప్పుడు వానరులందరూ ప్రాకారాల, అగడ్తల మధ్యనుండి బయటికి వచ్చి ఉన్నతమైన సత్త్వంతో బహిరంగంగా నిలిచారు. ఇక్కడ కవి వానరుల సంఖ్యను చెప్పడు, బలపరిమాణాన్నే లెక్కిస్తాడు — పది ఏనుగులు, వంద ఏనుగులు, వేయి ఏనుగులు; దానితో సైన్యపు భీషణత్వం వ్యక్తమవుతుంది. సుగ్రీవుడు వినకపోవడమే సర్గకు కేంద్రమైన దోషం — మంత్రులు నివేదిస్తారు, కాని రాజు వినడు. ‘తారయా సహితః కామీ సక్తః’ (తారతో కూడి, కామలోలుడై, ఆసక్తుడై) అనే మూడు పదాలతో అతని అవస్థ నిర్దేశించబడింది. మంత్రులు మాత్రం తామే వానరులను పంపుతున్నారు; దీనితో రాజకార్యం మంత్రుల చేతనే నిర్వహించబడుతోందని సూచించబడుతుంది. వానరుల వర్ణన భీషణమైనదైనా వినోదంతో కూడినది — గోళ్ళూ కోరలే ఆయుధాలు, పులికోరలు, తెరిచిన కళ్ళు. ‘ఆవిష్కృతం తస్థుః’ (బహిరంగంగా నిలిచారు) అనే పదంతో వారు దాక్కోలేదు, బహిరంగంగా యుద్ధానికి సిద్ధంగా ఉన్నారని సూచించబడింది. ఇరవై అయిదవ శ్లోకంలో బలానికి మూడు విధాల లెక్క — పది ఏనుగులు, దానికి పదిరెట్లు, వేయి ఏనుగులు; ఈ ఆరోహణక్రమ గణన అతిశయోక్తిని కూడా యుక్తిసంగతం చేస్తుంది.

ఆత్మనిగ్రహం గల వీరుడు సుగ్రీవుని ప్రమాదాన్నీ అన్నగారి ప్రయోజనాన్నీ చూసి మళ్ళీ క్రోధవశుడయ్యాడు. దీర్ఘమైన వేడి నిట్టూర్పులు విడుస్తూ, కోపంతో ఎర్రబడిన కళ్ళతో ఆ నరశార్దూలుడు పొగతో కూడిన అగ్నిలా అయ్యాడు. బాణమే అదురుతున్న, ముల్లు వంటి నాలుకగా, విల్లే శరీరంగా, తన తేజస్సే విషంగా గల అతడు అయిదు ముఖాల సర్పంలా కనిపించాడు. మండుతున్న కాలాగ్నిలా, కోపించిన నాగరాజులా ఉన్న అతని దగ్గరికి వెళ్ళి అంగదుడు భయంతో తీవ్రమైన విషాదాన్ని పొందాడు. రోషంతో ఎర్రబడిన కళ్ళు గల ఆ మహాయశస్వి అంగదుని ఆదేశించాడు — ‘నాయనా, సుగ్రీవునికి నా రాకను చెప్పు; శత్రుదమనా, ఈ రాముని తమ్ముడు లక్ష్మణుడు అన్నగారి కష్టంతో తపిస్తూ నీ దగ్గరికి వచ్చాడు, ద్వారంలో నిలిచి ఉన్నాడు అని. వానరా, అతని మాట నీకు రుచిస్తే, దానిని చక్కగా నెరవేర్చు; ఇలా చెప్పి, నాయనా, శత్రుదమనా, త్వరగా రా.’ లక్ష్మణుని మాట విని శోకావిష్టుడైన అంగదుడు తండ్రి దగ్గరికి వచ్చి ‘ఈ సౌమిత్రి వచ్చాడు’ అని అన్నాడు. ఇక్కడ ముప్పై నాలుగవ శ్లోకం వల్గేట్‌లో మాత్రమే ఉంది. ఈ ఖండంలో లక్ష్మణునికి మూడు ఉపమానాలు క్రమంగా — పొగతో కూడిన అగ్ని, అయిదు ముఖాల సర్పం, మండుతున్న కాలాగ్ని; ప్రతి ఒక్కటీ ముందటిదాని కంటే భీషణమైనది. సర్పోపమానంలో ప్రతి అంగానికీ రూపకం చేయబడింది — బాణపు ముల్లు నాలుక, విల్లు శరీరం, తేజస్సు విషం; ఇది సావయవ రూపకానికి ఉత్తమ ఉదాహరణ. అంగదుడు బాలుడు, కాబట్టి అతని భయం స్వాభావికం. లక్ష్మణుని సందేశం సంక్షిప్తమైనా ద్వ్యర్థమైనది — ‘నా రాకను చెప్పు’ అనేది శాంతంగా, ‘ద్వారంలో నిలిచి ఉన్నాడు’ అనేది భయసూచకంగా. ముప్పై నాలుగవ శ్లోకం వల్గేట్‌లో మాత్రమే ఉంది, అందులో ‘యది రుచిః’ (నీకు రుచిస్తే) అనే షరతుతో కూడిన మాట ఉంది. ‘వత్స’ (నాయనా) అనే సంబోధన రెండుసార్లు వాడబడింది; క్రోధంలో కూడా లక్ష్మణుడు బాలుని పట్ల స్నేహాన్ని వదలడు, ఇది అతని శీలానికి లక్షణం.

అప్పుడు లక్ష్మణుని అతితీవ్రమైన మాటతో కలవరపడిన భావంతో, ఎంతో దీనమైన ముఖంతో, వేగశాలి అయిన అంగదుడు బయలుదేరి మొదట రాజు పాదాలకూ, తరువాత రుమ పాదాలకూ నమస్కరించాడు. ఉగ్రతేజస్వి అయిన అతడు తండ్రి పాదాలు పట్టుకొని, మళ్ళీ తల్లి తార పాదాలు పట్టుకొని, రుమ పాదాలను కూడా అదిమి, తరువాత ఆ విషయాన్ని నివేదించాడు. కాని నిద్రతో అలసి కప్పబడినట్లున్న ఆ వానరుడు మేల్కొనలేదు; మద్యపు మత్తులో, కామంతో మోహితుడై ఉన్నాడు. తరువాత వానరులు కోపించిన లక్ష్మణుని చూసి భయంతో మోహితమైన మనస్సులతో, అతనిని ప్రసన్నం చేసుకుంటూ కిలకిలారావాలు చేశారు. వారు మహాప్రవాహం వంటి, వజ్రాయుధపు పిడుగుతో సమానమైన ధ్వని గల సింహనాదాన్ని లక్ష్మణుని దగ్గర ఒక్కసారిగా చేశారు. ఆ మహాశబ్దంతో ఆ వానరుడు మేల్కొన్నాడు — మత్తుతో తడబడుతూ, ఎర్రబడిన కళ్ళతో, కలవరపడుతూ, మాలలు ధరించి. ఇక్కడ ముప్పై ఆరు నుండి ముప్పై తొమ్మిది వరకూ నాలుగు శ్లోకాలు వల్గేట్‌లో మాత్రమే ఉన్నాయి; వాటితో అంగదుని ప్రణామమూ సుగ్రీవుని నిద్రా విస్తారంగా వర్ణించబడ్డాయి. అంగదుడు మొదట తండ్రి, తరువాత తల్లి తార, తరువాత రుమ పాదాలు పట్టుకుంటాడు — ముగ్గురికీ ప్రణామంతో కులమర్యాద చూపబడింది, ఆలస్యమూ సూచించబడింది. సుగ్రీవుని నిద్రకు మూడు కారణాలు — మద్యపు మత్తు, కామం, నిద్రయే; కాబట్టి అతడు మేల్కొనడు. వానరుల కిలకిలారావం భయసూచకం, సింహనాదం మేల్కొలపడానికి; దీనితో వారు తమ ప్రభువును రక్షించాలనుకుంటున్నారని సూచించబడుతుంది. ‘మదవిహ్వలతామ్రాక్షః వ్యాకులః స్రగ్విభూషణః’ (మత్తుతో తడబడుతూ ఎర్రబడిన కళ్ళతో, కలవరపడుతూ, మాలలు ధరించి) అనే మూడు పదాలతో మేల్కొన్న సుగ్రీవుని దశ చిత్రించబడింది — మాలలు చెదిరిపోయి ఉన్నాయి, కళ్ళు ఎర్రబడి ఉన్నాయి. ముప్పై ఆరు, ముప్పై ఏడు శ్లోకాలు ఒకే వృత్తాంతాన్ని రెండుసార్లు వర్ణిస్తాయి; హిందీ వ్యాఖ్యానం ‘ఇప్పుడు ఇదే విషయాన్ని కొంచెం విస్తారంగా చెబుతున్నారు’ అని దానిని స్పష్టపరుస్తుంది.

తరువాత అంగదుని మాట విని, అతనితో పాటే వచ్చిన, వానరునికి సమ్మతులైన, ఉదారమైన దృష్టి గల ఇద్దరు మంత్రులు — అర్థధర్మాలకు మంత్రులైన ప్లక్షుడూ ప్రభావుడూ — తీవ్రంగానూ మెత్తగానూ మాట్లాడడానికి వచ్చిన లక్ష్మణుని గురించి తెలియజేశారు. ప్రయోజనంతో కూడిన, నిశ్చితమైన మాటలతో సుగ్రీవుని ప్రసన్నం చేసి, మరుత్తుల ప్రభువైన ఇంద్రునిలా కూర్చున్న అతని దగ్గర కూర్చొని వారు అన్నారు — ‘సత్యసంధులూ మహాభాగులూ అయిన రామలక్ష్మణులు అనే అన్నదమ్ములు మనుష్యభావాన్ని పొందినవారు, రాజ్యానికి అర్హులు, రాజ్యాన్ని ఇచ్చేవారు. వారిలో ఒకడైన లక్ష్మణుడు విల్లు చేతబట్టి ద్వారం దగ్గర నిలిచి ఉన్నాడు; అతనికి భయపడిన వానరులు వణికిపోతూ అరుపులు అరుస్తున్నారు. రాఘవుని తమ్ముడూ, మాటనే సారథిగా, నిశ్చయాన్నే రథంగా గలవాడూ అయిన ఈ లక్ష్మణుడు ఆ రాముని ఆజ్ఞ మేరకు వచ్చాడు.’ ఇక్కడ ‘వాక్యసారథిః వ్యవసాయరథః’ (మాటనే సారథిగా, నిశ్చయాన్నే రథంగా గలవాడు) అనే రెండు రూపకాలతో లక్ష్మణుని దౌత్యం వర్ణించబడింది — రాముని మాటే అతనికి సారథి, నిశ్చయమే రథం. ప్లక్షుడూ ప్రభావుడూ పేర్లతోనే ప్రస్తావించబడ్డారు, ‘అర్థధర్మయోః మంత్రిణౌ’ (అర్థధర్మాలకు మంత్రులు) అని విశేషించబడ్డారు; దీనితో రాజసభ వ్యవస్థ సూచించబడింది. వారు మొదట సుగ్రీవుని ప్రసన్నం చేస్తారు, తరువాతనే మాట్లాడడం మొదలుపెడతారు — ఇరవై తొమ్మిదవ సర్గలో హనుమంతుడిలాగే. రామలక్ష్మణుల వర్ణనలో ‘మనుష్యభావం సంప్రాప్తౌ’ (మనుష్యభావాన్ని పొందినవారు) అనే పదం వల్గేట్ విశేషం; సమీక్షిత సంస్కరణలో ‘వయస్యభావం సంప్రాప్తౌ’ (మిత్రభావాన్ని పొందినవారు) అని సఖ్యభావం చెప్పబడింది. ‘రాజ్యార్హౌ రాజ్యదాయినౌ’ (రాజ్యానికి అర్హులు, రాజ్యాన్ని ఇచ్చేవారు) అనే రెండు పదాలతో వారి ఔదార్యం గుర్తుచేయబడింది — తామే రాజ్యార్హులైనవారు ఇంకొకరికి రాజ్యాన్ని ఇచ్చారు. నలభై ఆరవ శ్లోకంలో ‘నాదాన్ ముంచంతి వానరాః’ (వానరులు అరుపులు అరుస్తున్నారు) అనే మాటతో బయట ఉన్న వానరుల ఆర్తనాదం సభలో కూడా వినిపిస్తోందని సూచించబడుతుంది.

‘పాపరహితుడవైన రాజా, తారకు ప్రియమైన కొడుకు ఈ అంగదుని లక్ష్మణుడు త్వరగా నీ దగ్గరికి పంపాడు. వానరపతీ, వీర్యవంతుడైన అతడు రోషంతో నిండిన కళ్ళతో, చూపుతోనే వానరులను దహిస్తున్నట్లు ద్వారం దగ్గర నిలిచి ఉన్నాడు. మహారాజా, నువ్వు కొడుకుతో, బంధువులతో కలిసి వెళ్ళి తలవంచి అతనికి ప్రణామం చేసి త్వరగా వెళ్ళు, దానితో ఈరోజు అతని రోషం శమించుగాక. ధర్మాత్ముడైన రాముడు ఎలా చెబుతాడో, అలాగే ఏకాగ్రచిత్తుడవై చెయ్యి; రాజా, నీ ఒప్పందానికి కట్టుబడి ఉండు, ఇచ్చిన మాటకు సత్యంగా నిలిచినవాడవు కా.’ ఇక్కడ నలభై ఎనిమిది, నలభై తొమ్మిది శ్లోకాలు, అలాగే యాభయ్యవ శ్లోకపు ఉత్తరార్ధమూ యాభై ఒకటవ శ్లోకపు పూర్వార్ధమూ — ఇవి వల్గేట్‌లో మాత్రమే ఉన్నాయి. మంత్రుల మాట భయసూచనతో మొదలై ప్రణామోపదేశంతో ముగుస్తుంది; ఇదే రాజమంత్రి మర్యాద — సత్యం చెప్పాలి, కాని ఉపాయంతో. చివరి ఖండంలో మంత్రుల మాట భయం నుండి ఉపదేశం వైపు పరిణమిస్తుంది. ‘చక్షుషా నిర్దహన్ ఇవ’ (చూపుతోనే దహిస్తున్నట్లు) అనే ఉత్ప్రేక్షతో లక్ష్మణుని చూపే అస్త్రమని చూపబడింది. ‘సపుత్రః సహబాంధవః’ (కొడుకుతో, బంధువులతో కలిసి) అనే పదాలతో ప్రణామం కేవలం రాజుది కాదు, వంశమంతటి కర్తవ్యమని సూచించబడింది. చివరికి ‘నీ ఒప్పందానికి కట్టుబడి ఉండు, ఇచ్చిన మాటకు సత్యంగా నిలిచినవాడవు కా’ అనే రెండు వాక్యాలే సర్గ సారం — ప్రతిజ్ఞాపాలనమే సమాధానం. తరువాతి సర్గలో సుగ్రీవుడు హనుమంతునితో సహా మంత్రులతో ఆలోచిస్తాడు. యాభయ్యవ శ్లోకపు ఉత్తరార్ధమూ యాభై ఒకటవ శ్లోకపు పూర్వార్ధమూ వల్గేట్‌లో మాత్రమే ఉన్నాయి; దానితో ఇక్కడ వల్గేట్ విభాగం సమీక్షిత సంస్కరణ నుండి అర్ధశ్లోకం మేర భిన్నమవుతుంది, చివరికి మళ్ళీ కలుస్తుంది.

தளராத மனவலிமை கொண்டவனும் அரசனின் மகனும் ராமனின் தம்பியுமான லக்ஷ்மணன், காமத்தால் வாடி, வருந்தி, சோகத்தில் ஆழ்ந்து, கோபம் பொங்கி நின்ற, மனித அரசனின் மகனான தன் தமையனிடம் இவ்வாறு சொன்னான் — ‘அந்த வானரன் நன்னடத்தையில் நிலைக்கமாட்டான், செயல்களின் பலன்களின் தொடர்பை மதிக்கமாட்டான், வானர அரசின் செல்வத்தையும் அனுபவிக்கமாட்டான்; ஏனெனில் அவன் அறிவு அதற்கு மேல் செல்வதில்லை. அறிவு மழுங்கியதால் இழிந்த இன்பங்களில் பற்றுக்கொண்ட அவன், உன் அருளால் பெற்றதற்குப் பதில் உதவி செய்ய வேண்டும் என்ற எண்ணத்தையும் கொண்டிருக்கவில்லை; கொல்லப்பட்டு, அவன் தன் வீரத் தமையன் வாலியைக் காணட்டும் — இத்தகைய குணமற்றவனுக்கு அரசு அளிக்கப்படக் கூடாது. பொங்கியெழும் வேகம் கொண்ட கோபத்தை என்னால் அடக்க முடியவில்லை; பொய்யனான சுக்ரீவனை இன்றே கொல்கிறேன். வானர வீரர்களோடு சேர்ந்து வாலியின் மகன் அங்கதனே அரசகுமாரியைத் தேடட்டும்.’ வில்லையும் அம்பையும் எடுத்துக்கொண்டு எழுந்து பாய்ந்தவனும், தன் நோக்கத்தைத் தெரிவித்தவனும், போருக்கான கடுங்கோபம் கொண்டவனுமான அவனிடம், பகைவீரர்களை அழிக்கும் ராமன், தான் நன்கு ஆராய்ந்த, சமாதானம் நிறைந்த சொற்களைச் சொன்னான். இங்கே கவி ஐந்து நீண்ட விருத்தங்களில் லக்ஷ்மணனின் கோபத்தின் வேகத்தை வர்ணிக்கிறார்; ‘நிலைக்கமாட்டான், மதிக்கமாட்டான், அனுபவிக்கமாட்டான்’ என்ற மூன்று மறுப்புகளால் அவனுடைய முடிவு உறுதிப்படுத்தப்படுகிறது. இந்தச் சர்க்கத்தின் தொடக்கம் முந்தைய சர்க்கத்தின் கடைசிச் சுலோகத்திலிருந்து இடையறாமல் தொடர்கிறது — அங்கே லக்ஷ்மணன் ‘கடுமையான முடிவை எடுத்தான்’ என்று சொல்லப்பட்டது; இங்கே அந்த முடிவு சொற்களாக வெளிப்படுகிறது. ‘அதீனஸத்வ:’ (தளராத மனவலிமை கொண்டவன்) என்பது லக்ஷ்மணனுக்கும், ‘தீனம்’ (வருந்தியவன்) என்பது ராமனுக்கும் ஒரே நேரத்தில் ஆளப்படுகின்றன; இதனால் சகோதரர்களின் எதிரெதிர் நிலை உணர்த்தப்படுகிறது. லக்ஷ்மணனின் முன்மொழிவில் அங்கதனுக்கு அரசப் பட்டம் சூட்டுவதும் அடங்கியுள்ளது; இது மிகக் கடுமையான பேச்சு. ‘கொல்லப்பட்டு, தமையனைக் காணட்டும்’ என்ற வாக்கியம் வாலி வதத்தை நினைவூட்டி அச்சத்தை உண்டாக்குகிறது. ராமனின் மறுமொழியோ ‘ஸானுநயம்’ (சமாதானம் நிறைந்தது) என்று சிறப்பிக்கப்படுகிறது — கோபத்துக்கு மாற்று சமாதானமே, எதிர்க் கோபம் அல்ல. வல்கேட் பாடத்தின் ஐந்தாம் சுலோகத்தில் ‘ஸ்வவீக்ஷிதம் ஸானுநயம் ச வாக்யம்’ (நன்கு ஆராய்ந்த, சமாதானம் நிறைந்த சொற்கள்) என்ற பாடம் உள்ளது; திறனாய்வுப் பதிப்பில் ‘ஸ்வவேக்ஷிதம்’ என்று உள்ளது. லக்ஷ்மணன் எழுந்து பாய்வதும் ராமனின் சொற்களும் ஒரே சுலோகத்தில் அமைந்துள்ளன; இதனால் எதிர்வினையின் விரைவு உணர்த்தப்படுகிறது.

‘உன்னைப் போன்றவன் உலகில் இத்தகைய பாவத்தைச் செய்யக் கூடாது; உயர்ந்த வழியால் கோபத்தை அடக்குபவனே வீரன், மனிதர்களில் உத்தமன். லக்ஷ்மணா, நன்னடத்தை கொண்ட நீ இங்கே இதை மேற்கொள்ளக் கூடாது; முன்பு நிலவிய அந்த அன்பையும், முன்பு நிகழ்ந்த நட்பையும் பின்பற்று. சாமம் நிறைந்த சொல்லால், கடுஞ்சொற்களைத் தவிர்த்து, காலக் கெடுவைக் கடந்துவிட்ட சுக்ரீவனிடம் நீ பேச வேண்டும்.’ இவ்வாறு தமையனால் முறைப்படி பொருள் உணர்த்தப்பட்ட, ஆண்களில் காளை போன்றவனும் பகைவீரர்களை அழிப்பவனுமான வீரன் லக்ஷ்மணன் நகருக்குள் நுழைந்தான். பிறகு நல்லெண்ணம் கொண்டவனும் அறிவாளியும் சகோதரனுக்கு இனியதும் நன்மையானதும் செய்வதில் ஈடுபாடு கொண்டவனுமான லக்ஷ்மணன், கோபம் கொண்டவனாகவே அந்த வானரனின் மாளிகையை நோக்கிச் சென்றான். இங்கே ராமனின் சொற்கள் இரண்டு சுலோகங்களிலேயே முடிகின்றன; அவற்றில் ‘கோபம் ஆர்யேண யோ ஹந்தி’ (உயர்ந்த வழியால் கோபத்தை அடக்குபவன்) என்ற நன்மொழியே சர்க்கத்தின் நீதிச்சாரம். ராமன் லக்ஷ்மணனின் கோபத்தைப் பழிக்கவில்லை; அதை எல்லைக்குள் நிறுத்துகிறான்; முதலில் ஆறுதல், பிறகு கடுஞ்சொல் தவிர்க்கும்படி கட்டளை. ராமனின் இரண்டு சுலோகங்களும் அனுஷ்டுப் சந்தத்தில் உள்ளன, முந்தையவையோ ஐந்து நீண்ட விருத்தங்கள்; சந்த மாற்றத்தாலேயே அமைதி உணர்த்தப்படுகிறது. ‘ஸாதுவ்ருத்தேன த்வயா’ (நன்னடத்தை கொண்ட நீ) என்ற விளியால் ராமன் லக்ஷ்மணனின் இயல்பையே சான்றாக்குகிறான் — நன்னடத்தை கொண்டவன் நண்பனைக் கொல்ல நினைக்கமாட்டான். ‘அந்த அன்பைப் பின்பற்று’ என்பதால் அக்னி சாட்சியாகச் செய்த நட்பு நினைவூட்டப்படுகிறது. ‘காலக் கெடுவைக் கடந்துவிட்டான்’ என்ற ஒன்றை மட்டுமே சொல்லும்படி கட்டளையிடப்படுகிறது — பழிப்பும் இல்லை, அச்சுறுத்தலும் இல்லை; இதுவே தூதின் மரியாதை. ஆயினும் லக்ஷ்மணன் ‘ப்ரதிஸம்ரப்த:’ (கோபம் கொண்டவனாகவே) செல்கிறான் — கட்டளை ஏற்கப்பட்டது, ஆனால் சினம் தணியவில்லை. ஒன்பதாம் சுலோகத்தில் ‘நகருக்குள் நுழைந்தான்’ என்றும், பத்தாம் சுலோகத்தில் ‘மாளிகையை நோக்கிச் சென்றான்’ என்றும் சொல்லப்படுகிறது; இந்தி விளக்கவுரையோ ‘நுழைய எண்ணினான்’ என்று விளக்குகிறது, ஏனெனில் உண்மையில் நுழைவது முப்பத்திரண்டாம் சர்க்கத்தில்தான் நிகழும்.

இந்திரனின் வில்லுக்கு நிகரானதும், ஊழிக்காலத்து யமனைப் போன்றதும், மலைச்சிகரம் போலத் தோன்றுவதுமான வில்லை ஏந்திய அவன், சிகரங்கள் கொண்ட மந்தர மலையைப் போல நின்றான். சொன்னபடியே செய்பவனும், பிருஹஸ்பதிக்கு நிகரான அறிவு கொண்டவனுமான ராமனின் தம்பி, அப்போது தான் சொல்ல வேண்டியதையும், அதற்கு வரும் மறுமொழியையும், அந்த மறுமொழிக்குத் தான் தர வேண்டிய பதிலையும் — எல்லாவற்றையும் எண்ணிப் பார்த்துவிட்டுப் புறப்பட்டான். காமத்தாலும் கோபத்தாலும் எழுந்த தமையனின் கோபத் தீயால் சூழப்பட்டு, மகிழ்ச்சியற்றவனாக அவன் புயற்காற்றைப் போலச் சென்றான். வழியில் சால, பனை, அஸ்வகர்ண மரங்களை வேகத்தோடும் வலிமையோடும் வீழ்த்தியும், மலைமுகடுகளையும் மற்ற மரங்களையும் விரைவாகப் புரட்டியும், பாறைகளைக் கால்களால் துண்டுகளாக்கியும், விரைந்து செல்லும் யானையைப் போல, காரியத்தின் நிமித்தம் நீண்ட அடிகளை எடுத்து வைத்து அவன் விரைந்து சென்றான். இங்கே கோபத்தின் வெளிவடிவம் இயற்கையிலேயே காணப்படுகிறது — மரங்கள் விழுகின்றன, பாறைகள் பொடியாகின்றன; உள்ளுணர்வை வெளியே வெளிப்படுத்தும் கவியின் முறை இது. ‘ஏகபதம் த்யக்த்வா’ (நீண்ட அடிகளை எடுத்து வைத்து) என்ற சொல்லால் நீண்ட அடியெடுப்பு உணர்த்தப்படுகிறது; இதனால் நடையின் வேகம் அளக்கப்படுகிறது. வில்லுக்கு மூன்று உவமானங்கள் — இந்திரனின் வில், ஊழிக்கால யமன், மலைச்சிகரம்; பிறகு லக்ஷ்மணன் தானே சிகரங்கள் கொண்ட மந்தர மலை போல. இவ்வாறு படிப்படியாகப் பெருகும் உவமானங்கள் லக்ஷ்மணனின் பயங்கரத்தை நிறுவுகின்றன. ‘வசனம் உத்தரம் ஸோத்தரம்’ (சொல், மறுமொழி, அதற்கான பதில்) என்ற மூன்று சொற்களால் அவனுடைய முன்யோசனை உணர்த்தப்படுகிறது — பிருஹஸ்பதிக்கு நிகரான அவன் உரையாடலின் எல்லாச் சாத்தியங்களையும் முன்பே எண்ணிப் பார்த்துவிட்டான். கோபத் தீ ‘தமையனின்’ என்று சிறப்பிக்கப்படுகிறது — தன்னுடையது அல்ல, தமையனின் துயரால் பிறந்தது; இதனால் லக்ஷ்மணனின் தன்னலமின்மை வெளிப்படுகிறது. இந்த ஐந்து சுலோகங்களும் அனுஷ்டுப் சந்தத்தில் உள்ளன; முதல் ஐந்தின் நீண்ட விருத்தங்களுக்குப் பின் வரும் இந்தச் சுருக்கம் நடையின் வேகத்தைப் பிரதிபலிக்கிறது.

இக்ஷ்வாகு குலத்துப் புலியான அவன், மலை இடுக்கில் அமைந்த, படைகள் நிறைந்த, அணுகுதற்கரிய, வானர அரசனின் பெருநகரான கிஷ்கிந்தையைக் கண்டான். சுக்ரீவன் மீதான சினத்தால் உதடுகள் துடிக்க, லக்ஷ்மணன் கிஷ்கிந்தைக்கு வெளியே திரிந்த பயங்கரமான வானரர்களைக் கண்டான். அந்த ஆண்களில் காளை போன்றவனைக் கண்டு, யானைகளைப் போன்ற வானரர்கள் அனைவரும் மலைகளுக்கு இடையே நூற்றுக்கணக்கில் மலைச்சிகரங்களையும் பெரிய மரங்களையும் பிடுங்கி ஏந்தினர். ஆயுதங்களை ஏந்திய அவர்கள் அனைவரையும் கண்டு, நிறைய விறகு இடப்பட்ட நெருப்பைப் போல லக்ஷ்மணன் இருமடங்கு கோபம் கொண்டான். ஊழிக்காலத்து யமனையும் மரணத்தையும் யுகமுடிவையும் போலத் தோன்றிய, கோபமுற்ற அவனைக் கண்டு, அச்சத்தால் உடல் நடுங்கிய வானரர்கள் நூற்றுக்கணக்கில் திசைகளெங்கும் ஓடினர். இங்கே பதினெட்டாம் சுலோகம் ஆறு பாதங்கள் கொண்டது — ‘தம் த்ருஷ்ட்வா வானரா: ஸர்வே…’ (அவனைக் கண்டு வானரர்கள் அனைவரும்…) என்ற முதல் பாதி வல்கேட் பாடத்தில் மட்டுமே உள்ளது; மீதி இரண்டு பாதிகளும் திறனாய்வுப் பதிப்பிலும் உள்ளன. முதலில் வானரர்களின் துணிவு, பிறகு ஓட்டம் — இந்தப் படிப்படியான எதிர்வினை லக்ஷ்மணனின் ஒளியை நிறுவுகிறது. ‘கிரிஸங்கடே’ (மலை இடுக்கில்) என்ற சொல்லால் கிஷ்கிந்தையின் இருப்பிடம் அணுகுதற்கரியது என்பது உணர்த்தப்படுகிறது; அந்த நகரம் குகை வடிவானது என்பது அடுத்த சர்க்கத்தில் தெளிவாகும். வானரர்களின் எதிர்வினை இருவகை — முதலில் ஆயுதம் ஏந்துதல், பிறகு ஓட்டம்; இடையில் லக்ஷ்மணனின் இருமடங்குக் கோபம். ‘நிறைய விறகு இடப்பட்ட நெருப்பு’ என்ற உவமையால் கோபம் பெருகுவது காட்டப்படுகிறது — வானரர்களின் துணிவே விறகு. இருபதாம் சுலோகத்தில் ‘காலம்ருத்யுயுகாந்தாபம்’ (ஊழிக்கால யமனையும் மரணத்தையும் யுகமுடிவையும் போன்றவன்) என்று பேரழிவைக் குறிக்கும் மூன்று சொற்களால் ஒரே அடைமொழி அமைக்கப்பட்டுள்ளது; இது வானரர்களின் அச்சத்தின் அளவைக் காட்டுகிறது.

பிறகு வானரர்களில் சிறந்தவர்கள் சுக்ரீவனின் மாளிகைக்குள் நுழைந்து லக்ஷ்மணனின் கோபத்தையும் வருகையையும் தெரிவித்தனர். ஆனால் அப்போது தாரையோடு இருந்த, காமுற்ற அந்த வானரர் தலைவன், இன்பத்தில் பற்றுக்கொண்டவனாக, சிங்கம் போன்ற அந்த வானரர்களின் சொற்களைக் கேட்கவில்லை. பிறகு அமைச்சர்களால் ஏவப்பட்ட, மயிர்க்கூச்செறியச் செய்யும், மலைகளையும் யானைகளையும் மேகங்களையும் போன்ற வானரர்கள் நகரத்திலிருந்து வெளியே வந்தனர். அவர்கள் அனைவரும் நகங்களையும் பற்களையுமே ஆயுதமாகக் கொண்ட வீரர்கள், விகாரமான தோற்றம் கொண்டவர்கள், புலியின் பற்கள் கொண்டவர்கள், வாயைப் பிளந்த தோற்றம் கொண்டவர்கள். சிலர் பத்து யானைகளின் வலிமை கொண்டவர்கள், சிலர் அதைவிடப் பத்து மடங்கு அதிகமானவர்கள், சிலர் ஆயிரம் யானைகளுக்கு நிகரான வலிமை கொண்டவர்கள். மரங்களைக் கையில் ஏந்திய பெருவலிமை கொண்ட அந்த வானரர்களால் நிறைந்து அணுகுதற்கரியதாக இருந்த கிஷ்கிந்தையைக் கோபமுற்ற லக்ஷ்மணன் கண்டான். பிறகு வானரர்கள் அனைவரும் மதிலுக்கும் அகழிக்கும் இடையிலிருந்து வெளியே வந்து, உயர்ந்த மனவலிமையோடு வெளிப்படையாக நின்றனர். இங்கே கவி வானரர்களின் எண்ணிக்கையைச் சொல்லவில்லை, வலிமையின் அளவையே எண்ணுகிறார் — பத்து யானைகள், நூறு யானைகள், ஆயிரம் யானைகள்; அதனால் படையின் பயங்கரம் வெளிப்படுகிறது. சுக்ரீவன் கேட்காமல் இருப்பதே சர்க்கத்தின் மையக் குறை — அமைச்சர்கள் தெரிவிக்கிறார்கள், ஆனால் அரசன் கேட்பதில்லை. ‘தாரையோடு இருந்த, காமுற்ற, பற்றுக்கொண்டவன்’ என்ற மூன்று சொற்களால் அவனுடைய நிலை சுட்டப்படுகிறது. அமைச்சர்களோ தாங்களாகவே வானரர்களை அனுப்புகின்றனர்; இதனால் அரசுக் காரியம் அமைச்சர்களாலேயே தாங்கப்படுகிறது என்பது உணர்த்தப்படுகிறது. வானரர்களின் வர்ணனை பயங்கரமானது, ஆயினும் சுவையானது — நகங்களையும் பற்களையும் ஆயுதமாகக் கொண்டவர்கள், புலிப்பற்கள் கொண்டவர்கள், வாயைப் பிளந்த தோற்றம் கொண்டவர்கள். ‘ஆவிஷ்க்ருதம் தஸ்து:’ (வெளிப்படையாக நின்றனர்) என்ற சொல்லால், அவர்கள் ஒளிந்துகொள்ளவில்லை, வெளிப்படையாகப் போருக்கு ஆயத்தமாக இருந்தனர் என்பது உணர்த்தப்படுகிறது. இருபத்தைந்தாம் சுலோகத்தில் வலிமை மூன்று வகையாக எண்ணப்படுகிறது — பத்து யானைகள், பத்து மடங்கு அதிகம், ஆயிரம் யானைகள்; இந்த ஏறுவரிசை எண்ணிக்கை உயர்வு நவிற்சியையும் பொருத்தமானதாக்குகிறது.

தன்னடக்கம் கொண்ட வீரனான அவன், சுக்ரீவனின் கவனக்குறைவையும் தமையனின் நோக்கத்தையும் கண்டு, மீண்டும் கோபத்தின் வசமானான். நீண்ட சூடான பெருமூச்சு விட்டு, கோபத்தால் சிவந்த கண்களோடு, மனிதர்களில் புலியான அவன் புகையோடு கூடிய நெருப்பைப் போல ஆனான். அம்பின் கூர்முனையே துடிக்கும் நாக்காகவும், வில்லே உடலாகவும், தன் ஒளியே நஞ்சாகவும் கொண்ட அவன், ஐந்து தலை நாகத்தைப் போலத் தோன்றினான். கொழுந்துவிட்டெரியும் ஊழித்தீயைப் போலவும், சினமுற்ற நாகராஜனைப் போலவும் இருந்த அவனை நெருங்கிய அங்கதன், அச்சத்தால் பெரும் விஷாதம் அடைந்தான். சினத்தால் சிவந்த கண்கள் கொண்ட பெரும்புகழ் பெற்ற அவன் அங்கதனுக்குக் கட்டளையிட்டான் — ‘குழந்தாய், சுக்ரீவனிடம் என் வருகையைச் சொல்; பகைவரை அடக்குபவனே, ராமனின் தம்பியான இந்த லக்ஷ்மணன் தமையனின் துயரால் வெந்து உன்னிடம் வந்திருக்கிறான், வாயிலில் நிற்கிறான் என்று சொல். வானரனே, அவனுடைய சொல் உனக்கு உகந்ததானால், நன்றாகச் செய்யப்படட்டும்; இதைச் சொல்லிவிட்டு, குழந்தாய், பகைவரை அடக்குபவனே, விரைவாகத் திரும்பி வா.’ லக்ஷ்மணனின் சொற்களைக் கேட்டு, சோகத்தில் ஆழ்ந்த அங்கதன் தன் தந்தையின் அருகில் வந்து ‘இதோ சௌமித்ரி வந்திருக்கிறான்’ என்று சொன்னான். இங்கே முப்பத்து நான்காம் சுலோகம் வல்கேட் பாடத்தில் மட்டுமே உள்ளது. இந்தப் பகுதியில் லக்ஷ்மணனுக்கு வரிசையாக மூன்று உவமானங்கள் — புகையோடு கூடிய நெருப்பு, ஐந்து தலை நாகம், கொழுந்துவிட்டெரியும் ஊழித்தீ; ஒவ்வொன்றும் முந்தையதைவிடப் பயங்கரமானது. நாக உவமையில் உறுப்புக்கு உறுப்பு உருவகம் செய்யப்படுகிறது — அம்பின் கூர்முனை நாக்கு, வில் உடல், ஒளி நஞ்சு; இது உறுப்புகளோடு கூடிய உருவகத்துக்குச் சிறந்த எடுத்துக்காட்டு. அங்கதன் சிறுவன், ஆகவே அவனுடைய அச்சம் இயல்பானது. லக்ஷ்மணனின் செய்தி சுருக்கமானது ஆனால் இருபொருள் கொண்டது — ‘என் வருகையைச் சொல்’ என்பது அமைதியானது, ‘வாயிலில் நிற்கிறான்’ என்பதோ அச்சத்தைக் குறிப்பது. முப்பத்து நான்காம் சுலோகம் வல்கேட் பாடத்தில் மட்டுமே உள்ளது; அதில் ‘உகந்ததானால்’ என்ற நிபந்தனையோடு கூடிய சொல் உள்ளது. ‘வத்ஸ’ (குழந்தாய்) என்ற விளி இருமுறை ஆளப்படுகிறது; கோபத்திலும் லக்ஷ்மணன் சிறுவன் மீதான பாசத்தைக் கைவிடவில்லை; இது அவன் பண்பின் அடையாளம்.

பிறகு லக்ஷ்மணனின் மிகக் கடுமையான சொற்களால் கலக்கமுற்று, மிகவும் வாடிய முகத்தோடு, வேகம் மிக்க அங்கதன் வெளியே சென்று, முதலில் அரசனின் பாதங்களையும், பிறகு ருமையின் பாதங்களையும் வணங்கினான். கடும் ஒளி கொண்ட அவன் தந்தையின் பாதங்களைப் பற்றி, மீண்டும் தாய் தாரையின் பாதங்களைப் பற்றி, ருமையின் பாதங்களையும் அழுத்திப் பற்றிவிட்டு, பிறகு அந்தச் செய்தியைத் தெரிவித்தான். ஆனால் உறக்கத்தால் சோர்ந்து மூடப்பட்டிருந்த அந்த வானரன் விழித்தெழவில்லை; மதுவின் மயக்கத்தாலும் காமத்தாலும் மதிமயங்கியிருந்தான். பிறகு கோபமுற்ற லக்ஷ்மணனைக் கண்டு, அச்சத்தால் மனம் மயங்கிய வானரர்கள், அவனைச் சமாதானப்படுத்தும் வகையில் கிலுகிலுவென்று ஆரவாரம் செய்தனர். அவர்கள் பெரும் வெள்ளப்பெருக்கு போன்ற, இடியும் வஜ்ரமும் போல ஒலிக்கும் சிங்க முழக்கத்தை லக்ஷ்மணனின் அருகிலிருந்து ஒருசேர எழுப்பினர். அந்தப் பெருஞ்சத்தத்தால் அந்த வானரன் விழித்தெழுந்தான் — மதுமயக்கத்தால் தடுமாறிச் சிவந்த கண்களோடு, கலக்கமுற்று, மாலைகளை அணிந்தவனாக. இங்கே முப்பத்தாறாம் சுலோகம் முதல் முப்பத்தொன்பதாம் சுலோகம் வரையிலான நான்கு சுலோகங்கள் வல்கேட் பாடத்தில் மட்டுமே உள்ளன; அவற்றால் அங்கதனின் வணக்கமும் சுக்ரீவனின் உறக்கமும் விரிவாக வர்ணிக்கப்படுகின்றன. அங்கதன் முதலில் தந்தையின், பிறகு தாய் தாரையின், பிறகு ருமையின் பாதங்களைப் பற்றுகிறான் — மூவரையும் வணங்குவதால் குல மரியாதை காட்டப்படுகிறது, தாமதமும் உணர்த்தப்படுகிறது. சுக்ரீவனின் உறக்கத்துக்கு மூன்று காரணங்கள் — மதுமயக்கம், காமம், உறக்கமே; ஆகவே அவன் விழித்தெழவில்லை. வானரர்களின் கிலுகிலு ஆரவாரம் அச்சத்தைக் குறிக்கிறது, சிங்க முழக்கம் விழிப்பூட்டுவதற்கானது; இதனால் அவர்கள் தங்கள் தலைவனைக் காக்க விரும்புகிறார்கள் என்பது உணர்த்தப்படுகிறது. ‘மதுமயக்கத்தால் தடுமாறிச் சிவந்த கண்களோடு, கலக்கமுற்று, மாலைகளை அணிந்தவனாக’ என்ற மூன்று சொற்களால் விழித்தெழுந்த சுக்ரீவனின் நிலை சித்தரிக்கப்படுகிறது — மாலைகள் கலைந்துள்ளன, கண்கள் சிவந்துள்ளன. முப்பத்தாறாம், முப்பத்தேழாம் சுலோகங்கள் ஒரே நிகழ்ச்சியை இருமுறை வர்ணிக்கின்றன; இந்தி விளக்கவுரை ‘இப்போது இதையே சற்று விரிவாகச் சொல்கிறார்’ என்று அதைத் தெளிவுபடுத்துகிறது.

பிறகு அங்கதனின் சொற்களைக் கேட்டு, அவனோடு சேர்ந்தே வந்திருந்த, அந்த வானரனால் மதிக்கப்பட்ட, உயர்ந்த பார்வை கொண்ட இரண்டு அமைச்சர்கள் — பொருள், அறம் ஆகியவற்றுக்கான அமைச்சர்களான பிலக்ஷனும் பிரபாவனும் — பலவிதமாகப் பேச வந்திருக்கும் லக்ஷ்மணனைப் பற்றித் தெரிவித்தனர். பொருள் நிறைந்த உறுதியான சொற்களால் சுக்ரீவனை மகிழ்வித்துவிட்டு, மருத்துகளின் தலைவனான இந்திரனைப் போல அமர்ந்திருந்த அவன் அருகில் அமர்ந்து அவ்விருவரும் சொன்னார்கள் — ‘சத்தியத்தில் உறுதியானவர்களும் பெரும் பேறு பெற்றவர்களுமான ராம லக்ஷ்மணர் என்ற சகோதரர்கள், மனிதப் பிறவி எடுத்தவர்கள், அரசாளத் தகுதியானவர்கள், அரசை அளிப்பவர்கள். அவர்களுள் ஒருவனான லக்ஷ்மணன் வில்லைக் கையில் ஏந்தி வாயிலில் நிற்கிறான்; அவனுக்கு அஞ்சி வானரர்கள் நடுங்கியவாறு கூக்குரலிடுகின்றனர். ராகவனின் சகோதரனான இந்த லக்ஷ்மணன், சொல்லையே தேரோட்டியாகவும் உறுதியையே தேராகவும் கொண்டவன், அந்த ராமனின் கட்டளையால் வந்திருக்கிறான்.’ இங்கே ‘வாக்யஸாரதி: வ்யவஸாயரத:’ (சொல்லையே தேரோட்டியாகவும் உறுதியையே தேராகவும் கொண்டவன்) என்ற இரண்டு உருவகங்களால் லக்ஷ்மணனின் தூது வர்ணிக்கப்படுகிறது — ராமனின் சொல்லே அவனுடைய தேரோட்டி, உறுதியே தேர். பிலக்ஷனும் பிரபாவனும் பெயர் சொல்லிக் குறிப்பிடப்படுகிறார்கள், ‘பொருள், அறம் ஆகியவற்றுக்கான அமைச்சர்கள்’ என்றும் சிறப்பிக்கப்படுகிறார்கள்; இதனால் அரசவையின் ஒழுங்கு உணர்த்தப்படுகிறது. அவர்கள் முதலில் சுக்ரீவனை மகிழ்வித்துவிட்டே பேசத் தொடங்குகின்றனர் — இருபத்தொன்பதாம் சர்க்கத்தில் அனுமன் செய்தது போல. ராம லக்ஷ்மணரின் வர்ணனையில் ‘மனுஷ்யபாவம் ஸம்ப்ராப்தௌ’ (மனிதப் பிறவி எடுத்தவர்கள்) என்ற சொல் வல்கேட் பாடத்தின் தனித்தன்மை; திறனாய்வுப் பதிப்பில் ‘வயஸ்யபாவம் ஸம்ப்ராப்தௌ’ (நட்பு நிலையை அடைந்தவர்கள்) என்று நட்புநிலை சொல்லப்படுகிறது. ‘அரசாளத் தகுதியானவர்கள், அரசை அளிப்பவர்கள்’ என்ற இரு சொற்களால் அவர்களுடைய பெருந்தன்மை நினைவூட்டப்படுகிறது — தாமே அரசாளத் தகுதியானவர்கள், அவர்களே மற்றவனுக்கு அரசை அளித்தார்கள். நாற்பத்தாறாம் சுலோகத்தில் ‘நாதான் முஞ்சந்தி வானரா:’ (வானரர்கள் கூக்குரலிடுகின்றனர்) என்ற சொல்லால், வெளியே நிற்கும் வானரர்களின் வேதனைக் குரல் அவைக்குள்ளும் கேட்கிறது என்பது உணர்த்தப்படுகிறது.

‘குற்றமற்ற அரசே, தாரையின் அன்பு மகனான இந்த அங்கதன் லக்ஷ்மணனால் அவசரமாக உன்னிடம் அனுப்பப்பட்டிருக்கிறான். வானரர் தலைவனே, வீரியம் மிக்க அவன், சினத்தால் சூழப்பட்ட கண்களோடு, பார்வையாலேயே வானரர்களை எரிப்பவன் போல வாயிலில் நிற்கிறான். மகாராஜனே, நீ மகனோடும் உறவினர்களோடும் சேர்ந்து விரைவாகச் சென்று தலையால் அவனை வணங்கு; அதனால் இன்றே அவன் சினம் தணியட்டும். தர்மாத்மாவான ராமன் சொல்வதைப் போலவே, மனம் ஒருமுகப்பட்டவனாகச் செய்; அரசே, உன் ஒப்பந்தத்தில் நிலைத்து நில், சொன்ன சொல்லைக் காப்பவனாக இரு.’ இங்கே நாற்பத்தெட்டாம், நாற்பத்தொன்பதாம் சுலோகங்களும், ஐம்பதாம் சுலோகத்தின் பின்பாதியும், ஐம்பத்தொன்றாம் சுலோகத்தின் முன்பாதியும் வல்கேட் பாடத்தில் மட்டுமே உள்ளவை. அமைச்சர்களின் பேச்சு அச்சத்தைக் குறிப்பதில் தொடங்கி வணங்கும்படி அறிவுறுத்துவதில் முடிகிறது; இதுவே அரச அமைச்சனின் மரியாதை — உண்மையைச் சொல்ல வேண்டும், ஆனால் உபாயத்தோடு. கடைசிப் பகுதியில் அமைச்சர்களின் பேச்சு அச்சத்திலிருந்து அறிவுரையை நோக்கி மாறுகிறது. ‘பார்வையாலேயே எரிப்பவன் போல’ என்ற தற்குறிப்பேற்றத்தால் லக்ஷ்மணனின் பார்வையே ஆயுதம் என்று காட்டப்படுகிறது. ‘மகனோடும் உறவினர்களோடும்’ என்ற சொற்களால், வணக்கம் அரசனுக்கு மட்டுமல்ல, குலம் முழுவதற்குமான கடமை என்பது உணர்த்தப்படுகிறது. இறுதியில் ‘ஒப்பந்தத்தில் நிலைத்து நில், சொன்ன சொல்லைக் காப்பவனாக இரு’ என்ற இரண்டு வாக்கியங்களே சர்க்கத்தின் சாரம் — வாக்குறுதியைக் காப்பதே தீர்வு. அடுத்த சர்க்கத்தில் சுக்ரீவன் அனுமன் உள்ளிட்ட அமைச்சர்களோடு ஆலோசிப்பான். ஐம்பதாம் சுலோகத்தின் பின்பாதியும் ஐம்பத்தொன்றாம் சுலோகத்தின் முன்பாதியும் வல்கேட் பாடத்தில் மட்டுமே உள்ளன; அதனால் இங்கே வல்கேட் பாடத்தின் பிரிவு திறனாய்வுப் பதிப்பிலிருந்து அரைச் சுலோகத்தால் வேறுபடுகிறது, இறுதியில் மீண்டும் இணைகிறது.

ದೀನತೆಯಿಲ್ಲದ ಸತ್ತ್ವವುಳ್ಳ ರಾಜಪುತ್ರನೂ ರಾಮನ ತಮ್ಮನೂ ಆದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಕಾಮಾತುರನಾದ, ದೀನನಾದ, ಶೋಕದಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿದ, ಕೋಪ ಉಕ್ಕಿದ, ರಾಜಪುತ್ರನಾದ ತನ್ನ ಅಣ್ಣನಿಗೆ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ಆ ವಾನರನು ಸನ್ನಡತೆಯಲ್ಲಿ ನಿಲ್ಲುವುದಿಲ್ಲ, ಕರ್ಮಫಲಗಳ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ಗಣಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ವಾನರರಾಜ್ಯದ ಸಂಪತ್ತನ್ನು ಅನುಭವಿಸುವುದೂ ಇಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ ಅವನ ಬುದ್ಧಿ ಅದನ್ನು ಮೀರಿ ಸಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಬುದ್ಧಿನಾಶದಿಂದ ಗ್ರಾಮ್ಯಸುಖಗಳಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತನಾದ ಅವನು ನಿನ್ನ ಅನುಗ್ರಹದಿಂದ ಪಡೆದುದಕ್ಕೆ ಪ್ರತ್ಯುಪಕಾರ ಮಾಡಬೇಕೆಂಬ ಬುದ್ಧಿಯನ್ನೂ ಹೊಂದಿಲ್ಲ; ಅವನು ಹತನಾಗಿ ತನ್ನ ವೀರ ಅಣ್ಣ ವಾಲಿಯನ್ನು ಕಾಣಲಿ — ಇಂತಹ ಗುಣಹೀನನಿಗೆ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಕೊಡಬಾರದು. ಉಕ್ಕೇರುತ್ತಿರುವ ಈ ಕೋಪವನ್ನು ನಾನು ತಡೆದುಕೊಳ್ಳಲಾರೆ; ಇಂದೇ ಅಸತ್ಯವಾದಿ ಸುಗ್ರೀವನನ್ನು ಕೊಲ್ಲುತ್ತೇನೆ. ವಾನರವೀರರೊಡನೆ ವಾಲಿಯ ಮಗ ಅಂಗದನೇ ರಾಜಪುತ್ರಿಯ ಹುಡುಕಾಟವನ್ನು ಮಾಡಲಿ.’ ಬಿಲ್ಲನ್ನು ಹಿಡಿದು ಎದ್ದುನಿಂತ, ತನ್ನ ಉದ್ದೇಶವನ್ನು ನಿವೇದಿಸಿದ, ರಣದಲ್ಲಿ ಉಗ್ರಕೋಪಿಯಾದ ಅವನಿಗೆ ಶತ್ರುವೀರರನ್ನು ಕೊಲ್ಲುವ ರಾಮನು ಚೆನ್ನಾಗಿ ವಿಚಾರಿಸಿದ, ಅನುನಯಪೂರ್ಣವಾದ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದನು. ಇಲ್ಲಿ ಕವಿ ಐದು ದೀರ್ಘವೃತ್ತಗಳಲ್ಲಿ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಕೋಪದ ಆವೇಗವನ್ನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ; ‘ನ ಸ್ಥಾಸ್ಯತಿ, ನ ಮಂಸ್ಯತೇ, ನ ಭೋಕ್ಷ್ಯತೇ’ (ನಿಲ್ಲುವುದಿಲ್ಲ, ಗಣಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಅನುಭವಿಸುವುದಿಲ್ಲ) ಎಂಬ ಮೂರು ನಿಷೇಧಗಳಿಂದ ಅವನ ನಿಶ್ಚಯ ದೃಢಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ಈ ಸರ್ಗದ ಆರಂಭ ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದ ಕೊನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಿಂದ ಅವಿಚ್ಛಿನ್ನ — ಅಲ್ಲಿ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ‘ತೀವ್ರ ನಿರ್ಧಾರ ಮಾಡಿದನು’ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿತ್ತು, ಇಲ್ಲಿ ಆ ನಿರ್ಧಾರ ಮಾತಿನ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಟವಾಗುತ್ತದೆ. ‘ಅದೀನಸತ್ತ್ವಃ’ (ದೀನತೆಯಿಲ್ಲದ ಸತ್ತ್ವವುಳ್ಳವನು) ಎಂಬುದು ಲಕ್ಷ್ಮಣನ, ‘ದೀನಮ್’ (ದೀನನನ್ನು) ಎಂಬುದು ರಾಮನ ವಿಶೇಷಣವಾಗಿ ಏಕಕಾಲದಲ್ಲಿ ಬಳಸಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ; ಅದರಿಂದ ಸೋದರರ ವಿರುದ್ಧ ಸ್ಥಿತಿ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ. ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಪ್ರಸ್ತಾವದಲ್ಲಿ ಅಂಗದನ ರಾಜ್ಯಾಭಿಷೇಕವೂ ಅಂತರ್ಗತವಾಗಿದೆ; ಇದು ಅತ್ಯಂತ ತೀವ್ರವಾದ ಮಾತು. ‘ಹತೋಽಗ್ರಜಂ ಪಶ್ಯತು’ (ಹತನಾಗಿ ಅಣ್ಣನನ್ನು ಕಾಣಲಿ) ಎಂಬ ವಾಕ್ಯ ವಾಲಿವಧೆಯ ಸ್ಮರಣೆಯಿಂದ ಭಯವನ್ನು ಹುಟ್ಟಿಸುತ್ತದೆ. ರಾಮನ ಪ್ರತ್ಯುತ್ತರವಾದರೋ ‘ಸಾನುನಯಮ್’ (ಅನುನಯಪೂರ್ಣ) ಎಂದು ವಿಶೇಷಿತವಾಗಿದೆ — ಕೋಪಕ್ಕೆ ಪ್ರತಿಕಾರ ಅನುನಯದಿಂದಲೇ, ಪ್ರತಿಕೋಪದಿಂದಲ್ಲ. ವಲ್ಗೇಟ್‌ನ ಐದನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಸ್ವವೀಕ್ಷಿತಂ ಸಾನುನಯಂ ಚ ವಾಕ್ಯಮ್’ ಎಂಬ ಪಾಠವಿದೆ; ಸಮೀಕ್ಷಿತದಲ್ಲಿ ‘ಸ್ವವೇಕ್ಷಿತಮ್’ ಎಂದಿದೆ. ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಎದ್ದುನಿಲ್ಲುವುದೂ ರಾಮನ ಮಾತೂ ಒಂದೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ರಚಿತವಾಗಿವೆ; ಅದರಿಂದ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯೆಯ ಶೀಘ್ರತೆ ಸೂಚಿತ.

‘ನಿನ್ನಂತಹವನು ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಇಂತಹ ಪಾಪವನ್ನು ಮಾಡಬಾರದು; ಯಾರು ಆರ್ಯರ ಉಪಾಯದಿಂದ ಕೋಪವನ್ನು ಗೆಲ್ಲುತ್ತಾನೋ ಅವನೇ ವೀರ, ಪುರುಷೋತ್ತಮ. ಲಕ್ಷ್ಮಣ, ಸನ್ನಡತೆಯುಳ್ಳ ನೀನು ಇಲ್ಲಿ ಈ ನಿರ್ಧಾರವನ್ನು ಹಿಡಿಯಬಾರದು; ಹಿಂದೆ ಇದ್ದ ಆ ಪ್ರೀತಿಯನ್ನೂ ಹಿಂದೆ ನಡೆದ ಸಖ್ಯವನ್ನೂ ಅನುಸರಿಸು. ಸಾಮದಿಂದ ಕೂಡಿದ ಮಾತಿನಿಂದ, ಒರಟು ಮಾತುಗಳನ್ನು ವರ್ಜಿಸಿ, ಕಾಲಾವಧಿಯನ್ನು ಮೀರಿದ ಸುಗ್ರೀವನಿಗೆ ನೀನು ಹೇಳಬೇಕು.’ ಹೀಗೆ ಅಣ್ಣನಿಂದ ಯಥಾವತ್ತಾಗಿ ಉದ್ದೇಶವನ್ನು ಉಪದೇಶಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಪುರುಷಶ್ರೇಷ್ಠನೂ ಶತ್ರುವೀರರನ್ನು ಕೊಲ್ಲುವವನೂ ಆದ ವೀರ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ನಗರವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದನು. ಆಮೇಲೆ ಶುಭಬುದ್ಧಿಯುಳ್ಳ, ಪ್ರಾಜ್ಞನಾದ, ಅಣ್ಣನ ಪ್ರಿಯ-ಹಿತಗಳಲ್ಲಿ ನಿರತನಾದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಕೋಪಾವೇಶದಿಂದಲೇ ಆ ಕಪಿಯ ಭವನಕ್ಕೆ ಹೋದನು. ಇಲ್ಲಿ ರಾಮನ ಮಾತು ಎರಡೇ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಮುಗಿಯುತ್ತದೆ; ಅದರಲ್ಲಿ ‘ಕೋಪಮಾರ್ಯೇಣ ಯೋ ಹಂತಿ’ (ಯಾರು ಆರ್ಯರ ಉಪಾಯದಿಂದ ಕೋಪವನ್ನು ಗೆಲ್ಲುತ್ತಾನೋ) ಎಂಬ ಸುಭಾಷಿತವೇ ಸರ್ಗದ ನೀತಿಸಾರ. ರಾಮನು ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಕೋಪವನ್ನು ನಿಂದಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಅದನ್ನು ಮರ್ಯಾದೆಯಲ್ಲಿ ಇರಿಸುತ್ತಾನೆ; ಮೊದಲು ಸಾಂತ್ವನ, ಒರಟು ಮಾತುಗಳ ವರ್ಜನೆ ಆದೇಶ. ರಾಮನ ಎರಡು ಶ್ಲೋಕಗಳು ಅನುಷ್ಟುಪ್, ಹಿಂದಿನ ಐದು ದೀರ್ಘವೃತ್ತಗಳು; ಛಂದಸ್ಸಿನ ಬದಲಾವಣೆಯಿಂದಲೇ ಶಾಂತಿ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ. ‘ಸಾಧುವೃತ್ತೇನ ತ್ವಯಾ’ (ಸನ್ನಡತೆಯುಳ್ಳ ನಿನ್ನಿಂದ) ಎಂಬ ಸಂಬೋಧನೆಯಿಂದ ರಾಮನು ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಸ್ವಭಾವವನ್ನೇ ಪ್ರಮಾಣವಾಗಿಸುತ್ತಾನೆ — ಸನ್ನಡತೆಯುಳ್ಳವನು ಮಿತ್ರವಧೆಯನ್ನು ಚಿಂತಿಸಬಾರದು. ‘ತಾಂ ಪ್ರೀತಿಮ್ ಅನುವರ್ತಸ್ವ’ (ಆ ಪ್ರೀತಿಯನ್ನು ಅನುಸರಿಸು) ಎಂಬುದರಿಂದ ಅಗ್ನಿಸಾಕ್ಷಿಯಾಗಿ ಮಾಡಿಕೊಂಡ ಸಖ್ಯ ನೆನಪಿಸಲ್ಪಡುತ್ತದೆ. ‘ವ್ಯತೀತಂ ಕಾಲಪರ್ಯಯೇ’ (ಕಾಲಾವಧಿಯನ್ನು ಮೀರಿದವನು) ಎಂಬ ಒಂದೇ ವಿಷಯವನ್ನು ಹೇಳಲು ಆದೇಶಿಸಲಾಗಿದೆ — ನಿಂದೆಯಲ್ಲ, ಭಯವಲ್ಲ; ಇದು ದೌತ್ಯದ ಮರ್ಯಾದೆ. ಆದರೂ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ‘ಪ್ರತಿಸಂರಬ್ಧಃ’ (ಕೋಪಾವೇಶದಿಂದಲೇ) ಹೋಗುತ್ತಾನೆ — ಆದೇಶ ಸ್ವೀಕೃತವಾಯಿತು, ಆದರೆ ರೋಷ ಶಾಂತವಾಗಲಿಲ್ಲ. ಒಂಬತ್ತನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಪುರೀಂ ಪ್ರವಿವೇಶ’ (ನಗರವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದನು) ಎಂದೂ, ಹತ್ತನೆಯದರಲ್ಲಿ ‘ಭವನಂ ಜಗಾಮ’ (ಭವನಕ್ಕೆ ಹೋದನು) ಎಂದೂ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ; ಹಿಂದಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನವಾದರೋ ಇದನ್ನು ‘ಪ್ರವೇಶಿಸಲು ಯೋಚಿಸಿದನು’ ಎಂದು ವಿವರಿಸುತ್ತದೆ, ಏಕೆಂದರೆ ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಪ್ರವೇಶ ಮೂವತ್ತೆರಡನೆಯ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಆಗುತ್ತದೆ.

ಇಂದ್ರಧನುಸ್ಸಿನಂತೆ ಹೊಳೆಯುವ, ಪ್ರಳಯಕಾಲದ ಯಮನಂತೆ ಭೀಕರವಾದ, ಬೆಟ್ಟದ ಶಿಖರದಂತಿರುವ ಧನುಸ್ಸನ್ನು ಹಿಡಿದು ಅವನು ಶಿಖರಗಳುಳ್ಳ ಮಂದರಪರ್ವತದಂತೆ ಇದ್ದನು. ಹೇಳಿದಂತೆ ಮಾಡುವವನೂ ಬೃಹಸ್ಪತಿಗೆ ಸಮನಾದ ಬುದ್ಧಿಯುಳ್ಳವನೂ ಆದ ರಾಮನ ತಮ್ಮನು ಆಗ ತನ್ನ ಮಾತು, ಅದಕ್ಕೆ ಬರಬಹುದಾದ ಉತ್ತರ, ಆ ಉತ್ತರಕ್ಕೆ ತನ್ನ ಪ್ರತ್ಯುತ್ತರ — ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ಆಲೋಚಿಸಿ ಹೊರಟನು. ಕಾಮ-ಕ್ರೋಧಗಳಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದ ಅಣ್ಣನ ಕೋಪಾಗ್ನಿಯಿಂದ ಆವೃತನಾಗಿ ಅವನು ಅಪ್ರಸನ್ನವಾದ ಬಿರುಗಾಳಿಯಂತೆ ಸಾಗಿದನು. ದಾರಿಯಲ್ಲಿ ಸಾಲ, ತಾಲ, ಅಶ್ವಕರ್ಣ ಮರಗಳನ್ನು ರಭಸದಿಂದ ಬಲವಾಗಿ ಉರುಳಿಸುತ್ತಾ, ಬೆಟ್ಟದ ಶಿಖರಗಳನ್ನೂ ಇತರ ಮರಗಳನ್ನೂ ವೇಗದಿಂದ ಕೆಡವುತ್ತಾ, ಬಂಡೆಗಳನ್ನು ಕಾಲುಗಳಿಂದ ಪುಡಿಪುಡಿ ಮಾಡುತ್ತಾ, ವೇಗವಾಗಿ ಸಾಗುವ ಆನೆಯಂತೆ, ಕಾರ್ಯದ ಒತ್ತಡದಿಂದ ದೂರದೂರಕ್ಕೆ ಹೆಜ್ಜೆಯಿಡುತ್ತಾ ಅವನು ಬೇಗನೆ ಹೋದನು. ಇಲ್ಲಿ ಕೋಪದ ಹೊರರೂಪ ಪ್ರಕೃತಿಯಲ್ಲೇ ಕಾಣುತ್ತದೆ — ಮರಗಳು ಉರುಳುತ್ತವೆ, ಬಂಡೆಗಳು ಪುಡಿಯಾಗುತ್ತವೆ; ಒಳಗಿನ ಭಾವವನ್ನು ಹೊರಗೆ ಪ್ರಕಾಶಪಡಿಸುವುದು ಕವಿಯ ರೀತಿ. ‘ಏಕಪದಂ ತ್ಯಕ್ತ್ವಾ’ (ಒಂದು ಹೆಜ್ಜೆಯನ್ನು ದೂರ ಇಟ್ಟು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ದೀರ್ಘವಾದ ಹೆಜ್ಜೆಗಳು ಸೂಚಿತವಾಗಿವೆ, ಅದರಿಂದ ಗತಿಯ ವೇಗ ಅಳೆಯಲ್ಪಡುತ್ತದೆ. ಧನುಸ್ಸಿಗೆ ಮೂರು ಉಪಮಾನಗಳು — ಇಂದ್ರಧನುಸ್ಸು, ಪ್ರಳಯಕಾಲದ ಯಮ, ಬೆಟ್ಟದ ಶಿಖರ; ಆಮೇಲೆ ಲಕ್ಷ್ಮಣನೇ ಶಿಖರಗಳುಳ್ಳ ಮಂದರದಂತೆ. ಹೀಗೆ ಕ್ರಮವಾಗಿ ಹೆಚ್ಚುತ್ತಾ ಹೋಗುವ ಉಪಮಾನಗಳು ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಭೀಷಣತೆಯನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತವೆ. ‘ವಚನಮ್ ಉತ್ತರಂ ಸೋತ್ತರಮ್’ (ಮಾತು, ಉತ್ತರ, ಪ್ರತ್ಯುತ್ತರ) ಎಂಬ ಮೂರು ಪದಗಳಿಂದ ಅವನ ಪೂರ್ವಚಿಂತನೆ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ — ಬೃಹಸ್ಪತಿಗೆ ಸಮನಾದ ಅವನು ಸಂವಾದದ ಎಲ್ಲ ಸಾಧ್ಯತೆಗಳನ್ನೂ ಮೊದಲೇ ವಿಚಾರಿಸಿದ್ದನು. ಕೋಪಾಗ್ನಿ ‘ಭ್ರಾತುಃ’ (ಅಣ್ಣನ) ಎಂದು ವಿಶೇಷಿತವಾಗಿದೆ — ತನ್ನದಲ್ಲ, ಅಣ್ಣನ ದುಃಖದಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದುದು; ಇದರಿಂದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ನಿಃಸ್ವಾರ್ಥತೆ ವ್ಯಕ್ತವಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ಐದು ಶ್ಲೋಕಗಳೆಲ್ಲವೂ ಅನುಷ್ಟುಪ್; ಮೊದಲ ಐದರ ದೀರ್ಘವೃತ್ತದ ನಂತರ ಈ ಸಂಕ್ಷಿಪ್ತತೆ ಗತಿಯ ವೇಗವನ್ನು ಅನುಕರಿಸುತ್ತದೆ.

ಇಕ್ಷ್ವಾಕುಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ಅವನು ಬೆಟ್ಟಗಳ ಇಕ್ಕಟ್ಟಿನಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸಿದ, ಸೈನ್ಯದಿಂದ ತುಂಬಿದ, ದುರ್ಗಮವಾದ ವಾನರರಾಜನ ಮಹಾನಗರ ಕಿಷ್ಕಿಂಧೆಯನ್ನು ಕಂಡನು. ಸುಗ್ರೀವನ ಮೇಲಿನ ರೋಷದಿಂದ ತುಟಿಗಳು ಅದುರುತ್ತಿದ್ದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಕಿಷ್ಕಿಂಧೆಯ ಹೊರಗೆ ಸಂಚರಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಭಯಂಕರ ವಾನರರನ್ನು ಕಂಡನು. ಆ ಪುರುಷಶ್ರೇಷ್ಠನನ್ನು ನೋಡಿ ಆನೆಗಳಂತಹ ಎಲ್ಲ ವಾನರರೂ ಬೆಟ್ಟಗಳ ನಡುವೆ ನೂರಾರು ಬಂಡೆಯ ಶಿಖರಗಳನ್ನೂ ಬೃಹತ್ ಮರಗಳನ್ನೂ ಹಿಡಿದುಕೊಂಡರು. ಆಯುಧಗಳನ್ನು ಹಿಡಿದ ಅವರೆಲ್ಲರನ್ನೂ ನೋಡಿ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಹೆಚ್ಚು ಸೌದೆ ಸಿಕ್ಕಿದ ಅಗ್ನಿಯಂತೆ ಇಮ್ಮಡಿ ಕ್ರುದ್ಧನಾದನು. ಕಾಲ, ಮೃತ್ಯು, ಯುಗಾಂತಗಳಂತೆ ಭೀಕರನಾಗಿ ಕ್ರುದ್ಧನಾಗಿದ್ದ ಅವನನ್ನು ನೋಡಿ ಭಯದಿಂದ ಮೈ ನಡುಗಿದ ನೂರಾರು ವಾನರರು ದಿಕ್ಕುದಿಕ್ಕಿಗೆ ಓಡಿಹೋದರು. ಇಲ್ಲಿ ಹದಿನೆಂಟನೆಯ ಶ್ಲೋಕ ಆರು ಪಾದಗಳದು — ‘ತಂ ದೃಷ್ಟ್ವಾ ವಾನರಾಃ ಸರ್ವೇ…’ ಎಂಬ ಮೊದಲ ಅರ್ಧ ವಲ್ಗೇಟ್‌ನಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಇದೆ, ಉಳಿದ ಎರಡು ಸಮೀಕ್ಷಿತದಲ್ಲೂ ಇವೆ. ವಾನರರ ಮೊದಲು ಸಾಹಸ, ಆಮೇಲೆ ಪಲಾಯನ — ಈ ಕ್ರಮಿಕ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯೆ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ತೇಜಸ್ಸನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತದೆ. ‘ಗಿರಿಸಂಕಟೇ’ (ಬೆಟ್ಟಗಳ ಇಕ್ಕಟ್ಟಿನಲ್ಲಿ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಕಿಷ್ಕಿಂಧೆಯ ಸ್ಥಳ ದುರ್ಗಮ ಎಂದು ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ; ಆ ನಗರ ಗುಹಾರೂಪದ್ದು ಎಂಬುದು ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗುತ್ತದೆ. ವಾನರರ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯೆ ಎರಡು ಬಗೆ — ಮೊದಲು ಆಯುಧ ಹಿಡಿಯುವುದು, ಆಮೇಲೆ ಓಡಿಹೋಗುವುದು; ನಡುವೆ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಇಮ್ಮಡಿ ಕೋಪ. ‘ಬಹ್ವಿಂಧನಃ ಅನಲಃ’ (ಹೆಚ್ಚು ಸೌದೆ ಸಿಕ್ಕಿದ ಅಗ್ನಿ) ಎಂಬ ಉಪಮೆಯಿಂದ ಕೋಪದ ವೃದ್ಧಿ ತೋರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ — ವಾನರರ ಸಾಹಸವೇ ಸೌದೆ. ಇಪ್ಪತ್ತನೆಯದರಲ್ಲಿ ‘ಕಾಲಮೃತ್ಯುಯುಗಾಂತಾಭಮ್’ (ಕಾಲ, ಮೃತ್ಯು, ಯುಗಾಂತಗಳಂತೆ ಭೀಕರನಾದವನನ್ನು) ಎಂದು ಮೂರು ಪ್ರಳಯವಾಚಕ ಪದಗಳಿಂದ ಒಂದೇ ವಿಶೇಷಣ ರಚಿತವಾಗಿದೆ; ಅದು ವಾನರರ ಭಯದ ಪರಿಮಾಣವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ.

ಆಮೇಲೆ ವಾನರಶ್ರೇಷ್ಠರು ಸುಗ್ರೀವನ ಅರಮನೆಯನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಕ್ರೋಧವನ್ನೂ ಆಗಮನವನ್ನೂ ನಿವೇದಿಸಿದರು. ಆದರೆ ಆಗ ತಾರೆಯೊಡನೆ ಕೂಡಿ ಕಾಮಾಸಕ್ತನಾಗಿದ್ದ ಆ ಕಪಿಶ್ರೇಷ್ಠನು ಆ ಕಪಿಸಿಂಹಗಳ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಲಿಲ್ಲ. ಆಗ ಸಚಿವರ ಆದೇಶದಂತೆ, ರೋಮಾಂಚನಗೊಳಿಸುವ, ಬೆಟ್ಟ-ಆನೆ-ಮೋಡಗಳಂತಿರುವ ವಾನರರು ನಗರದಿಂದ ಹೊರಬಂದರು. ಅವರೆಲ್ಲರೂ ಉಗುರು-ಕೋರೆಹಲ್ಲುಗಳನ್ನೇ ಆಯುಧವಾಗಿಸಿಕೊಂಡ ವೀರರು, ವಿಕಾರರೂಪಿಗಳು, ಹುಲಿಯಂತಹ ಕೋರೆಹಲ್ಲುಗಳುಳ್ಳವರು, ಬಾಯಿ ತೆರೆದ ಭಯಂಕರ ಮುಖದವರು. ಕೆಲವರು ಹತ್ತು ಆನೆಗಳ ಬಲವುಳ್ಳವರು, ಕೆಲವರು ಅದಕ್ಕಿಂತ ಹತ್ತು ಪಟ್ಟು ಹೆಚ್ಚಿನವರು, ಕೆಲವರು ಸಾವಿರ ಆನೆಗಳಿಗೆ ಸಮಾನ ತೇಜಸ್ಸುಳ್ಳವರು. ಮರಗಳನ್ನು ಕೈಯಲ್ಲಿ ಹಿಡಿದ ಆ ಮಹಾಬಲಿ ಕಪಿಗಳಿಂದ ವ್ಯಾಪ್ತವಾದ, ಸಮೀಪಿಸಲಾಗದ ಕಿಷ್ಕಿಂಧೆಯನ್ನು ಕ್ರುದ್ಧ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಕಂಡನು. ಆಮೇಲೆ ಎಲ್ಲ ವಾನರರೂ ಕೋಟೆ-ಕಂದಕಗಳ ಒಳಗಿನಿಂದ ಹೊರಬಂದು ಉತ್ಕಟ ಸತ್ತ್ವದಿಂದ ಬಹಿರಂಗವಾಗಿ ನಿಂತರು. ಇಲ್ಲಿ ಕವಿ ವಾನರರ ಸಂಖ್ಯೆಯನ್ನು ಹೇಳುವುದಿಲ್ಲ, ಬಲದ ಪರಿಮಾಣವನ್ನೇ ಎಣಿಸುತ್ತಾನೆ — ಹತ್ತು ಆನೆ, ನೂರು ಆನೆ, ಸಾವಿರ ಆನೆ; ಅದರಿಂದ ಸೇನೆಯ ಭೀಷಣತೆ ವ್ಯಕ್ತವಾಗುತ್ತದೆ. ಸುಗ್ರೀವನು ಕೇಳದಿರುವುದೇ ಸರ್ಗದ ಕೇಂದ್ರ ದೋಷ — ಮಂತ್ರಿಗಳು ನಿವೇದಿಸುತ್ತಾರೆ, ಆದರೆ ರಾಜನು ಕೇಳುವುದಿಲ್ಲ. ‘ತಾರಯಾ ಸಹಿತಃ ಕಾಮೀ ಸಕ್ತಃ’ (ತಾರೆಯೊಡನೆ ಕೂಡಿ, ಕಾಮಿಯಾಗಿ, ಆಸಕ್ತನಾಗಿ) ಎಂಬ ಮೂರು ಪದಗಳಿಂದ ಅವನ ಸ್ಥಿತಿ ನಿರ್ದೇಶಿತವಾಗಿದೆ. ಸಚಿವರಾದರೋ ತಾವಾಗಿಯೇ ವಾನರರನ್ನು ಕಳುಹಿಸುತ್ತಾರೆ; ಇದರಿಂದ ರಾಜಕಾರ್ಯವನ್ನು ಮಂತ್ರಿಗಳೇ ಹೊತ್ತಿದ್ದಾರೆ ಎಂದು ಸೂಚಿತ. ವಾನರರ ವರ್ಣನೆ ಭೀಷಣವಾಗಿದ್ದರೂ ವಿನೋದಯುಕ್ತ — ಉಗುರು-ಕೋರೆಹಲ್ಲುಗಳೇ ಆಯುಧ, ಹುಲಿಯ ಕೋರೆಹಲ್ಲು, ಬಾಯಿತೆರೆದ ಮುಖ. ‘ಆವಿಷ್ಕೃತಂ ತಸ್ಥುಃ’ (ಬಹಿರಂಗವಾಗಿ ನಿಂತರು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅವರು ಅಡಗಿಕೊಳ್ಳಲಿಲ್ಲ, ಪ್ರಕಟವಾಗಿ ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಸಿದ್ಧರಾಗಿದ್ದರು ಎಂದು ಸೂಚಿತ. ಇಪ್ಪತ್ತೈದನೆಯದರಲ್ಲಿ ಬಲದ ಮೂರು ಬಗೆಯ ಎಣಿಕೆ — ಹತ್ತು ಆನೆ, ಅದಕ್ಕಿಂತ ಹತ್ತು ಪಟ್ಟು, ಸಾವಿರ ಆನೆ; ಈ ಏರುಕ್ರಮದ ಎಣಿಕೆ ಅತಿಶಯೋಕ್ತಿಯನ್ನೂ ಯುಕ್ತಿಸಂಗತವಾಗಿಸುತ್ತದೆ.

ಆತ್ಮಸಂಯಮಿಯಾದ ಆ ವೀರನು ಸುಗ್ರೀವನ ಪ್ರಮಾದವನ್ನೂ ಅಣ್ಣನ ಉದ್ದೇಶವನ್ನೂ ಕಂಡು ಮತ್ತೆ ಕ್ರೋಧಕ್ಕೆ ವಶನಾದನು. ದೀರ್ಘವಾದ ಬಿಸಿಯ ಮಹಾನಿಟ್ಟುಸಿರುಗಳನ್ನು ಬಿಡುತ್ತಾ, ಕೋಪದಿಂದ ಕೆಂಪಾದ ಕಣ್ಣುಗಳುಳ್ಳ ಆ ನರಶ್ರೇಷ್ಠನು ಹೊಗೆಯೊಡನೆ ಉರಿಯುವ ಅಗ್ನಿಯಂತಾದನು. ಬಾಣದ ತುದಿಯೇ ಅಲುಗಾಡುವ ನಾಲಿಗೆಯಾಗಿ, ಧನುಸ್ಸೇ ಮೈಯಾಗಿ, ತನ್ನ ತೇಜಸ್ಸೇ ವಿಷವಾಗಿ — ಅವನು ಐದು ಹೆಡೆಯ ಸರ್ಪದಂತೆ ತೋರಿದನು. ಉರಿಯುವ ಪ್ರಳಯಾಗ್ನಿಯಂತೆ, ಕೆರಳಿದ ನಾಗರಾಜನಂತೆ ಇದ್ದ ಅವನ ಬಳಿಗೆ ಬಂದು ಅಂಗದನು ಭಯದಿಂದ ಅತಿಯಾದ ವಿಷಾದವನ್ನು ಹೊಂದಿದನು. ರೋಷದಿಂದ ತಾಮ್ರವರ್ಣದ ಕಣ್ಣುಗಳುಳ್ಳ ಆ ಮಹಾಯಶಸ್ವಿ ಅಂಗದನಿಗೆ ಆದೇಶಿಸಿದನು — ‘ವತ್ಸ, ನನ್ನ ಆಗಮನವನ್ನು ಸುಗ್ರೀವನಿಗೆ ತಿಳಿಸು; ಶತ್ರುದಮನನೇ, ರಾಮನ ತಮ್ಮನಾದ ಈ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಅಣ್ಣನ ವ್ಯಸನದಿಂದ ಸಂತಪ್ತನಾಗಿ ನಿನ್ನ ಬಳಿಗೆ ಬಂದಿದ್ದಾನೆ, ಬಾಗಿಲಲ್ಲಿ ನಿಂತಿದ್ದಾನೆ ಎಂದು ಹೇಳು. ವಾನರನೇ, ಅವನ ಮಾತು ನಿನಗೆ ರುಚಿಸಿದರೆ ಹಾಗೆಯೇ ಚೆನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಲಿ; ಇಷ್ಟನ್ನು ಹೇಳಿ, ವತ್ಸ, ಶತ್ರುದಮನನೇ, ಬೇಗನೆ ಮರಳಿ ಬಾ.’ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಶೋಕಾವಿಷ್ಟನಾದ ಅಂಗದನು ತಂದೆಯ ಬಳಿಗೆ ಬಂದು ‘ಈ ಸೌಮಿತ್ರಿ ಬಂದಿದ್ದಾನೆ’ ಎಂದು ಹೇಳಿದನು. ಇಲ್ಲಿ ಮೂವತ್ತನಾಲ್ಕನೆಯ ಶ್ಲೋಕ ವಲ್ಗೇಟ್‌ನಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಇದೆ. ಈ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಲಕ್ಷ್ಮಣನಿಗೆ ಕ್ರಮವಾಗಿ ಮೂರು ಉಪಮಾನಗಳು — ಹೊಗೆಯೊಡನೆ ಉರಿಯುವ ಅಗ್ನಿ, ಐದು ಹೆಡೆಯ ಸರ್ಪ, ಉರಿಯುವ ಪ್ರಳಯಾಗ್ನಿ; ಪ್ರತಿಯೊಂದೂ ಹಿಂದಿನದಕ್ಕಿಂತ ಭೀಷಣ. ಸರ್ಪದ ಉಪಮೆಯಲ್ಲಿ ಅಂಗ-ಅಂಗಕ್ಕೂ ರೂಪಕವಿದೆ — ಬಾಣದ ತುದಿ ನಾಲಿಗೆ, ಧನುಸ್ಸು ಮೈ, ತೇಜಸ್ಸು ವಿಷ; ಇದು ಸಾವಯವ ರೂಪಕದ ಉತ್ತಮ ಉದಾಹರಣೆ. ಅಂಗದನು ಬಾಲಕ, ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನ ಭಯ ಸ್ವಾಭಾವಿಕ. ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಸಂದೇಶ ಸಂಕ್ಷಿಪ್ತ ಆದರೆ ದ್ವ್ಯರ್ಥಕ — ‘ನನ್ನ ಆಗಮನವನ್ನು ತಿಳಿಸು’ ಎಂಬುದು ಶಾಂತ, ‘ಬಾಗಿಲಲ್ಲಿ ನಿಂತಿದ್ದಾನೆ’ ಎಂಬುದು ಭಯಸೂಚಕ. ಮೂವತ್ತನಾಲ್ಕನೆಯ ಶ್ಲೋಕ ವಲ್ಗೇಟ್‌ನಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಇದೆ, ಅದರಲ್ಲಿ ‘ಯದಿ ರುಚಿಃ’ (ರುಚಿಸಿದರೆ) ಎಂಬ ಷರತ್ತಿನ ಮಾತಿದೆ. ‘ವತ್ಸ’ ಎಂಬ ಸಂಬೋಧನೆ ಎರಡು ಬಾರಿ ಬಳಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ; ಕೋಪದಲ್ಲೂ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಬಾಲಕನ ಮೇಲಿನ ಸ್ನೇಹವನ್ನು ಬಿಡುವುದಿಲ್ಲ — ಇದು ಅವನ ಶೀಲದ ಲಕ್ಷಣ.

ಆಮೇಲೆ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಅತಿ ತೀಕ್ಷ್ಣವಾದ ಮಾತಿನಿಂದ ಗಾಬರಿಗೊಂಡು, ಮುಖ ಬಾಡಿಹೋದ ಶೀಘ್ರಗಾಮಿ ಅಂಗದನು ಹೊರಟು, ಮೊದಲು ರಾಜನ ಪಾದಗಳಿಗೆ, ಆಮೇಲೆ ರುಮೆಯ ಪಾದಗಳಿಗೆ ವಂದಿಸಿದನು. ಉಗ್ರತೇಜಸ್ವಿಯಾದ ಅವನು ತಂದೆಯ ಪಾದಗಳನ್ನು ಹಿಡಿದು, ಮತ್ತೆ ತಾಯಿ ತಾರೆಯ ಪಾದಗಳನ್ನು ಹಿಡಿದು, ರುಮೆಯ ಪಾದಗಳನ್ನೂ ಒತ್ತಿ, ಆಮೇಲೆ ಆ ವಿಷಯವನ್ನು ನಿವೇದಿಸಿದನು. ಆದರೆ ನಿದ್ರೆಯ ಆಯಾಸದಿಂದ ಆವೃತನಾಗಿದ್ದ ಆ ವಾನರನು ಎಚ್ಚರಗೊಳ್ಳಲಿಲ್ಲ; ಮದದಿಂದ ಮತ್ತನಾಗಿ, ಕಾಮದಿಂದ ಮೋಹಿತನಾಗಿದ್ದನು. ಆಗ ವಾನರರು ಕ್ರುದ್ಧ ಲಕ್ಷ್ಮಣನನ್ನು ನೋಡಿ ಭಯದಿಂದ ಮನಸ್ಸು ಮಂಕಾಗಿ, ಅವನನ್ನು ಪ್ರಸನ್ನಗೊಳಿಸಲು ಕಿಲಕಿಲ ಶಬ್ದ ಮಾಡಿದರು. ಮಹಾಪ್ರವಾಹದಂತಹ, ವಜ್ರ-ಸಿಡಿಲುಗಳಿಗೆ ಸಮಾನ ಧ್ವನಿಯುಳ್ಳ ಸಿಂಹನಾದವನ್ನು ಅವರು ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಸಮೀಪದಲ್ಲಿ ಒಟ್ಟಾಗಿ ಮಾಡಿದರು. ಆ ಮಹಾಶಬ್ದದಿಂದ ಆ ವಾನರನು ಎಚ್ಚರಗೊಂಡನು — ಮದದಿಂದ ವಿಹ್ವಲನಾಗಿ, ತಾಮ್ರವರ್ಣದ ಕಣ್ಣುಗಳುಳ್ಳವನಾಗಿ, ವ್ಯಾಕುಲನಾಗಿ, ಹೂಮಾಲೆಗಳನ್ನು ತೊಟ್ಟವನಾಗಿ. ಇಲ್ಲಿ ಮೂವತ್ತಾರನೆಯದರಿಂದ ಮೂವತ್ತೊಂಬತ್ತನೆಯವರೆಗಿನ ನಾಲ್ಕು ಶ್ಲೋಕಗಳು ವಲ್ಗೇಟ್‌ನಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಇವೆ; ಅವುಗಳಿಂದ ಅಂಗದನ ಪ್ರಣಾಮವೂ ಸುಗ್ರೀವನ ನಿದ್ರೆಯೂ ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿ ವರ್ಣಿತವಾಗಿವೆ. ಅಂಗದನು ಮೊದಲು ತಂದೆಯ, ಆಮೇಲೆ ತಾಯಿ ತಾರೆಯ, ಆಮೇಲೆ ರುಮೆಯ ಪಾದಗಳನ್ನು ಹಿಡಿಯುತ್ತಾನೆ — ಮೂವರಿಗೂ ಪ್ರಣಾಮದಿಂದ ಕುಲಮರ್ಯಾದೆ ತೋರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ, ವಿಳಂಬವೂ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ. ಸುಗ್ರೀವನ ನಿದ್ರೆಗೆ ಮೂರು ಕಾರಣಗಳು — ಮದ, ಕಾಮ, ನಿದ್ರೆಯೇ; ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನು ಎಚ್ಚರಗೊಳ್ಳುವುದಿಲ್ಲ. ವಾನರರ ಕಿಲಕಿಲ ಭಯಸೂಚಕ, ಸಿಂಹನಾದ ಎಚ್ಚರಿಸುವುದಕ್ಕಾಗಿ; ಇದರಿಂದ ಅವರು ತಮ್ಮ ಒಡೆಯನನ್ನು ರಕ್ಷಿಸಲು ಬಯಸುತ್ತಾರೆ ಎಂದು ಸೂಚಿತ. ‘ಮದವಿಹ್ವಲತಾಮ್ರಾಕ್ಷಃ ವ್ಯಾಕುಲಃ ಸ್ರಗ್ವಿಭೂಷಣಃ’ (ಮದದಿಂದ ವಿಹ್ವಲನಾಗಿ ತಾಮ್ರಾಕ್ಷನಾದ, ವ್ಯಾಕುಲನಾದ, ಮಾಲೆಗಳನ್ನು ತೊಟ್ಟ) ಎಂಬ ಮೂರು ಪದಗಳಿಂದ ಎಚ್ಚರಗೊಂಡ ಸುಗ್ರೀವನ ದಶೆ ಚಿತ್ರಿತವಾಗಿದೆ — ಮಾಲೆಗಳು ಅಸ್ತವ್ಯಸ್ತ, ಕಣ್ಣುಗಳು ಕೆಂಪು. ಮೂವತ್ತಾರು ಮತ್ತು ಮೂವತ್ತೇಳನೆಯ ಶ್ಲೋಕಗಳು ಒಂದೇ ಘಟನೆಯನ್ನು ಎರಡು ಬಾರಿ ವರ್ಣಿಸುತ್ತವೆ; ಹಿಂದಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನ ‘ಈಗ ಇದೇ ವಿಷಯವನ್ನು ಸ್ವಲ್ಪ ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿ ಹೇಳುತ್ತಾರೆ’ ಎಂದು ಅದನ್ನು ಸ್ಪಷ್ಟಪಡಿಸುತ್ತದೆ.

ಆಮೇಲೆ ಅಂಗದನ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ, ಅವನೊಡನೆಯೇ ಬಂದಿದ್ದ, ಆ ವಾನರನಿಗೆ ಮಾನ್ಯರಾದ, ಉದಾರ ದೃಷ್ಟಿಯುಳ್ಳ ಇಬ್ಬರು ಮಂತ್ರಿಗಳು — ಅರ್ಥ ಮತ್ತು ಧರ್ಮಗಳ ವಿಷಯದ ಮಂತ್ರಿಗಳಾದ ಪ್ಲಕ್ಷ ಮತ್ತು ಪ್ರಭಾವ — ಏರುಪೇರಿನ ಮಾತುಗಳನ್ನಾಡಲು ಬಂದಿರುವ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ವಿಷಯವನ್ನು ತಿಳಿಸಿದರು. ಅರ್ಥಪೂರ್ಣವಾದ ನಿಶ್ಚಿತ ಮಾತುಗಳಿಂದ ಸುಗ್ರೀವನನ್ನು ಪ್ರಸನ್ನಗೊಳಿಸಿ, ಮರುತ್ತುಗಳ ಒಡೆಯನಾದ ಶಕ್ರನಂತೆ ಕುಳಿತಿದ್ದ ಅವನ ಬಳಿ ಕುಳಿತು ಅವರು ಹೇಳಿದರು — ‘ಸತ್ಯಪ್ರತಿಜ್ಞರೂ ಮಹಾಭಾಗ್ಯಶಾಲಿಗಳೂ ಆದ ರಾಮ-ಲಕ್ಷ್ಮಣ ಸೋದರರು ಮನುಷ್ಯಭಾವವನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದಾರೆ, ರಾಜ್ಯಕ್ಕೆ ಅರ್ಹರೂ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಕೊಡುವವರೂ ಆಗಿದ್ದಾರೆ. ಅವರಲ್ಲಿ ಒಬ್ಬನಾದ ಧನುರ್ಧಾರಿ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಬಾಗಿಲಲ್ಲಿ ನಿಂತಿದ್ದಾನೆ, ಅವನಿಗೆ ಹೆದರಿ ವಾನರರು ನಡುಗುತ್ತಾ ಕೂಗಾಡುತ್ತಿದ್ದಾರೆ. ಮಾತೇ ಸಾರಥಿಯಾಗಿ, ನಿಶ್ಚಯವೇ ರಥವಾಗಿರುವ ಈ ರಾಘವನ ತಮ್ಮ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಆ ರಾಮನ ಆಜ್ಞೆಯಂತೆ ಬಂದಿದ್ದಾನೆ.’ ಇಲ್ಲಿ ‘ವಾಕ್ಯಸಾರಥಿಃ ವ್ಯವಸಾಯರಥಃ’ (ಮಾತೇ ಸಾರಥಿ, ನಿಶ್ಚಯವೇ ರಥ) ಎಂಬ ಎರಡು ರೂಪಕಗಳಿಂದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ದೌತ್ಯ ವರ್ಣಿತವಾಗಿದೆ — ರಾಮನ ಮಾತೇ ಅವನ ಸಾರಥಿ, ನಿಶ್ಚಯವೇ ರಥ. ಪ್ಲಕ್ಷ ಮತ್ತು ಪ್ರಭಾವರನ್ನು ಹೆಸರಿನಿಂದಲೇ ಉಲ್ಲೇಖಿಸಿ, ‘ಅರ್ಥಧರ್ಮಯೋಃ ಮಂತ್ರಿಣೌ’ (ಅರ್ಥ-ಧರ್ಮಗಳ ಮಂತ್ರಿಗಳು) ಎಂದು ವಿಶೇಷಿಸಲಾಗಿದೆ; ಇದರಿಂದ ರಾಜಸಭೆಯ ವ್ಯವಸ್ಥೆ ಸೂಚಿತ. ಅವರು ಮೊದಲು ಸುಗ್ರೀವನನ್ನು ಪ್ರಸನ್ನಗೊಳಿಸಿ ಆಮೇಲೆಯೇ ಮಾತನಾಡಲು ಆರಂಭಿಸುತ್ತಾರೆ — ಇಪ್ಪತ್ತೊಂಬತ್ತನೆಯ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಹನುಮಂತನು ಮಾಡಿದಂತೆ. ರಾಮ-ಲಕ್ಷ್ಮಣರ ವರ್ಣನೆಯಲ್ಲಿ ‘ಮನುಷ್ಯಭಾವಂ ಸಂಪ್ರಾಪ್ತೌ’ (ಮನುಷ್ಯಭಾವವನ್ನು ಹೊಂದಿದವರು) ಎಂಬ ಪದ ವಲ್ಗೇಟ್‌ನ ವಿಶೇಷ; ಸಮೀಕ್ಷಿತದಲ್ಲಿ ‘ವಯಸ್ಯಭಾವಂ ಸಂಪ್ರಾಪ್ತೌ’ (ಮಿತ್ರಭಾವವನ್ನು ಹೊಂದಿದವರು) ಎಂದು ಸಖ್ಯಭಾವ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ. ‘ರಾಜ್ಯಾರ್ಹೌ ರಾಜ್ಯದಾಯಿನೌ’ (ರಾಜ್ಯಕ್ಕೆ ಅರ್ಹರು, ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಕೊಡುವವರು) ಎಂಬ ಎರಡು ಪದಗಳಿಂದ ಅವರ ಔದಾರ್ಯ ನೆನಪಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ — ತಾವೇ ರಾಜ್ಯಕ್ಕೆ ಅರ್ಹರಾದವರು ಇನ್ನೊಬ್ಬನಿಗೆ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಕೊಟ್ಟಿದ್ದಾರೆ. ನಲವತ್ತಾರನೆಯದರಲ್ಲಿ ‘ನಾದಾನ್ ಮುಂಚಂತಿ ವಾನರಾಃ’ (ವಾನರರು ಕೂಗಾಡುತ್ತಿದ್ದಾರೆ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಹೊರಗಿರುವ ವಾನರರ ಆರ್ತನಾದ ಸಭೆಯಲ್ಲೂ ಕೇಳಿಸುತ್ತಿದೆ ಎಂದು ಸೂಚಿತ.

‘ನಿಷ್ಪಾಪನಾದ ರಾಜನೇ, ತಾರೆಯ ಪ್ರಿಯಪುತ್ರನಾದ ಈ ಅಂಗದನನ್ನು ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ತ್ವರೆಯಿಂದ ನಿನ್ನ ಬಳಿಗೆ ಕಳುಹಿಸಿದ್ದಾನೆ. ವಾನರಪತಿಯೇ, ರೋಷದಿಂದ ಕಣ್ಣುಗಳು ಆವೃತವಾದ ಆ ವೀರ್ಯವಂತನು ತನ್ನ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದಲೇ ವಾನರರನ್ನು ಸುಟ್ಟುಹಾಕುವವನಂತೆ ಬಾಗಿಲಲ್ಲಿ ನಿಂತಿದ್ದಾನೆ. ಮಹಾರಾಜ, ನೀನು ಪುತ್ರನೊಡನೆ, ಬಂಧುಗಳೊಡನೆ ಕೂಡಿ ಅವನಿಗೆ ತಲೆಬಾಗಿ ನಮಸ್ಕರಿಸಲು ಬೇಗನೆ ಹೋಗು, ಅದರಿಂದ ಇಂದು ಅವನ ರೋಷ ಶಮನವಾಗಲಿ. ಧರ್ಮಾತ್ಮನಾದ ರಾಮನು ಹೇಳಿದಂತೆ ಏಕಾಗ್ರಚಿತ್ತನಾಗಿ ಮಾಡು; ರಾಜನೇ, ನಿನ್ನ ಒಪ್ಪಂದಕ್ಕೆ ಬದ್ಧನಾಗಿರು, ಸತ್ಯಪ್ರತಿಜ್ಞನಾಗು.’ ಇಲ್ಲಿ ನಲವತ್ತೆಂಟು ಮತ್ತು ನಲವತ್ತೊಂಬತ್ತನೆಯ ಶ್ಲೋಕಗಳೂ, ಐವತ್ತನೆಯದರ ಉತ್ತರಾರ್ಧ ಮತ್ತು ಐವತ್ತೊಂದನೆಯದರ ಪೂರ್ವಾರ್ಧವೂ — ಇವು ವಲ್ಗೇಟ್‌ನಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಇವೆ. ಮಂತ್ರಿಗಳ ಮಾತು ಭಯಸೂಚನೆಯಿಂದ ಆರಂಭವಾಗಿ ಪ್ರಣಾಮದ ಉಪದೇಶದಿಂದ ಮುಗಿಯುತ್ತದೆ; ಇದೇ ರಾಜಮಂತ್ರಿಯ ಮರ್ಯಾದೆ — ಸತ್ಯವನ್ನು ಹೇಳಬೇಕು, ಆದರೆ ಉಪಾಯದಿಂದ. ಕೊನೆಯ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಮಂತ್ರಿಗಳ ಮಾತು ಭಯದಿಂದ ಉಪದೇಶದತ್ತ ಪರಿಣಮಿಸುತ್ತದೆ. ‘ಚಕ್ಷುಷಾ ನಿರ್ದಹನ್ ಇವ’ (ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದಲೇ ಸುಡುವವನಂತೆ) ಎಂಬ ಉತ್ಪ್ರೇಕ್ಷೆಯಿಂದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ದೃಷ್ಟಿಯೇ ಅಸ್ತ್ರ ಎಂದು ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ. ‘ಸಪುತ್ರಃ ಸಹಬಾಂಧವಃ’ (ಪುತ್ರನೊಡನೆ, ಬಂಧುಗಳೊಡನೆ) ಎಂಬ ಪದಗಳಿಂದ ಪ್ರಣಾಮ ಕೇವಲ ರಾಜನದಲ್ಲ, ಸಮಸ್ತ ಕುಲದ ಕರ್ತವ್ಯ ಎಂದು ಸೂಚಿತ. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ‘ಸ್ವಸಮಯೇ ತಿಷ್ಠ, ಸತ್ಯಪ್ರತಿಶ್ರವಃ ಭವ’ (ನಿನ್ನ ಒಪ್ಪಂದಕ್ಕೆ ಬದ್ಧನಾಗಿರು, ಸತ್ಯಪ್ರತಿಜ್ಞನಾಗು) ಎಂಬ ಎರಡೇ ವಾಕ್ಯಗಳು ಸರ್ಗದ ಸಾರ — ಪ್ರತಿಜ್ಞಾಪಾಲನೆಯೇ ಪರಿಹಾರ. ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಸುಗ್ರೀವನು ಹನುಮಂತನೇ ಮೊದಲಾದ ಮಂತ್ರಿಗಳೊಡನೆ ವಿಚಾರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಐವತ್ತನೆಯದರ ಉತ್ತರಾರ್ಧ ಮತ್ತು ಐವತ್ತೊಂದನೆಯದರ ಪೂರ್ವಾರ್ಧ ವಲ್ಗೇಟ್‌ನಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಇವೆ; ಅದರಿಂದ ಇಲ್ಲಿ ವಲ್ಗೇಟ್‌ನ ವಿಭಾಗ ಸಮೀಕ್ಷಿತದಿಂದ ಅರ್ಧಶ್ಲೋಕದಷ್ಟು ಭಿನ್ನವಾಗುತ್ತದೆ, ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಮತ್ತೆ ಹೊಂದಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ.

ദൈന്യമില്ലാത്ത സത്ത്വമുള്ള രാജകുമാരനായ രാമാനുജൻ ലക്ഷ്മണൻ, കാമിയും ദീനനും ശോകത്തിൽ ആണ്ടവനും കോപം ഉയർന്നവനുമായ രാജപുത്രനായ ജ്യേഷ്ഠനോട് ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു — ‘ആ വാനരൻ സദാചാരത്തിൽ ഉറച്ചുനിൽക്കുകയില്ല, കർമഫലങ്ങളുടെ ബന്ധം അവൻ ഓർക്കുകയില്ല, വാനരരാജ്യലക്ഷ്മിയെ അവൻ അനുഭവിക്കുകയുമില്ല; അവന്റെ ബുദ്ധി അത്രത്തോളം എത്തുന്നില്ലല്ലോ. ബുദ്ധിക്ഷയം നിമിത്തം ഗ്രാമ്യസുഖങ്ങളിൽ ആസക്തനായ അവൻ, അങ്ങയുടെ പ്രസാദത്താൽ ലഭിച്ചതിനു പ്രത്യുപകാരം ചെയ്യണമെന്ന ബുദ്ധിപോലും ധരിക്കുന്നില്ല; കൊല്ലപ്പെട്ട് അവൻ വീരനായ ജ്യേഷ്ഠൻ ബാലിയെ കാണട്ടെ — ഇത്തരം ഗുണഹീനനു രാജ്യം നൽകരുത്. ഉയർന്നുപൊങ്ങിയ എന്റെ കോപം എനിക്ക് അടക്കിനിർത്താനാവില്ല; അസത്യവാനായ സുഗ്രീവനെ ഞാൻ ഇന്നു കൊല്ലും. വാനരവീരന്മാരോടൊപ്പം ബാലിപുത്രനായ അംഗദൻതന്നെ രാജപുത്രിയുടെ അന്വേഷണം നടത്തട്ടെ.’ വില്ലെടുത്ത് ചാടിയെഴുന്നേറ്റ്, തന്റെ ഉദ്ദേശ്യം അറിയിച്ച്, യുദ്ധത്തിനുള്ള ഉഗ്രകോപത്തോടെ നിൽക്കുന്ന അവനോട്, ശത്രുവീരന്മാരെ കൊല്ലുന്ന രാമൻ നന്നായി ആലോചിച്ചതും അനുനയം നിറഞ്ഞതുമായ വാക്കു പറഞ്ഞു. ഇവിടെ കവി അഞ്ചു ദീർഘവൃത്തങ്ങളാൽ ലക്ഷ്മണന്റെ ക്രോധാവേഗം വർണിക്കുന്നു; ‘ഉറച്ചുനിൽക്കുകയില്ല, ഓർക്കുകയില്ല, അനുഭവിക്കുകയില്ല’ എന്ന മൂന്നു നിഷേധങ്ങളാൽ അവന്റെ നിശ്ചയം ദൃഢീകരിക്കപ്പെടുന്നു. ഈ സർഗത്തിന്റെ ആരംഭം മുൻസർഗത്തിലെ അവസാനശ്ലോകത്തിൽനിന്ന് മുറിയാതെ തുടരുന്നു — അവിടെ ലക്ഷ്മണൻ ‘തീവ്രമായ തീരുമാനമെടുത്തു’ എന്നു പറഞ്ഞിരുന്നു; ഇവിടെ ആ തീരുമാനം വാക്കുകളായി വെളിപ്പെടുന്നു. ‘അദീനസത്ത്വഃ’ (ദൈന്യമില്ലാത്ത സത്ത്വമുള്ളവൻ) എന്നു ലക്ഷ്മണനും ‘ദീനം’ (ദീനൻ) എന്നു രാമനും വിശേഷണങ്ങൾ ഒരേസമയം പ്രയോഗിക്കപ്പെടുന്നു; അതിലൂടെ സഹോദരന്മാരുടെ വിപരീതാവസ്ഥ സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. ലക്ഷ്മണന്റെ നിർദേശത്തിൽ അംഗദന്റെ രാജ്യാഭിഷേകവും ഉൾപ്പെടുന്നു; അത് അത്യന്തം തീവ്രമായ വാക്കാണ്. ‘ഹതോഽഗ്രജം പശ്യതു’ (കൊല്ലപ്പെട്ട് ജ്യേഷ്ഠനെ കാണട്ടെ) എന്ന വാക്യം ബാലിവധത്തിന്റെ ഓർമയാൽ ഭയം ജനിപ്പിക്കുന്നു. രാമന്റെ മറുപടിയാകട്ടെ ‘സാനുനയം’ (അനുനയത്തോടുകൂടിയത്) എന്നു വിശേഷിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു — ക്രോധത്തിനുള്ള പ്രതിവിധി അനുനയമാണ്, പ്രതിക്രോധമല്ല. വൾഗേറ്റിലെ അഞ്ചാം ശ്ലോകത്തിൽ ‘സ്വവീക്ഷിതം സാനുനയം ച വാക്യം’ എന്ന പാഠമാണ്; സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ ‘സ്വവേക്ഷിതം’ എന്നും. ലക്ഷ്മണന്റെ ചാടിയെഴുന്നേൽക്കലും രാമന്റെ വാക്കും ഒരേ ശ്ലോകത്തിൽ രചിച്ചിരിക്കുന്നു; അതിലൂടെ പ്രതികരണത്തിന്റെ വേഗം സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു.

‘നിന്നെപ്പോലെയുള്ള ഒരാൾ ലോകത്തിൽ ഇങ്ങനെയൊരു പാപം ചെയ്യരുത്; ആര്യോചിതമായ ഉപായത്താൽ കോപത്തെ കൊല്ലുന്നവനാണ് വീരനായ പുരുഷോത്തമൻ. ലക്ഷ്മണാ, സദാചാരിയായ നീ ഇക്കാര്യത്തിൽ ഇതു സ്വീകരിക്കരുത്; മുമ്പുണ്ടായിരുന്ന ആ പ്രീതിയെയും മുമ്പേ ചെയ്ത സഖ്യത്തെയും പിന്തുടരുക. സാമം നിറഞ്ഞ വാക്കുകൊണ്ട്, പരുഷവാക്കുകൾ ഒഴിവാക്കി, കാലാവധി കടന്നുപോയിരിക്കുന്നു എന്നു സുഗ്രീവനോടു പറയുക.’ ഇങ്ങനെ ജ്യേഷ്ഠനാൽ യഥാവിധി ഉപദേശിക്കപ്പെട്ട, പുരുഷശ്രേഷ്ഠനും ശത്രുവീരന്മാരെ കൊല്ലുന്നവനുമായ വീരൻ ലക്ഷ്മണൻ നഗരത്തിൽ പ്രവേശിച്ചു. പിന്നെ ശുഭബുദ്ധിയും പ്രാജ്ഞനും സഹോദരന്റെ പ്രിയത്തിലും ഹിതത്തിലും നിരതനുമായ ലക്ഷ്മണൻ രോഷത്തോടെതന്നെ വാനരന്റെ ഭവനത്തിലേക്കു പോയി. ഇവിടെ രാമന്റെ വാക്ക് രണ്ടു ശ്ലോകങ്ങളിൽത്തന്നെ അവസാനിക്കുന്നു; അതിലെ ‘കോപമാര്യേണ യോ ഹന്തി’ (ആര്യോചിതമായ ഉപായത്താൽ കോപത്തെ കൊല്ലുന്നവൻ) എന്ന സുഭാഷിതംതന്നെയാണ് സർഗത്തിന്റെ നീതിസാരം. രാമൻ ലക്ഷ്മണന്റെ ക്രോധത്തെ നിന്ദിക്കുന്നില്ല, അതിനെ മര്യാദയിൽ സ്ഥാപിക്കുന്നു; ആദ്യം സാന്ത്വനം, പിന്നെ പരുഷവാക്ക് ഒഴിവാക്കാനുള്ള ആജ്ഞ. രാമന്റെ രണ്ടു ശ്ലോകങ്ങൾ അനുഷ്ടുപ്പുകളാണ്, മുമ്പുള്ളവ അഞ്ചു ദീർഘവൃത്തങ്ങളും; ഛന്ദസ്സിന്റെ മാറ്റംകൊണ്ടുതന്നെ ശാന്തി സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. ‘സാധുവൃത്തേന ത്വയാ’ (സദാചാരിയായ നിന്നാൽ) എന്ന സംബോധനയാൽ രാമൻ ലക്ഷ്മണന്റെ സ്വഭാവത്തെത്തന്നെ പ്രമാണമാക്കുന്നു — സദാചാരി മിത്രവധത്തെക്കുറിച്ചു ചിന്തിക്കരുത്. ‘താം പ്രീതിമനുവർതസ്വ’ (ആ പ്രീതിയെ പിന്തുടരുക) എന്നതിലൂടെ അഗ്നിസാക്ഷിയായ സഖ്യം ഓർമിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. ‘കാലാവധി കടന്നുപോയി’ എന്ന ഒരൊറ്റ കാര്യം മാത്രമാണ് പറയാൻ ആജ്ഞാപിക്കുന്നത് — നിന്ദയില്ല, ഭീഷണിയില്ല; ഇതാണ് ദൗത്യത്തിന്റെ മര്യാദ. എന്നിട്ടും ലക്ഷ്മണൻ ‘പ്രതിസംരബ്ധഃ’ (രോഷത്തോടെ)തന്നെ പോകുന്നു — ആജ്ഞ സ്വീകരിക്കപ്പെട്ടു, എന്നാൽ രോഷം ശമിച്ചില്ല. ഒമ്പതാം ശ്ലോകത്തിൽ ‘നഗരത്തിൽ പ്രവേശിച്ചു’ എന്നും പത്താമത്തേതിൽ ‘ഭവനത്തിലേക്കു പോയി’ എന്നും പറയുന്നു; ഹിന്ദിവ്യാഖ്യാനമാകട്ടെ ‘പ്രവേശിക്കാൻ ആലോചിച്ചു’ എന്നു വ്യാഖ്യാനിക്കുന്നു, കാരണം യഥാർഥപ്രവേശം മുപ്പത്തിരണ്ടാം സർഗത്തിലാണ് സംഭവിക്കുക.

ഇന്ദ്രധനുസ്സിനു തുല്യവും, കാലാന്തകനെപ്പോലെ ഭീകരവും, പർവതശിഖരംപോലെ ഉയർന്നതുമായ വില്ലു കൈയിലെടുത്ത അവൻ ചെരിവുകളോടുകൂടിയ മന്ദരപർവതംപോലെ കാണപ്പെട്ടു. പറഞ്ഞതുപോലെ ചെയ്യുന്നവനും ബൃഹസ്പതിക്കു തുല്യമായ ബുദ്ധിയുള്ളവനുമായ രാമാനുജൻ അപ്പോൾ, താൻ പറയേണ്ട വാക്കും അതിനുള്ള മറുപടിയും ആ മറുപടിക്കുള്ള പ്രത്യുത്തരവും — എല്ലാം ആലോചിച്ചുകൊണ്ടു പുറപ്പെട്ടു. കാമത്തിൽനിന്നും ക്രോധത്തിൽനിന്നും ജനിച്ച സഹോദരന്റെ ക്രോധാഗ്നിയാൽ ചുറ്റപ്പെട്ട്, അപ്രീതനായി, അവൻ കൊടുങ്കാറ്റുപോലെ പോയി. വഴിയിൽ സാലം, പന, അശ്വകർണം എന്നീ മരങ്ങളെ ബലമായി വേഗത്തിൽ മറിച്ചിട്ടും, ഗിരിശിഖരങ്ങളെയും മറ്റു വൃക്ഷങ്ങളെയും വേഗത്തിൽ തട്ടിത്തെറിപ്പിച്ചും, ശിലകളെ കാലുകൾകൊണ്ടു ചിതറിച്ചും, വേഗത്തിൽ പായുന്ന ആനയെപ്പോലെ, കാര്യത്തിന്റെ അടിയന്തരത നിമിത്തം നീണ്ട ചുവടുകൾ വെച്ച് അവൻ വേഗം പോയി. ഇവിടെ ക്രോധത്തിന്റെ ബാഹ്യരൂപം പ്രകൃതിയിൽത്തന്നെ കാണപ്പെടുന്നു — വൃക്ഷങ്ങൾ വീഴുന്നു, ശിലകൾ പൊടിയുന്നു; ഉള്ളിലെ ഭാവം പുറത്തു പ്രകാശിപ്പിക്കുന്ന കവിയുടെ രീതിയാണിത്. ‘ഏകപദം ത്യക്ത്വാ’ (ഒരു ചുവടു വിട്ട്) എന്ന പദത്താൽ നീണ്ട ചുവടുവെപ്പ് സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു; അതിലൂടെ ഗതിയുടെ വേഗം അളക്കപ്പെടുന്നു. വില്ലിനു മൂന്ന് ഉപമാനങ്ങൾ — ഇന്ദ്രധനുസ്സ്, കാലാന്തകൻ, പർവതശിഖരം; പിന്നെ ലക്ഷ്മണൻ സ്വയം ചെരിവുകളോടുകൂടിയ മന്ദരംപോലെ. ഇങ്ങനെ ക്രമേണ വളരുന്ന ഉപമാനങ്ങൾ ലക്ഷ്മണന്റെ ഭീഷണത സ്ഥാപിക്കുന്നു. ‘വചനം ഉത്തരം സോത്തരം’ (വാക്ക്, മറുപടി, പ്രത്യുത്തരം) എന്ന മൂന്നു പദങ്ങളാൽ അവന്റെ മുൻകൂട്ടിയുള്ള ചിന്തനം സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു — ബൃഹസ്പതിക്കു തുല്യനായ അവൻ സംവാദത്തിന്റെ എല്ലാ സാധ്യതകളും മുമ്പേതന്നെ ആലോചിച്ചു. ക്രോധാഗ്നി ‘സഹോദരന്റെ’ എന്നു വിശേഷിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു — സ്വന്തമല്ല, സഹോദരന്റെ ദുഃഖത്തിൽനിന്നു ജനിച്ചത്; ഇതിലൂടെ ലക്ഷ്മണന്റെ നിഃസ്വാർഥത വ്യഞ്ജിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. ഈ അഞ്ചു ശ്ലോകങ്ങളും അനുഷ്ടുപ്പുകളാണ്; ആദ്യത്തെ അഞ്ചിന്റെ ദീർഘവൃത്തത്തിനുശേഷമുള്ള ഈ സംക്ഷിപ്തത ഗതിയുടെ വേഗത്തെ അനുകരിക്കുന്നു.

ഇക്ഷ്വാകുശാർദൂലനായ അവൻ പർവതങ്ങൾക്കിടയിലെ ഇടുക്കിൽ സ്ഥിതിചെയ്യുന്നതും സൈന്യം നിറഞ്ഞതും ദുർഗമവുമായ വാനരരാജാവിന്റെ മഹാനഗരമായ കിഷ്കിന്ധയെ കണ്ടു. സുഗ്രീവനോടുള്ള രോഷത്താൽ ചുണ്ടുകൾ വിറയ്ക്കുന്ന ലക്ഷ്മണൻ കിഷ്കിന്ധയ്ക്കു പുറത്തു സഞ്ചരിക്കുന്ന ഭീകരരായ വാനരന്മാരെ കണ്ടു. ആ പുരുഷശ്രേഷ്ഠനെ കണ്ട്, ആനകളെപ്പോലെ വലിപ്പമുള്ള എല്ലാ വാനരന്മാരും പർവതങ്ങൾക്കിടയിൽനിന്ന് നൂറുകണക്കിനു പർവതശിഖരങ്ങളും വലിയ വൃക്ഷങ്ങളും കൈയിലെടുത്തു. ആയുധമെടുത്ത അവരെയെല്ലാം കണ്ട്, ധാരാളം വിറകു ലഭിച്ച അഗ്നിയെപ്പോലെ ലക്ഷ്മണൻ ഇരട്ടി ക്രുദ്ധനായി. കാലനെയും മൃത്യുവിനെയും യുഗാന്തത്തെയുംപോലെ ഭീകരനായ ആ ക്രുദ്ധനെ കണ്ട്, ഭയംകൊണ്ട് ദേഹം വിറച്ച വാനരന്മാർ നൂറുകണക്കിനു ദിക്കുകളിലേക്ക് ഓടിപ്പോയി. ഇവിടെ പതിനെട്ടാം ശ്ലോകത്തിന് ആറു പാദങ്ങളുണ്ട് — ‘തം ദൃഷ്ട്വാ വാനരാഃ സർവേ…’ (അവനെ കണ്ട് എല്ലാ വാനരന്മാരും) എന്ന ആദ്യത്തെ അർധം വൾഗേറ്റിൽ മാത്രമുള്ളതാണ്, ബാക്കിയുള്ള രണ്ടെണ്ണം സമീക്ഷിതപതിപ്പിലുമുണ്ട്. വാനരന്മാരുടെ ആദ്യത്തെ സാഹസവും പിന്നെ പലായനവും — ഈ ക്രമികപ്രതികരണം ലക്ഷ്മണന്റെ തേജസ്സ് സ്ഥാപിക്കുന്നു. ‘ഗിരിസങ്കടേ’ (പർവതങ്ങൾക്കിടയിലെ ഇടുക്കിൽ) എന്ന പദത്താൽ കിഷ്കിന്ധയുടെ സ്ഥാനം ദുർഗമമാണെന്നു സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു; ആ നഗരം ഗുഹാരൂപമാണെന്ന് അടുത്ത സർഗത്തിൽ വ്യക്തമാകും. വാനരന്മാരുടെ പ്രതികരണം രണ്ടുവിധം — ആദ്യം ആയുധമെടുക്കൽ, പിന്നെ പലായനം; നടുവിൽ ലക്ഷ്മണന്റെ ഇരട്ടിച്ച ക്രോധം. ‘ധാരാളം വിറകു ലഭിച്ച അഗ്നി’ എന്ന ഉപമയാൽ ക്രോധത്തിന്റെ വർധന കാണിക്കപ്പെടുന്നു — വാനരന്മാരുടെ സാഹസംതന്നെയാണ് വിറക്. ഇരുപതാം ശ്ലോകത്തിൽ ‘കാലമൃത്യുയുഗാന്താഭം’ (കാലനെയും മൃത്യുവിനെയും യുഗാന്തത്തെയുംപോലെ ഭീകരൻ) എന്ന, പ്രളയത്തെ കുറിക്കുന്ന മൂന്നു പദങ്ങളാൽ ഒരൊറ്റ വിശേഷണം രചിച്ചിരിക്കുന്നു; അതു വാനരന്മാരുടെ ഭയത്തിന്റെ അളവു കാണിക്കുന്നു.

പിന്നെ വാനരശ്രേഷ്ഠന്മാർ സുഗ്രീവന്റെ ഭവനത്തിൽ പ്രവേശിച്ച് ലക്ഷ്മണന്റെ ക്രോധവും വരവും അറിയിച്ചു. എന്നാൽ അപ്പോൾ താരയോടൊപ്പം കാമാസക്തനായിരുന്ന ആ കപിശ്രേഷ്ഠൻ ആ കപിസിംഹങ്ങളുടെ വാക്കു കേട്ടില്ല. പിന്നെ സചിവന്മാരാൽ നിർദേശിക്കപ്പെട്ട്, രോമാഞ്ചം ജനിപ്പിക്കുന്ന, പർവതങ്ങളെയും ആനകളെയും മേഘങ്ങളെയുംപോലെ വലിപ്പമുള്ള വാനരന്മാർ നഗരത്തിൽനിന്നു പുറത്തുവന്നു. അവരെല്ലാവരും നഖങ്ങളും ദംഷ്ട്രകളും ആയുധമാക്കിയ വീരന്മാരും, വികൃതരൂപരും, പുലിയുടേതുപോലെ ദംഷ്ട്രകളുള്ളവരും, തുറന്ന വായുള്ളവരുമായിരുന്നു. ചിലർക്കു പത്ത് ആനകളുടെ ബലം, ചിലർക്ക് അതിന്റെ പത്തിരട്ടി, ചിലർ ആയിരം ആനകൾക്കു തുല്യമായ ശക്തിയുള്ളവരായിരുന്നു. വൃക്ഷങ്ങൾ കൈയിലേന്തിയ മഹാബലന്മാരായ ആ വാനരന്മാരാൽ നിറഞ്ഞ, സമീപിക്കാൻ ദുഷ്കരമായ കിഷ്കിന്ധയെ ക്രുദ്ധനായ ലക്ഷ്മണൻ കണ്ടു. പിന്നെ എല്ലാ വാനരന്മാരും കോട്ടമതിലിനും കിടങ്ങിനും ഉള്ളിൽനിന്നു പുറത്തുവന്ന്, ഉയർന്ന സത്ത്വത്തോടെ, പ്രത്യക്ഷമായി നിലയുറപ്പിച്ചു. ഇവിടെ കവി വാനരന്മാരുടെ എണ്ണം പറയുന്നില്ല, ബലത്തിന്റെ അളവു മാത്രം കണക്കാക്കുന്നു — പത്ത് ആനകൾ, നൂറ് ആനകൾ, ആയിരം ആനകൾ; അതിലൂടെ സേനയുടെ ഭീഷണത വ്യഞ്ജിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. സുഗ്രീവന്റെ കേൾക്കായ്മയാണ് സർഗത്തിലെ കേന്ദ്രദോഷം — മന്ത്രിമാർ അറിയിക്കുന്നു, എന്നാൽ രാജാവ് കേൾക്കുന്നില്ല. ‘താരയോടൊപ്പം, കാമി, ആസക്തൻ’ എന്ന മൂന്നു പദങ്ങളാൽ അവന്റെ അവസ്ഥ നിർദേശിക്കപ്പെടുന്നു. സചിവന്മാരാകട്ടെ സ്വയംതന്നെ വാനരന്മാരെ അയയ്ക്കുന്നു; ഇതിലൂടെ രാജകാര്യം മന്ത്രിമാരാൽതന്നെ നിർവഹിക്കപ്പെടുന്നു എന്നു സൂചിപ്പിക്കുന്നു. വാനരന്മാരുടെ വർണന ഭീഷണമാണ്, എങ്കിലും ഒരല്പം നർമം കലർന്നതും — നഖങ്ങളും ദംഷ്ട്രകളും ആയുധമാക്കിയവർ, പുലിദംഷ്ട്രകളുള്ളവർ, വാ തുറന്നവർ. ‘ആവിഷ്കൃതം തസ്ഥുഃ’ (പ്രത്യക്ഷമായി നിലയുറപ്പിച്ചു) എന്ന പദത്താൽ അവർ ഒളിച്ചിരുന്നില്ല, പ്രത്യക്ഷമായി യുദ്ധത്തിനു സജ്ജരായിരുന്നു എന്നു സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ഇരുപത്തിയഞ്ചാം ശ്ലോകത്തിൽ ബലത്തിന്റെ മൂന്നുവിധമായ കണക്ക് — പത്ത് ആനകൾ, അതിന്റെ പത്തിരട്ടി, ആയിരം ആനകൾ; ഈ ആരോഹണക്രമത്തിലുള്ള കണക്ക് അതിശയോക്തിയെയും യുക്തിസംഗതമാക്കുന്നു.

ആത്മസംയമമുള്ള ആ വീരൻ സുഗ്രീവന്റെ അശ്രദ്ധയും ജ്യേഷ്ഠന്റെ ആവശ്യവും കണ്ട് വീണ്ടും ക്രോധത്തിനു വശപ്പെട്ടു. ദീർഘവും ചൂടുള്ളതുമായ വലിയ നിശ്വാസങ്ങളോടെ, കോപത്താൽ ചുവന്ന കണ്ണുകളോടെ, ആ നരശാർദൂലൻ പുകയോടുകൂടിയ അഗ്നിയെപ്പോലെയായി. ബാണത്തിന്റെ മുനയാകുന്ന പിടയ്ക്കുന്ന നാക്കുള്ളവനും, വില്ലാകുന്ന ഉടലുള്ളവനും, സ്വതേജസ്സാകുന്ന വിഷമുള്ളവനുമായ അവൻ അഞ്ചു തലയുള്ള സർപ്പത്തെപ്പോലെ കാണപ്പെട്ടു. ജ്വലിക്കുന്ന കാലാഗ്നിയെപ്പോലെയും കോപിച്ച നാഗേന്ദ്രനെപ്പോലെയുമുള്ള അവനെ സമീപിച്ചപ്പോൾ അംഗദൻ ഭയത്താൽ അത്യധികം വിഷാദത്തിലായി. രോഷത്താൽ ചുവന്ന കണ്ണുകളുള്ള മഹായശസ്വിയായ അവൻ അംഗദനോട് ആജ്ഞാപിച്ചു — ‘കുഞ്ഞേ, എന്റെ വരവ് സുഗ്രീവനെ അറിയിക്കുക; ശത്രുക്കളെ അടക്കുന്നവനേ, സഹോദരന്റെ ആപത്തിൽ ദുഃഖിതനായ ഈ രാമാനുജൻ ലക്ഷ്മണൻ നിന്റെ അടുക്കൽ എത്തിയിരിക്കുന്നു, വാതിൽക്കൽ നിൽക്കുന്നു. വാനരാ, അവന്റെ വാക്ക് ഇഷ്ടമെങ്കിൽ നന്നായി ചെയ്യപ്പെടട്ടെ; ഇതു പറഞ്ഞിട്ട്, ശത്രുക്കളെ അടക്കുന്ന കുഞ്ഞേ, വേഗം മടങ്ങിവരിക.’ ലക്ഷ്മണന്റെ വാക്കു കേട്ട് ശോകാവിഷ്ടനായ അംഗദൻ പിതൃസ്ഥാനീയന്റെ അടുക്കലെത്തി ‘ഈ സൗമിത്രി വന്നിരിക്കുന്നു’ എന്നു പറഞ്ഞു. ഇവിടെ മുപ്പത്തിനാലാം ശ്ലോകം വൾഗേറ്റിൽ മാത്രമുള്ളതാണ്. ഈ ഖണ്ഡത്തിൽ ലക്ഷ്മണനു മൂന്ന് ഉപമാനങ്ങൾ ക്രമത്തിൽ — പുകയോടുകൂടിയ അഗ്നി, അഞ്ചു തലയുള്ള സർപ്പം, ജ്വലിക്കുന്ന കാലാഗ്നി; ഓരോന്നും മുമ്പത്തേതിനെക്കാൾ ഭീകരം. സർപ്പോപമയിൽ ഓരോ അവയവത്തിനും രൂപകം ചെയ്തിരിക്കുന്നു — ബാണമുന നാക്ക്, വില്ല് ഉടൽ, തേജസ്സ് വിഷം; ഇതു സാവയവരൂപകത്തിന്റെ ഉത്തമോദാഹരണമാണ്. അംഗദൻ ബാലനാണ്, അതിനാൽ അവന്റെ ഭയം സ്വാഭാവികം. ലക്ഷ്മണന്റെ സന്ദേശം സംക്ഷിപ്തമാണ്, എങ്കിലും ദ്വയാർഥമുള്ളതാണ് — ‘എന്റെ വരവ് അറിയിക്കുക’ എന്നതു ശാന്തം, ‘വാതിൽക്കൽ നിൽക്കുന്നു’ എന്നതോ ഭയസൂചകം. മുപ്പത്തിനാലാം ശ്ലോകം വൾഗേറ്റിൽ മാത്രമുള്ളതാണ്; അതിൽ ‘ഇഷ്ടമെങ്കിൽ’ എന്ന സോപാധികമായ വാക്കുമുണ്ട്. ‘കുഞ്ഞേ’ (വത്സ) എന്ന സംബോധന രണ്ടുവട്ടം പ്രയോഗിച്ചിരിക്കുന്നു; ക്രോധത്തിലും ലക്ഷ്മണൻ ബാലനോടുള്ള സ്നേഹം ഉപേക്ഷിക്കുന്നില്ല; ഇത് അവന്റെ ശീലത്തിന്റെ ലക്ഷണമാണ്.

പിന്നെ ലക്ഷ്മണന്റെ അതിതീവ്രമായ വാക്കിനാൽ പരിഭ്രാന്തനായി, ഏറെ ദീനമായ മുഖത്തോടെ, വേഗശാലിയായ അംഗദൻ പുറത്തുവന്ന്, ആദ്യം രാജാവിന്റെ പാദങ്ങളിലും പിന്നെ രുമയുടെ പാദങ്ങളിലും വന്ദിച്ചു. ഉഗ്രതേജസ്വിയായ അവൻ പിതൃസ്ഥാനീയന്റെ പാദങ്ങൾ പിടിച്ച്, വീണ്ടും അമ്മയായ താരയുടെ പാദങ്ങൾ പിടിച്ചു, രുമയുടെ പാദങ്ങളും അമർത്തിപ്പിടിച്ച്, പിന്നെ ആ കാര്യം അറിയിച്ചു. എന്നാൽ ഉറക്കത്തിന്റെ ആലസ്യത്താൽ മൂടപ്പെട്ട ആ വാനരൻ ഉണർന്നില്ല; മദ്യമദത്താൽ മത്തനും കാമത്താൽ മോഹിതനുമായിരുന്നു. അപ്പോൾ ക്രുദ്ധനായ ലക്ഷ്മണനെ കണ്ട്, ഭയത്താൽ മനസ്സു മയങ്ങിയ വാനരന്മാർ അവനെ പ്രസാദിപ്പിക്കാനായി കിലുകിലാരവം മുഴക്കി. മഹാപ്രവാഹംപോലെയും വജ്രവും ഇടിമിന്നലുംപോലെയും മുഴങ്ങുന്ന സിംഹനാദം അവർ ലക്ഷ്മണന്റെ സമീപത്ത് ഒരുമിച്ചു മുഴക്കി. ആ വലിയ ശബ്ദത്താൽ ആ വാനരൻ ഉണർന്നു — മദത്താൽ വിഹ്വലനായി, ചുവന്ന കണ്ണുകളോടെ, പരിഭ്രാന്തനായി, മാലകളണിഞ്ഞവനായി. ഇവിടെ മുപ്പത്തിയാറുമുതൽ മുപ്പത്തിയൊമ്പതുവരെയുള്ള നാലു ശ്ലോകങ്ങൾ വൾഗേറ്റിൽ മാത്രമുള്ളവയാണ്; അവയിൽ അംഗദന്റെ പ്രണാമവും സുഗ്രീവന്റെ ഉറക്കവും വിസ്തരിച്ചു വർണിക്കുന്നു. അംഗദൻ ആദ്യം പിതൃസ്ഥാനീയന്റെയും പിന്നെ അമ്മ താരയുടെയും പിന്നെ രുമയുടെയും പാദങ്ങൾ പിടിക്കുന്നു — മൂവരെയും പ്രണമിക്കുന്നതിലൂടെ കുലമര്യാദ കാണിക്കപ്പെടുന്നു, താമസവും സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. സുഗ്രീവന്റെ ഉറക്കത്തിനു മൂന്നു കാരണങ്ങൾ — മദ്യമദം, കാമം, ഉറക്കംതന്നെ; അതിനാൽ അവൻ ഉണരുന്നില്ല. വാനരന്മാരുടെ കിലുകിലാരവം ഭയസൂചകവും സിംഹനാദം ഉണർത്താനുള്ളതുമാണ്; ഇതിലൂടെ അവർ സ്വാമിയെ രക്ഷിക്കാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു എന്നു സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ‘മദവിഹ്വലതാമ്രാക്ഷഃ വ്യാകുലഃ സ്രഗ്വിഭൂഷണഃ’ (മദത്താൽ വിഹ്വലനായി ചുവന്ന കണ്ണുകളോടെ, പരിഭ്രാന്തനായി, മാലകളണിഞ്ഞവനായി) എന്ന മൂന്നു പദങ്ങളാൽ ഉണർന്ന സുഗ്രീവന്റെ ദശ ചിത്രീകരിക്കപ്പെടുന്നു — മാലകൾ അലങ്കോലമായി, കണ്ണുകൾ ചുവന്നു. മുപ്പത്തിയാറും മുപ്പത്തിയേഴും ശ്ലോകങ്ങൾ ഒരേ സംഭവം രണ്ടുവട്ടം വർണിക്കുന്നു; ‘ഇനി ഇതേ കാര്യം കുറച്ചുകൂടി വിസ്തരിച്ചു പറയുന്നു’ എന്നു ഹിന്ദിവ്യാഖ്യാനം അതു വ്യക്തമാക്കുന്നു.

പിന്നെ അംഗദന്റെ വാക്കു കേട്ട്, അവനോടൊപ്പംതന്നെ വന്നെത്തിയ, വാനരരാജാവിനു സമ്മതരും ഉദാരദർശനരുമായ രണ്ടു മന്ത്രിമാർ — അർഥകാര്യങ്ങളിലും ധർമകാര്യങ്ങളിലും മന്ത്രിമാരായ പ്ലക്ഷനും പ്രഭാവനും — പലവിധം പറയാനായി വന്നെത്തിയ ലക്ഷ്മണനെക്കുറിച്ച് അറിയിച്ചു. അർഥപൂർണവും നിശ്ചിതവുമായ വാക്കുകളാൽ സുഗ്രീവനെ പ്രസാദിപ്പിച്ച്, മരുത്തുകളുടെ അധിപനായ ഇന്ദ്രനെപ്പോലെ ഇരിക്കുന്ന അവനെ ഉപാസിച്ചുകൊണ്ട് അവർ പറഞ്ഞു — ‘സത്യസന്ധരും മഹാഭാഗരുമായ സഹോദരന്മാർ രാമലക്ഷ്മണന്മാർ മനുഷ്യഭാവം പ്രാപിച്ചവരാണ്, രാജ്യത്തിന് അർഹരും രാജ്യം നൽകുന്നവരുമാണ്. അവരിൽ ഒരുവനായ, വില്ലേന്തിയ ലക്ഷ്മണൻ വാതിൽക്കൽ നിൽക്കുന്നു; അവനെ ഭയന്ന് വിറച്ചുകൊണ്ട് വാനരന്മാർ നിലവിളിക്കുന്നു. വാക്കു സാരഥിയും നിശ്ചയം രഥവുമായ രാഘവസഹോദരൻ ഈ ലക്ഷ്മണൻ ആ രാമന്റെ ആജ്ഞപ്രകാരം വന്നിരിക്കുന്നു.’ ഇവിടെ ‘വാക്യസാരഥിഃ വ്യവസായരഥഃ’ (വാക്കു സാരഥിയും നിശ്ചയം രഥവുമായവൻ) എന്ന രണ്ടു രൂപകങ്ങളാൽ ലക്ഷ്മണന്റെ ദൗത്യം വർണിക്കപ്പെടുന്നു — രാമന്റെ വാക്കുതന്നെ അവന്റെ സാരഥി, നിശ്ചയംതന്നെ രഥം. പ്ലക്ഷനും പ്രഭാവനും പേരെടുത്തുതന്നെ പരാമർശിക്കപ്പെടുന്നു, ‘അർഥധർമങ്ങളിലെ മന്ത്രിമാർ’ എന്നു വിശേഷിപ്പിക്കപ്പെടുകയും ചെയ്യുന്നു; ഇതിലൂടെ രാജസഭയുടെ വ്യവസ്ഥ സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. അവർ ആദ്യം സുഗ്രീവനെ പ്രസാദിപ്പിക്കുന്നു, പിന്നെയാണ് പറയാൻ തുടങ്ങുന്നത് — ഇരുപത്തിയൊമ്പതാം സർഗത്തിൽ ഹനുമാൻ ചെയ്തതുപോലെ. രാമലക്ഷ്മണന്മാരുടെ വർണനയിൽ ‘മനുഷ്യഭാവം പ്രാപിച്ചവർ’ എന്ന പദം വൾഗേറ്റിന്റെ സവിശേഷതയാണ്; സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ ‘വയസ്യഭാവം സമ്പ്രാപ്തൗ’ (സഖിഭാവം പ്രാപിച്ചവർ) എന്നു സഖ്യഭാവമാണ് പറയുന്നത്. ‘രാജ്യത്തിന് അർഹർ, രാജ്യം നൽകുന്നവർ’ എന്ന രണ്ടു പദങ്ങളാൽ അവരുടെ ഔദാര്യം ഓർമിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു — സ്വയം രാജ്യത്തിന് അർഹരായവർതന്നെ മറ്റൊരാൾക്കു രാജ്യം നൽകി. നാല്പത്തിയാറാം ശ്ലോകത്തിൽ ‘വാനരന്മാർ നിലവിളിക്കുന്നു’ എന്ന പദത്താൽ പുറത്തുനിൽക്കുന്ന വാനരന്മാരുടെ ആർത്തനാദം സഭയിലും കേൾക്കുന്നു എന്നു സൂചിപ്പിക്കുന്നു.

‘പാപരഹിതനായ രാജാവേ, താരയുടെ പ്രിയപുത്രനായ ഈ അംഗദനെ ലക്ഷ്മണൻ തിടുക്കത്തിൽ അങ്ങയുടെ അടുക്കലേക്ക് അയച്ചിരിക്കുന്നു. വാനരപതേ, വീര്യവാനായ അവൻ രോഷംകൊണ്ടു ചുവന്ന കണ്ണുകളോടെ, നോട്ടംകൊണ്ടുതന്നെ വാനരന്മാരെ ദഹിപ്പിക്കുന്നതുപോലെ, വാതിൽക്കൽ നിൽക്കുന്നു. മഹാരാജാവേ, അങ്ങ് പുത്രനോടും ബന്ധുക്കളോടുംകൂടി വേഗം ചെന്ന് അവനെ തലകുനിച്ചു പ്രണമിക്കുക; അങ്ങനെ ഇന്ന് അവന്റെ രോഷം ശമിക്കട്ടെ. ധർമാത്മാവായ രാമൻ എങ്ങനെ പറയുന്നുവോ അങ്ങനെ ഏകാഗ്രചിത്തനായി ചെയ്യുക; രാജാവേ, സ്വന്തം ഉടമ്പടിയിൽ ഉറച്ചുനിൽക്കുക, സത്യപ്രതിജ്ഞനാവുക.’ ഇവിടെ നാല്പത്തിയെട്ടും നാല്പത്തിയൊമ്പതും ശ്ലോകങ്ങളും, അമ്പതാം ശ്ലോകത്തിന്റെ ഉത്തരാർധവും അമ്പത്തിയൊന്നാമത്തേതിന്റെ പൂർവാർധവും — ഇവ വൾഗേറ്റിൽ മാത്രമുള്ളവയാണ്. മന്ത്രിമാരുടെ വാക്ക് ഭയസൂചനയോടെ ആരംഭിച്ച് പ്രണാമോപദേശത്തോടെ അവസാനിക്കുന്നു; ഇതുതന്നെയാണ് രാജമന്ത്രിയുടെ മര്യാദ — സത്യം പറയണം, എന്നാൽ ഉപായത്തോടെ. അവസാനഖണ്ഡത്തിൽ മന്ത്രിമാരുടെ വാക്ക് ഭയത്തിൽനിന്ന് ഉപദേശത്തിലേക്കു പരിണമിക്കുന്നു. ‘നോട്ടംകൊണ്ടുതന്നെ ദഹിപ്പിക്കുന്നതുപോലെ’ എന്ന ഉത്പ്രേക്ഷയാൽ ലക്ഷ്മണന്റെ ദൃഷ്ടിതന്നെ അസ്ത്രമാണെന്നു കാണിക്കുന്നു. ‘പുത്രനോടും ബന്ധുക്കളോടുംകൂടി’ എന്ന പദങ്ങളാൽ പ്രണാമം രാജാവിന്റേതു മാത്രമല്ല, കുലത്തിന്റെ മുഴുവൻ കർത്തവ്യമാണെന്നു സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. ഒടുവിൽ ‘സ്വന്തം ഉടമ്പടിയിൽ ഉറച്ചുനിൽക്കുക, സത്യപ്രതിജ്ഞനാവുക’ എന്ന രണ്ടു വാക്യങ്ങൾ മാത്രമാണ് സർഗത്തിന്റെ സാരം — പ്രതിജ്ഞാപാലനംതന്നെയാണ് പരിഹാരം. അടുത്ത സർഗത്തിൽ സുഗ്രീവൻ ഹനുമാനടക്കമുള്ള മന്ത്രിമാരോടൊപ്പം ആലോചിക്കും. അമ്പതാം ശ്ലോകത്തിന്റെ ഉത്തരാർധവും അമ്പത്തിയൊന്നാമത്തേതിന്റെ പൂർവാർധവും വൾഗേറ്റിൽ മാത്രമുള്ളവയാണ്; അതിനാൽ ഇവിടെ വൾഗേറ്റിലെ വിഭജനം സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽനിന്ന് ഒരു അർധശ്ലോകംകൊണ്ടു വ്യത്യസ്തമാകുന്നു, ഒടുവിൽ വീണ്ടും ഒത്തുചേരുന്നു.

Then Lakṣmaṇa, Rāma's younger brother, a prince whose spirit never sank, spoke to his elder brother, the king's son, who was full of longing, wretched, overcome with grief and swollen with anger. The poet sets "never sank" for Lakṣmaṇa beside "wretched" for Rāma, to show the brothers in opposite states. "The monkey will not keep to a good man's way," Lakṣmaṇa said. "He will not think of what follows from deeds and their fruits, and he will not enjoy the royal fortune of the monkeys, for his mind goes no further than this. His judgment is gone; he clings to vulgar pleasures and has no thought of repaying what your favour gave him. Let him be killed and go to see his elder brother, the hero Vālin; a kingdom should not be given to one so worthless. I cannot hold back the rush of my anger; today I will kill the faithless Sugrīva. Let Vālin's son Aṅgada, with the best of the monkey heroes, carry out the search for the princess." Three denials, he will not keep, will not consider, will not enjoy, harden his resolve; proposing Aṅgada in Sugrīva's place is the fiercest thing he says, and "let him go to see his brother" stirs fear by recalling Vālin's death. In these verses, in a longer metre, the poet shows the surge of Lakṣmaṇa's anger, and they continue straight from the last verse of the previous sarga, where he had set his mind hard; here that resolve breaks into words. As he sprang up, bow in hand, having declared his purpose, his anger as fierce as in battle, Rāma, slayer of enemy heroes, spoke to him with careful thought and gentle persuasion; anger is to be met with persuasion, not with anger. That Lakṣmaṇa's leap and Rāma's words come in the same verse shows how quickly Rāma responded.

"No one like you would do so wicked a thing in this world," said Rāma. "The one who kills his anger by noble means is the hero and the best of men." This saying is the moral heart of the sarga. "This resolve is not for you to take up here, Lakṣmaṇa, whose conduct is good. Keep rather to our old affection and the friendship made before. Speak gently to Sugrīva, avoiding harsh words, and tell him that the time has run out as the seasons have turned." Rāma does not condemn Lakṣmaṇa's anger but sets it within bounds, first soothing, then telling him to avoid harsh words. By calling him "one whose conduct is good" he makes Lakṣmaṇa's own nature the proof: a good man would not think of killing a friend. "That old affection" recalls the friendship sworn with the fire as witness. Only one thing is to be said, that the time has passed, without blame and without threat, as befits an envoy. Rāma's two verses are in the short metre, after five in the longer one, and the change itself suggests calm. So instructed by his elder brother, the heroic Lakṣmaṇa, bull among men and slayer of enemy heroes, set out for the city. Wise and good-hearted, devoted to his brother's welfare and happiness, he went in high anger to the monkey's dwelling; he accepted the order, but his wrath was not quieted.

Taking up his bow, like Indra's own, like Time the destroyer, huge as a mountain peak, he looked like Mount Mandara with its ridges; the images for the bow and then for Lakṣmaṇa himself grow step by step, establishing how fearsome he was. Doing just as he had been told, and wise as Bṛhaspati, Rāma's younger brother thought out what he would say, what the reply might be and how he would answer that, and set out; like the teacher of the gods, he had weighed every turn of the conversation beforehand. Wrapped in the fire of anger kindled by his brother's longing and wrath, he went on, displeased, like a hurricane. The fire is his brother's, born of his brother's pain, not his own, which shows how selfless he was. On the way he felled sāla, tāla and aśvakarṇa trees by main force, and in his speed overturned mountain crags and other trees; like a swift elephant he crushed rocks under his feet, covering a long stretch at every stride, and hurried on for the sake of his errand. His anger shows itself outwardly in nature, trees falling, rocks ground to dust; this is the poet's way of bringing the inner feeling out into the open. These verses are all short, and after the long metre of the opening their brevity mirrors the speed of his going.

That tiger of the Ikṣvākus saw Kiṣkindhā, the great city of the monkey king, thronged with troops and hard to approach, lying in a mountain pass; the pass tells how difficult the place was to reach, and the next sarga will make clear that the city is a cave. His lip quivering with rage against Sugrīva, Lakṣmaṇa saw the fearsome monkeys ranging outside Kiṣkindhā. When they saw that bull among men, the monkeys, huge as elephants, seized mountain peaks and tall trees from among the hills by the hundred. Seeing them all with weapons in their hands, Lakṣmaṇa grew twice as angry, like a fire fed with much fuel; their daring was the fuel for his wrath. Seeing him in his fury, like Time, Death and the end of an age, the monkeys, their limbs shaking with fear, fled by hundreds in every direction; three words for the world's destruction make up one image, showing the measure of their fear. First the monkeys' boldness, then their flight: this reaction, with Lakṣmaṇa's redoubled anger between, establishes his power.

Then the chief monkeys went into Sugrīva's palace and told him of Lakṣmaṇa's coming and his anger. But the bull among monkeys was with Tārā then, full of desire and absorbed in her, and he did not hear what those lions among monkeys said. This is the central fault of the sarga: the ministers report, but the king does not listen. So the monkeys came out of the city at the ministers' order, a sight to make the hair stand on end, like mountains, elephants and clouds; the ministers acted on their own, showing that the kingdom's business was being carried by them. All were heroes armed with claws and fangs, hideous to see, with fangs like tigers', and they showed themselves openly. Some had the strength of ten elephants, some ten times that, and some the might of a thousand elephants; the poet counts not their number but their strength, rising step by step, which makes even the exaggeration seem reasonable and shows how terrible the army was. The furious Lakṣmaṇa saw Kiṣkindhā, hard to assail, filled with these mighty monkeys holding trees in their hands. Then all the monkeys came out from between the rampart and the moat and stood there openly, high-spirited, not hiding but plainly ready to fight.

The hero was master of himself, yet seeing Sugrīva's negligence and his brother's need, he fell once more under the sway of anger. Breathing long and hot, his eyes red with rage, that tiger among men became like a fire wreathed in smoke. With the barb of his arrow for a flickering tongue, his bow for its coils and his own fiery energy for venom, he was like a five-headed serpent; each part of the image is matched with a part of him, a fine example of a sustained metaphor. The images rise in terror, a smoking fire, a five-headed serpent, the blazing fire of doomsday. Coming upon him, blazing like the fire at the end of time and like a provoked lord of serpents, Aṅgada was seized with fear and deep dismay, as a boy naturally would be. Lakṣmaṇa, of great renown, his eyes red with anger, gave Aṅgada his charge: "My son, tell Sugrīva that I have come. Tell him, scourge of foes, that Rāma's younger brother Lakṣmaṇa, tormented by his brother's misfortune, has come to him and is standing at the gate. If it pleases him, monkey, let him carry out Rāma's word well. Say this, my son, and come back quickly." The message is short but double-edged: "tell him I have come" is calm, "he stands at the gate" carries a threat. Twice he calls the boy "my son"; even in anger Lakṣmaṇa does not lose his tenderness towards a child, and that is the mark of his character. Hearing Lakṣmaṇa's words, Aṅgada, filled with grief, went to Sugrīva, who now stood to him as a father, and said, "The son of Sumitrā has come."

Alarmed by Lakṣmaṇa's harsh words and with misery in his face, swift Aṅgada went out and bowed first at the king's feet and then at Rumā's. He clasped his father's feet, then took his mother Tārā's feet, and having pressed Rumā's feet too, he told them what had happened. By bowing to all three he kept the family's courtesies, and the poet also hints at the delay. But the monkey king, overcome and wrapped in sleep, did not wake; he was drunk with wine and besotted with love, three causes together keeping him from waking. Then the monkeys, seeing Lakṣmaṇa's anger and bewildered with fear, set up a chattering to appease him. Together, close by Lakṣmaṇa, they raised a lion's roar like a great flood, with a sound like the thunderbolt; their chattering showed their fear, and their roar was meant to wake their master and so protect him. At that great sound the monkey king woke, his eyes red and unsteady with drink, confused, his garlands and ornaments in disarray. These few words paint Sugrīva as he woke, his garlands awry, his eyes red.

Hearing Aṅgada's words, the two ministers who had come with him, honoured by the monkey king and wise in judgment, Plakṣa and Prabhāva, his counsellors in matters of wealth and duty, told Sugrīva that Lakṣmaṇa had come to speak of matters great and small. Naming them and their offices shows the order of the royal court. First they soothed Sugrīva with well-reasoned words, as Hanumān had done before, and then, attending on him as he sat like Indra, lord of the Maruts, they spoke. "The brothers Rāma and Lakṣmaṇa are true to their word and greatly blessed. They have taken on human form; they are worthy of kingship and are givers of kingship." Worthy of kingship themselves, they had given a kingdom to another, and this recalls their generosity. "One of them, Lakṣmaṇa, stands bow in hand at the gate, and the monkeys tremble in fear of him and cry out"; the cries of the monkeys outside could be heard even in the court. "This is Rāghava's brother Lakṣmaṇa, whose chariot is resolve and whose charioteer is his brother's word; he has come at Rāma's command." In this double image Rāma's word drives him and his resolve carries him, and so Lakṣmaṇa's mission is described.

"And here, sinless king, is Aṅgada, Tārā's beloved son, whom Lakṣmaṇa has sent to you in haste," the ministers went on. "That mighty one stands at the gate, lord of the monkeys, his eyes ringed with rage, as though burning up the monkeys with his glance"; his very look was a weapon. "Great king, go quickly with your son and your kinsmen and bow your head to him, so that his anger may be calmed today." Not the king alone but the whole family must bow. "Do carefully whatever the righteous Rāma says. Keep to your compact, king, and be true to your promise." The ministers begin with warning and end with counsel to bow, as royal counsellors should, speaking the truth but with tact. Their last two sentences, keep your compact, be true to your promise, are the gist of the whole sarga: keeping one's word is the only way out. In the next sarga Sugrīva will take counsel with his ministers, Hanumān among them.