सुग्रीवे गृहं प्रविष्टे, गगने च घनैः विमुक्ते, वर्षारात्रान् प्रस्रवणे उषितः रामः कामशोकाभिपीडितः अभवत्। सः पाण्डुरं गगनं विमलं चन्द्रमण्डलं ज्योत्स्नया अनुलिप्तां शारदीं रजनीं च दृष्ट्वा, सुग्रीवं च कामवृत्तं जनकात्मजां च नष्टां कालम् अतीतं च दृष्ट्वा परमातुरः सन् मुमोह। मुहूर्तात् पुनः संज्ञाम् उपागम्य मतिमान् नृपः राघवः मनःस्थाम् एव वैदेहीं चिन्तयामास। ततः गतविद्युद्बलाहकं सारसारवसंघुष्टं विमलं व्योम दृष्ट्वा सः आर्तया गिरा विललाप। हेमधातुविभूषिते पर्वतस्य अग्रे आसीनः सः शारदं गगनं दृष्ट्वा मनसा प्रियाम् एव जगाम। एतेषु षट्सु श्लोकेषु कविः त्रिवारं ‘दृष्ट्वा’ इति पदं प्रयुङ्क्ते — बाह्यं दृश्यम् एव अन्तःशोकस्य उद्दीपनं भवति। वर्षासु मेघैः आच्छादितं दुःखम् इदानीं स्वच्छे आकाशे प्रकटीभवति। ‘मनःस्थाम्’ इति पदेन सीता बहिः नष्टा अपि हृदये स्थिता इति सूच्यते। सर्गस्य आरम्भे एव द्वे विपरीते अवस्थे स्थापिते — सुग्रीवस्य गृहप्रवेशः, रामस्य च गिरिशिखरे एकाकिता। ‘वर्षरात्रे स्थितः’ इति पदेन चतुर्णां मासानां प्रतीक्षा सूचिता। मोहः इति अत्र मूर्छा एव; रामः वीरः अपि विरहेण मुह्यति इति मानुषभावस्य प्रकाशनम्। मुहूर्तेन संज्ञां प्राप्य सः पुनः धैर्यम् आश्रयति — एषा तस्य प्रकृतिः। शरदः स्वच्छता विरहिणे प्रतिकूला, कामिने च अनुकूला इति काव्यरूढिः; अत एव पाण्डुरं गगनं चन्द्रमण्डलं च दृष्ट्वा एव सः आतुरः भवति। ‘आर्तया गिरा’ इति पदेन विलापस्य स्वरः अपि निर्दिष्टः। कविः प्रस्रवणगिरेः हेमधातुविभूषितम् अग्रं वर्णयन् बाह्यशोभां च अन्तर्दुःखं च युगपत् दर्शयति। पूर्वसर्गे सुग्रीवः हनूमता प्रबोधितः सेनासमाह्वानम् आदिष्टवान्; अतः पाठकः तत्क्षणम् एव उद्योगम् अपेक्षते। किन्तु कविः अत्र पुनः विलम्बं दर्शयति, येन रामस्य अधैर्यं सकारणं भवति। ‘घनैः विमुक्ते गगने’ इति पदम् एव समयसूचकम् — मेघाः गताः इति प्रतिज्ञायाः कालः सम्प्राप्तः।

‘या सारसानां रवैः सह स्वयम् अपि सारसारावनादिनी सती आश्रमे रमते स्म, सा बाला अद्य मे कथं रमते? काञ्चनान् इव निर्मलान् पुष्पितान् असनवृक्षान् दृष्ट्वा मां पश्यन्ती न पश्यती च सा बाला कथं रमते? या पुरा कलहंसानां कलेन शब्देन प्रबुध्यते स्म, सा चारुसर्वाङ्गी कलभाषिणी अद्य मे कथं रमते? सहचारिणां चक्रवाकानां निःस्वनं निशम्य पुण्डरीकविशालाक्षी सा कथं भविष्यति? सरांसि सरितः वापीः काननानि वनानि च चरन् अपि तां मृगशावाक्षीं विना अद्य सुखं न लभे। मद्वियोगात् सौकुमार्यात् च शरद्गुणैः निरन्तरं वर्धमानः कामः तां भामिनीं सुदूरं पीडयेत् इति शङ्के।’ एवमादि नरश्रेष्ठः नृपात्मजः विललाप — यथा त्रिदशेश्वरात् सलिलं याचमानः विहङ्गः सारङ्गः चातकः विलपति। अत्र प्रतिश्लोकं प्रश्नरूपेण विलापः निबद्धः, येन विरहस्य असहायता व्यज्यते। अत्र सप्तसु श्लोकेषु चत्वारः पक्षिणः असनवृक्षाः च उल्लिखिताः — सारसाः, असनवृक्षाः, कलहंसाः, चक्रवाकाः, अन्ते च चातकः। प्रत्येकं तेषां द्वन्द्वचारित्वं सीतायाः एकाकित्वेन विरुध्यते, तेन च विरहः तीव्रः भवति। ‘कथम्’ इति प्रश्नः त्रिवारं पुनरुक्तः; उत्तरं तु न कोऽपि ददाति — एषा एव विलापस्य असहायता। ‘मृगशावाक्षीम्’ ‘पुण्डरीकविशालाक्षीम्’ इति नेत्रविशेषणानि सीतायाः सौकुमार्यं स्मारयन्ति। द्वादशे श्लोके रामः स्वदुःखात् अधिकं तस्याः दुःखं शङ्कते — एतत् एव तस्य प्रेम्णः लक्षणम्। अन्ते कविः उपमां प्रयुङ्क्ते — यथा चातकः इन्द्रात् एव जलं याचते, न अन्यतः, तथा रामः सीताम् एव इच्छति। रामस्य विलापे एकः अपि शापः नास्ति, न च रावणस्य नाम; केवलं सीतायाः सुखदुःखचिन्ता एव। एतेन तस्य प्रेम शुद्धं दर्शितम्। ‘चरन् अपि सुखं न लभे’ इति पदे वनस्य सर्वा शोभा निष्फला इति उक्तम्।

ततः फलार्थी लक्ष्मणः रम्येषु गिरिसानुषु चञ्चूर्य पर्युपावृत्तः सन् अग्रजं ददर्श। दुस्सहया चिन्तया परीतं विसंज्ञम् एकं विजने स्थितं भ्रातरं दृष्ट्वा मनस्वी सौमित्रिः भ्रातुः विषादात् त्वरितः अतिदीनः च सन् उवाच — ‘आर्य, कामस्य वशंगतेन किम्? आत्मपौरुष्यपराभवेन किम्? अयं समाधिः ह्रिया संह्रियते; अत्र योगेन किं न निवर्तते? न हि जानकी भवता सनाथा सती परेण सुलभा; ज्वलिताम् अग्निशिखाम् उपेत्य कश्चित् न दह्यते इति न सम्भवति।’ उत्तमलक्षणं लक्ष्मणम् अप्रधृष्यं प्रति रामः स्वभावजं हितं पथ्यं नयप्रसक्तं सामधर्मार्थसमाहितं च वाक्यम् उवाच — ‘निःसंशयं कार्यम् अवेक्षितव्यम्, क्रियाविशेषः च अनुवर्तितव्यः; किन्तु कुमार, प्रवृद्धस्य दुरासदस्य वीर्यस्य फलम् एव न चिन्तनीयम्।’ अत्र चत्वारः श्लोकाः दीर्घवृत्तेन निबद्धाः, तैः च संवादस्य गाम्भीर्यं वर्धते। लक्ष्मणः फलार्थी गतः आसीत् — एतेन तयोः वनवासस्य साधारणं जीवनं सूच्यते। ‘विसंज्ञम् एकं विजने’ इति त्रिभिः पदैः रामस्य अवस्था चित्रिता। लक्ष्मणस्य वचनं चतुर्भिः प्रश्नैः आरभ्यते, येन तस्य आदरयुक्तः अपि तीव्रः भावः व्यज्यते। ‘क्रियाभियोगः’ ‘मनसः प्रसादः’ ‘समाधियोगः’ ‘सहायसामर्थ्यम्’ ‘स्वकर्महेतुः’ इति पञ्च उपायाः गणिताः — एषा राजनीतेः सारसंग्रहः। अग्निशिखायाः दृष्टान्तेन सीतायाः अलङ्घ्यत्वं स्थापितम्। रामः तु प्रत्युत्तरे लक्ष्मणस्य वचनं स्वीकुर्वन् अपि ‘फलं न चिन्त्यम्’ इति निष्कामकर्मणः उपदेशं ददाति; एषा च अस्य सर्गस्य नीतिशिखरा। लक्ष्मणस्य उपदेशे कुत्रापि सुग्रीवस्य निन्दा नास्ति — सा अग्रिमे सर्गे भविष्यति; अत्र सः केवलं भ्रातुः धैर्यम् एव इच्छति। रामस्य प्रत्युत्तरं संक्षिप्तम्, किन्तु तेन सः शिष्यभावं न स्वीकरोति, गुरुभावम् एव रक्षति।

अथ पद्मपलाशाक्षीं मैथिलीम् अनुचिन्तयन् रामः परिशुष्यता मुखेन लक्ष्मणम् उवाच — ‘सहस्राक्षः इन्द्रः सलिलेन वसुंधरां तर्पयित्वा सस्यानि निर्वर्तयित्वा कृतकर्मा सन् व्यवस्थितः। नृपात्मज, दीर्घाः गम्भीराः च निर्घोषाः येषां, ये च शैलद्रुमपुरोगमाः, ते मेघाः सलिलं विसृज्य परिशान्ताः। नीलोत्पलदलश्यामाः पयोधराः दश दिशः श्यामीकृत्वा इदानीं विमदाः मातङ्गाः इव शान्तवेगाः जाताः। जलगर्भाः महावेगाः कुटजार्जुनगन्धिनः वृष्टिवाताः सौम्य चरित्वा विरताः। अनघ लक्ष्मण, घनानां वारणानां मयूराणां प्रस्रवणानां च नादः सहसा प्रशान्तः। महामेघैः अभिवृष्टाः निर्मलाः चित्रसानवः गिरयः चन्द्ररश्मिभिः अनुलिप्ताः इव आभान्ति।’ अत्र रामः विलापं क्षणं विहाय ऋतुवर्णनम् आरभते; किन्तु तत् वर्णनम् अपि अन्ते प्रतिज्ञास्मरणे एव पर्यवस्यति। ‘परिशुष्यता मुखेन’ इति पदेन रामस्य अन्तर्दाहः दर्शितः। इन्द्रस्य कृतकर्मत्वं स्मृत्वा रामः परोक्षेण सुग्रीवस्य अकृतकर्मत्वं सूचयति — देवः अपि स्वं कार्यं समापयति, वानरराजः तु न। मेघानां शान्तिः, गजानां मदापगमः, वातानां विरतिः, नादानां प्रशमः — एते चत्वारः समाप्तिवाचकाः; प्रकृतौ सर्वं समाप्तम्, केवलं रामस्य कार्यम् एव अवशिष्टम्। ‘विमदाः मातङ्गाः इव’ इति उपमया मेघाः शान्तवेगाः वर्णिताः; एषा उपमा अग्रे गजवर्णने पुनः प्रयुज्यते। चन्द्ररश्मिभिः अनुलिप्ताः इव गिरयः इति उत्प्रेक्षा शरदः स्वच्छतां प्रकाशयति। एतेषु सप्तसु श्लोकेषु सर्वे अनुष्टुभः; अग्रिमे खण्डे तु दीर्घवृत्तानि आरभ्यन्ते, तेन च छन्दःपरिवर्तनम् एव वर्णनस्य आरम्भं सूचयति। ‘नृपात्मज’ इति सम्बोधनं द्विवारं प्रयुक्तम्, येन रामः लक्ष्मणं राजपुत्रोचितकर्तव्यं स्मारयति।

‘सप्तच्छदपादपानां शाखासु, तारार्कनिशाकराणां प्रभासु, उत्तमवारणानां लीलासु च श्रियं विभज्य अद्य शरत् प्रवृत्ता। अनेकाश्रयेषु विचित्रशोभा शरत्कालगुणोपपन्ना लक्ष्मीः सूर्यस्य अग्रहस्तैः प्रतिबोधितेषु पद्माकरेषु अभ्यधिकं विभाति। सप्तच्छदानां कुसुमगन्धी षट्पादवृन्दैः अनुगीयमानः मत्तद्विपानां दर्पं विनयन् पवनानुसारी शरत्कालः अधिकं विभाति। चारुविशालपक्षैः स्मरप्रियैः पद्मरजोऽवकीर्णैः महानदीनां पुलिनोपयातैः चक्रवाकैः सह अभ्यागताः हंसाः क्रीडन्ति। मदप्रगल्भेषु वारणेषु, दर्पितेषु गवां समूहेषु, प्रसन्नतोयासु निम्नगासु च लक्ष्मीः बहुधा विभक्ता विभाति। अम्बुधरैः विमुक्तं नभः समीक्ष्य वनेषु विमुक्तबर्हाभरणाः मयूराः प्रियासु अरक्ताः विनिवृत्तशोभाः गतोत्सवाः ध्यानपराः च जाताः। मनोज्ञगन्धैः अनल्पैः पुष्पातिभारावनताग्रशाखैः सुवर्णगौरैः नयनाभिरामैः प्रियकैः वनान्तराणि उद्योतितानि इव। प्रियान्वितानां नलिनीप्रियाणां वने प्रियाणां कुसुमोद्धतानां मदोत्कटानां मदलालसानां गजोत्तमानां गतयः अद्य मन्दाः।’ एते अष्टौ श्लोकाः उपजातिवृत्तेन निबद्धाः। अस्मात् आरभ्य सप्तपञ्चाशत्पर्यन्तं यत् शरद्वर्णनम्, तत् समीक्षितसंस्करणे सर्वथा नास्ति; वुल्गेटस्य विशेषः अयम्। सर्वे श्लोकाः उपजातिजातीयैः दीर्घवृत्तैः निबद्धाः, तेन च वर्णनस्य गाम्भीर्यं वर्धते। ‘श्रियं विभज्य’ इति पदेन शरत् स्वां शोभां भिन्नेषु आश्रयेषु वितरति इति कल्पना। लक्ष्मीः इति शब्दः अत्र सौन्दर्यवाचकः, बहुषु श्लोकेषु पुनरुक्तः। गजाः, हंसाः, वृषभाः, मयूराः, वृक्षाः — एतेषां वर्णने कविः प्रत्येकं द्वन्द्वभावं सूचयति, यः विरहिणः रामस्य कृते दुःखदः एव। मयूराणां गतोत्सवता तु विपरीतम् उदाहरणम् — वर्षा गता इति ते उदासीनाः; तेषाम् एव अवस्था रामस्य अवस्थया साम्यं भजते। अत्र कविः प्रायः प्रतिश्लोकं ‘विभाति’ इति क्रियापदं प्रयुङ्क्ते, येन शोभावर्णनस्य एकरूपता रक्ष्यते। सप्तच्छदः इति सप्तपर्णाख्यः वृक्षः, यस्य पुष्पगन्धः गजानां मदं शमयति इति कविसमयः; तम् एव अत्र कविः द्विवारम् उल्लिखति। पञ्चत्रिंशे श्लोके ‘प्रियान्वितानां नलिनीप्रियाणां वने प्रियाणाम्’ इति त्रिवारं ‘प्रिय’ शब्दस्य आवृत्तिः, सा च अनुप्रासरूपेण वर्णनस्य माधुर्यं वर्धयति।

‘नभः शस्त्रविधौतवर्णं व्यक्तं दृश्यते, नदीजलानि कृशप्रवाहाणि, कह्लारशीताः पवनाः प्रवान्ति, दिशः च तमोविमुक्ताः प्रकाशाः। सूर्यातपक्रामणेन नष्टपङ्का चिरात् उद्घाटितसान्द्ररेणुः च भूमिः — अन्योन्यवैरेण समायुतानां नराधिपानाम् उद्योगकालः अद्य उपस्थितः। शरद्गुणैः आप्यायितरूपशोभाः प्रहर्षिताः पांसुसमुत्थिताङ्गाः मदोत्कटाः युद्धलुब्धाः वृषाः गवां मध्ये गताः नदन्ति। समन्मथा तीव्रतरानुरागा कुलान्विता मन्दगतिः करेणुः वनेषु यान्तं मदान्वितं भर्तारं सम्परिवार्य अनुप्रयाति। आत्मविभूषणभूतानि वराणि बर्हाणि त्यक्त्वा नदीनां तीरम् उपगताः मयूराः सारसौघैः निर्भर्त्स्यमानाः इव दीनाः विमनसः च प्रयान्ति। भिन्नकटाः गजेन्द्राः महारवैः कारण्डवचक्रवाकान् वित्रास्य बद्धाम्बुजभूषणेषु सरस्सु जलं विक्षोभ्य विक्षोभ्य पिबन्ति। व्यपेतपङ्कासु सवालुकासु प्रसन्नतोयासु सगोकुलासु ससारसारावविनादितासु नदीषु हंसाः हृष्टाः निपतन्ति। नदीनां घनानां प्रस्रवणोदकानाम् अतिप्रवृद्धानिलबर्हिणानां गतोत्सवानां प्लवंगमानां च रवाः सम्प्रति ध्रुवं सम्प्रणष्टाः। नवोदितेषु अम्बुधरेषु नष्टाः सुविनष्टकायाः अनेकवर्णाः घोरविषाः चिरोषिताः सर्पाः क्षुधार्दिताः बिलेभ्यः विप्रसरन्ति।’ अस्मिन् खण्डे वर्णनं क्रमेण राजनीतिम् उपसर्पति — ‘नराधिपानाम् उद्योगकालः अद्य’ इति पदेन प्रथमवारं यात्रायाः सूचना दीयते। शस्त्रविधौतवर्णम् इति नभसः उपमानम् एव युद्धसूचकम्। वृषभाणां युद्धलुब्धता, गजानां मदः, सर्पाणां बिलनिःसरणम् — सर्वाणि चेष्टायाः पुनरारम्भं सूचयन्ति। करेणुवर्णने तु शृङ्गारः; सा भर्तारं परिवार्य अनुप्रयाति इति दृष्ट्वा रामः स्वस्य वियोगं स्मरेत् इति ध्वनिः। मयूराणां दैन्यं सारसैः निर्भर्त्सनम् इव इति उत्प्रेक्षा मनोहरा। गजेन्द्राणां जलपाने ‘विक्षोभ्य विक्षोभ्य’ इति आम्रेडितेन पुनःपुनःक्रिया सूचिता। नवसु श्लोकेषु षट् जन्तुविषयकाः, त्रयः च भूम्याकाशविषयकाः; एवं स्थावरजङ्गमयोः समानं परिवर्तनं दर्शितम्। ‘ध्रुवम्’ इति पदेन रामः स्वानुमानं सूचयति — वर्षायाः शब्दाः निश्चयेन शान्ताः।

‘चञ्चच्चन्द्रकरस्पर्शहर्षेण उन्मीलिततारका रागवती संध्या स्वयम् एव अम्बरं जहाति — अहो आश्चर्यम्। इदं वचनं समासोक्त्या नायिकायाः व्यवहारम् अपि सूचयति। शशाङ्कोदितसौम्यवक्त्रा तारागणोन्मीलितचारुनेत्रा ज्योत्स्नांशुकप्रावरणा रात्रिः शुक्लांशुकसंवृताङ्गी नारी इव विभाति। विपक्वशालिप्रसवानि भुक्त्वा प्रहर्षिता शीघ्रवेगा सारसचारुपङ्क्तिः वातावधूता ग्रथिता माला इव नभः समाक्रामति। सुप्तैकहंसं कुमुदैः उपेतं महाह्रदस्थं सलिलं घनैः विमुक्तं निशि पूर्णचन्द्रं तारागणाकीर्णम् अन्तरिक्षम् इव विभाति। प्रकीर्णहंसाकुलमेखलानां प्रबुद्धपद्मोत्पलमालिनीनां वाप्युत्तमानां लक्ष्मीः अद्य भूषितानां वराङ्गनानाम् इव अधिका। वेणुस्वरव्यञ्जिततूर्यमिश्रः प्रत्यूषकाले अनिलसम्प्रवृत्तः सम्मूर्छितः गर्गरगोवृषाणां शब्दः अन्योन्यम् आपूरयति इव। नदीनां कूलानि मृदुमारुतेन व्याधूयमानैः धौतामलक्षौमपटप्रकाशैः नवैः कुसुमप्रहासैः काशैः उपशोभितानि। वनप्रचण्डाः मधुपानशौण्डाः प्रियान्विताः प्रहृष्टाः षट्चरणाः पद्मासनरेणुगौराः वनेषु मत्ताः सन्तः पवनानुयात्रां कुर्वन्ति। प्रसन्नं जलं, कुसुमप्रहासं वनम्, क्रौञ्चस्वनः, विपक्वं शालिवनम्, मृदुः वायुः विमलः च चन्द्रः — एते सर्वे वर्षाणाम् अपगमं शंसन्ति।’ पञ्चचत्वारिंशः श्लोकः अनुष्टुप्, शिष्टाः उपजातयः। संध्यायाः वर्णनं समासोक्त्या नायिकाव्यवहारम् आरोपयति — ‘अम्बरम्’ इति पदस्य आकाशं वस्त्रं च इति द्वौ अर्थौ, तेन च श्लेषः सिध्यति। रात्रिः नारी इव, वापी वराङ्गना इव, नदी वधूः इव — एवं त्रिवारं स्त्रीरूपकम् आवर्तते; विरहिणः रामस्य मुखात् एतत् वर्णनं द्विगुणं करुणम्। सुप्तैकहंसं सलिलं तारागणाकीर्णम् अन्तरिक्षम् इव इति प्रतीपम् उपमानम् — जलं नभसा उपमीयते, यत् विपरीतम् एव रमणीयम्। प्रत्यूषकालस्य गर्गरशब्दः ग्रामजीवनं स्पृशति, येन वर्णनं केवलं काव्यमयं न भवति। नवसु श्लोकेषु अष्टौ रात्रिप्रातःकालविषयकाः; दिवसस्य वर्णनं पूर्वखण्डे कृतम् आसीत्। एवं कविः अहोरात्रं परिपूर्णं वर्णयति, येन ऋतोः सर्वाङ्गीणं चित्रं सिध्यति। एकोनपञ्चाशे वाप्युत्तमानां लक्ष्मीः भूषितानां वराङ्गनानां लक्ष्म्या सह तुल्यते, अधिका च उक्ता — एषा व्यतिरेकालङ्कारस्य छाया।

‘मीनैः उपसंदर्शितमेखलानां नदीवधूनां गतयः अद्य मन्दाः — यथा कान्तोपभुक्तानां प्रभातकाले अलसगामिनीनां कामिनीनाम्। सचक्रवाकानि सशैवलानि काशैः दुकूलैः इव संवृतानि सपत्ररेखाणि सरोचनानि च नदीमुखानि वधूमुखानि इव शोभन्ते। प्रफुल्लबाणासनैः चित्रितेषु प्रहृष्टषट्पादनिकूजितेषु वनेषु अद्य गृहीतचापः उद्यतदण्डः प्रचण्डचापः च कामः चण्डः विहरति। सुवृष्ट्या लोकं परितोष्य, नदीः तडागानि च पूरयित्वा, वसुधां निष्पन्नसस्यां कृत्वा तोयधराः नभः त्यक्त्वा प्रणष्टाः। शरन्नद्यः शनैः शनैः पुलिनानि दर्शयन्ति — यथा नवसंगमे सब्रीडाः योषितः जघनानि।’ अत्र कविः नदीं वधूम् इव वर्णयन् शृङ्गारं प्रकृतौ आरोपयति; तेन च रामस्य विरहः अधिकं तीव्रः भवति। नदीवधूनां मन्दगतिः कामिनीनां प्रभातगत्या उपमीयते — एषा उपमा शरदः मन्दप्रवाहं दर्शयति। नदीमुखेषु चक्रवाकाः रोचनातिलकः इव, शैवलं पत्रभङ्गी इव, काशाः दुकूलम् इव इति त्रिभिः अवयवोपमानैः रूपकं पूर्णं क्रियते। कामस्य वर्णने ‘चापः’ ‘दण्डः’ ‘चण्डः’ इति पदैः राजदण्डस्य इव कामदण्डस्य प्राबल्यं सूचितम्; विरहिणे रामाय एषा शरत् शत्रुः एव। मेघानां प्रणाशे तु कविः तेषां कृतकृत्यतां गणयति — लोकः परितोषितः, नद्यः पूरिताः, वसुधा निष्पन्नसस्या; सर्वे स्वं कार्यं कृत्वा गताः, केवलं सुग्रीवः न। अष्टपञ्चाशे पुनः अनुष्टुप् आरभ्यते, समीक्षितसंस्करणेन च पाठः पुनः मिलति। पञ्चसु श्लोकेषु त्रयः नदीविषयकाः; नदी एव शरदः प्रधानम् आश्रयस्थानम् इति कवेः अभिप्रायः। सप्तपञ्चाशे मेघाः ‘प्रणष्टाः’ इति उक्ताः — एतत् पदं वर्षाप्रकरणस्य समाप्तिं सूचयति।

‘सौम्य, प्रसन्नसलिलाः कुररीभिः विनादिताः चक्रवाकगणाकीर्णाः च सलिलाशयाः विभान्ति। नृपात्मज, अन्योन्यबद्धवैराणां जिगीषूणां पार्थिवानाम् उद्योगसमयः उपस्थितः। इयं सा पार्थिवानां प्रथमा यात्रा; किन्तु अहं न सुग्रीवं पश्यामि, न च तथाविधम् उद्योगम्। गिरिसानुषु असनाः सप्तपर्णाः कोविदाराः च पुष्पिताः, बन्धुजीवाः श्यामाः च दृश्यन्ते। लक्ष्मण, पश्य — नदीनां पुलिनानि हंससारसचक्राह्वैः कुररैः च समन्ततः अवकीर्णानि। सीताम् अपश्यतः शोकाभितप्तस्य मम वर्षशतोपमाः चत्वारः वार्षिकाः मासाः गताः। चक्रवाकी भर्तारम् इव सा पृष्ठतः वनम् अनुगता, विषमं दण्डकारण्यम् उद्यानम् इव च अङ्गना मन्यते स्म।’ अत्र वर्णनात् उपालम्भे संक्रमणं भवति; ‘न च पश्यामि सुग्रीवम्’ इति पदे एव सर्गस्य वस्तु परिवर्तते। ‘उद्योगसमयः उपस्थितः’ इति उक्त्वा तदनन्तरम् एव ‘न च पश्यामि सुग्रीवम्’ इति वदन् रामः सर्वं पूर्ववर्णनम् एकस्मिन् आक्षेपे परिणमयति। पुष्पितानां वृक्षाणां गणना, पुलिनेषु पक्षिणां समूहाः — एतानि शोभावर्णनानि अपि तस्य कृते शून्यानि। ‘वर्षशतोपमाः चत्वारः मासाः’ इति अतिशयोक्त्या प्रतीक्षायाः दैर्घ्यं मापितम्। चक्रवाकीदृष्टान्तेन सीतायाः अनुगमनशीलता स्मारिता — या दण्डकारण्यम् अपि उद्यानम् इव अमन्यत, सा इदानीं क्व इति ध्वनिः। कविः अत्र प्रकृतिवर्णनं स्मृतिं प्रति, स्मृतिं च क्रोधं प्रति नयति। सप्तसु श्लोकेषु द्वौ एव वुल्गेटमात्रौ (द्विषष्टितमः त्रिषष्टितमश्च), शिष्टाः समीक्षितेन सह मिलन्ति; अतः अत्र पाठपरम्परे पुनः सङ्गच्छेते। ‘पश्य लक्ष्मण’ इति सम्बोधनेन रामः स्वदुःखं भ्रात्रा सह विभजते।

‘लक्ष्मण, प्रियाविहीने दुःखार्ते हृतराज्ये विवासिते च मयि राजा सुग्रीवः कृपां न कुरुते। अहम् अनाथः हृतराज्यः रावणेन धर्षितः दीनः दूरगृहः कामी च, तं च शरणं गतः — सौम्य, एतैः एव कारणैः दुरात्मनः वानरराजस्य सुग्रीवस्य अहं परंतपः अपि परिभूतः। सः सीतायाः परिमार्गणे कालं परिसंख्याय समयं कृत्वा अपि कृतार्थः सन् दुर्मतिः न अवबुध्यते। अतः त्वं किष्किन्धां प्रविश्य ग्राम्यसुखे सक्तं मूर्खं वानरपुंगवं सुग्रीवं मम वचनात् ब्रूहि। उपपन्नानाम् अर्थिनां पूर्वम् उपकारिणां च आशां संश्रुत्य यः हन्ति, सः लोके पुरुषाधमः। शुभं वा पापं वा यत् वाक्यम् उदीरितम्, तत् यः सत्येन परिगृह्णाति, सः वीरः पुरुषोत्तमः।’ अत्र रामः द्वाभ्यां सुभाषितश्लोकाभ्यां सत्यपालनस्य साधारणं धर्मम् उपन्यस्य पश्चात् सुग्रीवे तम् उपनयति। रामस्य आत्मनिवेदनं षड्भिः विशेषणैः क्रियते — अनाथः, हृतराज्यः, धर्षितः, दीनः, दूरगृहः, कामी; एतानि सुग्रीवस्य दृष्टौ रामस्य दौर्बल्यसूचकानि, रामस्य दृष्टौ तु परिभवस्य कारणानि। ‘परिभूतः परंतपः’ इति विरोधाभासः — यः शत्रून् तापयति सः एव परिभूतः। तदनन्तरं द्वौ सुभाषितश्लोकौ — आशां भङ्क्त्वा हन्ता पुरुषाधमः, सत्येन वाक्यं पालयन् पुरुषोत्तमः; एतयोः मध्ये सुग्रीवः स्वयम् एव स्थानं गृह्णातु इति व्यङ्ग्यम्। रामः स्वयं न शपति, अपितु सामान्यनीतिम् एव उक्त्वा तं लज्जयति; एषा मर्यादापुरुषोत्तमस्य रीतिः। सप्तसु श्लोकेषु सर्वे अनुष्टुभः, तेन च वचनं द्रुततरं प्रतीयते। षट्षष्टितमे ‘राजा सुग्रीवः’ इति पदेन राजधर्मः स्मारितः — राजा शरणागतस्य रक्षकः भवितुम् अर्हति।

‘ये कृतार्थाः सन्तः अकृतार्थानां मित्राणां सहायाः न भवन्ति, तान् कृतघ्नान् मृतान् अपि क्रव्यादाः न उपभुञ्जते। नूनं सुग्रीवः मया रणे विकृष्टस्य काञ्चनपृष्ठस्य चापस्य विद्युद्गणोपमं रूपं द्रष्टुम् इच्छति। कुपितस्य मम संयुगे वज्रस्य निर्घोषम् इव घोरं ज्यातलनिर्घोषं पुनः श्रोतुम् इच्छति। वीर नृपात्मज, त्वत्सहायस्य मे पराक्रमे परिज्ञाते सति एवं गते अपि अस्य चिन्ता न स्यात् इति काममेव आश्चर्यम्। परपुरंजय, यदर्थम् अयम् आरम्भः कृतः, तं समयं कृतार्थः प्लवगेश्वरः न अभिजानाति। हरीश्वरः वर्षासमयकालं प्रतिज्ञाय विहरन् व्यतीतान् चतुरः मासान् न अवबुध्यते। सामात्यपरिषत् क्रीडन् सः पानम् एव उपसेवते; शोकदीनेषु अस्मासु सुग्रीवः दयां न कुरुते।’ अत्र रामस्य वचनं क्रमेण तीव्रतरं भवति — प्रथमं खेदः, ततः उपालम्भः, ततः च भयसूचना। कृतघ्नानां निन्दा तीव्रतमेन दृष्टान्तेन क्रियते — मांसाहारिणः अपि तेषां शवं न स्पृशन्ति। ततः रामः स्वस्य धनुषः ज्यायाः च स्मरणं कारयति; एतत् प्रच्छन्नं भयसूचनम्, यत् अग्रिमे सर्गे लक्ष्मणस्य रोषेण प्रकटीभविष्यति। ‘विद्युद्गणोपमम्’ ‘वज्रनिर्घोषम्’ इति द्वे इन्द्रोपमे धनुषः भीषणत्वं स्थापयतः। षट्सप्ततितमे श्लोके रामः लक्ष्मणं स्वसहायम् इति स्मारयन् सुग्रीवस्य निश्चिन्तताम् आश्चर्यम् इति वदति। अन्ते सुग्रीवस्य दिनचर्या वर्णिता — सामात्यपरिषत् क्रीडा, पानम्; शोकदीनेषु च अदया। एषा विपरीतचित्रणपद्धतिः उपालम्भं पूर्णं करोति। सप्तसु श्लोकेषु त्रयः धनुर्विषयकाः, चत्वारः च सुग्रीवस्य प्रमादविषयकाः। ‘प्लवगेश्वरः’ ‘हरीश्वरः’ इति राजपदयोः प्रयोगेण उपालम्भः अधिकं तीक्ष्णः भवति — ईश्वरः सन् अपि सः स्वधर्मं न पालयति।

‘वीर महाबल, गच्छ; त्वया सुग्रीवः वक्तव्यः, मम रोषस्य यत् रूपम्, तत् च एनं ब्रूयाः इदं वचः — येन वाली हतः सन् गतः, सः पन्थाः न संकुचितः; सुग्रीव, समये तिष्ठ, मा वालिपथम् अन्वगाः। रणे वाली एकः एव मया शरेण निहतः; त्वां तु सत्यात् अतिक्रान्तं सबान्धवं हनिष्यामि। नरश्रेष्ठ पुरुषर्षभ, एवं विहिते कार्ये यत् यत् हितम्, तत् तत् ब्रूहि; त्वर, कालव्यतिक्रमः वर्तते।’ ‘वानरेश्वर, शाश्वतं धर्मम् अवेक्ष्य मम प्रतिश्रुतं सत्यं कुरुष्व; मा त्वम् अद्य मम चोदितैः शरैः प्रेतगतः सन् यमक्षये वालिनं पश्येः।’ तीव्रविवृद्धकोपं लालप्यमानं दीनं च पूर्वजं प्रसमीक्ष्य उग्रतेजाः मानववंशवर्धनः लक्ष्मणः हरीश्वरे तीव्रां मतिं चकार। अन्तिमौ द्वौ श्लोकौ दीर्घवृत्तेन निबद्धौ; तैः च अग्रिमस्य सर्गस्य किष्किन्धागमनस्य सेतुः बध्यते। रामस्य संदेशः त्रिभिः अंशैः — प्रथमं स्मारणम् (वालिपथः न संकुचितः), ततः आज्ञा (समये तिष्ठ), ततः च भयम् (हनिष्यामि सबान्धवम्)। ‘मा वालिपथमन्वगाः’ इति वाक्यं सर्गस्य तीक्ष्णतमम्। तथापि रामः लक्ष्मणम् आदिशति यत् ‘यत् हितं तत् ब्रूहि’ इति — क्रोधे अपि हितचिन्ता न त्यक्ता। चतुरशीतितमे श्लोके दीर्घवृत्तेन शपथवाक्यं निबद्धम्, तेन च गाम्भीर्यं वर्धते। अन्तिमः श्लोकः लक्ष्मणस्य मौनं वर्णयति — सः न प्रतिवदति, अपितु ‘तीव्रां मतिं चकार’; एतत् एव अग्रिमस्य सर्गस्य बीजम्, यत्र सः धनुः गृहीत्वा किष्किन्धां प्रति प्रस्थास्यति। षट्सु श्लोकेषु चत्वारः अनुष्टुभः, द्वौ च दीर्घवृत्तौ; एषा एव अस्य कवेः सर्गसमाप्तेः रीतिः। ‘उच्यताम्’ इति कर्मणि प्रयोगेण रामः स्वयं न वदति, लक्ष्मणद्वारा एव वदति इति मर्यादा रक्षिता।

సుగ్రీవుడు తన భవనంలోకి ప్రవేశించిన తరువాత, ఆకాశం మేఘాల నుండి విముక్తమైన తరువాత, వర్షాకాలపు రాత్రులు ప్రస్రవణంపై గడిపిన రాముడు కామశోకాలతో పీడితుడయ్యాడు. తెల్లబడిన ఆకాశాన్నీ, నిర్మలమైన చంద్రమండలాన్నీ, వెన్నెల పూత పూసిన శరత్కాలపు రాత్రినీ చూసి, కామలోలుడైన సుగ్రీవునీ, కనిపించకుండా పోయిన జనకపుత్రికనూ, దాటిపోయిన కాలాన్నీ చూసి, అతడు అత్యంత ఆతురుడై మూర్ఛపోయాడు. ఒక ముహూర్తం తరువాత మళ్ళీ స్పృహ పొంది బుద్ధిమంతుడైన రాజు రాఘవుడు మనస్సులో ఉన్న వైదేహినే తలచుకున్నాడు. తరువాత మెరుపులూ మేఘాలూ పోయిన, సారసపక్షుల కూతలతో మారుమోగుతున్న నిర్మలమైన ఆకాశాన్ని చూసి అతడు ఆర్తమైన స్వరంతో విలపించాడు. బంగారు ధాతువులతో అలంకరించబడిన పర్వతాగ్రం మీద కూర్చొని, శరత్కాలపు ఆకాశాన్ని చూసి, అతడు మనస్సుతో ప్రియురాలి దగ్గరికే వెళ్ళాడు. ఈ ఆరు శ్లోకాలలో కవి మూడుసార్లు ‘దృష్ట్వా’ (చూసి) అనే పదాన్ని వాడుతున్నాడు — బాహ్యమైన దృశ్యమే లోపలి శోకాన్ని రగిలిస్తుంది. వర్షాలలో మేఘాలతో కప్పబడిన దుఃఖం ఇప్పుడు స్వచ్ఛమైన ఆకాశంలో బయటపడుతుంది. ‘మనఃస్థామ్’ (మనస్సులో ఉన్నది) అనే పదంతో సీత బయట కనిపించకుండా పోయినా హృదయంలో నిలిచి ఉందని సూచించబడుతుంది. సర్గ ఆరంభంలోనే రెండు విరుద్ధ స్థితులు నెలకొల్పబడ్డాయి — సుగ్రీవుని గృహప్రవేశం, రాముని పర్వతశిఖరంపై ఏకాకితనం. ‘వర్షరాత్రే స్థితః’ (వర్షాకాలపు రాత్రులు గడిపినవాడు) అనే పదంతో నాలుగు నెలల నిరీక్షణ సూచించబడింది. ఇక్కడ ‘మోహం’ అంటే మూర్ఛయే; రాముడు వీరుడైనా విరహంతో మూర్ఛిల్లుతాడు అనేది మానుషభావానికి ప్రకాశనం. ముహూర్తంలో స్పృహ పొంది అతడు మళ్ళీ ధైర్యాన్ని ఆశ్రయిస్తాడు — ఇది అతని ప్రకృతి. శరత్తు స్వచ్ఛత విరహికి ప్రతికూలం, కాముకునికి అనుకూలం అనేది కావ్యరూఢి; అందుకే తెల్లబడిన ఆకాశాన్నీ చంద్రమండలాన్నీ చూడగానే అతడు ఆతురుడవుతాడు. ‘ఆర్తయా గిరా’ (ఆర్తమైన స్వరంతో) అనే పదంతో విలాపపు స్వరం కూడా నిర్దేశించబడింది. ప్రస్రవణగిరి బంగారు ధాతువులతో అలంకరించబడిన శిఖరాన్ని వర్ణిస్తూ కవి బాహ్యశోభనూ లోపలి దుఃఖాన్నీ ఏకకాలంలో చూపిస్తున్నాడు. గత సర్గలో హనుమంతుడు మేల్కొలపగా సుగ్రీవుడు సైన్యాన్ని రప్పించమని ఆదేశించాడు; కాబట్టి పాఠకుడు వెంటనే ప్రయత్నాన్ని ఆశిస్తాడు. కాని కవి ఇక్కడ మళ్ళీ ఆలస్యాన్ని చూపిస్తున్నాడు, దానితో రాముని అధైర్యం సకారణమవుతుంది. ‘ఘనైః విముక్తే గగనే’ (ఆకాశం మేఘాల నుండి విముక్తమైన తరువాత) అనే పదమే సమయసూచకం — మేఘాలు పోయాయి కాబట్టి ప్రతిజ్ఞాకాలం వచ్చింది.

‘సారసపక్షుల కూతలతో పాటు తానూ సారసపక్షిలా కూస్తూ ఆశ్రమంలో ఆనందించే ఆ బాల ఈరోజు నాకు దూరమై ఎలా ఆనందిస్తుంది? బంగారం వంటి నిర్మలమైన, పూచిన వేగిస (అసన) చెట్లను చూసి, నన్ను వెదుకుతూ, నేను కనిపించక, ఆ బాల ఎలా ఆనందిస్తుంది? ఒకప్పుడు కలహంసల మధురమైన కూతతో మేల్కొనే, అన్ని అవయవాలూ అందంగా ఉన్న, మధురంగా మాట్లాడే ఆమె ఈరోజు ఎలా ఆనందిస్తుంది? జంటగా తిరిగే చక్రవాకాల ధ్వనిని విని పద్మంలా విశాలమైన కన్నులు గల ఆమె ఎలా ఉంటుందో? సరస్సులలో, నదులలో, బావులలో, కాననాలలో, అడవులలో తిరుగుతున్నా ఆ లేడికన్నుల ఆమె లేకుండా నాకు ఈరోజు సుఖం దొరకడం లేదు. నా వియోగం వల్లా, ఆమె సుకుమారత వల్లా, శరత్తు గుణాలతో ఎడతెగకుండా పెరుగుతున్న కామం ఆ భామినిని ఎంతగానో పీడిస్తుందేమోనని శంకిస్తున్నాను.’ ఇలా మొదలైన మాటలతో నరశ్రేష్ఠుడైన రాజకుమారుడు విలపించాడు — దేవేంద్రుని నుండి నీటిని యాచించే సారంగపక్షి అయిన చాతకం విలపించినట్లు. ఇక్కడ ప్రతి శ్లోకంలోనూ విలాపం ప్రశ్నరూపంలో రచించబడింది, దానితో విరహపు నిస్సహాయత వ్యక్తమవుతుంది. ఈ ఏడు శ్లోకాలలో అయిదు ప్రస్తావనలు ఉన్నాయి — సారసపక్షులు, వేగిస చెట్లు, కలహంసలు, చక్రవాకాలు, చివరికి చాతకం. వాటిలో ప్రతి దాని జంటగా తిరిగే స్వభావం సీత ఏకాకితనంతో విరుద్ధమవుతుంది, దానితో విరహం తీవ్రమవుతుంది. ‘కథమ్’ (ఎలా) అనే ప్రశ్న మూడుసార్లు పునరుక్తమైంది; సమాధానం మాత్రం ఎవరూ ఇవ్వరు — ఇదే విలాపపు నిస్సహాయత. ‘మృగశావాక్షీమ్’ (లేడికన్నుల ఆమె), ‘పుండరీకవిశాలాక్షీమ్’ (పద్మంలా విశాలమైన కన్నులు గల ఆమె) అనే నేత్రవిశేషణాలు సీత సుకుమారతను గుర్తుచేస్తాయి. పన్నెండవ శ్లోకంలో రాముడు తన దుఃఖం కంటే ఆమె దుఃఖాన్నే ఎక్కువగా శంకిస్తున్నాడు — ఇదే అతని ప్రేమకు లక్షణం. చివరికి కవి ఉపమానాన్ని ప్రయోగిస్తాడు — చాతకం ఇంద్రుని నుండే నీటిని యాచిస్తుంది, మరెక్కడినుండీ కాదు; అలాగే రాముడు సీతనే కోరుకుంటాడు. రాముని విలాపంలో ఒక్క శాపమూ లేదు, రావణుని పేరూ లేదు; సీత సుఖదుఃఖాల చింత ఒక్కటే. దీనితో అతని ప్రేమ శుద్ధమైనదని చూపబడింది. ‘చరన్ అపి సుఖం న లభే’ (తిరుగుతున్నా సుఖం దొరకడం లేదు) అనే మాటలో అడవి శోభంతా నిష్ఫలమని చెప్పబడింది.

తరువాత పండ్ల కోసం వెళ్ళిన లక్ష్మణుడు రమణీయమైన కొండచరియలలో తిరిగి తిరిగి వెనుదిరిగి వచ్చి అన్నగారిని చూశాడు. సహించలేని చింతతో చుట్టుముట్టబడి, స్పృహ తప్పినట్లు, నిర్జనప్రదేశంలో ఒంటరిగా ఉన్న అన్నను చూసి, మనస్వి అయిన సౌమిత్రి అన్నగారి విషాదం వల్ల తొందరపడి, ఎంతో దీనుడై అన్నాడు — ‘ఆర్యా, కామానికి వశుడవడం వల్ల ఏమి ప్రయోజనం? నీ పౌరుషానికి పరాభవం కలిగించుకోవడం వల్ల ఏమి ప్రయోజనం? ఈ మనస్సమాధానం సిగ్గుతో హరించబడుతోంది; ఇక్కడ యోగంతో (ఏకాగ్రతతో) ఏది నివారించబడదు? నువ్వు రక్షకుడవుగా ఉన్న జానకి పరాయివానికి సులభంగా దక్కదు; మండుతున్న అగ్నిజ్వాలను చేరి ఎవడూ కాలకుండా ఉండడం సాధ్యం కాదు.’ ఉత్తమ లక్షణాలు గలవాడూ ఎదిరించలేనివాడూ అయిన లక్ష్మణునితో రాముడు స్వభావసిద్ధమైన, హితమైన, మేలుచేసే, నీతితో కూడిన, సామధర్మార్థాలతో సమన్వితమైన మాట అన్నాడు — ‘నిస్సందేహంగా కార్యాన్ని పరిశీలించాలి, క్రియావిశేషాన్ని అనుసరించాలి; కాని కుమారా, బాగా పెరిగిన, ఎదిరించలేని పరాక్రమానికి ఫలాన్ని మాత్రం చింతించకూడదు.’ ఇక్కడ నాలుగు శ్లోకాలు దీర్ఘవృత్తంలో రచించబడ్డాయి, వాటితో సంవాద గాంభీర్యం పెరుగుతుంది. లక్ష్మణుడు పండ్ల కోసం వెళ్ళాడు — దీనితో వారి వనవాసపు సాధారణ జీవితం సూచించబడుతుంది. ‘విసంజ్ఞమ్ ఏకం విజనే’ (స్పృహ తప్పినట్లు, ఒంటరిగా, నిర్జనప్రదేశంలో) అనే మూడు పదాలతో రాముని అవస్థ చిత్రించబడింది. లక్ష్మణుని మాట నాలుగు ప్రశ్నలతో మొదలవుతుంది; దానితో అతని గౌరవపూర్వకమైనా తీవ్రమైన భావం వ్యక్తమవుతుంది. ‘క్రియాభియోగం’ (ప్రయత్నంలో నిమగ్నత), ‘మనసః ప్రసాదం’ (మనఃప్రసన్నత), ‘సమాధియోగం’ (ఏకాగ్రత), ‘సహాయసామర్థ్యం’ (సహాయకుల సామర్థ్యం), ‘స్వకర్మహేతువు’ (తన కర్మకు తానే హేతువు కావడం) అని అయిదు ఉపాయాలు లెక్కించబడ్డాయి — ఇది రాజనీతి సారసంగ్రహం. అగ్నిజ్వాల దృష్టాంతంతో సీతను ఎవరూ అతిక్రమించలేరని స్థాపించబడింది. రాముడు మాత్రం ప్రత్యుత్తరంలో లక్ష్మణుని మాటను అంగీకరిస్తూనే ‘ఫలాన్ని చింతించకూడదు’ అనే నిష్కామకర్మ ఉపదేశాన్ని ఇస్తున్నాడు; ఇదే ఈ సర్గ నీతిశిఖరం. లక్ష్మణుని ఉపదేశంలో ఎక్కడా సుగ్రీవుని నింద లేదు — అది తరువాతి సర్గలో వస్తుంది; ఇక్కడ అతడు అన్నగారి ధైర్యాన్నే కోరుకుంటున్నాడు. రాముని ప్రత్యుత్తరం సంక్షిప్తం, కాని దానితో అతడు శిష్యభావాన్ని స్వీకరించడు, గురుభావాన్నే కాపాడుకుంటాడు.

తరువాత పద్మదళాల వంటి కన్నులు గల మైథిలిని తలచుకుంటూ రాముడు ఎండిపోతున్న ముఖంతో లక్ష్మణునితో అన్నాడు — ‘వేయి కన్నుల ఇంద్రుడు నీటితో భూమిని తృప్తిపరచి, పంటలను పండించి, తన పని పూర్తిచేసి నిశ్చింతగా ఉన్నాడు. రాజకుమారా, దీర్ఘమైన గంభీరమైన గర్జనలు గలవీ, పర్వతాలనూ చెట్లనూ ముందుంచుకొని సాగేవీ అయిన ఆ మేఘాలు నీటిని విడిచి శాంతించాయి. నల్లకలువరేకుల వలె నల్లని మేఘాలు పది దిక్కులనూ నల్లబరచి ఇప్పుడు మదం తగ్గిన ఏనుగుల వలె వేగం తగ్గినవయ్యాయి. నీటిని గర్భంలో ధరించిన, మహావేగం గల, కొండమల్లె మద్ది పూల సువాసన గల వానగాలులు, సౌమ్యుడా, సంచరించి ఆగిపోయాయి. పాపరహితుడైన లక్ష్మణా, మేఘాల, ఏనుగుల, నెమళ్ళ, సెలయేళ్ళ నాదం ఒక్కసారిగా శాంతించింది. మహామేఘాలు వర్షించగా నిర్మలమైన, రంగురంగుల చరియలు గల పర్వతాలు చంద్రకిరణాలతో పూత పూసినట్లు ప్రకాశిస్తున్నాయి.’ ఇక్కడ రాముడు క్షణకాలం విలాపాన్ని వదిలి ఋతువర్ణనను మొదలుపెడుతున్నాడు; కాని ఆ వర్ణన కూడా చివరికి ప్రతిజ్ఞాస్మరణలోనే ముగుస్తుంది. ‘పరిశుష్యతా ముఖేన’ (ఎండిపోతున్న ముఖంతో) అనే పదంతో రాముని లోపలి దాహం చూపబడింది. ఇంద్రుడు తన పని పూర్తిచేశాడని తలచుకొని రాముడు పరోక్షంగా సుగ్రీవుడు తన పని చేయలేదని సూచిస్తున్నాడు — దేవుడు కూడా తన పని పూర్తిచేస్తాడు, వానరరాజు మాత్రం చేయడు. మేఘాల శాంతి, ఏనుగుల మదం తగ్గడం, గాలుల విరామం, నాదాల ప్రశమనం — ఈ నాలుగూ సమాప్తిని తెలిపేవి; ప్రకృతిలో అంతా ముగిసింది, రాముని పని ఒక్కటే మిగిలి ఉంది. ‘మదం తగ్గిన ఏనుగుల వలె’ అనే ఉపమానంతో మేఘాలు వేగం తగ్గినవిగా వర్ణించబడ్డాయి; ఈ ఉపమానం ముందు ఏనుగుల వర్ణనలో మళ్ళీ ప్రయోగించబడుతుంది. చంద్రకిరణాలతో పూత పూసినట్లున్న పర్వతాలు అనే ఉత్ప్రేక్ష శరత్తు స్వచ్ఛతను ప్రకాశింపజేస్తుంది. ఈ ఏడు శ్లోకాలూ అనుష్టుప్పులే; తరువాతి ఖండంలో దీర్ఘవృత్తాలు మొదలవుతాయి, దానితో ఛందోమార్పే వర్ణనారంభాన్ని సూచిస్తుంది. ‘నృపాత్మజ’ (రాజకుమారా) అనే సంబోధన రెండుసార్లు వాడబడింది, దానితో రాముడు లక్ష్మణునికి రాజపుత్రోచిత కర్తవ్యాన్ని గుర్తుచేస్తున్నాడు.

‘ఏడాకుల పాల చెట్ల కొమ్మలలో, నక్షత్రాల సూర్యచంద్రుల కాంతులలో, ఉత్తమ గజాల విలాసాలలో తన శోభను పంచిపెట్టి ఈరోజు శరత్తు మొదలైంది. అనేక ఆశ్రయాలలో విచిత్రమైన శోభ గల, శరత్కాలపు గుణాలతో కూడిన లక్ష్మి (సౌందర్యం) సూర్యుని తొలికిరణాలనే చేతులతో మేల్కొలపబడిన పద్మసరస్సులలో మరింతగా ప్రకాశిస్తోంది. ఏడాకుల పాల పూల సువాసన గలదీ, తుమ్మెదల గుంపులు వెంటపడి పాడుతున్నదీ, మదపుటేనుగుల గర్వాన్ని అణచేదీ, గాలిని అనుసరించేదీ అయిన శరత్కాలం మరింత ప్రకాశిస్తోంది. అందమైన విశాలమైన రెక్కలు గల, మన్మథునికి ప్రియమైన, పద్మపరాగంతో కప్పబడిన, మహానదుల ఇసుకతిన్నెలకు చేరిన చక్రవాకాలతో కలిసి, కొత్తగా వచ్చిన హంసలు క్రీడిస్తున్నాయి. మదంతో గర్వించిన ఏనుగులలో, గర్వించిన ఆవుల మందలలో, తేటనీరు గల నదులలో లక్ష్మి అనేక విధాలుగా విభజించబడి ప్రకాశిస్తోంది. మేఘాలు విడిచిన ఆకాశాన్ని చూసి అడవులలో పింఛాలనే ఆభరణాలు విడిచిన నెమళ్ళు ప్రియురాళ్ళపై అనురాగం లేనివై, శోభ తొలగినవై, ఉత్సవం పోయినవై, ధ్యానంలో మునిగినవయ్యాయి. మనోహరమైన విస్తారమైన సువాసన గలవీ, పూల అతిభారంతో వంగిన కొనకొమ్మలు గలవీ, బంగారంలా పచ్చనివీ, కన్నులకు ఆనందం కలిగించేవీ అయిన ప్రియక వృక్షాలతో వనాంతరాలు వెలిగిపోతున్నట్లున్నాయి. ప్రియురాళ్ళతో కూడినవీ, పద్మసరస్సులు ఇష్టమైనవీ, అడవిలో ప్రియమైనవీ, పూలను పెకలించేవీ, మదోత్కటమైనవీ, మదలాలసమైనవీ అయిన గజోత్తముల గమనాలు ఈరోజు మందంగా ఉన్నాయి.’ ఈ ఎనిమిది శ్లోకాలు ఉపజాతి వృత్తంలో రచించబడ్డాయి. ఇక్కడినుండి యాభై ఏడవ శ్లోకం వరకూ ఉన్న శరద్వర్ణన సమీక్షిత సంస్కరణలో అసలు లేదు; ఇది వల్గేట్ విశేషం. శ్లోకాలన్నీ ఉపజాతి జాతికి చెందిన దీర్ఘవృత్తాలలో రచించబడ్డాయి, దానితో వర్ణన గాంభీర్యం పెరుగుతుంది. ‘శ్రియం విభజ్య’ (శోభను పంచిపెట్టి) అనే పదంతో శరత్తు తన శోభను వేర్వేరు ఆశ్రయాలకు పంచిపెడుతుందనే కల్పన. ఇక్కడ ‘లక్ష్మి’ అనే పదం సౌందర్యవాచకం, ఎన్నో శ్లోకాలలో పునరుక్తమైంది. ఏనుగులు, హంసలు, ఆబోతులు, నెమళ్ళు, చెట్లు — వీటి వర్ణనలో కవి ప్రతిదానిలోనూ జంటభావాన్ని సూచిస్తాడు, అది విరహి అయిన రామునికి దుఃఖదాయకమే. నెమళ్ళ ఉత్సవరాహిత్యం మాత్రం విరుద్ధ ఉదాహరణ — వర్షం పోయిందని అవి ఉదాసీనంగా ఉన్నాయి; వాటి అవస్థే రాముని అవస్థతో సామ్యం కలిగి ఉంది. ఇక్కడ కవి దాదాపు ప్రతి శ్లోకంలోనూ ‘విభాతి’ (ప్రకాశిస్తోంది) అనే క్రియాపదాన్ని ప్రయోగిస్తాడు, దానితో శోభావర్ణనలో ఏకరూపత కాపాడబడుతుంది. సప్తచ్ఛదం అంటే ఏడాకుల పాల చెట్టు, దాని పూల వాసన ఏనుగుల మదాన్ని శమింపజేస్తుందనేది కవిసమయం; దానినే ఇక్కడ కవి రెండుసార్లు ప్రస్తావిస్తున్నాడు. ముప్పై అయిదవ శ్లోకంలో ‘ప్రియాన్వితానాం నలినీప్రియాణాం వనే ప్రియాణామ్’ అని ‘ప్రియ’ అనే శబ్దం మూడుసార్లు ఆవృత్తమైంది, అది అనుప్రాసరూపంలో వర్ణన మాధుర్యాన్ని పెంచుతుంది.

‘ఆకాశం సానపెట్టిన ఆయుధంలా మెరిసే వన్నెతో స్పష్టంగా కనిపిస్తోంది, నదీజలాలు సన్నని ప్రవాహాలు గలవయ్యాయి, ఎర్రకలువల చల్లదనం గల గాలులు వీస్తున్నాయి, దిక్కులు చీకటి తొలగి ప్రకాశిస్తున్నాయి. సూర్యుని ఎండ సోకడం వల్ల బురద పోయి, చాలా కాలానికి దట్టమైన ధూళి లేచిన భూమి కనిపిస్తోంది — పరస్పర వైరంతో కూడిన రాజులకు ఈరోజు దండయాత్రకు సమయం వచ్చింది. శరత్తు గుణాలతో రూపశోభ పుష్టిపడినవీ, సంతోషించినవీ, ధూళి అంటిన శరీరాలు గలవీ, మదోత్కటమైనవీ, యుద్ధం కోరేవీ అయిన ఆబోతులు ఆవుల మధ్యకు వెళ్ళి రంకెలు వేస్తున్నాయి. మన్మథభావంతో, తీవ్రమైన అనురాగంతో, కులీనంగా, మెల్లని నడకతో ఆడ ఏనుగు అడవులలో వెళుతున్న మదించిన తన భర్తను చుట్టుముట్టి వెంట నడుస్తోంది. తమకు ఆభరణాలైన శ్రేష్ఠమైన పింఛాలను వదిలి నదీతీరాలకు చేరిన నెమళ్ళు సారసపక్షుల గుంపులు గదిమినట్లు దీనంగా, విచారంగా సాగిపోతున్నాయి. మదం స్రవిస్తున్న గండస్థలాలు గల గజరాజులు మహాధ్వనులతో కారండవ పక్షులనూ చక్రవాకాలనూ బెదిరించి, పద్మాలనే ఆభరణాలు గల సరస్సులలో నీటిని కలచి కలచి తాగుతున్నాయి. బురద పోయిన, ఇసుక గల, తేటనీరు గల, ఆవుల మందలు గల, సారసపక్షుల కూతలతో మారుమోగుతున్న నదులలో హంసలు సంతోషంగా వాలుతున్నాయి. నదుల, మేఘాల, సెలయేటి నీటి, బాగా పెరిగిన గాలుల, నెమళ్ళ, ఉత్సవం పోయిన కప్పల ధ్వనులు ఇప్పుడు తప్పక నశించిపోయాయి. కొత్తగా మేఘాలు ఉదయించినప్పుడు కనుమరుగైన, బాగా కృశించిన శరీరాలు గల, రకరకాల రంగుల, ఘోరవిషం గల, చాలా కాలం (బొరియలలో) ఉన్న సర్పాలు ఆకలితో బాధపడుతూ బొరియల నుండి బయటికి వస్తున్నాయి.’ ఈ ఖండంలో వర్ణన క్రమంగా రాజనీతిని సమీపిస్తుంది — ‘నరాధిపానామ్ ఉద్యోగకాలః అద్య’ (ఈరోజు రాజులకు దండయాత్రకు సమయం) అనే మాటతో మొదటిసారిగా యాత్రకు సూచన ఇవ్వబడుతుంది. ‘శస్త్రవిధౌతవర్ణమ్’ (సానపెట్టిన ఆయుధపు వన్నె) అనే ఆకాశపు ఉపమానమే యుద్ధసూచకం. ఆబోతుల యుద్ధకాంక్ష, ఏనుగుల మదం, సర్పాలు బొరియల నుండి బయటికి రావడం — అన్నీ చేష్టలు మళ్ళీ మొదలవడాన్ని సూచిస్తాయి. ఆడ ఏనుగు వర్ణనలో మాత్రం శృంగారం; అది భర్తను చుట్టుముట్టి వెంట నడవడం చూసి రాముడు తన వియోగాన్ని తలచుకుంటాడనేది ధ్వని. నెమళ్ళ దైన్యం సారసపక్షులు గదిమినట్లు అనే ఉత్ప్రేక్ష మనోహరమైనది. గజరాజుల జలపానంలో ‘విక్షోభ్య విక్షోభ్య’ (కలచి కలచి) అనే ఆమ్రేడితంతో పదేపదే చేసే క్రియ సూచించబడింది. తొమ్మిది శ్లోకాలలో ఆరు జంతువులకు సంబంధించినవి, మూడు భూమ్యాకాశాలకు సంబంధించినవి; ఇలా స్థావర జంగమాలలో సమానమైన పరివర్తన చూపబడింది. ‘ధ్రువమ్’ (తప్పక) అనే పదంతో రాముడు తన అనుమానాన్ని సూచిస్తున్నాడు — వర్షపు శబ్దాలు నిశ్చయంగా శాంతించాయి.

‘చంచలమైన చంద్రకిరణాల స్పర్శతో కలిగిన హర్షంతో నక్షత్రాలనే కన్నులు తెరిచిన, అనురాగం (ఎరుపు) గల సంధ్య తనంతట తానే అంబరాన్ని (ఆకాశాన్ని, వస్త్రాన్ని) విడిచిపెడుతోంది — ఆహా, ఆశ్చర్యం.’ ఈ మాట సమాసోక్తితో నాయిక వ్యవహారాన్ని కూడా సూచిస్తుంది. ‘ఉదయించిన చంద్రుడే సౌమ్యమైన ముఖంగా, నక్షత్రగణాలే తెరిచిన అందమైన కన్నులుగా, వెన్నెలనే వస్త్రాన్ని కప్పుకున్న రాత్రి, తెల్లని వస్త్రంతో శరీరాన్ని కప్పుకున్న స్త్రీలా ప్రకాశిస్తోంది. పండిన వరికంకులను తిని సంతోషించి వేగంగా ఎగిరే సారసపక్షుల అందమైన వరుస, గాలికి కదిలే గుచ్చిన మాలలా ఆకాశాన్ని ఆక్రమిస్తోంది. ఒక్క హంస నిద్రిస్తూ, కలువలతో కూడిన, మహాసరస్సులోని, మేఘాలు విడిచిన నీరు రాత్రివేళ పూర్ణచంద్రుడూ నక్షత్రగణాలూ నిండిన ఆకాశంలా ప్రకాశిస్తోంది. చెల్లాచెదురైన హంసల గుంపులే ఒడ్డాణంగా, వికసించిన పద్మాలూ కలువలే మాలలుగా గల శ్రేష్ఠమైన దిగుడుబావుల శోభ ఈరోజు అలంకరించుకున్న శ్రేష్ఠమైన స్త్రీల శోభ కంటే అధికంగా ఉంది. వేణుస్వరంతో వ్యక్తమైన తూర్యవాద్యాలతో కలిసి, తెల్లవారుజామున గాలితో వ్యాపించి, ఉప్పొంగిన, పెరుగు చిలికే కుండల ధ్వనీ ఆబోతుల ధ్వనీ ఒకదానినొకటి నింపుతున్నట్లున్నాయి. నదుల ఒడ్డులు మెల్లని గాలికి కదులుతున్న, ఉతికిన నిర్మలమైన పట్టువస్త్రంలా ప్రకాశించే, కొత్త పూలనవ్వులు గల రెల్లుపూలతో శోభిస్తున్నాయి. అడవిలో చురుకుగా తిరిగే, మధువు తాగడంలో నేర్పరులైన, ప్రియురాళ్ళతో కూడిన, సంతోషించిన, పద్మాసనాల పరాగంతో పచ్చబడిన తుమ్మెదలు అడవులలో మత్తెక్కి గాలి వెంట సాగుతున్నాయి. తేటనీరు, పూలనవ్వులు గల అడవి, క్రౌంచపక్షుల ధ్వని, పండిన వరిపొలాలు, మెల్లని గాలి, నిర్మలమైన చంద్రుడు — ఇవన్నీ వర్షాల నిష్క్రమణను ప్రకటిస్తున్నాయి.’ నలభై అయిదవ శ్లోకం అనుష్టుప్పు, మిగిలినవి ఉపజాతులు. సంధ్య వర్ణన సమాసోక్తితో నాయిక వ్యవహారాన్ని ఆరోపిస్తుంది — ‘అంబరమ్’ అనే పదానికి ఆకాశం, వస్త్రం అనే రెండు అర్థాలు, దానితో శ్లేష సిద్ధిస్తుంది. రాత్రి స్త్రీలా, దిగుడుబావి శ్రేష్ఠ స్త్రీలా, నది వధువులా — ఇలా మూడుసార్లు స్త్రీరూపకం ఆవృత్తమవుతుంది; విరహి అయిన రాముని నోటినుండి ఈ వర్ణన రెట్టింపు కరుణాజనకం. ఒక్క హంస నిద్రిస్తున్న నీరు నక్షత్రాలు నిండిన ఆకాశంలా ఉంది అనేది ప్రతీప ఉపమానం — నీరు ఆకాశంతో పోల్చబడుతుంది, ఈ విపరీతమే రమణీయం. తెల్లవారుజామున పెరుగు చిలికే ధ్వని గ్రామజీవితాన్ని స్పృశిస్తుంది, దానితో వర్ణన కేవలం కావ్యమయంగా మిగలదు. తొమ్మిది శ్లోకాలలో ఎనిమిది రాత్రికీ ప్రాతఃకాలానికీ సంబంధించినవి; పగటి వర్ణన గత ఖండంలో జరిగింది. ఇలా కవి అహోరాత్రాన్ని పరిపూర్ణంగా వర్ణిస్తాడు, దానితో ఋతువుకు సర్వాంగీణమైన చిత్రం సిద్ధిస్తుంది. నలభై తొమ్మిదవ శ్లోకంలో శ్రేష్ఠమైన దిగుడుబావుల శోభ అలంకరించుకున్న శ్రేష్ఠ స్త్రీల శోభతో పోల్చబడి, అధికమని చెప్పబడింది — ఇది వ్యతిరేకాలంకారపు ఛాయ.

‘చేపలనే ఒడ్డాణాలను చూపిస్తున్న నదీవధువుల గమనాలు ఈరోజు మందంగా ఉన్నాయి — ప్రియునితో అనుభవించబడి, తెల్లవారుజామున మెల్లగా నడిచే కామినుల వలె. చక్రవాకాలతో, నాచుతో కూడి, రెల్లుపూలనే పట్టువస్త్రాలతో కప్పబడినట్లు, పత్రరేఖలతో, గోరోచనపు తిలకంతో ఉన్నట్లున్న నదీముఖాలు వధువుల ముఖాలలా శోభిస్తున్నాయి. వికసించిన బాణాసన (గోరింట) పూలతో చిత్రితమై, సంతోషించిన తుమ్మెదల ఝంకారంతో నిండిన అడవులలో ఈరోజు ధనుస్సు పట్టి, దండం ఎత్తి, ప్రచండమైన విల్లుతో, భయంకరుడైన మన్మథుడు విహరిస్తున్నాడు. చక్కని వర్షంతో లోకాన్ని సంతోషపెట్టి, నదులనూ చెరువులనూ నింపి, భూమిని పంటలు పండినదిగా చేసి మేఘాలు ఆకాశాన్ని విడిచి కనుమరుగయ్యాయి. శరత్కాలపు నదులు మెల్లమెల్లగా తమ ఇసుకతిన్నెలను చూపిస్తున్నాయి — కొత్తగా కలిసినప్పుడు సిగ్గుపడే యువతులు తమ జఘనాలను చూపించినట్లు.’ ఇక్కడ కవి నదిని వధువులా వర్ణిస్తూ ప్రకృతిపై శృంగారాన్ని ఆరోపిస్తున్నాడు; దానితో రాముని విరహం మరింత తీవ్రమవుతుంది. నదీవధువుల మందగమనం కామినుల ప్రాతఃకాల గమనంతో పోల్చబడుతుంది — ఈ ఉపమానం శరత్తులోని మందప్రవాహాన్ని చూపిస్తుంది. నదీముఖాలలో చక్రవాకాలు గోరోచనపు తిలకంలా, నాచు పత్రరేఖల అలంకరణలా, రెల్లుపూలు పట్టువస్త్రంలా — ఈ మూడు అవయవోపమానాలతో రూపకం పూర్తవుతుంది. మన్మథుని వర్ణనలో ‘చాపః’ (విల్లు), ‘దండః’ (దండం), ‘చండః’ (భయంకరుడు) అనే పదాలతో రాజదండం వలె కామదండపు ప్రాబల్యం సూచించబడింది; విరహి అయిన రామునికి ఈ శరత్తు శత్రువే. మేఘాల అదృశ్యంలో మాత్రం కవి వాటి కృతకృత్యతను లెక్కిస్తున్నాడు — లోకం సంతోషపెట్టబడింది, నదులు నింపబడ్డాయి, భూమి పంటలు పండినదైంది; అందరూ తమ పని పూర్తిచేసి వెళ్ళిపోయారు, సుగ్రీవుడు ఒక్కడే చేయలేదు. యాభై ఎనిమిదవ శ్లోకంలో మళ్ళీ అనుష్టుప్పు మొదలవుతుంది, సమీక్షిత సంస్కరణతో పాఠం మళ్ళీ సరిపోతుంది. అయిదు శ్లోకాలలో మూడు నదులకు సంబంధించినవి; నదియే శరత్తుకు ప్రధాన ఆశ్రయస్థానం అనేది కవి అభిప్రాయం. యాభై ఏడవ శ్లోకంలో మేఘాలు ‘ప్రణష్టాః’ (కనుమరుగయ్యాయి) అని చెప్పబడింది — ఈ పదం వర్షప్రకరణ సమాప్తిని సూచిస్తుంది.

‘సౌమ్యుడా, తేటనీరు గలవీ, ఆడ కురరపక్షులు కూస్తున్నవీ, చక్రవాకాల గుంపులతో నిండినవీ అయిన జలాశయాలు ప్రకాశిస్తున్నాయి. రాజకుమారా, పరస్పరం వైరం కట్టుకున్న, జయం కోరే రాజులకు దండయాత్ర సమయం వచ్చింది. ఇది రాజుల మొదటి యాత్ర; కాని నేను సుగ్రీవుని చూడడం లేదు, అటువంటి ప్రయత్నాన్నీ చూడడం లేదు. కొండచరియలపై వేగిస, ఏడాకుల పాల, కోవిదార (దేవకాంచన) చెట్లు పూచాయి, మంకెనపూలూ శ్యామలతలూ కనిపిస్తున్నాయి. లక్ష్మణా, చూడు — నదుల ఇసుకతిన్నెలు హంసలతో సారసాలతో చక్రవాకాలతో కురరపక్షులతో అన్ని వైపులా నిండి ఉన్నాయి. సీతను చూడక శోకంతో తపిస్తున్న నాకు వంద సంవత్సరాల వంటి వర్షాకాలపు నాలుగు నెలలు గడిచిపోయాయి. చక్రవాకి భర్తను అనుసరించినట్లు ఆమె నా వెనుకనే అడవికి వచ్చింది; విషమమైన దండకారణ్యాన్ని ఆ అంగన ఉద్యానవనంలా భావించింది.’ ఇక్కడ వర్ణన నుండి ఉపాలంభానికి సంక్రమణం జరుగుతుంది; ‘న చ పశ్యామి సుగ్రీవమ్’ (నేను సుగ్రీవుని చూడడం లేదు) అనే మాటలోనే సర్గ విషయం మారిపోతుంది. ‘ఉద్యోగసమయం వచ్చింది’ అని చెప్పి, వెంటనే ‘నేను సుగ్రీవుని చూడడం లేదు’ అంటూ రాముడు ముందటి వర్ణననంతా ఒక్క ఆక్షేపంగా పరిణమింపజేస్తున్నాడు. పూచిన చెట్ల లెక్క, ఇసుకతిన్నెలపై పక్షుల గుంపులు — ఈ శోభావర్ణనలు కూడా అతనికి శూన్యమే. ‘వంద సంవత్సరాల వంటి నాలుగు నెలలు’ అనే అతిశయోక్తితో నిరీక్షణ దైర్ఘ్యం కొలవబడింది. చక్రవాకి దృష్టాంతంతో సీత అనుసరించే స్వభావం గుర్తుచేయబడింది — దండకారణ్యాన్ని కూడా ఉద్యానవనంలా భావించిన ఆమె ఇప్పుడు ఎక్కడ అనేది ధ్వని. కవి ఇక్కడ ప్రకృతివర్ణనను స్మృతి వైపు, స్మృతిని క్రోధం వైపు నడిపిస్తున్నాడు. ఏడు శ్లోకాలలో రెండు మాత్రమే (అరవై రెండు, అరవై మూడు) వల్గేట్‌లో మాత్రమే ఉన్నవి, మిగిలినవి సమీక్షిత సంస్కరణతో సరిపోతాయి; కాబట్టి ఇక్కడ రెండు పాఠపరంపరలూ మళ్ళీ కలుస్తాయి. ‘పశ్య లక్ష్మణ’ (లక్ష్మణా, చూడు) అనే సంబోధనతో రాముడు తన దుఃఖాన్ని తమ్మునితో పంచుకుంటున్నాడు.

‘లక్ష్మణా, ప్రియురాలికి దూరమై, దుఃఖార్తుడనై, రాజ్యం అపహరించబడి, దేశం నుండి వెళ్ళగొట్టబడిన నా పట్ల రాజు సుగ్రీవుడు కృప చూపడం లేదు. నేను అనాథుడను, రాజ్యం పోగొట్టుకున్నవాడను, రావణునిచేత అవమానించబడినవాడను, దీనుడను, ఇంటికి దూరంగా ఉన్నవాడను, కామార్తుడను, అతనిని శరణు వేడినవాడను — సౌమ్యుడా, ఈ కారణాల వల్లనే దురాత్ముడైన వానరరాజు సుగ్రీవుని చేత, శత్రువులను తపింపజేసేవాడనైన నేను కూడా తిరస్కరించబడ్డాను. సీతను వెదకడానికి కాలాన్ని లెక్కించి ఒప్పందం చేసుకున్నా, తన పని నెరవేరగానే ఆ దుర్బుద్ధి దానిని గుర్తించడం లేదు. కాబట్టి నువ్వు కిష్కింధలోకి ప్రవేశించి, గ్రామ్యసుఖాలలో ఆసక్తుడైన, మూర్ఖుడైన వానరపుంగవుడు సుగ్రీవునితో నా మాటగా చెప్పు. తగిన యాచకులకూ, ముందే ఉపకారం చేసినవారికీ ఆశ కల్పించి దానిని భంగం చేసేవాడు లోకంలో పురుషాధముడు. శుభమైనదైనా పాపమైనదైనా పలికిన మాటను సత్యంతో స్వీకరించి నిలబెట్టేవాడు వీరుడు, పురుషోత్తముడు.’ ఇక్కడ రాముడు రెండు సుభాషిత శ్లోకాలతో సత్యపాలనకు సంబంధించిన సాధారణ ధర్మాన్ని ప్రస్తావించి, తరువాత దానిని సుగ్రీవునికి అన్వయిస్తున్నాడు. రాముని ఆత్మనివేదన ఆరు విశేషణాలతో జరుగుతుంది — అనాథుడు, రాజ్యం పోగొట్టుకున్నవాడు, అవమానించబడినవాడు, దీనుడు, ఇంటికి దూరమైనవాడు, కామార్తుడు; ఇవి సుగ్రీవుని దృష్టిలో రాముని దౌర్బల్యాన్ని సూచించేవి, రాముని దృష్టిలో మాత్రం పరాభవానికి కారణాలు. ‘పరిభూతః పరంతపః’ (శత్రువులను తపింపజేసేవాడు తిరస్కరించబడ్డాడు) అనేది విరోధాభాసం — శత్రువులను తపింపజేసేవాడే తిరస్కృతుడయ్యాడు. ఆ తరువాత రెండు సుభాషిత శ్లోకాలు — ఆశను భంగం చేసేవాడు పురుషాధముడు, సత్యంతో మాటను నిలబెట్టేవాడు పురుషోత్తముడు; ఈ రెండింటి మధ్య సుగ్రీవుడు తన స్థానాన్ని తానే నిర్ణయించుకోవాలనేది వ్యంగ్యం. రాముడు స్వయంగా శపించడు, సాధారణ నీతినే చెప్పి అతనిని సిగ్గుపడేలా చేస్తాడు; ఇది మర్యాదాపురుషోత్తముని రీతి. ఏడు శ్లోకాలూ అనుష్టుప్పులే, దానితో మాట మరింత వేగంగా సాగుతున్నట్లు అనిపిస్తుంది. అరవై ఆరవ శ్లోకంలో ‘రాజా సుగ్రీవః’ (రాజు సుగ్రీవుడు) అనే మాటతో రాజధర్మం గుర్తుచేయబడింది — రాజు శరణాగతుని రక్షకుడై ఉండాలి.

‘తమ పని నెరవేరిన తరువాత, పని నెరవేరని మిత్రులకు సహాయపడని కృతఘ్నులను, వారు మరణించినా మాంసాహార జంతువులు కూడా తినవు. రణంలో నేను లాగిన బంగారు వెన్ను గల విల్లు యొక్క మెరుపుల గుంపు వంటి రూపాన్ని సుగ్రీవుడు తప్పక చూడాలనుకుంటున్నాడు. కోపించిన నా వింటినారి యొక్క, యుద్ధంలో వజ్రఘోషం వంటి భయంకరమైన ధ్వనిని మళ్ళీ వినాలనుకుంటున్నాడు. వీరుడా, రాజకుమారా, నువ్వు సహాయుడిగా ఉన్న నా పరాక్రమం తెలిసి ఉన్నా, ఇంత జరిగినా వానికి చింత లేకపోవడం నిజంగా ఆశ్చర్యమే. శత్రునగరాలను జయించేవాడా, ఏ ప్రయోజనం కోసం ఈ ఆరంభం జరిగిందో, ఆ ఒప్పందాన్ని తన పని నెరవేరిన వానరేశ్వరుడు గుర్తించడం లేదు. వర్షాకాలం వరకే అని ప్రతిజ్ఞ చేసి, విహరిస్తూ, గడిచిపోయిన నాలుగు నెలలను వానరేశ్వరుడు గుర్తించడం లేదు. మంత్రులతో, పరిషత్తుతో కలిసి క్రీడిస్తూ అతడు పానమే సేవిస్తున్నాడు; శోకంతో దీనులమైన మా పట్ల సుగ్రీవుడు దయ చూపడం లేదు.’ ఇక్కడ రాముని మాట క్రమంగా తీవ్రమవుతుంది — మొదట ఖేదం, తరువాత ఉపాలంభం, తరువాత భయసూచన. కృతఘ్నుల నింద అత్యంత తీవ్రమైన దృష్టాంతంతో జరుగుతుంది — మాంసాహారులు కూడా వారి శవాన్ని తాకవు. తరువాత రాముడు తన విల్లునూ నారినీ గుర్తుచేయిస్తున్నాడు; ఇది రహస్యమైన భయసూచన, తరువాతి సర్గలో లక్ష్మణుని రోషంతో బయటపడుతుంది. ‘విద్యుద్గణోపమమ్’ (మెరుపుల గుంపు వంటిది), ‘వజ్రనిర్ఘోషమ్’ (వజ్రఘోషం వంటిది) అనే రెండు ఇంద్రసంబంధమైన ఉపమానాలు విల్లు భీషణత్వాన్ని స్థాపిస్తాయి. డెబ్బై ఆరవ శ్లోకంలో రాముడు లక్ష్మణుని తన సహాయుడని గుర్తుచేస్తూ సుగ్రీవుని నిశ్చింత ఆశ్చర్యకరమని అంటున్నాడు. చివరికి సుగ్రీవుని దినచర్య వర్ణించబడింది — మంత్రులతో పరిషత్తుతో క్రీడ, పానం; శోకంతో దీనులైనవారి పట్ల అదయ. ఈ విపరీత చిత్రణ పద్ధతి ఉపాలంభాన్ని పూర్తిచేస్తుంది. ఏడు శ్లోకాలలో మూడు విల్లుకు సంబంధించినవి, నాలుగు సుగ్రీవుని ప్రమాదానికి సంబంధించినవి. ‘ప్లవగేశ్వరః’, ‘హరీశ్వరః’ (వానరేశ్వరుడు) అనే రాజపదాల ప్రయోగంతో ఉపాలంభం మరింత తీక్ష్ణమవుతుంది — ప్రభువై ఉండి కూడా అతడు తన ధర్మాన్ని పాలించడం లేదు.

‘వీరుడా, మహాబలా, వెళ్ళు; నువ్వు సుగ్రీవునితో మాట్లాడాలి, నా రోషపు రూపం ఎలాంటిదో అది కూడా అతనికి ఈ మాటలో చెప్పు — వాలి హతుడై ఏ దారిలో వెళ్ళాడో, ఆ దారి ఇంకా ఇరుకైపోలేదు; సుగ్రీవా, ఒప్పందానికి కట్టుబడి ఉండు, వాలి దారిని అనుసరించకు. రణంలో వాలి ఒక్కడినే నా బాణంతో చంపాను; నిన్ను మాత్రం, సత్యాన్ని అతిక్రమించినవానిని, బంధువులతో సహా చంపుతాను. నరశ్రేష్ఠా, పురుషర్షభా, ఈ విధంగా జరిగిన కార్యంలో ఏది ఏది హితమో అది అది చెప్పు; త్వరపడు, కాలాతిక్రమం జరుగుతోంది.’ ‘వానరేశ్వరా, శాశ్వతమైన ధర్మాన్ని పరిశీలించి నాకు ప్రతిజ్ఞ చేసిన సత్యాన్ని నెరవేర్చు; నా చేత ప్రయోగించబడిన బాణాలతో ప్రేతుడవై ఈరోజు యమలోకంలో వాలిని చూడకు.’ తీవ్రంగా పెరిగిన కోపంతో, పదేపదే మాట్లాడుతూ, దీనుడై ఉన్న అన్నగారిని చూసి, ఉగ్రమైన తేజస్సు గలవాడూ మానవవంశాన్ని వర్ధిల్లజేసేవాడూ అయిన లక్ష్మణుడు వానరేశ్వరుని విషయంలో తీవ్రమైన నిర్ణయం చేశాడు. చివరి రెండు శ్లోకాలు దీర్ఘవృత్తంలో రచించబడ్డాయి; వాటితో తరువాతి సర్గలోని కిష్కింధాగమనానికి వంతెన కట్టబడుతుంది. రాముని సందేశం మూడు భాగాలు — మొదట గుర్తుచేయడం (వాలి దారి ఇరుకైపోలేదు), తరువాత ఆజ్ఞ (ఒప్పందానికి కట్టుబడి ఉండు), తరువాత భయం (బంధువులతో సహా చంపుతాను). ‘మా వాలిపథమన్వగాః’ (వాలి దారిని అనుసరించకు) అనే వాక్యం సర్గలోనే అత్యంత తీక్ష్ణమైనది. అయినా రాముడు లక్ష్మణుని ‘ఏది హితమో అది చెప్పు’ అని ఆదేశిస్తున్నాడు — క్రోధంలో కూడా హితచింతను వదలలేదు. ఎనభై నాలుగవ శ్లోకంలో దీర్ఘవృత్తంలో శపథవాక్యం రచించబడింది, దానితో గాంభీర్యం పెరుగుతుంది. చివరి శ్లోకం లక్ష్మణుని మౌనాన్ని వర్ణిస్తుంది — అతడు బదులు చెప్పడు, కాని ‘తీవ్రమైన నిర్ణయం చేశాడు’; ఇదే తరువాతి సర్గకు బీజం, అక్కడ అతడు విల్లు పట్టుకొని కిష్కింధ వైపు బయలుదేరుతాడు. ఆరు శ్లోకాలలో నాలుగు అనుష్టుప్పులు, రెండు దీర్ఘవృత్తాలు; ఇదే ఈ కవి సర్గను ముగించే రీతి. ‘ఉచ్యతామ్’ (చెప్పబడుగాక) అనే కర్మణి ప్రయోగంతో రాముడు స్వయంగా మాట్లాడడు, లక్ష్మణుని ద్వారానే మాట్లాడతాడు అనే మర్యాద కాపాడబడింది.

சுக்ரீவன் தன் மாளிகைக்குள் நுழைந்துவிட, வானமும் மேகங்களிலிருந்து விடுபட, மழைக்கால இரவுகளைப் பிரஸ்ரவண மலையில் கழித்த ராமன் காமத்தாலும் சோகத்தாலும் வாடினான். வெளிர்ந்த வானத்தையும், களங்கமற்ற சந்திர மண்டலத்தையும், நிலவொளியால் பூசப்பட்ட சரத்கால இரவையும் கண்டு, சுக்ரீவன் காம இன்பத்தில் ஆழ்ந்திருப்பதையும், ஜனகனின் மகள் காணாமல் போனதையும், காலம் கடந்துவிட்டதையும் கண்டு, மிகவும் வேதனையுற்று அவன் மயங்கினான். ஒரு முகூர்த்த நேரத்தில் மீண்டும் நினைவு பெற்று, அறிவாளியான அரசன் ராகவன் தன் மனத்திலேயே இருந்த வைதேகியை நினைத்தான். பிறகு மின்னல்களும் மேகங்களும் நீங்கி, சாரசப் பறவைகளின் ஒலியால் ஒலிக்கும் தெளிந்த வானத்தைக் கண்டு, வேதனை நிறைந்த குரலில் அவன் புலம்பினான். பொன்னிறத் தாதுக்களால் அழகுற்ற மலையின் உச்சியில் அமர்ந்து, சரத்கால வானத்தைக் கண்டு, அவன் மனத்தால் தன் காதலியிடமே சென்றான். இந்த ஆறு சுலோகங்களில் கவி ‘த்ருஷ்ட்வா’ (கண்டு) என்ற சொல்லை மூன்று முறை ஆள்கிறார் — வெளியே தெரியும் காட்சியே உள்ளிருக்கும் சோகத்தைத் தூண்டுகிறது. மழைக்காலத்தில் மேகங்களால் மூடப்பட்டிருந்த துயரம் இப்போது தெளிந்த வானத்தில் வெளிப்படுகிறது. ‘மன:ஸ்தாம்’ (மனத்தில் இருப்பவள்) என்ற சொல்லால், வெளியே காணாமல் போனாலும் சீதை இதயத்தில் நிலைத்திருக்கிறாள் என்பது உணர்த்தப்படுகிறது. சர்க்கத்தின் தொடக்கத்திலேயே இரண்டு எதிரெதிர் நிலைகள் நிறுவப்படுகின்றன — சுக்ரீவன் மாளிகைக்குள் நுழைதல், ராமன் மலையுச்சியில் தனித்திருத்தல். ‘வர்ஷராத்ரே ஸ்தித:’ (மழைக்கால இரவுகளில் தங்கியவன்) என்ற சொல்லால் நான்கு மாதக் காத்திருப்பு உணர்த்தப்படுகிறது. இங்கே ‘மோஹ:’ என்பது மயக்கமே; ராமன் வீரனாக இருந்தும் பிரிவால் மயங்குகிறான் என்பது மனித இயல்பின் வெளிப்பாடு. ஒரு முகூர்த்தத்தில் நினைவு பெற்று அவன் மீண்டும் மனவுறுதியைச் சார்கிறான் — இதுவே அவன் இயல்பு. சரத்காலத்தின் தெளிவு பிரிவுற்றவனுக்குப் பகையானது, காமுற்றவனுக்கு உகந்தது என்பது கவி மரபு; ஆகவேதான் வெளிர்ந்த வானத்தையும் சந்திர மண்டலத்தையும் கண்டதுமே அவன் வேதனையுறுகிறான். ‘ஆர்தயா கிரா’ (வேதனை நிறைந்த குரலில்) என்ற சொல்லால் புலம்பலின் குரலும் சுட்டப்படுகிறது. பிரஸ்ரவண மலையின் பொன்னிறத் தாதுக்களால் அழகுற்ற உச்சியை வர்ணிப்பதன் மூலம் கவி வெளி அழகையும் உள் துயரையும் ஒரே நேரத்தில் காட்டுகிறார். முந்தைய சர்க்கத்தில் அனுமனால் உணர்த்தப்பட்ட சுக்ரீவன் படையைத் திரட்டக் கட்டளையிட்டான்; ஆகவே வாசகர் உடனே படையெடுப்பை எதிர்பார்க்கிறார். ஆனால் கவி இங்கே மீண்டும் தாமதத்தைக் காட்டுகிறார்; இதனால் ராமனின் பொறுமையின்மை காரணமுள்ளதாகிறது. ‘கனை: விமுக்தே ககனே’ (மேகங்களிலிருந்து விடுபட்ட வானத்தில்) என்ற சொல்லே காலத்தைக் குறிக்கிறது — மேகங்கள் போய்விட்டன, எனவே வாக்குறுதியின் காலம் வந்துவிட்டது.

‘சாரசப் பறவைகளின் ஒலியோடு தானும் சாரசம் போலக் குரல் எழுப்பி ஆசிரமத்தில் மகிழ்ந்திருந்தவள், அந்த இளம்பெண், இன்று எப்படி மகிழ்வாள்? பொன்னைப் போலக் களங்கமற்ற, பூத்துக் குலுங்கும் அசன மரங்களைக் கண்டு, என்னைத் தேடிப் பார்த்தும் காணாமல், அந்த இளம்பெண் எப்படி மகிழ்வாள்? முன்பு கலஹம்சங்களின் இனிய ஒலியால் விழித்தெழுந்தவள், எல்லா அங்கங்களும் அழகிய, இனிமையாகப் பேசும் அவள், இன்று எப்படி மகிழ்வாள்? இணையோடு திரியும் சக்கரவாகங்களின் ஒலியைக் கேட்டு, தாமரை போல அகன்ற கண்கள் கொண்ட அவள் எப்படி இருப்பாள்? ஏரிகளிலும் ஆறுகளிலும் கிணறுகளிலும் தோப்புகளிலும் காடுகளிலும் திரிந்தாலும், மான்குட்டியின் கண்கள் கொண்ட அவள் இல்லாமல் இன்று நான் சுகம் காண்பதில்லை. என் பிரிவாலும், அவள் மென்மையாலும், சரத்காலத்தின் இயல்புகளால் இடைவிடாது பெருகும் காமம் அந்த அழகியை மிகவும் வாட்டும் என்று அஞ்சுகிறேன்.’ இவ்வாறெல்லாம் மனிதர்களில் சிறந்த அரசகுமாரன் புலம்பினான் — தேவேந்திரனிடம் நீர் வேண்டும் சாதகப் பறவை புலம்புவது போல. இங்கே ஒவ்வொரு சுலோகத்திலும் புலம்பல் கேள்வி வடிவில் அமைந்துள்ளது; இதனால் பிரிவின் கையறுநிலை வெளிப்படுகிறது. இந்த ஏழு சுலோகங்களில் ஐந்து இயற்கைக் குறிகள் குறிப்பிடப்படுகின்றன — சாரசங்கள், அசன மரங்கள், கலஹம்சங்கள், சக்கரவாகங்கள், இறுதியில் சாதகப் பறவை. அவை ஒவ்வொன்றும் இணையாகத் திரியும் இயல்பு சீதையின் தனிமைக்கு முரணாக நிற்கிறது; அதனால் பிரிவு கூர்மையடைகிறது. ‘கதம்’ (எப்படி) என்ற கேள்வி மூன்று முறை திரும்பத் திரும்ப வருகிறது; ஆனால் யாரும் விடை தருவதில்லை — இதுவே புலம்பலின் கையறுநிலை. ‘மான்குட்டியின் கண்கள் கொண்டவள்’, ‘தாமரை போல அகன்ற கண்கள் கொண்டவள்’ என்ற கண் அடைமொழிகள் சீதையின் மென்மையை நினைவூட்டுகின்றன. பன்னிரண்டாம் சுலோகத்தில் ராமன் தன் துயரைவிட அவளுடைய துயரத்தையே அதிகம் எண்ணி அஞ்சுகிறான் — இதுவே அவனுடைய அன்பின் அடையாளம். இறுதியில் கவி ஓர் உவமையைக் கையாள்கிறார் — சாதகப் பறவை இந்திரனிடமிருந்து மட்டுமே நீர் வேண்டுகிறது, வேறெங்குமிருந்து அல்ல; அதுபோல ராமன் சீதையை மட்டுமே விரும்புகிறான். ராமனின் புலம்பலில் ஒரு சாபமும் இல்லை, ராவணனின் பெயரும் இல்லை; சீதையின் சுகதுக்கங்களைப் பற்றிய கவலை மட்டுமே உள்ளது. இதனால் அவன் அன்பு தூய்மையானது என்று காட்டப்படுகிறது. ‘திரிந்தாலும் சுகம் காண்பதில்லை’ என்ற சொற்களில் காட்டின் அழகு முழுவதும் பயனற்றது என்று சொல்லப்படுகிறது.

பிறகு பழங்களைத் தேடிச் சென்றிருந்த லக்ஷ்மணன், அழகிய மலைச்சரிவுகளில் சுற்றித் திரிந்துவிட்டுத் திரும்பி வந்து தன் தமையனைக் கண்டான். பொறுக்க முடியாத கவலையால் சூழப்பட்டு, உணர்விழந்து, தனிமையான இடத்தில் தனியாக இருந்த சகோதரனைக் கண்டு, மனவலிமை கொண்ட சௌமித்ரி, தமையனின் விஷாதத்தால் பரபரப்படைந்து, மிகவும் வருந்தியவனாகச் சொன்னான் — ‘ஐயனே, காமத்தின் வசப்படுவதால் என்ன பயன்? உன் ஆண்மையையே தோற்கடித்துக்கொள்வதால் என்ன பயன்? இந்த மன ஒருமைப்பாடு நாணத்தால் சிதைகிறது; இங்கே யோகத்தால் எதுதான் நீங்காது? உன்னைத் தலைவனாகக் கொண்ட ஜானகி மற்றவனுக்கு எளிதில் கிடைப்பவள் அல்லள்; கொழுந்துவிட்டெரியும் தீச்சுடரை நெருங்கிய எவனும் எரியாமல் இருப்பது சாத்தியமில்லை.’ சிறந்த அடையாளங்கள் கொண்டவனும் வெல்ல முடியாதவனுமான லக்ஷ்மணனிடம் ராமன், இயல்பாகவே எழுந்த, நன்மை பயக்கும், பயனுள்ள, நீதியோடு கூடிய, சாமம், தர்மம், அர்த்தம் ஆகியவை நிறைந்த சொற்களைச் சொன்னான் — ‘ஐயமின்றிக் காரியத்தைக் கவனிக்க வேண்டும், செயலின் சிறப்பையும் பின்பற்ற வேண்டும்; ஆனால் குமாரனே, பெருகிய, அணுகுதற்கரிய வீரியத்தின் பலனை மட்டும் எண்ணக் கூடாது.’ இங்கே நான்கு சுலோகங்கள் நீண்ட விருத்தத்தில் அமைந்துள்ளன; அவற்றால் உரையாடலின் கம்பீரம் பெருகுகிறது. லக்ஷ்மணன் பழங்களைத் தேடிச் சென்றிருந்தான் — இதனால் அவர்களுடைய வனவாசத்தின் எளிய வாழ்க்கை உணர்த்தப்படுகிறது. ‘உணர்விழந்து, தனியாக, தனிமையான இடத்தில்’ என்ற மூன்று சொற்களால் ராமனின் நிலை சித்தரிக்கப்படுகிறது. லக்ஷ்மணனின் பேச்சு நான்கு கேள்விகளோடு தொடங்குகிறது; இதனால் மரியாதையோடு கூடிய ஆனால் கூர்மையான அவன் உணர்வு வெளிப்படுகிறது. ‘க்ரியாபியோக:’ (செயலில் ஈடுபடுதல்), ‘மனஸ: ப்ரஸாத:’ (மனத்தின் தெளிவு), ‘ஸமாதியோக:’ (ஒருமுகப்பட்ட தியானம்), ‘ஸஹாயஸாமர்த்யம்’ (துணைவர்களின் ஆற்றல்), ‘ஸ்வகர்மஹேது:’ (தன் செயலே காரணம் என்ற உணர்வு) என்று ஐந்து வழிகள் எண்ணப்படுகின்றன — இது அரசநீதியின் சாரத் தொகுப்பு. தீச்சுடரின் எடுத்துக்காட்டால் சீதையை நெருங்க முடியாது என்பது நிறுவப்படுகிறது. ராமனோ மறுமொழியில் லக்ஷ்மணனின் சொற்களை ஏற்றுக்கொண்டாலும், ‘பலனை எண்ணக் கூடாது’ என்று பலன் கருதாத கர்மத்தின் உபதேசத்தைத் தருகிறான்; இதுவே இந்தச் சர்க்கத்தின் நீதிச் சிகரம். லக்ஷ்மணனின் உபதேசத்தில் எங்கும் சுக்ரீவனைப் பழிக்கவில்லை — அது அடுத்த சர்க்கத்தில் வரும்; இங்கே அவன் தமையனின் மனவுறுதியை மட்டுமே விரும்புகிறான். ராமனின் மறுமொழி சுருக்கமானது; ஆனால் அதனால் அவன் சீடன் நிலையை ஏற்காமல் ஆசான் நிலையையே காத்துக்கொள்கிறான்.

பிறகு தாமரை இதழ் போன்ற கண்கள் கொண்ட மைதிலியை நினைத்தவாறு, வாடிய முகத்தோடு ராமன் லக்ஷ்மணனிடம் சொன்னான் — ‘ஆயிரம் கண்கள் கொண்ட இந்திரன் நீரால் பூமியைத் திருப்தியடையச் செய்து, பயிர்களை விளையச் செய்து, தன் கடமையை முடித்தவனாக ஓய்ந்திருக்கிறான். அரசகுமாரனே, நீண்ட ஆழ்ந்த முழக்கங்களைக் கொண்டு, மலைகள் மரங்களுக்கு மேலே சென்ற மேகங்கள் நீரைப் பொழிந்துவிட்டு அமைதியடைந்துவிட்டன. நீலத் தாமரை இதழ் போலக் கருத்த மேகங்கள், பத்துத் திசைகளையும் கருமையாக்கிவிட்டு, இப்போது மதம் அடங்கிய யானைகளைப் போல வேகம் தணிந்துவிட்டன. இனியவனே, நீரைக் கருவாகக் கொண்ட, பெருவேகம் கொண்ட, குடஜ, அர்ஜுன மலர்களின் மணம் கமழும் மழைக்காற்றுகள் வீசித் திரிந்துவிட்டு ஓய்ந்துவிட்டன. குற்றமற்ற லக்ஷ்மணா, மேகங்கள், யானைகள், மயில்கள், அருவிகள் ஆகியவற்றின் ஓசை திடீரென்று அடங்கிவிட்டது. பெருமேகங்களால் மழை பொழியப்பெற்ற, களங்கமற்ற, வண்ணச் சரிவுகள் கொண்ட மலைகள் சந்திரனின் கதிர்களால் பூசப்பட்டவை போல விளங்குகின்றன.’ இங்கே ராமன் புலம்பலைச் சற்றுக் கைவிட்டுப் பருவ வர்ணனையைத் தொடங்குகிறான்; ஆனால் அந்த வர்ணனையும் இறுதியில் வாக்குறுதியை நினைவூட்டுவதிலேயே முடிகிறது. ‘பரிசுஷ்யதா முகேன’ (வாடிய முகத்தோடு) என்ற சொல்லால் ராமனின் உள் எரிச்சல் காட்டப்படுகிறது. இந்திரன் தன் கடமையை முடித்ததை நினைவுகூர்ந்து, ராமன் மறைமுகமாகச் சுக்ரீவன் தன் கடமையைச் செய்யாததைக் குறிப்பிடுகிறான் — தெய்வமும் தன் காரியத்தை முடிக்கிறது, வானர அரசனோ முடிக்கவில்லை. மேகங்களின் அமைதி, யானைகளின் மதம் அடங்குதல், காற்றுகளின் ஓய்வு, ஓசைகளின் தணிவு — இந்த நான்கும் நிறைவைக் குறிப்பவை; இயற்கையில் எல்லாம் முடிந்துவிட்டது, ராமனின் காரியம் மட்டுமே எஞ்சியுள்ளது. ‘மதம் அடங்கிய யானைகளைப் போல’ என்ற உவமையால் மேகங்கள் வேகம் தணிந்தவையாக வர்ணிக்கப்படுகின்றன; இந்த உவமை பின்னர் யானை வர்ணனையில் மீண்டும் ஆளப்படுகிறது. சந்திரனின் கதிர்களால் பூசப்பட்டவை போன்ற மலைகள் என்ற தற்குறிப்பேற்றம் சரத்காலத்தின் தெளிவை வெளிப்படுத்துகிறது. இந்த ஏழு சுலோகங்களும் அனுஷ்டுப் சந்தத்தில் உள்ளன; அடுத்த பகுதியில் நீண்ட விருத்தங்கள் தொடங்குகின்றன; அந்தச் சந்த மாற்றமே வர்ணனையின் தொடக்கத்தைக் குறிக்கிறது. ‘ந்ருபாத்மஜ’ (அரசகுமாரனே) என்ற விளி இருமுறை ஆளப்படுகிறது; இதனால் ராமன் லக்ஷ்மணனுக்கு அரசகுமாரனுக்குரிய கடமையை நினைவூட்டுகிறான்.

‘ஏழிலைப்பாலை மரங்களின் கிளைகளிலும், நட்சத்திரங்கள், சூரியன், சந்திரன் ஆகியவற்றின் ஒளியிலும், சிறந்த யானைகளின் விளையாட்டுகளிலும் தன் அழகைப் பகிர்ந்தளித்து இன்று சரத்காலம் தொடங்கியுள்ளது. பல இடங்களில் தங்கி, வியப்பான எழில் கொண்டு, சரத்காலத்தின் பண்புகள் நிறைந்த அழகு, சூரியனின் கதிர்முனைகளால் விழிப்பிக்கப்பட்ட தாமரைக் குளங்களில் மிகுதியாக விளங்குகிறது. ஏழிலைப்பாலை மலர்களின் மணம் கமழ்ந்து, வண்டுக் கூட்டங்கள் பின்தொடர்ந்து பாட, மதயானைகளின் செருக்கை அடக்கி, காற்றைப் பின்பற்றிச் செல்லும் சரத்காலம் மிகுதியாக விளங்குகிறது. அழகிய அகன்ற சிறகுகள் கொண்ட, காமனுக்கு இனிய, தாமரை மகரந்தம் தூவப்பட்ட, பெருநதிகளின் மணல்திட்டுகளுக்கு வந்த சக்கரவாகங்களோடு, வந்து சேர்ந்த அன்னங்கள் விளையாடுகின்றன. மதத்தால் செருக்குற்ற யானைகளிலும், செருக்குற்ற பசுக்கூட்டங்களிலும், தெளிந்த நீர் கொண்ட ஆறுகளிலும் அழகு பலவாறாகப் பகிரப்பட்டு விளங்குகிறது. மேகங்கள் நீங்கிய வானத்தைக் கண்டு, காடுகளில் மயில்கள் தங்கள் தோகை அணிகலனைக் களைந்து, காதலிகளிடம் பற்றில்லாமல், அழகிழந்து, கொண்டாட்டம் இழந்து, சிந்தனையில் ஆழ்ந்துவிட்டன. இனிய ஏராளமான மணம் கமழ்ந்து, மலர்ப்பாரத்தால் நுனிக்கிளைகள் வளைந்து, பொன்போல் வெளிறிய, கண்ணுக்கினிய பிரியக மரங்களால் காட்டுப் பகுதிகள் ஒளியூட்டப்பட்டவை போல உள்ளன. இணைகளோடு கூடி, தாமரைக் குளங்களை விரும்பி, காட்டில் இனியவையாக, மலர்களை உதறி, மதம் மிகுந்து, மதத்தால் மயங்கிய சிறந்த யானைகளின் நடைகள் இன்று மெதுவாக உள்ளன.’ இந்த எட்டுச் சுலோகங்களும் உபஜாதி விருத்தத்தில் அமைந்துள்ளன. இங்கிருந்து ஐம்பத்தேழாம் சுலோகம் வரையிலான சரத்கால வர்ணனை திறனாய்வுப் பதிப்பில் முற்றிலும் இல்லை; இது வல்கேட் பாடத்தின் தனித்தன்மை. எல்லாச் சுலோகங்களும் உபஜாதி வகையைச் சேர்ந்த நீண்ட விருத்தங்களில் அமைந்துள்ளன; அதனால் வர்ணனையின் கம்பீரம் பெருகுகிறது. ‘ச்ரியம் விபஜ்ய’ (அழகைப் பகிர்ந்தளித்து) என்ற சொல்லால், சரத்காலம் தன் எழிலைப் பல்வேறு இடங்களுக்குப் பங்கிட்டுத் தருகிறது என்பது கற்பனை. ‘லக்ஷ்மீ:’ என்ற சொல் இங்கே அழகைக் குறிக்கிறது; பல சுலோகங்களில் திரும்ப வருகிறது. யானைகள், அன்னங்கள், காளைகள், மயில்கள், மரங்கள் — இவற்றின் வர்ணனையில் கவி ஒவ்வொன்றிலும் இணை வாழ்வைக் குறிப்பிடுகிறார்; அது பிரிவுற்ற ராமனுக்குத் துயரம் தருவதே. மயில்கள் கொண்டாட்டம் இழந்திருப்பதோ எதிர்மாறான எடுத்துக்காட்டு — மழைக்காலம் போய்விட்டதால் அவை சோர்ந்துள்ளன; அவற்றின் நிலையே ராமனின் நிலையோடு ஒத்துப்போகிறது. இங்கே கவி ஏறக்குறைய ஒவ்வொரு சுலோகத்திலும் ‘விபாதி’ (விளங்குகிறது) என்ற வினைச்சொல்லை ஆள்கிறார்; இதனால் அழகு வர்ணனையின் ஒருமை காக்கப்படுகிறது. ஸப்தச்சதம் என்பது ஏழிலைப்பாலை மரம்; அதன் மலர் மணம் யானைகளின் மதத்தைத் தணிக்கும் என்பது கவி மரபு; அதையே கவி இங்கே இருமுறை குறிப்பிடுகிறார். முப்பத்தைந்தாம் சுலோகத்தில் ‘ப்ரியான்விதானாம் நளினீப்ரியாணாம் வனே ப்ரியாணாம்’ என்று ‘ப்ரிய’ (இனிய) என்ற சொல் மூன்று முறை திரும்ப வருகிறது; அது மோனை நயமாக வர்ணனையின் இனிமையைப் பெருக்குகிறது.

‘வானம் சாணை பிடித்துக் கழுவிய வாளின் நிறம் கொண்டு தெளிவாகக் காணப்படுகிறது, ஆற்று நீர் மெலிந்த ஓட்டம் கொண்டுள்ளது, செங்கழுநீர் மலர்களால் குளிர்ந்த காற்றுகள் வீசுகின்றன, திசைகளும் இருள் நீங்கி ஒளிர்கின்றன. சூரிய வெப்பம் பரவியதால் சேறு அழிந்து, நெடுநாளைக்குப் பின் அடர்ந்த புழுதி வெளிப்பட்ட பூமி — ஒருவரோடொருவர் பகை கொண்ட அரசர்களுக்கு இன்று படையெடுப்பின் காலம் வந்துவிட்டது. சரத்காலத்தின் பண்புகளால் வடிவழகு செழித்து, மகிழ்ந்து, புழுதி படிந்த உடலோடு, மதம் மிகுந்து, போருக்கு ஆசைப்படும் காளைகள் பசுக்களுக்கு நடுவே சென்று முழங்குகின்றன. காமம் கொண்டு, மிகுந்த அனுராகத்தோடு, கூட்டத்தோடு கூடி, மெதுவாக நடக்கும் பெண் யானை, காட்டில் செல்லும் மதம் கொண்ட தன் கணவனைச் சூழ்ந்து பின்தொடர்கிறது. தங்களுக்கு அணிகலனான சிறந்த தோகைகளைக் களைந்துவிட்டு, நதிக்கரைக்கு வந்த மயில்கள், சாரசக் கூட்டங்களால் ஏளனம் செய்யப்பட்டவை போல, வருந்தி மனம் சோர்ந்து செல்கின்றன. மதம் வழியும் கன்னங்கள் கொண்ட சிறந்த யானைகள், பெரும் பிளிறல்களால் காரண்டவ, சக்கரவாகப் பறவைகளை அச்சுறுத்தி, மலர்ந்த தாமரைகளை அணிகலனாகக் கொண்ட ஏரிகளில் நீரைக் கலக்கிக் கலக்கிப் பருகுகின்றன. சேறு நீங்கி, மணல் கொண்டு, தெளிந்த நீரும் பசுக்கூட்டங்களும் கொண்டு, சாரசங்களின் ஒலியால் ஒலிக்கும் ஆறுகளில் அன்னங்கள் மகிழ்ந்து இறங்குகின்றன. ஆறுகள், மேகங்கள், அருவி நீர், மிகப் பெருகிய காற்று, மயில்கள், கொண்டாட்டம் இழந்த தவளைகள் ஆகியவற்றின் ஒலிகள் இப்போது நிச்சயமாக அடங்கிவிட்டன. புதிதாக மேகங்கள் எழுந்தபோது மறைந்து, மிகவும் மெலிந்த உடலோடு, பல வண்ணம் கொண்ட, கொடிய நஞ்சுள்ள, நெடுநாள் உள்ளே தங்கியிருந்த பாம்புகள், பசியால் வாடிப் புற்றுகளிலிருந்து வெளியே வருகின்றன.’ இந்தப் பகுதியில் வர்ணனை படிப்படியாக அரசியலை நெருங்குகிறது — ‘அரசர்களுக்கு இன்று படையெடுப்பின் காலம்’ என்ற சொல்லால் முதன்முறையாகப் படையெடுப்பு சுட்டப்படுகிறது. ‘சாணை பிடித்துக் கழுவிய வாளின் நிறம்’ என்ற வானத்தின் உவமானமே போரைக் குறிக்கிறது. காளைகளின் போர் ஆசை, யானைகளின் மதம், பாம்புகள் புற்றுகளிலிருந்து வெளிவருதல் — எல்லாமே செயல்பாடு மீண்டும் தொடங்குவதைக் குறிக்கின்றன. பெண் யானையின் வர்ணனையிலோ சிருங்காரம்; அது கணவனைச் சூழ்ந்து பின்தொடர்வதைக் கண்டு ராமன் தன் பிரிவை நினைப்பான் என்பது குறிப்புப் பொருள். மயில்களின் சோர்வு சாரசங்களின் ஏளனம் போல என்ற தற்குறிப்பேற்றம் மனத்தைக் கவர்கிறது. யானைகள் நீர் பருகுவதில் ‘விக்ஷோப்ய விக்ஷோப்ய’ (கலக்கிக் கலக்கி) என்ற இரட்டிப்பால் மீண்டும் மீண்டும் நிகழும் செயல் உணர்த்தப்படுகிறது. ஒன்பது சுலோகங்களில் ஆறு உயிரினங்களைப் பற்றியவை, மூன்று நிலத்தையும் வானத்தையும் பற்றியவை; இவ்வாறு அசையாதவற்றிலும் அசைபவற்றிலும் சமமான மாற்றம் காட்டப்படுகிறது. ‘த்ருவம்’ (நிச்சயமாக) என்ற சொல்லால் ராமன் தன் அனுமானத்தைக் குறிப்பிடுகிறான் — மழைக்காலத்தின் ஒலிகள் நிச்சயமாக அடங்கிவிட்டன.

‘அசையும் சந்திரனின் கதிர்கள் தொட்ட மகிழ்ச்சியால் விரிந்த நட்சத்திரக் கண்கள் கொண்ட, செம்மை (அனுராகம்) நிறைந்த அந்திப்பொழுது, தானாகவே தன் ஆடையை (வானத்தை) கைவிடுகிறது — என்ன வியப்பு! இந்தச் சொற்கள் சமாசோக்தி அணியால் ஒரு தலைவியின் நடத்தையையும் குறிக்கின்றன. எழுந்த சந்திரனையே இனிய முகமாகவும், நட்சத்திரக் கூட்டங்களையே மலர்ந்த அழகிய கண்களாகவும், நிலவொளியையே போர்வை ஆடையாகவும் கொண்ட இரவு, வெண்ணிற ஆடையால் உடலை மூடிய பெண்ணைப் போல விளங்குகிறது. கனிந்த நெற்கதிர்களை உண்டு மகிழ்ந்து, விரைந்த வேகம் கொண்ட அழகிய சாரச வரிசை, காற்றால் அசைக்கப்பட்டுக் கோக்கப்பட்ட மாலை போல வானத்தைக் கடக்கிறது. ஒரே ஓர் அன்னம் உறங்கும், அல்லி மலர்கள் நிறைந்த, பெரும் மடுவின் மேகமற்ற நீர், இரவில் முழுநிலவும் நட்சத்திரக் கூட்டங்களும் நிறைந்த வானம் போல விளங்குகிறது. சிதறிய அன்னங்களையே ஒட்டியாணமாகவும், மலர்ந்த தாமரைகளையும் அல்லிகளையும் மாலையாகவும் கொண்ட சிறந்த குளங்களின் அழகு, இன்று அலங்கரித்துக்கொண்ட அழகிய பெண்களின் அழகைவிட மிகுதியாக உள்ளது. விடியற்காலையில் காற்றால் எழுந்த, புல்லாங்குழல் ஒலி போலத் தெளிவாக இசைக்கருவிகளோடு கலந்த, தயிர் கடையும் மத்தொலியும் பசுக்கள் காளைகளின் ஒலியும் ஒன்றாகக் கலந்த ஓசை, ஒன்றையொன்று நிரப்புவது போல உள்ளது. மென்காற்றால் அசைக்கப்படும், கழுவிய களங்கமற்ற பட்டாடை போல ஒளிரும், புதிய மலர்ச் சிரிப்பு கொண்ட நாணற் புற்களால் நதிக்கரைகள் அழகுற்றுள்ளன. காட்டில் துணிவுடன் திரியும், தேன் பருகுவதில் வல்ல, இணைகளோடு கூடி மகிழ்ந்த வண்டுகள், தாமரை மகரந்தத்தால் பொன்னிறமாகி, காடுகளில் மதம் கொண்டு காற்றைப் பின்தொடர்ந்து செல்கின்றன. தெளிந்த நீர், மலர்ச் சிரிப்பு கொண்ட காடு, கிரௌஞ்சப் பறவையின் ஒலி, கனிந்த நெல்வயல், மென்காற்று, களங்கமற்ற சந்திரன் — இவை அனைத்தும் மழைக்காலம் போய்விட்டதை அறிவிக்கின்றன.’ நாற்பத்தைந்தாம் சுலோகம் அனுஷ்டுப், மற்றவை உபஜாதிகள். அந்திப்பொழுதின் வர்ணனை சமாசோக்தி அணியால் ஒரு தலைவியின் நடத்தையை ஏற்றிச் சொல்கிறது — ‘அம்பரம்’ என்ற சொல்லுக்கு வானம், ஆடை என்ற இரு பொருள்கள்; அதனால் இரட்டுறமொழிதல் சாத்தியமாகிறது. இரவு பெண் போலவும், குளம் அழகிய பெண் போலவும், நதி மணமகள் போலவும் — இவ்வாறு மூன்று முறை பெண் உருவகம் திரும்ப வருகிறது; பிரிவுற்ற ராமனின் வாயிலிருந்து வரும் இந்த வர்ணனை இருமடங்கு இரக்கம் தருகிறது. ஒரே அன்னம் உறங்கும் நீர் நட்சத்திரங்கள் நிறைந்த வானம் போல என்பது எதிர்நிலை உவமை — நீர் வானத்தோடு ஒப்பிடப்படுகிறது; இந்த எதிர்மாற்றமே அழகு. விடியற்காலையின் மத்தொலி கிராம வாழ்க்கையைத் தொடுகிறது; இதனால் வர்ணனை வெறும் கவிதையாக மட்டும் இருப்பதில்லை. ஒன்பது சுலோகங்களில் எட்டு இரவையும் விடியலையும் பற்றியவை; பகலின் வர்ணனை முந்தைய பகுதியில் செய்யப்பட்டது. இவ்வாறு கவி இரவும் பகலும் முழுமையாக வர்ணிக்கிறார்; இதனால் பருவத்தின் முழுமையான சித்திரம் உருவாகிறது. நாற்பத்தொன்பதாம் சுலோகத்தில் சிறந்த குளங்களின் அழகு அலங்கரித்துக்கொண்ட அழகிய பெண்களின் அழகோடு ஒப்பிடப்பட்டு, அதைவிட மிகுதியானது என்று சொல்லப்படுகிறது — இது வேற்றுமை அணியின் சாயல்.

‘மீன்களையே ஒட்டியாணமாகக் காட்டும் நதி மணமகள்களின் நடை இன்று மெதுவாக உள்ளது — காதலனால் அனுபவிக்கப்பட்டு, விடியற்காலையில் சோம்பலாக நடக்கும் காதலிகளின் நடை போல. சக்கரவாகங்களோடும் பாசியோடும் கூடி, நாணற் புற்களால் பட்டாடை போல மூடப்பட்டு, இலைக்கோலங்களோடும் கோரோசனைத் திலகத்தோடும் கூடிய நதிமுகங்கள் மணமகள்களின் முகங்களைப் போல அழகுறுகின்றன. மலர்ந்த பாண, அசன மலர்களால் வண்ணம் தீட்டப்பட்டு, மகிழ்ந்த வண்டுகளின் ரீங்காரம் நிறைந்த காடுகளில், இன்று வில்லை ஏந்தி, தண்டத்தை உயர்த்தி, கடுமையான வில் கொண்ட காமன் கொடூரனாக உலவுகிறான். நல்ல மழையால் உலகை மகிழ்வித்து, ஆறுகளையும் குளங்களையும் நிரப்பி, பூமியைப் பயிர் விளைந்ததாகச் செய்து, மேகங்கள் வானத்தை விட்டு மறைந்துவிட்டன. சரத்கால நதிகள் மெல்ல மெல்லத் தங்கள் மணல்திட்டுகளை வெளிக்காட்டுகின்றன — முதல் சேர்க்கையில் நாணம் கொண்ட பெண்கள் தங்கள் இடையை வெளிக்காட்டுவது போல.’ இங்கே கவி நதியை மணமகள் போல வர்ணித்து இயற்கையின் மேல் சிருங்காரத்தை ஏற்றுகிறார்; அதனால் ராமனின் பிரிவு மேலும் கூர்மையடைகிறது. நதி மணமகள்களின் மெதுவான நடை காதலிகளின் விடியற்கால நடையோடு ஒப்பிடப்படுகிறது — இந்த உவமை சரத்காலத்தின் மெதுவான நீரோட்டத்தைக் காட்டுகிறது. நதிமுகங்களில் சக்கரவாகங்கள் கோரோசனைத் திலகம் போலவும், பாசி இலைக்கோலம் போலவும், நாணற் புற்கள் பட்டாடை போலவும் என்று மூன்று உறுப்பு உவமானங்களால் உருவகம் நிறைவடைகிறது. காமனின் வர்ணனையில் ‘சாப:’ (வில்), ‘தண்ட:’ (தண்டம்), ‘சண்ட:’ (கொடூரன்) என்ற சொற்களால், அரசனின் தண்டனை போலக் காமனின் தண்டனையின் வலிமை உணர்த்தப்படுகிறது; பிரிவுற்ற ராமனுக்கு இந்தச் சரத்காலம் பகைவனே. மேகங்கள் மறைந்ததிலோ கவி அவை தம் கடமையை நிறைவேற்றியதை எண்ணுகிறார் — உலகம் மகிழ்விக்கப்பட்டது, ஆறுகள் நிரம்பின, பூமி பயிர் விளைந்ததாயிற்று; எல்லாமே தம் காரியத்தைச் செய்துவிட்டுப் போய்விட்டன, சுக்ரீவன் மட்டுமே செய்யவில்லை. ஐம்பத்தெட்டாம் சுலோகத்தில் மீண்டும் அனுஷ்டுப் தொடங்குகிறது; திறனாய்வுப் பதிப்போடு பாடமும் மீண்டும் பொருந்துகிறது. ஐந்து சுலோகங்களில் மூன்று நதியைப் பற்றியவை; நதியே சரத்காலத்தின் முதன்மையான இருப்பிடம் என்பது கவியின் கருத்து. ஐம்பத்தேழாம் சுலோகத்தில் மேகங்கள் ‘ப்ரணஷ்டா:’ (மறைந்துவிட்டன) என்று சொல்லப்படுகின்றன — இந்தச் சொல் மழைக்காலப் பகுதியின் முடிவைக் குறிக்கிறது.

‘இனியவனே, தெளிந்த நீர் கொண்டு, குரரீப் பறவைகளால் ஒலித்து, சக்கரவாகக் கூட்டங்கள் நிறைந்த நீர்நிலைகள் விளங்குகின்றன. அரசகுமாரனே, ஒருவரோடொருவர் பகை பூண்டு வெற்றியை விரும்பும் அரசர்களுக்குப் படையெடுப்பின் காலம் வந்துவிட்டது. இதுவே அரசர்களின் முதல் படையெடுப்புக் காலம்; ஆனால் நான் சுக்ரீவனையும் காணவில்லை, அத்தகைய முயற்சியையும் காணவில்லை. மலைச்சரிவுகளில் அசன, ஏழிலைப்பாலை, கோவிதார மரங்கள் பூத்துள்ளன; பந்துஜீவ மலர்களும் சியாமா கொடிகளும் காணப்படுகின்றன. லக்ஷ்மணா, பார் — நதிகளின் மணல்திட்டுகள் அன்னங்களாலும் சாரசங்களாலும் சக்கரவாகங்களாலும் குரரப் பறவைகளாலும் எங்கும் நிறைந்துள்ளன. சீதையைக் காணாமல் சோகத்தால் வெந்த எனக்கு, நூறு ஆண்டுகளுக்கு நிகரான நான்கு மழைக்கால மாதங்கள் கழிந்துவிட்டன. பெண் சக்கரவாகம் தன் கணவனைப் பின்தொடர்வது போல, அவள் என் பின்னால் காட்டுக்குப் பின்தொடர்ந்து வந்தாள்; கரடுமுரடான தண்டகாரண்யத்தையும் அந்தப் பெண் ஒரு பூந்தோட்டமாகவே எண்ணினாள்.’ இங்கே வர்ணனையிலிருந்து கண்டனத்துக்கு மாற்றம் நிகழ்கிறது; ‘ந ச பச்யாமி ஸுக்ரீவம்’ (சுக்ரீவனைக் காணவில்லை) என்ற சொற்களிலேயே சர்க்கத்தின் பொருள் மாறுகிறது. ‘படையெடுப்பின் காலம் வந்துவிட்டது’ என்று சொல்லிவிட்டு, உடனேயே ‘சுக்ரீவனைக் காணவில்லை’ என்று சொல்வதன் மூலம், ராமன் முந்தைய வர்ணனை முழுவதையும் ஒரே குற்றச்சாட்டாக மாற்றுகிறான். பூத்த மரங்களின் பட்டியலும், மணல்திட்டுகளில் பறவைக் கூட்டங்களும் — இந்த அழகு வர்ணனைகளும் அவனுக்கு வெறுமையானவை. ‘நூறு ஆண்டுகளுக்கு நிகரான நான்கு மாதங்கள்’ என்ற உயர்வு நவிற்சியால் காத்திருப்பின் நீளம் அளக்கப்படுகிறது. பெண் சக்கரவாகத்தின் எடுத்துக்காட்டால் சீதை பின்தொடர்ந்து வந்த பண்பு நினைவூட்டப்படுகிறது — தண்டகாரண்யத்தையும் பூந்தோட்டமாக எண்ணியவள் இப்போது எங்கே என்பது குறிப்புப் பொருள். கவி இங்கே இயற்கை வர்ணனையை நினைவை நோக்கியும், நினைவைக் கோபத்தை நோக்கியும் கொண்டு செல்கிறார். ஏழு சுலோகங்களில் இரண்டு மட்டுமே (அறுபத்திரண்டாம், அறுபத்து மூன்றாம்) வல்கேட் பாடத்தில் மட்டும் உள்ளவை; மற்றவை திறனாய்வுப் பதிப்போடு பொருந்துகின்றன; ஆகவே இங்கே இரண்டு பாடமரபுகளும் மீண்டும் இணைகின்றன. ‘பச்ய லக்ஷ்மண’ (பார், லக்ஷ்மணா) என்ற விளியால் ராமன் தன் துயரைச் சகோதரனோடு பகிர்ந்துகொள்கிறான்.

‘லக்ஷ்மணா, காதலியை இழந்து, துயரத்தால் வாடி, அரசு பறிக்கப்பட்டு, நாடு கடத்தப்பட்டிருக்கும் என்மீது அரசன் சுக்ரீவன் இரக்கம் காட்டவில்லை. நான் ஆதரவற்றவன், அரசு பறிக்கப்பட்டவன், ராவணனால் அவமதிக்கப்பட்டவன், எளியவன், வீட்டை விட்டுத் தொலைவில் இருப்பவன், காமுற்றவன், அவனிடம் அடைக்கலம் புகுந்தவன் — இனியவனே, இந்தக் காரணங்களாலேயே, பகைவரை வாட்டுபவனாக இருந்தும், தீய மனம் கொண்ட வானர அரசன் சுக்ரீவனால் நான் அவமதிக்கப்பட்டிருக்கிறேன். சீதையைத் தேடுவதற்குக் காலத்தைக் கணக்கிட்டு ஒப்பந்தம் செய்துகொண்ட பின்னும், தன் காரியம் நிறைவேறியதும் அந்தக் கெட்ட புத்திக்காரன் அதை உணரவில்லை. ஆகவே நீ கிஷ்கிந்தைக்குள் நுழைந்து, இழிந்த இன்பங்களில் பற்றுக்கொண்ட மூடனான வானரர் தலைவன் சுக்ரீவனிடம் என் சார்பாகச் சொல் — தகுதியுடன் வந்து வேண்டுபவர்களுக்கும், முன்பு உதவி செய்தவர்களுக்கும் நம்பிக்கை அளித்துவிட்டுப் பிறகு அதைச் சிதைப்பவன் உலகில் இழிந்த மனிதன். நல்லதோ கெட்டதோ, சொன்ன சொல்லை உண்மையோடு கடைப்பிடிப்பவனே வீரன், மனிதர்களில் உத்தமன்.’ இங்கே ராமன் இரண்டு நன்மொழிச் சுலோகங்களால் வாக்கைக் காக்கும் பொது தர்மத்தை முன்வைத்து, பிறகு அதைச் சுக்ரீவனுக்குப் பொருத்துகிறான். ராமனின் தன்னிலை விளக்கம் ஆறு அடைமொழிகளால் செய்யப்படுகிறது — ஆதரவற்றவன், அரசு பறிக்கப்பட்டவன், அவமதிக்கப்பட்டவன், எளியவன், வீட்டை விட்டுத் தொலைவில் இருப்பவன், காமுற்றவன்; இவை சுக்ரீவனின் பார்வையில் ராமனின் பலவீனத்தைக் குறிப்பவை, ராமனின் பார்வையிலோ அவமதிப்புக்கான காரணங்கள். ‘பரிபூத: பரந்தப:’ (பகைவரை வாட்டுபவன் அவமதிக்கப்பட்டான்) என்பது முரண்தோற்றம் — பகைவர்களை வாட்டுபவனே அவமதிக்கப்படுகிறான். அதன் பிறகு இரண்டு நன்மொழிச் சுலோகங்கள் — நம்பிக்கையைச் சிதைப்பவன் இழிந்த மனிதன், சொல்லை உண்மையோடு காப்பவன் உத்தமன்; இவ்விரண்டில் சுக்ரீவன் தானே தன் இடத்தைத் தேர்ந்தெடுக்கட்டும் என்பது குறிப்புப் பொருள். ராமன் தானே சபிக்கவில்லை; பொது நீதியை மட்டுமே சொல்லி அவனை நாணச் செய்கிறான்; இதுவே மரியாதையைக் காக்கும் புருஷோத்தமனின் வழி. ஏழு சுலோகங்களும் அனுஷ்டுப் சந்தத்தில் உள்ளன; அதனால் பேச்சு விரைவானதாகத் தோன்றுகிறது. அறுபத்தாறாம் சுலோகத்தில் ‘ராஜா ஸுக்ரீவ:’ (அரசன் சுக்ரீவன்) என்ற சொல்லால் அரச தர்மம் நினைவூட்டப்படுகிறது — அடைக்கலம் புகுந்தவனைக் காப்பவனாக அரசன் இருக்க வேண்டும்.

‘தங்கள் காரியம் நிறைவேறிய பின், காரியம் நிறைவேறாத நண்பர்களுக்குத் துணை நிற்காத நன்றி கெட்டவர்களை, இறந்த பின்னும் ஊன் தின்னும் விலங்குகள்கூடத் தின்பதில்லை. போரில் நான் இழுத்து வளைக்கும் பொன் முதுகு கொண்ட வில்லின் மின்னல் கூட்டம் போன்ற வடிவைக் காண சுக்ரீவன் நிச்சயமாக விரும்புகிறான். போரில் கோபமுற்ற என் வில்நாணின் இடிமுழக்கம் போன்ற பயங்கரமான ஒலியை மீண்டும் கேட்க விரும்புகிறான். வீரனே, அரசகுமாரனே, உன்னைத் துணையாகக் கொண்ட என் பராக்கிரமம் அவனுக்குத் தெரிந்திருந்தும், இந்த நிலையிலும் அவனுக்குக் கவலை இல்லை என்பது உண்மையிலேயே வியப்பே. பகைவர் நகரங்களை வெல்பவனே, எந்தக் காரியத்துக்காக இந்த முயற்சி தொடங்கப்பட்டதோ, அந்த ஒப்பந்தத்தைத் தன் காரியம் நிறைவேறிய வானரத் தலைவன் நினைவுகூரவில்லை. மழைக்காலம் வரை என்று வாக்களித்துவிட்டு, இன்பமாகக் கழித்துக்கொண்டிருக்கும் வானரத் தலைவன், நான்கு மாதங்கள் கழிந்துவிட்டதை உணரவில்லை. அமைச்சர்களோடும் சபையோடும் விளையாடியபடி அவன் கள்ளருந்துவதிலேயே ஈடுபட்டுள்ளான்; சோகத்தால் வாடும் நம்மீது சுக்ரீவன் இரக்கம் காட்டவில்லை.’ இங்கே ராமனின் சொற்கள் படிப்படியாகக் கூர்மையடைகின்றன — முதலில் வருத்தம், பிறகு கண்டனம், பிறகு அச்சுறுத்தல். நன்றி கெட்டவர்களின் பழிப்பு மிகக் கடுமையான எடுத்துக்காட்டால் செய்யப்படுகிறது — ஊன் தின்னும் விலங்குகள்கூட அவர்களுடைய உடலைத் தொடுவதில்லை. பிறகு ராமன் தன் வில்லையும் நாணையும் நினைவூட்டுகிறான்; இது மறைமுகமான அச்சுறுத்தல்; அது அடுத்த சர்க்கத்தில் லக்ஷ்மணனின் சினத்தால் வெளிப்படும். ‘வித்யுத்கணோபமம்’ (மின்னல் கூட்டம் போன்றது), ‘வஜ்ரநிர்கோஷம்’ (இடிமுழக்கம் போன்றது) என்ற இந்திரனோடு தொடர்புடைய இரு உவமைகள் வில்லின் பயங்கரத்தை நிறுவுகின்றன. எழுபத்தாறாம் சுலோகத்தில் ராமன் லக்ஷ்மணனைத் தன் துணை என்று நினைவூட்டி, சுக்ரீவனின் கவலையின்மை வியப்புக்குரியது என்கிறான். இறுதியில் சுக்ரீவனின் அன்றாட வாழ்க்கை வர்ணிக்கப்படுகிறது — அமைச்சர்களோடும் சபையோடும் விளையாட்டு, கள்ளருந்துதல்; சோகத்தால் வாடுபவர்கள் மீது இரக்கமின்மை. இந்த எதிர்மாறான சித்தரிப்பு முறை கண்டனத்தை நிறைவு செய்கிறது. ஏழு சுலோகங்களில் மூன்று வில்லைப் பற்றியவை, நான்கு சுக்ரீவனின் கவனக்குறைவைப் பற்றியவை. ‘ப்லவகேச்வர:’ (வானரத் தலைவன்), ‘ஹரீச்வர:’ (வானர அரசன்) என்ற அரசப் பட்டங்களை ஆள்வதால் கண்டனம் மேலும் கூர்மையடைகிறது — தலைவனாக இருந்தும் அவன் தன் தர்மத்தைக் காக்கவில்லை.

‘பெருவலிமை கொண்ட வீரனே, செல்; சுக்ரீவனிடம் நீ பேச வேண்டும்; என் கோபத்தின் வடிவம் எத்தகையதோ அதையும் அவனிடம் சொல்; இந்தச் சொற்களைச் சொல் — வாலி கொல்லப்பட்டுச் சென்ற வழி இன்னும் குறுகிவிடவில்லை; சுக்ரீவா, ஒப்பந்தத்தில் நிலைத்து நில், வாலியின் வழியைப் பின்பற்றாதே. போரில் வாலி ஒருவனை மட்டுமே என் அம்பால் கொன்றேன்; உண்மையிலிருந்து தவறிய உன்னையோ உறவினர்களோடு சேர்த்துக் கொல்வேன். மனிதர்களில் சிறந்தவனே, ஆண்களில் காளை போன்றவனே, இவ்வாறு காரியம் ஏற்பாடாகியுள்ள நிலையில் எதெது நன்மை பயக்குமோ அதையதைச் சொல்; விரைந்து செல், காலம் கடந்துகொண்டிருக்கிறது.’ ‘வானர அரசனே, நிலையான தர்மத்தைக் கருதி, எனக்கு அளித்த வாக்குறுதியை உண்மையாக்கு; இன்றே என் ஏவிய அம்புகளால் இறந்தவனாகி, யமனின் இருப்பிடத்தில் வாலியைக் காணும் நிலைக்கு ஆளாகாதே.’ கடுமையாகப் பெருகிய கோபத்தோடு அரற்றிக்கொண்டிருந்த, வருந்திய தன் தமையனைக் கண்டு, கடும் ஒளி கொண்டவனும் மனித குலத்தைப் பெருக்குபவனுமான லக்ஷ்மணன் வானரத் தலைவனைப் பற்றிக் கடுமையான முடிவை எடுத்தான். கடைசி இரண்டு சுலோகங்கள் நீண்ட விருத்தத்தில் அமைந்துள்ளன; அவற்றால் அடுத்த சர்க்கத்தின் கிஷ்கிந்தைப் பயணத்துக்குப் பாலம் அமைக்கப்படுகிறது. ராமனின் செய்தி மூன்று பகுதிகள் கொண்டது — முதலில் நினைவூட்டல் (வாலியின் வழி குறுகிவிடவில்லை), பிறகு கட்டளை (ஒப்பந்தத்தில் நிலைத்து நில்), பிறகு அச்சுறுத்தல் (உறவினர்களோடு கொல்வேன்). ‘மா வாலிபதம் அன்வகா:’ (வாலியின் வழியைப் பின்பற்றாதே) என்ற வாக்கியமே சர்க்கத்தின் மிகக் கூர்மையானது. ஆயினும் ‘எது நன்மை பயக்குமோ அதைச் சொல்’ என்று ராமன் லக்ஷ்மணனுக்குக் கட்டளையிடுகிறான் — கோபத்திலும் நலன் பற்றிய எண்ணம் கைவிடப்படவில்லை. எண்பத்து நான்காம் சுலோகத்தில் நீண்ட விருத்தத்தில் சூளுரை அமைக்கப்பட்டுள்ளது; அதனால் கம்பீரம் பெருகுகிறது. கடைசிச் சுலோகம் லக்ஷ்மணனின் மௌனத்தை வர்ணிக்கிறது — அவன் மறுமொழி சொல்லவில்லை, ‘கடுமையான முடிவை எடுத்தான்’; இதுவே அடுத்த சர்க்கத்தின் வித்து, அங்கே அவன் வில்லை ஏந்திக் கிஷ்கிந்தையை நோக்கிப் புறப்படுவான். ஆறு சுலோகங்களில் நான்கு அனுஷ்டுப், இரண்டு நீண்ட விருத்தங்கள்; இதுவே இந்தக் கவியின் சர்க்க முடிவு முறை. ‘உச்யதாம்’ (சொல்லப்படட்டும்) என்ற செயப்பாட்டு வினையால், ராமன் தானே பேசாமல் லக்ஷ்மணன் மூலமாகவே பேசுகிறான் என்ற மரியாதை காக்கப்படுகிறது.

ಸುಗ್ರೀವನು ಅರಮನೆಯನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದ ಮೇಲೆ, ಆಕಾಶ ಮೋಡಗಳಿಂದ ಮುಕ್ತವಾದಾಗ, ಮಳೆಗಾಲದ ರಾತ್ರಿಗಳನ್ನು ಪ್ರಸ್ರವಣದಲ್ಲಿ ಕಳೆದ ರಾಮನು ಕಾಮ-ಶೋಕಗಳಿಂದ ಪೀಡಿತನಾದನು. ಬಿಳುಪಾದ ಆಕಾಶವನ್ನೂ ನಿರ್ಮಲವಾದ ಚಂದ್ರಮಂಡಲವನ್ನೂ ಬೆಳದಿಂಗಳಿಂದ ಲೇಪಿತವಾದ ಶರತ್ಕಾಲದ ರಾತ್ರಿಯನ್ನೂ ನೋಡಿ, ಕಾಮಾಸಕ್ತನಾದ ಸುಗ್ರೀವನನ್ನೂ ಕಳೆದುಹೋದ ಜನಕಾತ್ಮಜೆಯನ್ನೂ ಮೀರಿಹೋದ ಕಾಲವನ್ನೂ ಗಮನಿಸಿ ಅತ್ಯಂತ ಆತುರನಾಗಿ ಅವನು ಮೂರ್ಛೆಹೋದನು. ಕ್ಷಣಮಾತ್ರದಲ್ಲಿ ಮತ್ತೆ ಎಚ್ಚರಗೊಂಡು ಬುದ್ಧಿವಂತನಾದ ರಾಜ ರಾಘವನು ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲೇ ನೆಲೆಸಿದ್ದ ವೈದೇಹಿಯನ್ನು ಚಿಂತಿಸಿದನು. ಆಮೇಲೆ ಮಿಂಚು-ಮೋಡಗಳು ಹೋದ, ಸಾರಸಗಳ ಕೂಗಿನಿಂದ ಮೊಳಗುತ್ತಿದ್ದ ನಿರ್ಮಲ ಆಕಾಶವನ್ನು ನೋಡಿ ಅವನು ಆರ್ತಸ್ವರದಲ್ಲಿ ವಿಲಪಿಸಿದನು. ಚಿನ್ನದ ಧಾತುಗಳಿಂದ ಅಲಂಕೃತವಾದ ಪರ್ವತದ ತುದಿಯಲ್ಲಿ ಕುಳಿತು ಶರತ್ಕಾಲದ ಆಕಾಶವನ್ನು ನೋಡಿ ಅವನು ಮನಸ್ಸಿನಿಂದ ಪ್ರಿಯೆಯ ಬಳಿಗೇ ಹೋದನು. ಈ ಆರು ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಕವಿ ಮೂರು ಬಾರಿ ‘ದೃಷ್ಟ್ವಾ’ (ನೋಡಿ) ಎಂಬ ಪದವನ್ನು ಬಳಸುತ್ತಾನೆ — ಹೊರಗಿನ ದೃಶ್ಯವೇ ಒಳಗಿನ ಶೋಕವನ್ನು ಉದ್ದೀಪಿಸುತ್ತದೆ. ಮಳೆಗಾಲದಲ್ಲಿ ಮೋಡಗಳಿಂದ ಮುಚ್ಚಿಹೋಗಿದ್ದ ದುಃಖ ಈಗ ಸ್ವಚ್ಛ ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಟವಾಗುತ್ತದೆ. ‘ಮನಃಸ್ಥಾಮ್’ (ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸಿದವಳನ್ನು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಸೀತೆ ಹೊರಗೆ ಕಳೆದುಹೋದರೂ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸಿದ್ದಾಳೆ ಎಂದು ಸೂಚಿತ. ಸರ್ಗದ ಆರಂಭದಲ್ಲೇ ಎರಡು ವಿರುದ್ಧ ಸ್ಥಿತಿಗಳು ಸ್ಥಾಪಿತವಾಗಿವೆ — ಸುಗ್ರೀವನ ಅರಮನೆಪ್ರವೇಶ, ರಾಮನ ಗಿರಿಶಿಖರದ ಏಕಾಂತ. ‘ವರ್ಷರಾತ್ರೇ ಸ್ಥಿತಃ’ (ಮಳೆಗಾಲದ ರಾತ್ರಿಗಳಲ್ಲಿ ಇದ್ದವನು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ನಾಲ್ಕು ತಿಂಗಳ ಕಾಯುವಿಕೆ ಸೂಚಿತ. ಇಲ್ಲಿ ‘ಮೋಹ’ ಎಂದರೆ ಮೂರ್ಛೆಯೇ; ರಾಮನು ವೀರನಾದರೂ ವಿರಹದಿಂದ ಮೂರ್ಛಿತನಾಗುತ್ತಾನೆ ಎಂಬುದು ಮಾನವಭಾವದ ಪ್ರಕಾಶನ. ಕ್ಷಣದಲ್ಲಿ ಎಚ್ಚರಗೊಂಡು ಅವನು ಮತ್ತೆ ಧೈರ್ಯವನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸುತ್ತಾನೆ — ಇದು ಅವನ ಸ್ವಭಾವ. ಶರತ್ತಿನ ಸ್ವಚ್ಛತೆ ವಿರಹಿಗೆ ಪ್ರತಿಕೂಲ, ಕಾಮಿಗೆ ಅನುಕೂಲ ಎಂಬುದು ಕಾವ್ಯರೂಢಿ; ಆದ್ದರಿಂದಲೇ ಬಿಳುಪಾದ ಆಕಾಶವನ್ನೂ ಚಂದ್ರಮಂಡಲವನ್ನೂ ನೋಡಿಯೇ ಅವನು ಆತುರನಾಗುತ್ತಾನೆ. ‘ಆರ್ತಯಾ ಗಿರಾ’ (ಆರ್ತಸ್ವರದಿಂದ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ವಿಲಾಪದ ಸ್ವರವೂ ನಿರ್ದೇಶಿತವಾಗಿದೆ. ಪ್ರಸ್ರವಣಗಿರಿಯ ಚಿನ್ನದ ಧಾತುಗಳಿಂದ ಅಲಂಕೃತವಾದ ತುದಿಯನ್ನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾ ಕವಿ ಹೊರಗಿನ ಶೋಭೆಯನ್ನೂ ಒಳಗಿನ ದುಃಖವನ್ನೂ ಏಕಕಾಲದಲ್ಲಿ ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಹನುಮಂತನಿಂದ ಎಚ್ಚರಗೊಂಡ ಸುಗ್ರೀವನು ಸೇನೆಯನ್ನು ಕರೆಯಲು ಆದೇಶಿಸಿದ್ದನು; ಆದ್ದರಿಂದ ಓದುಗನು ಕೂಡಲೇ ಉದ್ಯೋಗವನ್ನು ನಿರೀಕ್ಷಿಸುತ್ತಾನೆ. ಆದರೆ ಕವಿ ಇಲ್ಲಿ ಮತ್ತೆ ವಿಳಂಬವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ; ಅದರಿಂದ ರಾಮನ ಅಧೈರ್ಯ ಸಕಾರಣವಾಗುತ್ತದೆ. ‘ಘನೈಃ ವಿಮುಕ್ತೇ ಗಗನೇ’ (ಮೋಡಗಳಿಂದ ಮುಕ್ತವಾದ ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ) ಎಂಬ ಪದವೇ ಸಮಯಸೂಚಕ — ಮೋಡಗಳು ಹೋದವು, ಎಂದರೆ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಯ ಕಾಲ ಬಂದಿದೆ.

‘ಸಾರಸಗಳ ಕೂಗಿನೊಡನೆ ತಾನೂ ಸಾರಸದಂತೆ ಕೂಗುತ್ತಾ ಆಶ್ರಮದಲ್ಲಿ ಆನಂದಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಆ ಬಾಲೆ ಇಂದು ಹೇಗೆ ಆನಂದಿಸುತ್ತಿರುವಳು? ಚಿನ್ನದಂತೆ ನಿರ್ಮಲವಾದ, ಹೂಬಿಟ್ಟ ಅಸನ ವೃಕ್ಷಗಳನ್ನು ನೋಡಿ, ನನ್ನನ್ನು ಹುಡುಕುತ್ತಾ ಕಾಣದೆ ಆ ಬಾಲೆ ಹೇಗೆ ಆನಂದಿಸುವಳು? ಹಿಂದೆ ಕಲಹಂಸಗಳ ಮಧುರ ಧ್ವನಿಯಿಂದ ಎಚ್ಚರಗೊಳ್ಳುತ್ತಿದ್ದ, ಸರ್ವಾಂಗಸುಂದರಿಯಾದ, ಮಧುರಭಾಷಿಣಿಯಾದ ಅವಳು ಇಂದು ಹೇಗೆ ಆನಂದಿಸುವಳು? ಜೊತೆಯಾಗಿ ಸಂಚರಿಸುವ ಚಕ್ರವಾಕಗಳ ಧ್ವನಿಯನ್ನು ಕೇಳಿ ಆ ಕಮಲದಂತೆ ವಿಶಾಲ ಕಣ್ಣುಳ್ಳವಳು ಹೇಗಾಗುವಳು? ಸರೋವರಗಳಲ್ಲಿ, ನದಿಗಳಲ್ಲಿ, ಬಾವಿಗಳ ಬಳಿ, ಕಾಡುಗಳಲ್ಲಿ, ವನಗಳಲ್ಲಿ ಅಲೆದರೂ ಆ ಜಿಂಕೆಮರಿಯಂತಹ ಕಣ್ಣುಳ್ಳವಳಿಲ್ಲದೆ ಇಂದು ನನಗೆ ಸುಖ ಸಿಗುತ್ತಿಲ್ಲ. ನನ್ನ ವಿಯೋಗದಿಂದಲೂ ಅವಳ ಕೋಮಲತೆಯಿಂದಲೂ ಶರತ್ತಿನ ಗುಣಗಳಿಂದ ನಿರಂತರವಾಗಿ ಹೆಚ್ಚುತ್ತಿರುವ ಕಾಮ ಆ ಭಾಮಿನಿಯನ್ನು ಬಹಳವಾಗಿ ಪೀಡಿಸುತ್ತಿರಬಹುದು ಎಂದು ಶಂಕಿಸುತ್ತೇನೆ.’ ಹೀಗೆ ಮುಂತಾಗಿ ನರಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ಆ ರಾಜಪುತ್ರನು ವಿಲಪಿಸಿದನು — ದೇವೇಂದ್ರನಿಂದ ನೀರನ್ನು ಬೇಡುತ್ತಾ ಸಾರಂಗವೆಂಬ ಚಾತಕಪಕ್ಷಿ ವಿಲಪಿಸುವಂತೆ. ಇಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲೂ ವಿಲಾಪ ಪ್ರಶ್ನೆಯ ರೂಪದಲ್ಲಿ ರಚಿತವಾಗಿದೆ; ಅದರಿಂದ ವಿರಹದ ಅಸಹಾಯಕತೆ ವ್ಯಕ್ತವಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ಏಳು ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಐದು ಪಕ್ಷಿ-ವೃಕ್ಷಗಳು ಉಲ್ಲೇಖಿತವಾಗಿವೆ — ಸಾರಸಗಳು, ಅಸನವೃಕ್ಷಗಳು, ಕಲಹಂಸಗಳು, ಚಕ್ರವಾಕಗಳು, ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಚಾತಕ. ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿಯೊಂದರ ಜೋಡಿಯಾಗಿ ಸಂಚರಿಸುವ ಸ್ವಭಾವ ಸೀತೆಯ ಏಕಾಕಿತನಕ್ಕೆ ವಿರುದ್ಧವಾಗುತ್ತದೆ; ಅದರಿಂದ ವಿರಹ ತೀವ್ರವಾಗುತ್ತದೆ. ‘ಕಥಮ್’ (ಹೇಗೆ) ಎಂಬ ಪ್ರಶ್ನೆ ಮೂರು ಬಾರಿ ಪುನರುಕ್ತವಾಗಿದೆ; ಉತ್ತರವನ್ನಾದರೋ ಯಾರೂ ಕೊಡುವುದಿಲ್ಲ — ಇದೇ ವಿಲಾಪದ ಅಸಹಾಯಕತೆ. ‘ಮೃಗಶಾವಾಕ್ಷೀಮ್’ (ಜಿಂಕೆಮರಿಯಂತಹ ಕಣ್ಣುಳ್ಳವಳನ್ನು), ‘ಪುಂಡರೀಕವಿಶಾಲಾಕ್ಷೀಮ್’ (ಕಮಲದಂತೆ ವಿಶಾಲ ಕಣ್ಣುಳ್ಳವಳನ್ನು) ಎಂಬ ಕಣ್ಣಿನ ವಿಶೇಷಣಗಳು ಸೀತೆಯ ಕೋಮಲತೆಯನ್ನು ನೆನಪಿಸುತ್ತವೆ. ಹನ್ನೆರಡನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ರಾಮನು ತನ್ನ ದುಃಖಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಅವಳ ದುಃಖವನ್ನು ಶಂಕಿಸುತ್ತಾನೆ — ಇದೇ ಅವನ ಪ್ರೇಮದ ಲಕ್ಷಣ. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಕವಿ ಉಪಮೆಯನ್ನು ಬಳಸುತ್ತಾನೆ — ಚಾತಕವು ಇಂದ್ರನಿಂದಲೇ ನೀರನ್ನು ಬೇಡುವಂತೆ, ಬೇರೆಡೆಯಿಂದಲ್ಲ, ಹಾಗೆಯೇ ರಾಮನು ಸೀತೆಯನ್ನೇ ಬಯಸುತ್ತಾನೆ. ರಾಮನ ವಿಲಾಪದಲ್ಲಿ ಒಂದೇ ಒಂದು ಶಾಪವಿಲ್ಲ, ರಾವಣನ ಹೆಸರೂ ಇಲ್ಲ; ಕೇವಲ ಸೀತೆಯ ಸುಖದುಃಖಗಳ ಚಿಂತೆ ಮಾತ್ರ. ಇದರಿಂದ ಅವನ ಪ್ರೇಮ ಶುದ್ಧವೆಂದು ತೋರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ. ‘ಚರನ್ ಅಪಿ ಸುಖಂ ನ ಲಭೇ’ (ಅಲೆದರೂ ಸುಖ ಸಿಗುತ್ತಿಲ್ಲ) ಎಂಬ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ವನದ ಸಮಸ್ತ ಶೋಭೆಯೂ ನಿಷ್ಫಲ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.

ಆಮೇಲೆ ಹಣ್ಣುಗಳನ್ನು ಹುಡುಕುತ್ತಾ ರಮ್ಯವಾದ ಬೆಟ್ಟದ ತಪ್ಪಲುಗಳಲ್ಲಿ ಅಲೆದಾಡಿ ಹಿಂದಿರುಗಿದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಅಣ್ಣನನ್ನು ಕಂಡನು. ಸಹಿಸಲಾಗದ ಚಿಂತೆಯಿಂದ ಆವೃತನಾಗಿ, ಪ್ರಜ್ಞೆ ತಪ್ಪಿದವನಂತೆ, ನಿರ್ಜನ ಸ್ಥಳದಲ್ಲಿ ಒಬ್ಬನೇ ಕುಳಿತಿದ್ದ ಅಣ್ಣನನ್ನು ನೋಡಿ, ಮನಸ್ವಿಯಾದ ಸೌಮಿತ್ರಿ ಅಣ್ಣನ ವಿಷಾದದಿಂದ ಆತುರನಾಗಿ, ಅತಿ ದೀನನಾಗಿ ಹೇಳಿದನು — ‘ಆರ್ಯ, ಕಾಮಕ್ಕೆ ವಶನಾಗುವುದರಿಂದ ಏನು ಪ್ರಯೋಜನ? ನಿನ್ನ ಪೌರುಷವನ್ನು ನೀನೇ ಸೋಲಿಸಿಕೊಳ್ಳುವುದರಿಂದ ಏನು ಪ್ರಯೋಜನ? ಈ ಚಿಂತಾಮಗ್ನತೆ ನಾಚಿಕೆಯಿಂದ ನಿನ್ನ ಏಕಾಗ್ರತೆಯನ್ನು ಕಸಿದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಿದೆ; ಯೋಗದಿಂದ (ಮನೋನಿಗ್ರಹದಿಂದ) ಇಲ್ಲಿ ಏನು ತಾನೇ ನಿವಾರಣೆಯಾಗುವುದಿಲ್ಲ? ನೀನು ರಕ್ಷಕನಾಗಿರುವ ಜಾನಕಿ ಬೇರೆಯವನಿಗೆ ಸುಲಭವಾಗಿ ಸಿಗುವವಳಲ್ಲ; ಉರಿಯುವ ಅಗ್ನಿಜ್ವಾಲೆಯನ್ನು ಸಮೀಪಿಸಿ ಯಾರಾದರೂ ಸುಡದೆ ಇರುವುದು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ.’ ಉತ್ತಮ ಲಕ್ಷಣಗಳುಳ್ಳ, ಯಾರಿಂದಲೂ ಎದುರಿಸಲಾಗದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನಿಗೆ ರಾಮನು ಸ್ವಭಾವಸಿದ್ಧವಾದ, ಹಿತಕರವಾದ, ಪಥ್ಯವಾದ, ನೀತಿಯುಕ್ತವಾದ, ಸಾಮ-ಧರ್ಮ-ಅರ್ಥಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದನು — ‘ನಿಸ್ಸಂಶಯವಾಗಿ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಗಮನಿಸಬೇಕು, ವಿಶೇಷ ಕ್ರಿಯಾಕ್ರಮವನ್ನು ಅನುಸರಿಸಬೇಕು; ಆದರೆ ಕುಮಾರ, ವೃದ್ಧಿಸಿದ, ಎದುರಿಸಲಾಗದ ಪರಾಕ್ರಮದ ಫಲವನ್ನು ಮಾತ್ರ ಚಿಂತಿಸಬಾರದು.’ ಇಲ್ಲಿ ನಾಲ್ಕು ಶ್ಲೋಕಗಳು ದೀರ್ಘವೃತ್ತದಲ್ಲಿ ರಚಿತವಾಗಿವೆ, ಅವುಗಳಿಂದ ಸಂವಾದದ ಗಾಂಭೀರ್ಯ ಹೆಚ್ಚುತ್ತದೆ. ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಹಣ್ಣುಗಳಿಗಾಗಿ ಹೋಗಿದ್ದನು — ಇದರಿಂದ ಅವರ ವನವಾಸದ ಸಾಧಾರಣ ಜೀವನ ಸೂಚಿತ. ‘ವಿಸಂಜ್ಞಮ್ ಏಕಂ ವಿಜನೇ’ (ಪ್ರಜ್ಞೆ ತಪ್ಪಿದವನಂತೆ, ಒಬ್ಬನೇ, ನಿರ್ಜನ ಸ್ಥಳದಲ್ಲಿ) ಎಂಬ ಮೂರು ಪದಗಳಿಂದ ರಾಮನ ಸ್ಥಿತಿ ಚಿತ್ರಿತವಾಗಿದೆ. ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಮಾತು ನಾಲ್ಕು ಪ್ರಶ್ನೆಗಳಿಂದ ಆರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ; ಅದರಿಂದ ಅವನ ಆದರಯುಕ್ತವಾದರೂ ತೀವ್ರವಾದ ಭಾವ ವ್ಯಕ್ತವಾಗುತ್ತದೆ. ‘ಕ್ರಿಯಾಭಿಯೋಗಃ’ (ಕಾರ್ಯದಲ್ಲಿ ತೊಡಗುವಿಕೆ), ‘ಮನಸಃ ಪ್ರಸಾದಃ’ (ಮನಸ್ಸಿನ ಪ್ರಸನ್ನತೆ), ‘ಸಮಾಧಿಯೋಗಃ’ (ಏಕಾಗ್ರತೆ), ‘ಸಹಾಯಸಾಮರ್ಥ್ಯಮ್’ (ಸಹಾಯಕರ ಸಾಮರ್ಥ್ಯ), ‘ಸ್ವಕರ್ಮಹೇತುಃ’ (ಸ್ವಪ್ರಯತ್ನ) ಎಂಬ ಐದು ಉಪಾಯಗಳು ಎಣಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ — ಇದು ರಾಜನೀತಿಯ ಸಾರಸಂಗ್ರಹ. ಅಗ್ನಿಜ್ವಾಲೆಯ ದೃಷ್ಟಾಂತದಿಂದ ಸೀತೆಯನ್ನು ಯಾರೂ ಮುಟ್ಟಲಾರರು ಎಂಬುದು ಸ್ಥಾಪಿತವಾಗಿದೆ. ರಾಮನಾದರೋ ಪ್ರತ್ಯುತ್ತರದಲ್ಲಿ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಮಾತನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಲೇ ‘ಫಲವನ್ನು ಚಿಂತಿಸಬಾರದು’ ಎಂದು ನಿಷ್ಕಾಮಕರ್ಮದ ಉಪದೇಶವನ್ನು ನೀಡುತ್ತಾನೆ; ಇದೇ ಈ ಸರ್ಗದ ನೀತಿಯ ಶಿಖರ. ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಉಪದೇಶದಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲಿಯೂ ಸುಗ್ರೀವನ ನಿಂದೆ ಇಲ್ಲ — ಅದು ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಬರುತ್ತದೆ; ಇಲ್ಲಿ ಅವನು ಅಣ್ಣನ ಧೈರ್ಯವನ್ನು ಮಾತ್ರ ಬಯಸುತ್ತಾನೆ. ರಾಮನ ಪ್ರತ್ಯುತ್ತರ ಸಂಕ್ಷಿಪ್ತ, ಆದರೆ ಅದರಿಂದ ಅವನು ಶಿಷ್ಯಭಾವವನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಗುರುಭಾವವನ್ನೇ ಕಾಪಾಡಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ.

ಆಮೇಲೆ ಕಮಲದಳದಂತಹ ಕಣ್ಣುಳ್ಳ ಮೈಥಿಲಿಯನ್ನು ನೆನೆಯುತ್ತಾ ರಾಮನು ಒಣಗುತ್ತಿದ್ದ ಮುಖದಿಂದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನಿಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ಸಹಸ್ರಾಕ್ಷನಾದ ಇಂದ್ರನು ನೀರಿನಿಂದ ಭೂಮಿಯನ್ನು ತೃಪ್ತಿಪಡಿಸಿ, ಬೆಳೆಗಳನ್ನು ಬೆಳೆಸಿ, ತನ್ನ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಮುಗಿಸಿ ವಿಶ್ರಮಿಸುತ್ತಿದ್ದಾನೆ. ರಾಜಪುತ್ರನೇ, ದೀರ್ಘವೂ ಗಂಭೀರವೂ ಆದ ಗುಡುಗುಗಳುಳ್ಳ, ಬೆಟ್ಟ-ಮರಗಳ ಮೇಲೆ ಮುಂದೆ ಸಾಗುತ್ತಿದ್ದ ಆ ಮೋಡಗಳು ನೀರನ್ನು ಸುರಿಸಿ ಶಾಂತವಾಗಿವೆ. ನೀಲಿ ನೈದಿಲೆಯ ದಳದಂತೆ ಕಪ್ಪಾದ ಮೋಡಗಳು ಹತ್ತು ದಿಕ್ಕುಗಳನ್ನೂ ಕಪ್ಪಾಗಿಸಿ, ಈಗ ಮದವಿಳಿದ ಆನೆಗಳಂತೆ ವೇಗ ಶಾಂತವಾದವುಗಳಾಗಿವೆ. ನೀರನ್ನು ಒಡಲಲ್ಲಿ ಹೊತ್ತ, ಮಹಾವೇಗದ, ಕುಟಜ-ಅರ್ಜುನಗಳ ಗಂಧವುಳ್ಳ ಮಳೆಗಾಳಿಗಳು, ಸೌಮ್ಯನೇ, ಬೀಸಿ ನಿಂತಿವೆ. ನಿಷ್ಪಾಪನಾದ ಲಕ್ಷ್ಮಣ, ಮೋಡಗಳ, ಆನೆಗಳ, ನವಿಲುಗಳ, ಜಲಪಾತಗಳ ನಾದ ಒಮ್ಮೆಲೇ ಶಾಂತವಾಗಿದೆ. ಮಹಾಮೇಘಗಳಿಂದ ಮಳೆಗರೆಯಲ್ಪಟ್ಟು ನಿರ್ಮಲವಾದ, ಚಿತ್ರವಿಚಿತ್ರ ತಪ್ಪಲುಗಳುಳ್ಳ ಪರ್ವತಗಳು ಚಂದ್ರಕಿರಣಗಳಿಂದ ಲೇಪಿತವಾದಂತೆ ಕಾಣುತ್ತಿವೆ.’ ಇಲ್ಲಿ ರಾಮನು ಕ್ಷಣಕಾಲ ವಿಲಾಪವನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಋತುವರ್ಣನೆಯನ್ನು ಆರಂಭಿಸುತ್ತಾನೆ; ಆದರೆ ಆ ವರ್ಣನೆಯೂ ಕೊನೆಗೆ ಪ್ರತಿಜ್ಞಾಸ್ಮರಣೆಯಲ್ಲೇ ಪರ್ಯವಸಾನಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ‘ಪರಿಶುಷ್ಯತಾ ಮುಖೇನ’ (ಒಣಗುತ್ತಿದ್ದ ಮುಖದಿಂದ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ರಾಮನ ಅಂತರ್ದಾಹ ತೋರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ. ಇಂದ್ರನು ತನ್ನ ಕಾರ್ಯ ಮುಗಿಸಿದ್ದನ್ನು ನೆನೆದು ರಾಮನು ಪರೋಕ್ಷವಾಗಿ ಸುಗ್ರೀವನು ತನ್ನ ಕಾರ್ಯ ಮಾಡದಿರುವುದನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ — ದೇವನೂ ತನ್ನ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಮುಗಿಸುತ್ತಾನೆ, ವಾನರರಾಜನು ಮಾತ್ರ ಇಲ್ಲ. ಮೋಡಗಳ ಶಾಂತಿ, ಆನೆಗಳ ಮದ ಇಳಿಯುವಿಕೆ, ಗಾಳಿಗಳ ನಿಲುಗಡೆ, ನಾದಗಳ ಶಮನ — ಇವು ನಾಲ್ಕು ಸಮಾಪ್ತಿವಾಚಕಗಳು; ಪ್ರಕೃತಿಯಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲವೂ ಮುಗಿದಿದೆ, ರಾಮನ ಕಾರ್ಯ ಮಾತ್ರ ಉಳಿದಿದೆ. ‘ವಿಮದಾಃ ಮಾತಂಗಾಃ ಇವ’ (ಮದವಿಳಿದ ಆನೆಗಳಂತೆ) ಎಂಬ ಉಪಮೆಯಿಂದ ಮೋಡಗಳನ್ನು ವೇಗ ಶಾಂತವಾದವುಗಳೆಂದು ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ; ಈ ಉಪಮೆ ಮುಂದೆ ಆನೆಗಳ ವರ್ಣನೆಯಲ್ಲಿ ಮತ್ತೆ ಬಳಸಲ್ಪಡುತ್ತದೆ. ಪರ್ವತಗಳು ಚಂದ್ರಕಿರಣಗಳಿಂದ ಲೇಪಿತವಾದಂತೆ ಎಂಬ ಉತ್ಪ್ರೇಕ್ಷೆ ಶರತ್ತಿನ ಸ್ವಚ್ಛತೆಯನ್ನು ಪ್ರಕಾಶಪಡಿಸುತ್ತದೆ. ಈ ಏಳು ಶ್ಲೋಕಗಳೆಲ್ಲವೂ ಅನುಷ್ಟುಪ್; ಮುಂದಿನ ಭಾಗದಲ್ಲಾದರೋ ದೀರ್ಘವೃತ್ತಗಳು ಆರಂಭವಾಗುತ್ತವೆ, ಹೀಗೆ ಛಂದಸ್ಸಿನ ಬದಲಾವಣೆಯೇ ವರ್ಣನೆಯ ಆರಂಭವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ‘ನೃಪಾತ್ಮಜ’ (ರಾಜಪುತ್ರನೇ) ಎಂಬ ಸಂಬೋಧನೆ ಎರಡು ಬಾರಿ ಬಳಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ; ಅದರಿಂದ ರಾಮನು ಲಕ್ಷ್ಮಣನಿಗೆ ರಾಜಪುತ್ರೋಚಿತ ಕರ್ತವ್ಯವನ್ನು ನೆನಪಿಸುತ್ತಾನೆ.

‘ಸಪ್ತಚ್ಛದ ವೃಕ್ಷಗಳ ಕೊಂಬೆಗಳಲ್ಲಿ, ನಕ್ಷತ್ರ-ಸೂರ್ಯ-ಚಂದ್ರರ ಕಾಂತಿಗಳಲ್ಲಿ, ಶ್ರೇಷ್ಠ ಆನೆಗಳ ವಿಲಾಸಗಳಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಶ್ರೀಯನ್ನು ಹಂಚಿ ಇಂದು ಶರತ್ತು ಆರಂಭವಾಗಿದೆ. ಅನೇಕ ಆಶ್ರಯಗಳಲ್ಲಿ ವಿಚಿತ್ರ ಶೋಭೆಯುಳ್ಳ, ಶರತ್ಕಾಲದ ಗುಣಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಲಕ್ಷ್ಮಿ (ಸೌಂದರ್ಯ) ಸೂರ್ಯನ ಮುಂಗೈಗಳಾದ ಕಿರಣಗಳಿಂದ ಎಚ್ಚರಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಕಮಲಸರೋವರಗಳಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಕಂಗೊಳಿಸುತ್ತಿದೆ. ಸಪ್ತಚ್ಛದ ಹೂವುಗಳ ಗಂಧವುಳ್ಳ, ದುಂಬಿಗಳ ಹಿಂಡುಗಳಿಂದ ಹಾಡಿ ಹೊಗಳಲ್ಪಡುತ್ತಿರುವ, ಮದಗಜಗಳ ದರ್ಪವನ್ನು ಅಡಗಿಸುವ, ಗಾಳಿಯನ್ನು ಹಿಂಬಾಲಿಸುವ ಶರತ್ಕಾಲ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಶೋಭಿಸುತ್ತಿದೆ. ಸುಂದರವಾದ ವಿಶಾಲ ರೆಕ್ಕೆಗಳುಳ್ಳ, ಕಾಮನಿಗೆ ಪ್ರಿಯವಾದ, ಕಮಲದ ಪರಾಗದಿಂದ ಮುಚ್ಚಿದ, ಮಹಾನದಿಗಳ ಮರಳದಿಣ್ಣೆಗಳಿಗೆ ಬಂದ ಚಕ್ರವಾಕಗಳೊಡನೆ ಹೊಸದಾಗಿ ಬಂದ ಹಂಸಗಳು ಕ್ರೀಡಿಸುತ್ತಿವೆ. ಮದದಿಂದ ಧೀರವಾದ ಆನೆಗಳಲ್ಲಿ, ದರ್ಪಗೊಂಡ ಗೋವುಗಳ ಹಿಂಡುಗಳಲ್ಲಿ, ತಿಳಿನೀರಿನ ನದಿಗಳಲ್ಲಿ ಲಕ್ಷ್ಮಿ ಬಹುರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಹಂಚಿಹೋಗಿ ಕಂಗೊಳಿಸುತ್ತಿದ್ದಾಳೆ. ಮೋಡಗಳಿಂದ ಮುಕ್ತವಾದ ಆಕಾಶವನ್ನು ನೋಡಿ, ವನಗಳಲ್ಲಿ ಗರಿಗಳೆಂಬ ಆಭರಣಗಳನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಿದ ನವಿಲುಗಳು ಪ್ರಿಯೆಯರಲ್ಲಿ ಅನುರಾಗವಿಲ್ಲದೆ, ಶೋಭೆ ಕಳೆದುಕೊಂಡು, ಉತ್ಸಾಹ ಹೋಗಿ, ಧ್ಯಾನಮಗ್ನವಾಗಿವೆ. ಮನೋಹರವಾದ ಗಂಧವುಳ್ಳ, ಹೇರಳವಾದ, ಹೂವಿನ ಅತಿಭಾರದಿಂದ ತುದಿಕೊಂಬೆಗಳು ಬಾಗಿದ, ಚಿನ್ನದಂತೆ ಹೊಂಬಣ್ಣದ, ಕಣ್ಣಿಗೆ ಆನಂದಕರವಾದ ಪ್ರಿಯಕ ವೃಕ್ಷಗಳಿಂದ ವನಪ್ರದೇಶಗಳು ಬೆಳಗುತ್ತಿರುವಂತಿವೆ. ಪ್ರಿಯೆಯರೊಡನೆ ಕೂಡಿದ, ಕಮಲಸರೋವರಗಳನ್ನು ಪ್ರೀತಿಸುವ, ವನವನ್ನು ಪ್ರೀತಿಸುವ, ಹೂವುಗಳಿಂದ ಉದ್ಧತವಾದ, ಮದೋನ್ಮತ್ತವಾದ, ಮದಲಾಲಸವಾದ ಗಜಶ್ರೇಷ್ಠಗಳ ನಡಿಗೆ ಇಂದು ಮಂದವಾಗಿದೆ.’ ಈ ಎಂಟು ಶ್ಲೋಕಗಳು ಉಪಜಾತಿ ವೃತ್ತದಲ್ಲಿ ರಚಿತವಾಗಿವೆ. ಇಲ್ಲಿಂದ ಆರಂಭವಾಗಿ ಐವತ್ತೇಳನೆಯ ಶ್ಲೋಕದವರೆಗಿನ ಶರದ್ವರ್ಣನೆ ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಇಲ್ಲ; ಇದು ವಲ್ಗೇಟ್‌ನ ವಿಶೇಷ. ಎಲ್ಲ ಶ್ಲೋಕಗಳೂ ಉಪಜಾತಿ ಜಾತಿಯ ದೀರ್ಘವೃತ್ತಗಳಲ್ಲಿ ರಚಿತವಾಗಿವೆ; ಅದರಿಂದ ವರ್ಣನೆಯ ಗಾಂಭೀರ್ಯ ಹೆಚ್ಚುತ್ತದೆ. ‘ಶ್ರಿಯಂ ವಿಭಜ್ಯ’ (ಶ್ರೀಯನ್ನು ಹಂಚಿ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಶರತ್ತು ತನ್ನ ಶೋಭೆಯನ್ನು ಬೇರೆಬೇರೆ ಆಶ್ರಯಗಳಲ್ಲಿ ಹಂಚುತ್ತದೆ ಎಂಬ ಕಲ್ಪನೆ. ‘ಲಕ್ಷ್ಮೀ’ ಎಂಬ ಶಬ್ದ ಇಲ್ಲಿ ಸೌಂದರ್ಯವಾಚಕ, ಅನೇಕ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಪುನರುಕ್ತವಾಗಿದೆ. ಆನೆಗಳು, ಹಂಸಗಳು, ಹೋರಿಗಳು, ನವಿಲುಗಳು, ವೃಕ್ಷಗಳು — ಇವುಗಳ ವರ್ಣನೆಯಲ್ಲಿ ಕವಿ ಪ್ರತಿಯೊಂದರಲ್ಲೂ ಜೋಡಿಭಾವವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ; ಅದು ವಿರಹಿಯಾದ ರಾಮನಿಗೆ ದುಃಖಕರವೇ. ನವಿಲುಗಳ ಉತ್ಸಾಹಹೀನತೆಯಾದರೋ ವಿರುದ್ಧ ಉದಾಹರಣೆ — ಮಳೆಗಾಲ ಹೋಯಿತೆಂದು ಅವು ಉದಾಸೀನವಾಗಿವೆ; ಅವುಗಳ ಸ್ಥಿತಿಯೇ ರಾಮನ ಸ್ಥಿತಿಗೆ ಹೋಲುತ್ತದೆ. ಇಲ್ಲಿ ಕವಿ ಬಹುತೇಕ ಪ್ರತಿ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲೂ ‘ವಿಭಾತಿ’ (ಕಂಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ) ಎಂಬ ಕ್ರಿಯಾಪದವನ್ನು ಬಳಸುತ್ತಾನೆ; ಅದರಿಂದ ಶೋಭಾವರ್ಣನೆಯ ಏಕರೂಪತೆ ಕಾಪಾಡಲ್ಪಡುತ್ತದೆ. ಸಪ್ತಚ್ಛದ ಎಂದರೆ ಏಳೆಲೆ ಹಾಲೆ ಮರ; ಅದರ ಹೂವಿನ ಗಂಧ ಆನೆಗಳ ಮದವನ್ನು ಶಮನಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ ಎಂಬುದು ಕವಿಸಮಯ; ಅದನ್ನೇ ಇಲ್ಲಿ ಕವಿ ಎರಡು ಬಾರಿ ಉಲ್ಲೇಖಿಸುತ್ತಾನೆ. ಮೂವತ್ತೈದನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಪ್ರಿಯಾನ್ವಿತಾನಾಂ ನಲಿನೀಪ್ರಿಯಾಣಾಂ ವನೇ ಪ್ರಿಯಾಣಾಮ್’ ಎಂದು ‘ಪ್ರಿಯ’ ಶಬ್ದ ಮೂರು ಬಾರಿ ಆವರ್ತಿಸುತ್ತದೆ; ಅದು ಅನುಪ್ರಾಸರೂಪದಲ್ಲಿ ವರ್ಣನೆಯ ಮಾಧುರ್ಯವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುತ್ತದೆ.

‘ಆಕಾಶ ಸಾಣೆಹಿಡಿದ ಶಸ್ತ್ರದ ಬಣ್ಣದಂತೆ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತಿದೆ, ನದಿಗಳ ನೀರು ಕ್ಷೀಣಪ್ರವಾಹವಾಗಿದೆ, ನೈದಿಲೆಗಳಿಂದ ತಂಪಾದ ಗಾಳಿ ಬೀಸುತ್ತಿದೆ, ದಿಕ್ಕುಗಳು ಕತ್ತಲೆಯಿಂದ ಮುಕ್ತವಾಗಿ ಪ್ರಕಾಶಮಾನವಾಗಿವೆ. ಸೂರ್ಯನ ಬಿಸಿಲಿನ ತಾಪದಿಂದ ಕೆಸರು ನಾಶವಾಗಿ, ಬಹುಕಾಲದ ನಂತರ ದಟ್ಟವಾದ ಧೂಳು ಮತ್ತೆ ಮೇಲೆದ್ದಿರುವ ಭೂಮಿ — ಪರಸ್ಪರ ವೈರದಿಂದ ಕೂಡಿದ ರಾಜರಿಗೆ ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಹೊರಡುವ ಕಾಲ ಇಂದು ಒದಗಿದೆ. ಶರತ್ತಿನ ಗುಣಗಳಿಂದ ರೂಪ-ಶೋಭೆಗಳು ಪುಷ್ಟವಾದ, ಹರ್ಷಗೊಂಡ, ಧೂಳಿನಿಂದ ಮೈ ಮುಚ್ಚಿದ, ಮದೋನ್ಮತ್ತ, ಯುದ್ಧಾಕಾಂಕ್ಷಿ ಹೋರಿಗಳು ಹಸುಗಳ ನಡುವೆ ಹೋಗಿ ಗರ್ಜಿಸುತ್ತಿವೆ. ಕಾಮಾತುರಳಾದ, ತೀವ್ರ ಅನುರಾಗವುಳ್ಳ, ಕುಲದಿಂದ ಕೂಡಿದ, ಮಂದಗಮನೆಯಾದ ಹೆಣ್ಣಾನೆ, ವನಗಳಲ್ಲಿ ಸಾಗುತ್ತಿರುವ ಮದಿಸಿದ ತನ್ನ ಪತಿಯನ್ನು ಸುತ್ತುವರಿದು ಹಿಂಬಾಲಿಸುತ್ತಿದೆ. ತಮಗೆ ಆಭರಣವಾಗಿದ್ದ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಗರಿಗಳನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಿ ನದಿಗಳ ದಡಕ್ಕೆ ಬಂದ ನವಿಲುಗಳು, ಸಾರಸಗಳ ಹಿಂಡುಗಳಿಂದ ಗದರಿಸಲ್ಪಟ್ಟವುಗಳಂತೆ, ದೀನವಾಗಿ ಖಿನ್ನವಾಗಿ ಹೋಗುತ್ತಿವೆ. ಗಂಡಸ್ಥಳಗಳಿಂದ ಮದ ಸುರಿಯುತ್ತಿರುವ ಗಜರಾಜರು ಮಹಾಗರ್ಜನೆಗಳಿಂದ ಕಾರಂಡವ-ಚಕ್ರವಾಕಗಳನ್ನು ಬೆದರಿಸಿ, ಕಮಲಗಳೆಂಬ ಆಭರಣಗಳುಳ್ಳ ಸರೋವರಗಳಲ್ಲಿ ನೀರನ್ನು ಕಲಕಿ ಕಲಕಿ ಕುಡಿಯುತ್ತಿವೆ. ಕೆಸರಿಲ್ಲದ, ಮರಳುಳ್ಳ, ತಿಳಿನೀರಿನ, ಗೋವುಗಳ ಹಿಂಡುಗಳುಳ್ಳ, ಸಾರಸಗಳ ಕೂಗಿನಿಂದ ಮೊಳಗುವ ನದಿಗಳಲ್ಲಿ ಹಂಸಗಳು ಹರ್ಷದಿಂದ ಇಳಿಯುತ್ತಿವೆ. ನದಿಗಳ, ಮೋಡಗಳ, ಜಲಪಾತಗಳ ನೀರಿನ, ಅತಿಯಾಗಿ ಬೀಸುವ ಗಾಳಿಯ, ನವಿಲುಗಳ ಮತ್ತು ಉತ್ಸಾಹ ಕಳೆದುಕೊಂಡ ಕಪ್ಪೆಗಳ ಧ್ವನಿಗಳು ಈಗ ನಿಶ್ಚಯವಾಗಿ ಅಡಗಿಹೋಗಿವೆ. ಹೊಸದಾಗಿ ಮೋಡಗಳು ಮೂಡಿದಾಗ ಮರೆಯಾಗಿದ್ದ, ಶರೀರ ಅತಿಯಾಗಿ ಬಡವಾದ, ಅನೇಕ ಬಣ್ಣಗಳ, ಘೋರವಿಷವುಳ್ಳ, ಬಹುಕಾಲ ಒಳಗೇ ಇದ್ದ ಹಾವುಗಳು ಹಸಿವಿನಿಂದ ಪೀಡಿತವಾಗಿ ಬಿಲಗಳಿಂದ ಹೊರಬರುತ್ತಿವೆ.’ ಈ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ವರ್ಣನೆ ಕ್ರಮವಾಗಿ ರಾಜನೀತಿಯತ್ತ ಸರಿಯುತ್ತದೆ — ‘ನರಾಧಿಪಾನಾಮ್ ಉದ್ಯೋಗಕಾಲಃ ಅದ್ಯ’ (ರಾಜರಿಗೆ ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಹೊರಡುವ ಕಾಲ ಇಂದು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಮೊದಲ ಬಾರಿಗೆ ಯಾತ್ರೆಯ ಸೂಚನೆ ನೀಡಲಾಗುತ್ತದೆ. ‘ಶಸ್ತ್ರವಿಧೌತವರ್ಣಮ್’ (ಸಾಣೆಹಿಡಿದ ಶಸ್ತ್ರದ ಬಣ್ಣ) ಎಂಬ ಆಕಾಶದ ಉಪಮಾನವೇ ಯುದ್ಧಸೂಚಕ. ಹೋರಿಗಳ ಯುದ್ಧಾಕಾಂಕ್ಷೆ, ಆನೆಗಳ ಮದ, ಹಾವುಗಳು ಬಿಲದಿಂದ ಹೊರಬರುವುದು — ಎಲ್ಲವೂ ಚಟುವಟಿಕೆಯ ಪುನರಾರಂಭವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತವೆ. ಹೆಣ್ಣಾನೆಯ ವರ್ಣನೆಯಲ್ಲಾದರೋ ಶೃಂಗಾರ; ಅವಳು ಪತಿಯನ್ನು ಸುತ್ತುವರಿದು ಹಿಂಬಾಲಿಸುವುದನ್ನು ನೋಡಿ ರಾಮನು ತನ್ನ ವಿಯೋಗವನ್ನು ನೆನೆಯಬಹುದು ಎಂಬುದು ಧ್ವನಿ. ನವಿಲುಗಳ ದೈನ್ಯ ಸಾರಸಗಳ ಗದರಿಕೆಯಿಂದ ಆದಂತೆ ಎಂಬ ಉತ್ಪ್ರೇಕ್ಷೆ ಮನೋಹರ. ಗಜರಾಜರ ಜಲಪಾನದಲ್ಲಿ ‘ವಿಕ್ಷೋಭ್ಯ ವಿಕ್ಷೋಭ್ಯ’ (ಕಲಕಿ ಕಲಕಿ) ಎಂಬ ದ್ವಿರುಕ್ತಿಯಿಂದ ಪುನಃಪುನಃ ಮಾಡುವ ಕ್ರಿಯೆ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ. ಒಂಬತ್ತು ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಆರು ಪ್ರಾಣಿಗಳ ವಿಷಯ, ಮೂರು ಭೂಮಿ-ಆಕಾಶಗಳ ವಿಷಯ; ಹೀಗೆ ಸ್ಥಾವರ-ಜಂಗಮಗಳೆರಡರಲ್ಲೂ ಸಮಾನ ಪರಿವರ್ತನೆ ತೋರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ. ‘ಧ್ರುವಮ್’ (ನಿಶ್ಚಯವಾಗಿ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ರಾಮನು ತನ್ನ ಅನುಮಾನವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ — ಮಳೆಗಾಲದ ಶಬ್ದಗಳು ನಿಶ್ಚಯವಾಗಿ ಶಾಂತವಾಗಿವೆ.

‘ಚಲಿಸುವ ಚಂದ್ರನ ಕಿರಣಸ್ಪರ್ಶದ ಹರ್ಷದಿಂದ ನಕ್ಷತ್ರಗಳೆಂಬ ಕಣ್ಣುಗಳನ್ನು ತೆರೆದ, ರಾಗವತಿಯಾದ (ಕೆಂಪಾದ, ಅನುರಕ್ತಳಾದ) ಸಂಧ್ಯೆ ತಾನಾಗಿಯೇ ಅಂಬರವನ್ನು (ಆಕಾಶವನ್ನು, ವಸ್ತ್ರವನ್ನು) ತೊರೆಯುತ್ತಿದ್ದಾಳೆ — ಆಹಾ, ಆಶ್ಚರ್ಯ!’ ಈ ಮಾತು ಸಮಾಸೋಕ್ತಿಯಿಂದ ನಾಯಿಕೆಯ ವ್ಯವಹಾರವನ್ನೂ ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ‘ಉದಯಿಸಿದ ಚಂದ್ರನೇ ಸೌಮ್ಯಮುಖವಾಗಿ, ತಾರಾಗಣಗಳೇ ತೆರೆದ ಸುಂದರ ಕಣ್ಣುಗಳಾಗಿ, ಬೆಳದಿಂಗಳೇ ಮೇಲುಹೊದಿಕೆಯಾಗಿರುವ ರಾತ್ರಿ ಬಿಳಿಯ ವಸ್ತ್ರದಿಂದ ಅಂಗಗಳನ್ನು ಮುಚ್ಚಿಕೊಂಡ ನಾರಿಯಂತೆ ಕಂಗೊಳಿಸುತ್ತಿದೆ. ಪಕ್ವವಾದ ಭತ್ತದ ತೆನೆಗಳನ್ನು ತಿಂದು ಹರ್ಷಗೊಂಡ, ವೇಗವಾಗಿ ಹಾರುವ ಸಾರಸಗಳ ಸುಂದರ ಸಾಲು, ಗಾಳಿಯಿಂದ ತೂಗಾಡುವ ಕಟ್ಟಿದ ಮಾಲೆಯಂತೆ ಆಕಾಶವನ್ನು ಆಕ್ರಮಿಸುತ್ತಿದೆ. ಒಂದು ಹಂಸ ಮಲಗಿರುವ, ಕುಮುದಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ, ಮಹಾಸರೋವರದ, ಮೋಡಗಳಿಂದ ಮುಕ್ತವಾದ ನೀರು — ರಾತ್ರಿಯಲ್ಲಿ ಪೂರ್ಣಚಂದ್ರನುಳ್ಳ, ತಾರಾಗಣಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದ ಅಂತರಿಕ್ಷದಂತೆ ಕಾಣುತ್ತಿದೆ. ಚದುರಿದ ಹಂಸಗಳೇ ಒಡ್ಯಾಣವಾಗಿ, ಅರಳಿದ ಕಮಲ-ನೈದಿಲೆಗಳೇ ಮಾಲೆಗಳಾಗಿರುವ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಸರೋವರಗಳ ಶೋಭೆ ಇಂದು ಅಲಂಕರಿಸಿಕೊಂಡ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಸ್ತ್ರೀಯರ ಶೋಭೆಗಿಂತಲೂ ಹೆಚ್ಚು. ಕೊಳಲಿನ ಸ್ವರದಿಂದ ಪ್ರಕಟವಾದ ವಾದ್ಯಧ್ವನಿಯೊಡನೆ ಬೆರೆತ, ಮುಂಜಾನೆ ಗಾಳಿಯಿಂದ ಹರಡಿದ, ಗಡಿಗೆಗಳ ಮತ್ತು ಹೋರಿಗಳ ಒಟ್ಟುಗೂಡಿದ ಶಬ್ದ ಒಂದನ್ನೊಂದು ತುಂಬುತ್ತಿರುವಂತಿದೆ. ನದಿಗಳ ದಡಗಳು, ಮೃದುವಾದ ಗಾಳಿಯಿಂದ ಅಲುಗಾಡುತ್ತಿರುವ, ತೊಳೆದ ನಿರ್ಮಲ ರೇಷ್ಮೆಬಟ್ಟೆಯಂತೆ ಹೊಳೆಯುವ, ಹೂವಿನ ನಗುವಿನಂತಿರುವ ಹೊಸ ಕಾಶ (ಜೊಂಡು) ಹುಲ್ಲುಗಳಿಂದ ಶೋಭಿಸುತ್ತಿವೆ. ವನದಲ್ಲಿ ಉದ್ಧತವಾಗಿ ಸಂಚರಿಸುವ, ಮಧುಪಾನದಲ್ಲಿ ಮತ್ತೇರಿದ, ಪ್ರಿಯೆಯರೊಡನೆ ಕೂಡಿದ, ಹರ್ಷಗೊಂಡ, ಕಮಲದ ಪರಾಗದಿಂದ ಹೊಂಬಣ್ಣವಾದ ದುಂಬಿಗಳು ವನಗಳಲ್ಲಿ ಮದದಿಂದ ಗಾಳಿಯನ್ನು ಹಿಂಬಾಲಿಸುತ್ತಿವೆ. ತಿಳಿಯಾದ ನೀರು, ಹೂವುಗಳಿಂದ ನಗುತ್ತಿರುವ ವನ, ಕ್ರೌಂಚಗಳ ಕೂಗು, ಪಕ್ವವಾದ ಭತ್ತದ ಗದ್ದೆ, ಮೃದುವಾದ ಗಾಳಿ, ನಿರ್ಮಲ ಚಂದ್ರ — ಇವೆಲ್ಲವೂ ಮಳೆಗಾಲದ ಅಂತ್ಯವನ್ನು ಸಾರುತ್ತಿವೆ.’ ನಲವತ್ತೈದನೆಯ ಶ್ಲೋಕ ಅನುಷ್ಟುಪ್, ಉಳಿದವು ಉಪಜಾತಿಗಳು. ಸಂಧ್ಯೆಯ ವರ್ಣನೆ ಸಮಾಸೋಕ್ತಿಯಿಂದ ನಾಯಿಕೆಯ ವ್ಯವಹಾರವನ್ನು ಆರೋಪಿಸುತ್ತದೆ — ‘ಅಂಬರಮ್’ ಎಂಬ ಪದಕ್ಕೆ ಆಕಾಶ ಮತ್ತು ವಸ್ತ್ರ ಎಂಬ ಎರಡು ಅರ್ಥಗಳು, ಅದರಿಂದ ಶ್ಲೇಷ ಸಿದ್ಧಿಸುತ್ತದೆ. ರಾತ್ರಿ ನಾರಿಯಂತೆ, ಸರೋವರ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಸ್ತ್ರೀಯಂತೆ, ನದಿ ವಧುವಿನಂತೆ — ಹೀಗೆ ಮೂರು ಬಾರಿ ಸ್ತ್ರೀರೂಪಕ ಆವರ್ತಿಸುತ್ತದೆ; ವಿರಹಿಯಾದ ರಾಮನ ಬಾಯಿಂದ ಬಂದ ಈ ವರ್ಣನೆ ಇಮ್ಮಡಿ ಕರುಣಾಜನಕ. ಒಂದು ಹಂಸ ಮಲಗಿರುವ ನೀರು ತಾರಾಗಣಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದ ಅಂತರಿಕ್ಷದಂತೆ ಎಂಬುದು ಪ್ರತೀಪ ಉಪಮಾನ — ನೀರನ್ನು ಆಕಾಶಕ್ಕೆ ಹೋಲಿಸಲಾಗಿದೆ, ಈ ವಿಪರೀತತೆಯೇ ರಮಣೀಯ. ಮುಂಜಾನೆಯ ಗಡಿಗೆಗಳ (ಮೊಸರು ಕಡೆಯುವ) ಶಬ್ದ ಗ್ರಾಮಜೀವನವನ್ನು ಸ್ಪರ್ಶಿಸುತ್ತದೆ; ಅದರಿಂದ ವರ್ಣನೆ ಕೇವಲ ಕಾವ್ಯಮಯವಾಗಿ ಉಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ. ಒಂಬತ್ತು ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಎಂಟು ರಾತ್ರಿ-ಮುಂಜಾನೆಗಳ ವಿಷಯ; ಹಗಲಿನ ವರ್ಣನೆ ಹಿಂದಿನ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಆಗಿತ್ತು. ಹೀಗೆ ಕವಿ ಹಗಲಿರುಳನ್ನು ಪರಿಪೂರ್ಣವಾಗಿ ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ; ಅದರಿಂದ ಋತುವಿನ ಸರ್ವಾಂಗೀಣ ಚಿತ್ರ ಸಿದ್ಧವಾಗುತ್ತದೆ. ನಲವತ್ತೊಂಬತ್ತನೆಯದರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಸರೋವರಗಳ ಶೋಭೆಯನ್ನು ಅಲಂಕೃತ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಸ್ತ್ರೀಯರ ಶೋಭೆಗೆ ಹೋಲಿಸಿ, ಅದಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚು ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ — ಇದು ವ್ಯತಿರೇಕಾಲಂಕಾರದ ಛಾಯೆ.

‘ಮೀನುಗಳೇ ಒಡ್ಯಾಣವಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತಿರುವ ನದಿಗಳೆಂಬ ವಧುಗಳ ನಡಿಗೆ ಇಂದು ಮಂದವಾಗಿದೆ — ಪ್ರಿಯಕರನಿಂದ ಅನುಭವಿಸಲ್ಪಟ್ಟು ಮುಂಜಾನೆ ಆಲಸ್ಯದಿಂದ ನಡೆಯುವ ಕಾಮಿನಿಯರ ನಡಿಗೆಯಂತೆ. ಚಕ್ರವಾಕಗಳೊಡನೆ, ಪಾಚಿಯೊಡನೆ, ರೇಷ್ಮೆವಸ್ತ್ರದಂತಹ ಕಾಶ ಹುಲ್ಲುಗಳಿಂದ ಮುಚ್ಚಿದ ನದೀಮುಖಗಳು, ಪತ್ರರೇಖೆಗಳ ಅಲಂಕಾರದಿಂದಲೂ ಗೋರೋಚನದ ತಿಲಕದಿಂದಲೂ ಕೂಡಿದ ವಧುಗಳ ಮುಖಗಳಂತೆ ಶೋಭಿಸುತ್ತಿವೆ. ಅರಳಿದ ಬಾಣ ಮತ್ತು ಅಸನ ವೃಕ್ಷಗಳಿಂದ ಚಿತ್ರಿತವಾದ, ಹರ್ಷಗೊಂಡ ದುಂಬಿಗಳ ಝೇಂಕಾರದಿಂದ ಮೊಳಗುವ ವನಗಳಲ್ಲಿ ಇಂದು ಬಿಲ್ಲನ್ನು ಹಿಡಿದ, ದಂಡವನ್ನೆತ್ತಿದ, ಭೀಕರ ಧನುಸ್ಸುಳ್ಳ ಉಗ್ರನಾದ ಕಾಮನು ವಿಹರಿಸುತ್ತಿದ್ದಾನೆ. ಒಳ್ಳೆಯ ಮಳೆಯಿಂದ ಲೋಕವನ್ನು ತೃಪ್ತಿಪಡಿಸಿ, ನದಿಗಳನ್ನೂ ಕೆರೆಗಳನ್ನೂ ತುಂಬಿಸಿ, ಭೂಮಿಯನ್ನು ಬೆಳೆಸಮೃದ್ಧವನ್ನಾಗಿಸಿ ಮೋಡಗಳು ಆಕಾಶವನ್ನು ತೊರೆದು ಮರೆಯಾಗಿವೆ. ಶರತ್ಕಾಲದ ನದಿಗಳು ನಿಧಾನವಾಗಿ ನಿಧಾನವಾಗಿ ತಮ್ಮ ಮರಳದಿಣ್ಣೆಗಳನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಿವೆ — ಮೊದಲ ಸಮಾಗಮದಲ್ಲಿ ನಾಚಿಕೆಯಿಂದ ಕೂಡಿದ ಯುವತಿಯರು ತಮ್ಮ ನಿತಂಬಗಳನ್ನು ತೋರಿಸುವಂತೆ.’ ಇಲ್ಲಿ ಕವಿ ನದಿಯನ್ನು ವಧುವಿನಂತೆ ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾ ಪ್ರಕೃತಿಯ ಮೇಲೆ ಶೃಂಗಾರವನ್ನು ಆರೋಪಿಸುತ್ತಾನೆ; ಅದರಿಂದ ರಾಮನ ವಿರಹ ಇನ್ನಷ್ಟು ತೀವ್ರವಾಗುತ್ತದೆ. ನದೀವಧುಗಳ ಮಂದಗತಿಯನ್ನು ಕಾಮಿನಿಯರ ಮುಂಜಾನೆಯ ನಡಿಗೆಗೆ ಹೋಲಿಸಲಾಗಿದೆ — ಈ ಉಪಮೆ ಶರತ್ತಿನ ಮಂದಪ್ರವಾಹವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ನದೀಮುಖಗಳಲ್ಲಿ ಚಕ್ರವಾಕಗಳು ಗೋರೋಚನದ ತಿಲಕದಂತೆ, ಪಾಚಿ ಪತ್ರರೇಖೆಯಂತೆ, ಕಾಶಹುಲ್ಲು ರೇಷ್ಮೆವಸ್ತ್ರದಂತೆ — ಹೀಗೆ ಮೂರು ಅವಯವೋಪಮಾನಗಳಿಂದ ರೂಪಕ ಪೂರ್ಣಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ಕಾಮನ ವರ್ಣನೆಯಲ್ಲಿ ‘ಚಾಪಃ’ (ಬಿಲ್ಲು), ‘ದಂಡಃ’ (ದಂಡ), ‘ಚಂಡಃ’ (ಉಗ್ರ) ಎಂಬ ಪದಗಳಿಂದ ರಾಜದಂಡದಂತೆ ಕಾಮದಂಡದ ಪ್ರಾಬಲ್ಯ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ; ವಿರಹಿಯಾದ ರಾಮನಿಗೆ ಈ ಶರತ್ತು ಶತ್ರುವೇ. ಮೋಡಗಳು ಮರೆಯಾದುದರಲ್ಲಿ ಕವಿ ಅವುಗಳ ಕೃತಕೃತ್ಯತೆಯನ್ನು ಎಣಿಸುತ್ತಾನೆ — ಲೋಕ ತೃಪ್ತವಾಯಿತು, ನದಿಗಳು ತುಂಬಿದವು, ಭೂಮಿ ಬೆಳೆಸಮೃದ್ಧವಾಯಿತು; ಎಲ್ಲರೂ ತಮ್ಮ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಮುಗಿಸಿ ಹೋದರು, ಸುಗ್ರೀವನು ಮಾತ್ರ ಇಲ್ಲ. ಐವತ್ತೆಂಟನೆಯದರಲ್ಲಿ ಮತ್ತೆ ಅನುಷ್ಟುಪ್ ಆರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ, ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯೊಡನೆ ಪಾಠ ಮತ್ತೆ ಹೊಂದುತ್ತದೆ. ಐದು ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಮೂರು ನದಿಗಳ ವಿಷಯ; ನದಿಯೇ ಶರತ್ತಿನ ಪ್ರಧಾನ ಆಶ್ರಯಸ್ಥಾನ ಎಂಬುದು ಕವಿಯ ಅಭಿಪ್ರಾಯ. ಐವತ್ತೇಳನೆಯದರಲ್ಲಿ ಮೋಡಗಳನ್ನು ‘ಪ್ರಣಷ್ಟಾಃ’ (ಮರೆಯಾದವು) ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ — ಈ ಪದ ಮಳೆಗಾಲದ ಪ್ರಕರಣದ ಸಮಾಪ್ತಿಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ.

‘ಸೌಮ್ಯನೇ, ತಿಳಿನೀರಿನ, ಕುರರಿ ಪಕ್ಷಿಗಳ ಕೂಗಿನಿಂದ ಮೊಳಗುವ, ಚಕ್ರವಾಕಗಳ ಹಿಂಡುಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದ ಜಲಾಶಯಗಳು ಕಂಗೊಳಿಸುತ್ತಿವೆ. ರಾಜಪುತ್ರನೇ, ಪರಸ್ಪರ ವೈರ ಕಟ್ಟಿಕೊಂಡ, ಜಯವನ್ನು ಬಯಸುವ ರಾಜರಿಗೆ ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಹೊರಡುವ ಸಮಯ ಒದಗಿದೆ. ಇದು ರಾಜರ ಮೊದಲ ದಂಡಯಾತ್ರೆಯ ಕಾಲ; ಆದರೆ ನಾನು ಸುಗ್ರೀವನನ್ನೂ ಕಾಣುತ್ತಿಲ್ಲ, ಅಂತಹ ಉದ್ಯೋಗವನ್ನೂ ಕಾಣುತ್ತಿಲ್ಲ. ಬೆಟ್ಟದ ತಪ್ಪಲುಗಳಲ್ಲಿ ಅಸನ, ಸಪ್ತಪರ್ಣ, ಕೋವಿದಾರ ಮರಗಳು ಹೂಬಿಟ್ಟಿವೆ, ಬಂಧುಜೀವ ಹೂವುಗಳೂ ಶ್ಯಾಮಲತೆಗಳೂ ಕಾಣುತ್ತಿವೆ. ಲಕ್ಷ್ಮಣ, ನೋಡು — ನದಿಗಳ ಮರಳದಿಣ್ಣೆಗಳು ಹಂಸ, ಸಾರಸ, ಚಕ್ರವಾಕ ಮತ್ತು ಕುರರ ಪಕ್ಷಿಗಳಿಂದ ಎಲ್ಲೆಡೆ ತುಂಬಿಹೋಗಿವೆ. ಸೀತೆಯನ್ನು ಕಾಣದೆ ಶೋಕದಿಂದ ಬೆಂದ ನನಗೆ ಮಳೆಗಾಲದ ನಾಲ್ಕು ತಿಂಗಳುಗಳು ನೂರು ವರ್ಷಗಳಂತೆ ಕಳೆದವು. ಹೆಣ್ಣು ಚಕ್ರವಾಕ ತನ್ನ ಪತಿಯನ್ನು ಹಿಂಬಾಲಿಸುವಂತೆ ಅವಳು ನನ್ನ ಹಿಂದೆ ವನಕ್ಕೆ ಬಂದಳು; ಆ ಅಂಗನೆ ವಿಷಮವಾದ ದಂಡಕಾರಣ್ಯವನ್ನೂ ಉದ್ಯಾನವೆಂದು ಭಾವಿಸುತ್ತಿದ್ದಳು.’ ಇಲ್ಲಿ ವರ್ಣನೆಯಿಂದ ಆಕ್ಷೇಪಣೆಗೆ ಸಂಕ್ರಮಣವಾಗುತ್ತದೆ; ‘ನ ಚ ಪಶ್ಯಾಮಿ ಸುಗ್ರೀವಮ್’ (ಸುಗ್ರೀವನನ್ನು ಕಾಣುತ್ತಿಲ್ಲ) ಎಂಬ ಮಾತಿನಲ್ಲೇ ಸರ್ಗದ ವಸ್ತು ಬದಲಾಗುತ್ತದೆ. ‘ಉದ್ಯೋಗಸಮಯಃ ಉಪಸ್ಥಿತಃ’ (ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಹೊರಡುವ ಸಮಯ ಒದಗಿದೆ) ಎಂದು ಹೇಳಿ ಕೂಡಲೇ ‘ನ ಚ ಪಶ್ಯಾಮಿ ಸುಗ್ರೀವಮ್’ ಎನ್ನುವುದರ ಮೂಲಕ ರಾಮನು ಹಿಂದಿನ ವರ್ಣನೆಯನ್ನೆಲ್ಲ ಒಂದೇ ಆಕ್ಷೇಪದಲ್ಲಿ ಪರಿಣಮಿಸುತ್ತಾನೆ. ಹೂಬಿಟ್ಟ ಮರಗಳ ಎಣಿಕೆ, ಮರಳದಿಣ್ಣೆಗಳಲ್ಲಿ ಪಕ್ಷಿಗಳ ಸಮೂಹ — ಈ ಶೋಭಾವರ್ಣನೆಗಳೂ ಅವನಿಗೆ ಶೂನ್ಯ. ‘ವರ್ಷಶತೋಪಮಾಃ ಚತ್ವಾರಃ ಮಾಸಾಃ’ (ನೂರು ವರ್ಷಗಳಂತಹ ನಾಲ್ಕು ತಿಂಗಳು) ಎಂಬ ಅತಿಶಯೋಕ್ತಿಯಿಂದ ಕಾಯುವಿಕೆಯ ದೀರ್ಘತೆಯನ್ನು ಅಳೆಯಲಾಗಿದೆ. ಹೆಣ್ಣು ಚಕ್ರವಾಕದ ದೃಷ್ಟಾಂತದಿಂದ ಸೀತೆಯ ಅನುಗಮನಶೀಲತೆ ನೆನಪಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ — ದಂಡಕಾರಣ್ಯವನ್ನೂ ಉದ್ಯಾನವೆಂದು ಭಾವಿಸಿದ್ದವಳು ಈಗ ಎಲ್ಲಿ ಎಂಬುದು ಧ್ವನಿ. ಕವಿ ಇಲ್ಲಿ ಪ್ರಕೃತಿವರ್ಣನೆಯನ್ನು ಸ್ಮೃತಿಯತ್ತ, ಸ್ಮೃತಿಯನ್ನು ಕ್ರೋಧದತ್ತ ಕೊಂಡೊಯ್ಯುತ್ತಾನೆ. ಏಳು ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಎರಡು ಮಾತ್ರ ವಲ್ಗೇಟ್-ಮಾತ್ರ (ಅರವತ್ತೆರಡು ಮತ್ತು ಅರವತ್ತಮೂರನೆಯವು), ಉಳಿದವು ಸಮೀಕ್ಷಿತದೊಡನೆ ಹೊಂದುತ್ತವೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಇಲ್ಲಿ ಎರಡು ಪಾಠಪರಂಪರೆಗಳೂ ಮತ್ತೆ ಒಂದಾಗುತ್ತವೆ. ‘ಪಶ್ಯ ಲಕ್ಷ್ಮಣ’ (ಲಕ್ಷ್ಮಣ, ನೋಡು) ಎಂಬ ಸಂಬೋಧನೆಯಿಂದ ರಾಮನು ತನ್ನ ದುಃಖವನ್ನು ತಮ್ಮನೊಡನೆ ಹಂಚಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ.

‘ಲಕ್ಷ್ಮಣ, ನಾನು ಪ್ರಿಯೆಯಿಂದ ಅಗಲಿ, ದುಃಖಾರ್ತನಾಗಿ, ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಂಡು, ಗಡೀಪಾರಾಗಿರುವಾಗ ರಾಜ ಸುಗ್ರೀವನು ನನ್ನ ಮೇಲೆ ಕೃಪೆ ತೋರುತ್ತಿಲ್ಲ. ನಾನು ಅನಾಥನು, ರಾಜ್ಯ ಕಳೆದುಕೊಂಡವನು, ರಾವಣನಿಂದ ತಿರಸ್ಕೃತನು, ದೀನನು, ಮನೆಯಿಂದ ದೂರವಿರುವವನು, ಕಾಮಿ, ಮತ್ತು ಅವನಿಗೆ ಶರಣಾಗಿ ಬಂದವನು — ಸೌಮ್ಯನೇ, ಇವೇ ಕಾರಣಗಳಿಂದ ಶತ್ರುಗಳನ್ನು ತಪಿಸುವವನಾದರೂ ನಾನು ದುರಾತ್ಮನಾದ ವಾನರರಾಜ ಸುಗ್ರೀವನಿಂದ ಅವಮಾನಿತನಾಗಿದ್ದೇನೆ. ಅವನು ಸೀತೆಯ ಹುಡುಕಾಟಕ್ಕೆ ಕಾಲವನ್ನು ಗೊತ್ತುಮಾಡಿ ಒಪ್ಪಂದ ಮಾಡಿಕೊಂಡರೂ, ತನ್ನ ಕಾರ್ಯ ಸಿದ್ಧಿಸಿದ ಮೇಲೆ ಆ ದುರ್ಬುದ್ಧಿ ಅದನ್ನು ಅರಿತುಕೊಳ್ಳುತ್ತಿಲ್ಲ. ಆದ್ದರಿಂದ ನೀನು ಕಿಷ್ಕಿಂಧೆಯನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿ, ಗ್ರಾಮ್ಯಸುಖದಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತನಾದ ಆ ಮೂರ್ಖ ವಾನರಶ್ರೇಷ್ಠ ಸುಗ್ರೀವನಿಗೆ ನನ್ನ ಮಾತಾಗಿ ಹೇಳು — ತನ್ನ ಬಳಿಗೆ ಬಂದ ಯಾಚಕರ, ಅದರಲ್ಲೂ ಮೊದಲೇ ಉಪಕಾರ ಮಾಡಿದವರ ಆಶೆಯನ್ನು ಭರವಸೆ ನೀಡಿ ಯಾರು ಭಂಗಗೊಳಿಸುತ್ತಾನೋ ಅವನು ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಪುರುಷಾಧಮ. ಶುಭವಾಗಲಿ ಅಶುಭವಾಗಲಿ, ತಾನು ಆಡಿದ ಮಾತನ್ನು ಯಾರು ಸತ್ಯದಿಂದ ಪಾಲಿಸುತ್ತಾನೋ ಅವನು ವೀರ, ಪುರುಷೋತ್ತಮ.’ ಇಲ್ಲಿ ರಾಮನು ಎರಡು ಸುಭಾಷಿತ ಶ್ಲೋಕಗಳಿಂದ ಸತ್ಯಪಾಲನೆಯ ಸಾಮಾನ್ಯ ಧರ್ಮವನ್ನು ಮುಂದಿಟ್ಟು ಆಮೇಲೆ ಅದನ್ನು ಸುಗ್ರೀವನಿಗೆ ಅನ್ವಯಿಸುತ್ತಾನೆ. ರಾಮನ ಆತ್ಮನಿವೇದನೆ ಆರು ವಿಶೇಷಣಗಳಿಂದ ನಡೆಯುತ್ತದೆ — ಅನಾಥ, ರಾಜ್ಯ ಕಳೆದುಕೊಂಡವನು, ತಿರಸ್ಕೃತ, ದೀನ, ಮನೆಯಿಂದ ದೂರವಿರುವವನು, ಕಾಮಿ; ಇವು ಸುಗ್ರೀವನ ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ರಾಮನ ದೌರ್ಬಲ್ಯಸೂಚಕಗಳು, ರಾಮನ ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಾದರೋ ಅವಮಾನದ ಕಾರಣಗಳು. ‘ಪರಿಭೂತಃ ಪರಂತಪಃ’ (ಶತ್ರುಗಳನ್ನು ತಪಿಸುವವನು ಅವಮಾನಿತ) ಎಂಬುದು ವಿರೋಧಾಭಾಸ — ಶತ್ರುಗಳನ್ನು ತಪಿಸುವವನೇ ಅವಮಾನಿತನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಅನಂತರ ಎರಡು ಸುಭಾಷಿತ ಶ್ಲೋಕಗಳು — ಆಶೆಯನ್ನು ಭಂಗಗೊಳಿಸುವವನು ಪುರುಷಾಧಮ, ಮಾತನ್ನು ಸತ್ಯದಿಂದ ಪಾಲಿಸುವವನು ಪುರುಷೋತ್ತಮ; ಇವೆರಡರ ನಡುವೆ ಸುಗ್ರೀವನು ತಾನೇ ತನ್ನ ಸ್ಥಾನವನ್ನು ಆರಿಸಿಕೊಳ್ಳಲಿ ಎಂಬುದು ವ್ಯಂಗ್ಯ. ರಾಮನು ತಾನೇ ಶಪಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಸಾಮಾನ್ಯ ನೀತಿಯನ್ನು ಮಾತ್ರ ಹೇಳಿ ಅವನನ್ನು ನಾಚಿಸುತ್ತಾನೆ; ಇದು ಮರ್ಯಾದಾಪುರುಷೋತ್ತಮನ ರೀತಿ. ಏಳು ಶ್ಲೋಕಗಳೆಲ್ಲವೂ ಅನುಷ್ಟುಪ್, ಅದರಿಂದ ಮಾತು ಹೆಚ್ಚು ವೇಗವಾಗಿ ಸಾಗುವಂತೆ ತೋರುತ್ತದೆ. ಅರವತ್ತಾರನೆಯದರಲ್ಲಿ ‘ರಾಜಾ ಸುಗ್ರೀವಃ’ (ರಾಜ ಸುಗ್ರೀವನು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ರಾಜಧರ್ಮ ನೆನಪಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ — ರಾಜನು ಶರಣಾಗತನ ರಕ್ಷಕನಾಗಬೇಕು.

‘ತಾವು ಕೃತಾರ್ಥರಾದ ಮೇಲೆ ಕಾರ್ಯ ಸಿದ್ಧಿಸದ ಮಿತ್ರರಿಗೆ ಯಾರು ಸಹಾಯಕರಾಗುವುದಿಲ್ಲವೋ ಆ ಕೃತಘ್ನರನ್ನು, ಸತ್ತ ಮೇಲೆಯೂ, ಮಾಂಸಭಕ್ಷಕ ಪ್ರಾಣಿಗಳೂ ತಿನ್ನುವುದಿಲ್ಲ. ರಣದಲ್ಲಿ ನಾನು ಸೆಳೆಯುವ ಚಿನ್ನದ ಬೆನ್ನಿನ ಧನುಸ್ಸಿನ ಮಿಂಚಿನ ಸಮೂಹದಂತಹ ರೂಪವನ್ನು ನೋಡಲು ಸುಗ್ರೀವನು ನಿಶ್ಚಯವಾಗಿ ಬಯಸುತ್ತಿದ್ದಾನೆ. ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಕುಪಿತನಾದ ನನ್ನ ಬಿಲ್ಲಿನ ಹೆದೆಯ, ವಜ್ರದ ಗರ್ಜನೆಯಂತಹ ಘೋರ ಟಂಕಾರವನ್ನು ಮತ್ತೆ ಕೇಳಲು ಬಯಸುತ್ತಿದ್ದಾನೆ. ವೀರನಾದ ರಾಜಪುತ್ರನೇ, ನೀನು ನನ್ನ ಸಹಾಯಕನಾಗಿರುವಾಗ, ನನ್ನ ಪರಾಕ್ರಮ ತಿಳಿದಿರುವಾಗ, ಹೀಗಿದ್ದರೂ ಅವನಿಗೆ ಚಿಂತೆಯಿಲ್ಲದಿರುವುದು ನಿಜಕ್ಕೂ ಆಶ್ಚರ್ಯ. ಶತ್ರುನಗರಗಳನ್ನು ಗೆಲ್ಲುವವನೇ, ಯಾವುದಕ್ಕಾಗಿ ಈ ಆರಂಭ ಮಾಡಲ್ಪಟ್ಟಿತೋ ಆ ಒಪ್ಪಂದವನ್ನು ಕೃತಾರ್ಥನಾದ ವಾನರೇಶ್ವರನು ನೆನಪಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಿಲ್ಲ. ಮಳೆಗಾಲದ ಅವಧಿಯನ್ನು ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಮಾಡಿ, ವಿಹರಿಸುತ್ತಾ ವಾನರೇಶ್ವರನು ಕಳೆದುಹೋದ ನಾಲ್ಕು ತಿಂಗಳುಗಳನ್ನು ಅರಿತುಕೊಳ್ಳುತ್ತಿಲ್ಲ. ಮಂತ್ರಿಗಳ ಪರಿಷತ್ತಿನೊಡನೆ ಕ್ರೀಡಿಸುತ್ತಾ ಅವನು ಪಾನವನ್ನೇ ಸೇವಿಸುತ್ತಿದ್ದಾನೆ; ಶೋಕದಿಂದ ದೀನರಾದ ನಮ್ಮ ಮೇಲೆ ಸುಗ್ರೀವನು ದಯೆ ತೋರುತ್ತಿಲ್ಲ.’ ಇಲ್ಲಿ ರಾಮನ ಮಾತು ಕ್ರಮವಾಗಿ ತೀವ್ರವಾಗುತ್ತದೆ — ಮೊದಲು ಖೇದ, ಆಮೇಲೆ ಆಕ್ಷೇಪಣೆ, ಆಮೇಲೆ ಭಯಸೂಚನೆ. ಕೃತಘ್ನರ ನಿಂದೆ ಅತ್ಯಂತ ತೀವ್ರ ದೃಷ್ಟಾಂತದಿಂದ ಮಾಡಲ್ಪಡುತ್ತದೆ — ಮಾಂಸಾಹಾರಿಗಳೂ ಅವರ ಶವವನ್ನು ಮುಟ್ಟುವುದಿಲ್ಲ. ಆಮೇಲೆ ರಾಮನು ತನ್ನ ಧನುಸ್ಸಿನ ಮತ್ತು ಹೆದೆಯ ಸ್ಮರಣೆ ಮಾಡಿಸುತ್ತಾನೆ; ಇದು ಮರೆಯಾದ ಭಯಸೂಚನೆ, ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ರೋಷದಿಂದ ಪ್ರಕಟವಾಗುತ್ತದೆ. ‘ವಿದ್ಯುದ್ಗಣೋಪಮಮ್’ (ಮಿಂಚಿನ ಸಮೂಹದಂತಹ), ‘ವಜ್ರನಿರ್ಘೋಷಮ್’ (ವಜ್ರದ ಗರ್ಜನೆಯಂತಹ) ಎಂಬ ಇಂದ್ರಸಂಬಂಧಿ ಎರಡು ಉಪಮೆಗಳು ಧನುಸ್ಸಿನ ಭೀಷಣತೆಯನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತವೆ. ಎಪ್ಪತ್ತಾರನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ರಾಮನು ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ತನ್ನ ಸಹಾಯಕನೆಂದು ನೆನಪಿಸುತ್ತಾ ಸುಗ್ರೀವನ ನಿಶ್ಚಿಂತೆ ಆಶ್ಚರ್ಯಕರ ಎನ್ನುತ್ತಾನೆ. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಸುಗ್ರೀವನ ದಿನಚರಿ ವರ್ಣಿತವಾಗಿದೆ — ಮಂತ್ರಿಪರಿಷತ್ತಿನೊಡನೆ ಕ್ರೀಡೆ, ಪಾನ; ಶೋಕದೀನರ ಮೇಲೆ ಅದಯೆ. ಈ ವಿಪರೀತಚಿತ್ರಣ ಪದ್ಧತಿ ಆಕ್ಷೇಪಣೆಯನ್ನು ಪೂರ್ಣಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ. ಏಳು ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಮೂರು ಧನುಸ್ಸಿನ ವಿಷಯ, ನಾಲ್ಕು ಸುಗ್ರೀವನ ಪ್ರಮಾದದ ವಿಷಯ. ‘ಪ್ಲವಗೇಶ್ವರಃ’, ‘ಹರೀಶ್ವರಃ’ (ವಾನರೇಶ್ವರನು) ಎಂಬ ರಾಜಪದಗಳ ಬಳಕೆಯಿಂದ ಆಕ್ಷೇಪಣೆ ಇನ್ನಷ್ಟು ತೀಕ್ಷ್ಣವಾಗುತ್ತದೆ — ಒಡೆಯನಾಗಿದ್ದರೂ ಅವನು ತನ್ನ ಧರ್ಮವನ್ನು ಪಾಲಿಸುತ್ತಿಲ್ಲ.

‘ಮಹಾಬಲಶಾಲಿಯಾದ ವೀರನೇ, ಹೋಗು; ನೀನು ಸುಗ್ರೀವನಿಗೆ ಹೇಳಬೇಕು, ನನ್ನ ರೋಷದ ರೂಪ ಏನೆಂಬುದನ್ನೂ ಹೇಳಬೇಕು, ಈ ಮಾತನ್ನೂ ಹೇಳಬೇಕು — ಹತನಾದ ವಾಲಿ ಹೋದ ದಾರಿ ಮುಚ್ಚಿಹೋಗಿಲ್ಲ; ಸುಗ್ರೀವ, ಒಪ್ಪಂದಕ್ಕೆ ಬದ್ಧನಾಗಿರು, ವಾಲಿಯ ದಾರಿಯನ್ನು ಹಿಡಿಯಬೇಡ. ರಣದಲ್ಲಿ ವಾಲಿಯೊಬ್ಬನನ್ನೇ ನಾನು ಬಾಣದಿಂದ ಕೊಂದೆ; ಸತ್ಯವನ್ನು ಮೀರಿದ ನಿನ್ನನ್ನಾದರೋ ಬಂಧುಗಳ ಸಮೇತ ಕೊಲ್ಲುವೆನು. ನರಶ್ರೇಷ್ಠನೇ, ಪುರುಷರ್ಷಭನೇ, ಹೀಗೆ ಕಾರ್ಯ ನಿಶ್ಚಯವಾದ ಮೇಲೆ ಯಾವುದು ಹಿತವೋ ಅದನ್ನೆಲ್ಲ ಹೇಳು; ಬೇಗ ಮಾಡು, ಕಾಲ ಮೀರುತ್ತಿದೆ.’ ‘ವಾನರೇಶ್ವರನೇ, ಶಾಶ್ವತ ಧರ್ಮವನ್ನು ಗಮನಿಸಿ ನನಗೆ ಮಾಡಿದ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಯನ್ನು ಸತ್ಯಗೊಳಿಸು; ಇಂದು ನನ್ನ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಪ್ರೇರಿತನಾಗಿ ಪ್ರೇತನಾಗಿ ಯಮಲೋಕದಲ್ಲಿ ವಾಲಿಯನ್ನು ನೀನು ಕಾಣುವಂತಾಗದಿರಲಿ.’ ತೀವ್ರವಾಗಿ ಕೋಪ ಹೆಚ್ಚಿದ, ಪದೇಪದೇ ಮಾತನಾಡುತ್ತಿದ್ದ, ದೀನನಾದ ಅಣ್ಣನನ್ನು ನೋಡಿ, ಉಗ್ರತೇಜಸ್ವಿಯಾದ, ಮಾನವವಂಶವನ್ನು ವೃದ್ಧಿಸುವ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ವಾನರೇಶ್ವರನ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ತೀವ್ರವಾದ ನಿರ್ಧಾರವನ್ನು ಮಾಡಿದನು. ಕೊನೆಯ ಎರಡು ಶ್ಲೋಕಗಳು ದೀರ್ಘವೃತ್ತದಲ್ಲಿ ರಚಿತವಾಗಿವೆ; ಅವುಗಳಿಂದ ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದ ಕಿಷ್ಕಿಂಧಾಗಮನಕ್ಕೆ ಸೇತುವೆ ಕಟ್ಟಲ್ಪಡುತ್ತದೆ. ರಾಮನ ಸಂದೇಶದಲ್ಲಿ ಮೂರು ಅಂಶಗಳು — ಮೊದಲು ಜ್ಞಾಪನೆ (ವಾಲಿಯ ದಾರಿ ಮುಚ್ಚಿಹೋಗಿಲ್ಲ), ಆಮೇಲೆ ಆಜ್ಞೆ (ಒಪ್ಪಂದಕ್ಕೆ ಬದ್ಧನಾಗಿರು), ಆಮೇಲೆ ಭಯ (ಬಂಧುಗಳ ಸಮೇತ ಕೊಲ್ಲುವೆನು). ‘ಮಾ ವಾಲಿಪಥಮನ್ವಗಾಃ’ (ವಾಲಿಯ ದಾರಿಯನ್ನು ಹಿಡಿಯಬೇಡ) ಎಂಬ ವಾಕ್ಯ ಸರ್ಗದಲ್ಲೇ ಅತ್ಯಂತ ತೀಕ್ಷ್ಣ. ಆದರೂ ರಾಮನು ಲಕ್ಷ್ಮಣನಿಗೆ ‘ಯಾವುದು ಹಿತವೋ ಅದನ್ನು ಹೇಳು’ ಎಂದು ಆದೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ — ಕೋಪದಲ್ಲೂ ಹಿತಚಿಂತೆಯನ್ನು ಬಿಟ್ಟಿಲ್ಲ. ಎಂಬತ್ತನಾಲ್ಕನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಶಪಥವಾಕ್ಯ ದೀರ್ಘವೃತ್ತದಲ್ಲಿ ರಚಿತವಾಗಿದೆ, ಅದರಿಂದ ಗಾಂಭೀರ್ಯ ಹೆಚ್ಚುತ್ತದೆ. ಕೊನೆಯ ಶ್ಲೋಕ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಮೌನವನ್ನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತದೆ — ಅವನು ಮರುಮಾತನಾಡುವುದಿಲ್ಲ, ಆದರೆ ‘ತೀವ್ರಾಂ ಮತಿಂ ಚಕಾರ’ (ತೀವ್ರ ನಿರ್ಧಾರ ಮಾಡಿದನು); ಇದೇ ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದ ಬೀಜ, ಅಲ್ಲಿ ಅವನು ಧನುಸ್ಸನ್ನು ಹಿಡಿದು ಕಿಷ್ಕಿಂಧೆಯತ್ತ ಹೊರಡುತ್ತಾನೆ. ಆರು ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ನಾಲ್ಕು ಅನುಷ್ಟುಪ್, ಎರಡು ದೀರ್ಘವೃತ್ತ; ಇದೇ ಈ ಕವಿಯ ಸರ್ಗಸಮಾಪ್ತಿಯ ರೀತಿ. ‘ಉಚ್ಯತಾಮ್’ (ಹೇಳಲ್ಪಡಲಿ) ಎಂಬ ಕರ್ಮಣಿ ಪ್ರಯೋಗದಿಂದ ರಾಮನು ತಾನೇ ಹೇಳದೆ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಮೂಲಕವೇ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ ಎಂಬ ಮರ್ಯಾದೆ ಕಾಪಾಡಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ.

സുഗ്രീവൻ ഭവനത്തിൽ പ്രവേശിച്ച്, ആകാശം മേഘങ്ങളിൽനിന്നു മുക്തമായപ്പോൾ, മഴക്കാലരാത്രികൾ പ്രസ്രവണത്തിൽ കഴിച്ചുകൂട്ടിയ രാമൻ കാമത്താലും ശോകത്താലും പീഡിതനായി. വെളുത്ത ആകാശവും നിർമലമായ ചന്ദ്രമണ്ഡലവും നിലാവു പൂശിയ ശരത്കാലരാത്രിയും കണ്ട്, കാമവൃത്തിയിൽ മുഴുകിയ സുഗ്രീവനെയും കാണാതായ ജനകപുത്രിയെയും കടന്നുപോയ കാലത്തെയും കണ്ട്, അത്യധികം ആതുരനായി അവൻ മോഹാലസ്യപ്പെട്ടു. ക്ഷണനേരത്തിനുശേഷം വീണ്ടും ബോധം വീണ്ടെടുത്ത്, ബുദ്ധിമാനായ രാജകുമാരൻ രാഘവൻ മനസ്സിൽ കുടികൊള്ളുന്ന വൈദേഹിയെത്തന്നെ ചിന്തിച്ചു. പിന്നെ മിന്നലുകളും മേഘങ്ങളും ഒഴിഞ്ഞ, സാരസപ്പക്ഷികളുടെ നാദത്താൽ മുഴങ്ങുന്ന, നിർമലമായ ആകാശം കണ്ട് അവൻ ആർത്തമായ സ്വരത്തിൽ വിലപിച്ചു. സ്വർണധാതുക്കളാൽ ഭൂഷിതമായ പർവതാഗ്രത്തിൽ ഇരുന്ന്, ശരത്കാലാകാശം കണ്ട്, അവൻ മനസ്സുകൊണ്ട് പ്രിയയുടെ അടുക്കലേക്കുതന്നെ പോയി. ഈ ആറു ശ്ലോകങ്ങളിൽ കവി ‘കണ്ട്’ എന്ന പദം മൂന്നുവട്ടം പ്രയോഗിക്കുന്നു — പുറമേയുള്ള കാഴ്ചതന്നെ ഉള്ളിലെ ശോകത്തെ ഉദ്ദീപിപ്പിക്കുന്നു. മഴക്കാലത്ത് മേഘങ്ങളാൽ മൂടപ്പെട്ടിരുന്ന ദുഃഖം ഇപ്പോൾ തെളിഞ്ഞ ആകാശത്തിൽ വെളിപ്പെടുന്നു. ‘മനഃസ്ഥാം’ (മനസ്സിൽ കുടികൊള്ളുന്നവൾ) എന്ന പദത്താൽ, സീത പുറമേ കാണാതായെങ്കിലും ഹൃദയത്തിൽ നിലകൊള്ളുന്നു എന്നു സൂചിപ്പിക്കുന്നു. സർഗാരംഭത്തിൽത്തന്നെ രണ്ടു വിപരീതാവസ്ഥകൾ സ്ഥാപിക്കപ്പെടുന്നു — സുഗ്രീവന്റെ ഭവനപ്രവേശവും, ഗിരിശിഖരത്തിൽ രാമന്റെ ഏകാന്തതയും. ‘വർഷരാത്രേ സ്ഥിതഃ’ (മഴക്കാലരാത്രികൾ കഴിച്ചുകൂട്ടിയവൻ) എന്ന പദത്താൽ നാലു മാസത്തെ കാത്തിരിപ്പ് സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. ഇവിടെ മോഹം എന്നാൽ മോഹാലസ്യംതന്നെ; രാമൻ വീരനായിട്ടും വിരഹത്താൽ മോഹാലസ്യപ്പെടുന്നു — ഇതു മനുഷ്യഭാവത്തിന്റെ പ്രകാശനമാണ്. ക്ഷണനേരംകൊണ്ട് ബോധം വീണ്ടെടുത്ത് അവൻ വീണ്ടും ധൈര്യത്തെ ആശ്രയിക്കുന്നു — ഇതാണ് അവന്റെ പ്രകൃതി. ശരത്കാലത്തിന്റെ തെളിമ വിരഹിക്കു പ്രതികൂലവും കാമിക്ക് അനുകൂലവുമാണ് എന്നതു കാവ്യരൂഢി; അതുകൊണ്ടാണ് വെളുത്ത ആകാശവും ചന്ദ്രമണ്ഡലവും കണ്ടപ്പോൾതന്നെ അവൻ ആതുരനാകുന്നത്. ‘ആർതയാ ഗിരാ’ (ആർത്തമായ സ്വരത്തിൽ) എന്ന പദത്താൽ വിലാപത്തിന്റെ സ്വരവും നിർദേശിക്കപ്പെടുന്നു. പ്രസ്രവണഗിരിയുടെ സ്വർണധാതുക്കളാൽ ഭൂഷിതമായ അഗ്രം വർണിച്ചുകൊണ്ട് കവി ബാഹ്യശോഭയും ആന്തരദുഃഖവും ഒരേസമയം കാണിക്കുന്നു. മുൻസർഗത്തിൽ ഹനുമാനാൽ ഉണർത്തപ്പെട്ട സുഗ്രീവൻ സൈന്യത്തെ വിളിച്ചുകൂട്ടാൻ ആജ്ഞാപിച്ചിരുന്നു; അതിനാൽ വായനക്കാരൻ ഉടൻതന്നെ ഉദ്യമം പ്രതീക്ഷിക്കുന്നു. എന്നാൽ കവി ഇവിടെ വീണ്ടും താമസം കാണിക്കുന്നു; അതിലൂടെ രാമന്റെ അക്ഷമ സകാരണമാകുന്നു. ‘ഘനൈഃ വിമുക്തേ ഗഗനേ’ (ആകാശം മേഘങ്ങളിൽനിന്നു മുക്തമായപ്പോൾ) എന്ന പദംതന്നെ സമയസൂചകമാണ് — മേഘങ്ങൾ പോയി, അതിനാൽ പ്രതിജ്ഞയുടെ കാലം വന്നെത്തി.

‘സാരസങ്ങളുടെ കൂജനത്തോടൊപ്പം താനും സാരസങ്ങളെപ്പോലെ മധുരമായി ശബ്ദിച്ചുകൊണ്ട് ആശ്രമത്തിൽ രമിച്ചിരുന്ന ആ ബാല ഇന്ന് എങ്ങനെ രമിക്കും? സ്വർണംപോലെ നിർമലമായി പൂത്തുനിൽക്കുന്ന അസനവൃക്ഷങ്ങളെ കണ്ട്, എന്നെ നോക്കുമ്പോൾ എന്നെ കാണാതെ, ആ ബാല എങ്ങനെ രമിക്കും? മുമ്പ് കലഹംസങ്ങളുടെ മധുരശബ്ദം കേട്ട് ഉണർന്നിരുന്ന, എല്ലാ അവയവങ്ങളും മനോഹരമായ, മധുരമായി സംസാരിക്കുന്ന അവൾ ഇന്ന് എങ്ങനെ രമിക്കും? ഇണചേർന്നു സഞ്ചരിക്കുന്ന ചക്രവാകങ്ങളുടെ ശബ്ദം കേട്ട് താമരപോലെ വിശാലമായ കണ്ണുകളുള്ള അവൾ എങ്ങനെയായിരിക്കും? സരസ്സുകളിലും നദികളിലും വാപികളിലും കാനനങ്ങളിലും വനങ്ങളിലും സഞ്ചരിച്ചിട്ടും മാൻകിടാവിന്റേതുപോലെ കണ്ണുകളുള്ള അവളില്ലാതെ ഇന്ന് എനിക്കു സുഖം ലഭിക്കുന്നില്ല. എന്റെ വിയോഗത്താലും അവളുടെ സൗകുമാര്യത്താലും, ശരത്കാലഗുണങ്ങളാൽ നിരന്തരം വർധിക്കുന്ന കാമം ആ സുന്ദരിയെ അത്യധികം പീഡിപ്പിച്ചേക്കുമെന്നു ഞാൻ ശങ്കിക്കുന്നു.’ ഇങ്ങനെയും മറ്റും നരശ്രേഷ്ഠനായ ആ രാജപുത്രൻ വിലപിച്ചു — ദേവേന്ദ്രനോടു ജലം യാചിക്കുന്ന ചാതകപ്പക്ഷി വിലപിക്കുന്നതുപോലെ. ഇവിടെ ഓരോ ശ്ലോകത്തിലും ചോദ്യരൂപത്തിലാണ് വിലാപം രചിച്ചിരിക്കുന്നത്; അതിലൂടെ വിരഹത്തിന്റെ നിസ്സഹായത വ്യഞ്ജിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. ഈ ഏഴു ശ്ലോകങ്ങളിൽ അഞ്ചു പ്രകൃതിചിഹ്നങ്ങൾ പരാമർശിക്കപ്പെടുന്നു — സാരസങ്ങൾ, അസനവൃക്ഷങ്ങൾ, കലഹംസങ്ങൾ, ചക്രവാകങ്ങൾ, ഒടുവിൽ ചാതകം. ഓരോന്നിന്റെയും ഇണചേർന്നുള്ള സഞ്ചാരം സീതയുടെ ഏകാന്തതയോടു വിരുദ്ധമാണ്; അതിലൂടെ വിരഹം തീവ്രമാകുന്നു. ‘എങ്ങനെ’ എന്ന ചോദ്യം മൂന്നുവട്ടം ആവർത്തിക്കുന്നു; ഉത്തരമോ ആരും നൽകുന്നില്ല — ഇതുതന്നെയാണ് വിലാപത്തിന്റെ നിസ്സഹായത. ‘മൃഗശാവാക്ഷീം’ (മാൻകിടാവിന്റേതുപോലെ കണ്ണുള്ളവൾ), ‘പുണ്ഡരീകവിശാലാക്ഷീം’ (താമരപോലെ വിശാലമായ കണ്ണുള്ളവൾ) എന്ന നേത്രവിശേഷണങ്ങൾ സീതയുടെ സൗകുമാര്യം ഓർമിപ്പിക്കുന്നു. പന്ത്രണ്ടാം ശ്ലോകത്തിൽ രാമൻ തന്റെ ദുഃഖത്തെക്കാൾ അവളുടെ ദുഃഖത്തെക്കുറിച്ചു ശങ്കിക്കുന്നു — ഇതുതന്നെയാണ് അവന്റെ പ്രേമത്തിന്റെ ലക്ഷണം. ഒടുവിൽ കവി ഒരു ഉപമ പ്രയോഗിക്കുന്നു — ചാതകം ഇന്ദ്രനോടു മാത്രം ജലം യാചിക്കുന്നതുപോലെ, മറ്റാരോടുമല്ല, രാമൻ സീതയെ മാത്രം ആഗ്രഹിക്കുന്നു. രാമന്റെ വിലാപത്തിൽ ഒരു ശാപംപോലുമില്ല, രാവണന്റെ പേരുപോലുമില്ല; സീതയുടെ സുഖദുഃഖങ്ങളെക്കുറിച്ചുള്ള ചിന്ത മാത്രം. ഇതിലൂടെ അവന്റെ പ്രേമം ശുദ്ധമാണെന്നു കാണിക്കുന്നു. ‘സഞ്ചരിച്ചിട്ടും സുഖം ലഭിക്കുന്നില്ല’ എന്ന വാക്കിൽ വനത്തിന്റെ എല്ലാ ശോഭയും നിഷ്ഫലമാണെന്നു പറയുന്നു.

പിന്നെ പഴങ്ങൾ തേടി രമണീയമായ മലഞ്ചെരിവുകളിൽ ചുറ്റിനടന്ന ലക്ഷ്മണൻ മടങ്ങിയെത്തി ജ്യേഷ്ഠനെ കണ്ടു. സഹിക്കാനാവാത്ത ചിന്തയാൽ ചുറ്റപ്പെട്ട്, ബോധം മറഞ്ഞ്, വിജനമായ സ്ഥലത്ത് ഒറ്റയ്ക്കിരിക്കുന്ന സഹോദരനെ കണ്ട്, മനസ്വിയായ സൗമിത്രി സഹോദരന്റെ വിഷാദം കണ്ട് തിടുക്കപ്പെട്ട്, അതിദീനനായി പറഞ്ഞു — ‘ആര്യാ, കാമത്തിനു വശപ്പെട്ടിട്ട് എന്തു ഫലം? സ്വന്തം പൗരുഷത്തെ തോൽപ്പിച്ചിട്ട് എന്തു ഫലം? അങ്ങയുടെ ഈ ചിത്തസമാധാനം ലജ്ജയാൽ (അങ്ങിൽനിന്ന്) പിൻവലിയുന്നു; ഏകാഗ്രമായ യോഗംകൊണ്ട് ഇതു തിരികെ വരില്ലേ? അങ്ങു നാഥനായിരിക്കുന്ന ജാനകി മറ്റൊരാൾക്കു എളുപ്പത്തിൽ കൈവശമാക്കാവുന്നവളല്ല; ജ്വലിക്കുന്ന അഗ്നിശിഖയെ സമീപിക്കുന്ന ആരും പൊള്ളാതിരിക്കുക സാധ്യമല്ല.’ ഉത്തമലക്ഷണനും ആർക്കും കീഴടക്കാനാവാത്തവനുമായ ലക്ഷ്മണനോട് രാമൻ സ്വഭാവസിദ്ധവും ഹിതകരവും പഥ്യവും നീതിയോടു ചേർന്നതും സാമം, ധർമം, അർഥം എന്നിവ ഉൾക്കൊള്ളുന്നതുമായ വാക്കു പറഞ്ഞു — ‘സംശയമില്ല, കാര്യം ശ്രദ്ധിക്കണം, കർമത്തിന്റെ സവിശേഷരീതി പിന്തുടരുകയും വേണം; എന്നാൽ കുമാരാ, വർധിച്ചതും ദുർജയവുമായ വീര്യത്തിന്റെ ഫലത്തെക്കുറിച്ചു മാത്രം ചിന്തിക്കേണ്ടതില്ല.’ ഇവിടെ നാലു ശ്ലോകങ്ങൾ ദീർഘവൃത്തത്തിലാണ്; അവയിലൂടെ സംവാദത്തിന്റെ ഗാംഭീര്യം വർധിക്കുന്നു. ലക്ഷ്മണൻ പഴങ്ങൾ തേടി പോയിരുന്നു — ഇതിലൂടെ അവരുടെ വനവാസത്തിലെ സാധാരണജീവിതം സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. ‘ബോധം മറഞ്ഞ്, ഒറ്റയ്ക്ക്, വിജനസ്ഥലത്ത്’ എന്ന മൂന്നു പദങ്ങളാൽ രാമന്റെ അവസ്ഥ ചിത്രീകരിക്കപ്പെടുന്നു. ലക്ഷ്മണന്റെ വാക്ക് നാലു ചോദ്യങ്ങളോടെ ആരംഭിക്കുന്നു; അതിലൂടെ ആദരവോടുകൂടിയതെങ്കിലും തീവ്രമായ അവന്റെ ഭാവം വ്യഞ്ജിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. ‘ക്രിയാഭിയോഗം’ (കർമത്തിലുള്ള ഉത്സാഹം), ‘മനസഃ പ്രസാദം’ (മനസ്സിന്റെ തെളിവ്), ‘സമാധിയോഗം’ (ഏകാഗ്രത), ‘സഹായസാമർഥ്യം’ (സഹായികളുടെ ശേഷി), ‘സ്വകർമഹേതു’ (സ്വന്തം കർമത്തിന്റെ പ്രേരകശക്തി) എന്നിങ്ങനെ അഞ്ച് ഉപായങ്ങൾ എണ്ണപ്പെടുന്നു — ഇതു രാജനീതിയുടെ സാരസംഗ്രഹമാണ്. അഗ്നിശിഖയുടെ ദൃഷ്ടാന്തത്താൽ സീതയെ ആർക്കും തൊടാനാവില്ലെന്നു സ്ഥാപിക്കപ്പെടുന്നു. രാമനാകട്ടെ മറുപടിയിൽ ലക്ഷ്മണന്റെ വാക്ക് അംഗീകരിക്കുമ്പോഴും ‘ഫലത്തെക്കുറിച്ചു ചിന്തിക്കേണ്ടതില്ല’ എന്ന നിഷ്കാമകർമത്തിന്റെ ഉപദേശം നൽകുന്നു; ഇതാണ് ഈ സർഗത്തിന്റെ നീതിശിഖരം. ലക്ഷ്മണന്റെ ഉപദേശത്തിൽ എവിടെയും സുഗ്രീവനിന്ദയില്ല — അത് അടുത്ത സർഗത്തിൽ വരും; ഇവിടെ അവൻ സഹോദരന്റെ ധൈര്യം മാത്രമേ ആഗ്രഹിക്കുന്നുള്ളൂ. രാമന്റെ മറുപടി സംക്ഷിപ്തമാണ്; എന്നാൽ അതിലൂടെ അവൻ ശിഷ്യഭാവം സ്വീകരിക്കുന്നില്ല, ഗുരുഭാവംതന്നെ നിലനിർത്തുന്നു.

പിന്നെ താമരയിതൾപോലെ കണ്ണുകളുള്ള മൈഥിലിയെ ചിന്തിച്ചുകൊണ്ട്, വരണ്ടുപോകുന്ന മുഖത്തോടെ രാമൻ ലക്ഷ്മണനോടു പറഞ്ഞു — ‘സഹസ്രാക്ഷനായ ഇന്ദ്രൻ ജലംകൊണ്ട് ഭൂമിയെ തൃപ്തിപ്പെടുത്തി, വിളകളെ വിളയിച്ച്, തന്റെ കർമം നിർവഹിച്ചു വിശ്രമിക്കുന്നു. രാജപുത്രാ, ദീർഘവും ഗംഭീരവുമായ ഗർജനങ്ങളുള്ളവയും പർവതങ്ങൾക്കും വൃക്ഷങ്ങൾക്കും മീതെ മുന്നേറിയിരുന്നവയുമായ ആ മേഘങ്ങൾ ജലം വർഷിച്ചശേഷം ശാന്തമായി. നീലോത്പലദളംപോലെ കറുത്ത മേഘങ്ങൾ പത്തു ദിക്കുകളെയും കറുപ്പിച്ചശേഷം, ഇപ്പോൾ മദമൊഴിഞ്ഞ ആനകളെപ്പോലെ വേഗം ശമിച്ചവയായി. സൗമ്യാ, ജലം ഉള്ളിൽ വഹിച്ച, മഹാവേഗമുള്ള, കുടജത്തിന്റെയും അർജുനത്തിന്റെയും ഗന്ധമുള്ള മഴക്കാറ്റുകൾ ചുറ്റിവീശി ഇപ്പോൾ നിലച്ചു. പാപരഹിതനായ ലക്ഷ്മണാ, മേഘങ്ങളുടെയും ആനകളുടെയും മയിലുകളുടെയും നീർച്ചാട്ടങ്ങളുടെയും നാദം പെട്ടെന്നു ശമിച്ചു. മഹാമേഘങ്ങളാൽ പെയ്തു കഴുകപ്പെട്ട, നിർമലമായ, ചിത്രശോഭയുള്ള ചെരിവുകളോടുകൂടിയ പർവതങ്ങൾ ചന്ദ്രരശ്മികൾ പൂശിയതുപോലെ ശോഭിക്കുന്നു.’ ഇവിടെ രാമൻ ക്ഷണനേരം വിലാപം വിട്ട് ഋതുവർണന ആരംഭിക്കുന്നു; എന്നാൽ ആ വർണനയും ഒടുവിൽ പ്രതിജ്ഞാസ്മരണയിൽത്തന്നെ ചെന്നെത്തുന്നു. ‘പരിശുഷ്യതാ മുഖേന’ (വരണ്ടുപോകുന്ന മുഖത്തോടെ) എന്ന പദത്താൽ രാമന്റെ ഉള്ളിലെ ദാഹം (എരിച്ചിൽ) കാണിക്കപ്പെടുന്നു. ഇന്ദ്രൻ തന്റെ കർമം നിർവഹിച്ചു എന്ന് ഓർത്തുകൊണ്ട്, സുഗ്രീവൻ തന്റെ കർമം നിർവഹിച്ചിട്ടില്ല എന്നു രാമൻ പരോക്ഷമായി സൂചിപ്പിക്കുന്നു — ദേവൻപോലും തന്റെ കാര്യം പൂർത്തിയാക്കുന്നു, വാനരരാജാവോ ഇല്ല. മേഘങ്ങളുടെ ശാന്തി, ആനകളുടെ മദശമനം, കാറ്റുകളുടെ വിരാമം, നാദങ്ങളുടെ ശമനം — ഈ നാലും സമാപ്തിയെ കുറിക്കുന്നു; പ്രകൃതിയിൽ എല്ലാം പൂർത്തിയായി, രാമന്റെ കാര്യം മാത്രം ബാക്കി. ‘മദമൊഴിഞ്ഞ ആനകളെപ്പോലെ’ എന്ന ഉപമയാൽ മേഘങ്ങളുടെ വേഗശമനം വർണിക്കപ്പെടുന്നു; ഈ ഉപമ മുന്നോട്ടുള്ള ഗജവർണനയിൽ വീണ്ടും പ്രയോഗിക്കപ്പെടുന്നു. ചന്ദ്രരശ്മികൾ പൂശിയതുപോലെ പർവതങ്ങൾ എന്ന ഉത്പ്രേക്ഷ ശരത്കാലത്തിന്റെ തെളിമ പ്രകാശിപ്പിക്കുന്നു. ഈ ഏഴു ശ്ലോകങ്ങളും അനുഷ്ടുപ്പുകളാണ്; അടുത്ത ഖണ്ഡത്തിൽ ദീർഘവൃത്തങ്ങൾ ആരംഭിക്കുന്നു; അങ്ങനെ ഛന്ദസ്സിന്റെ മാറ്റംതന്നെ വർണനയുടെ ആരംഭം സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ‘രാജപുത്രാ’ എന്ന സംബോധന രണ്ടുവട്ടം പ്രയോഗിച്ചിരിക്കുന്നു; അതിലൂടെ രാമൻ ലക്ഷ്മണനെ രാജപുത്രനു യോജിച്ച കർത്തവ്യം ഓർമിപ്പിക്കുന്നു.

‘ഏഴിലംപാലകളുടെ ശാഖകളിലും, നക്ഷത്രങ്ങളുടെയും സൂര്യന്റെയും ചന്ദ്രന്റെയും പ്രഭകളിലും, ഉത്തമഗജങ്ങളുടെ ലീലകളിലും തന്റെ ശോഭ പകുത്തുനൽകിക്കൊണ്ട് ഇന്നു ശരത്കാലം ആരംഭിച്ചിരിക്കുന്നു. പല ആശ്രയങ്ങളിലും വിചിത്രമായ ശോഭയോടെ, ശരത്കാലഗുണങ്ങളാൽ സമ്പന്നയായ ലക്ഷ്മി (സൗന്ദര്യം), സൂര്യന്റെ കരാഗ്രങ്ങളാൽ ഉണർത്തപ്പെട്ട താമരപ്പൊയ്കകളിൽ ഏറ്റവുമധികം ശോഭിക്കുന്നു. ഏഴിലംപാലപ്പൂക്കളുടെ ഗന്ധം വഹിക്കുന്ന, വണ്ടിൻകൂട്ടങ്ങൾ പാടിപ്പിന്തുടരുന്ന, മദിച്ച ആനകളുടെ ദർപ്പം ശമിപ്പിക്കുന്ന, കാറ്റിനെ പിന്തുടരുന്ന ശരത്കാലം കൂടുതൽ ശോഭിക്കുന്നു. മനോഹരവും വിശാലവുമായ ചിറകുകളുള്ള, കാമദേവനു പ്രിയപ്പെട്ട, താമരപ്പൂമ്പൊടി വീണുകിടക്കുന്ന, മഹാനദികളുടെ മണൽത്തിട്ടകളിലെത്തിയ ചക്രവാകങ്ങളോടൊപ്പം, പുതുതായി വന്നെത്തിയ അരയന്നങ്ങൾ ക്രീഡിക്കുന്നു. മദത്താൽ ധാർഷ്ട്യമുള്ള ആനകളിലും ഗർവിതരായ പശുക്കൂട്ടങ്ങളിലും തെളിഞ്ഞ ജലമുള്ള നദികളിലും ലക്ഷ്മി പലവിധത്തിൽ പകുക്കപ്പെട്ടു ശോഭിക്കുന്നു. മേഘങ്ങൾ ഒഴിഞ്ഞ ആകാശം കണ്ട്, വനങ്ങളിലെ മയിലുകൾ പീലിയാകുന്ന ആഭരണം ഉപേക്ഷിച്ച്, പ്രിയമാരിൽ അനുരാഗമില്ലാത്തവരായി, ശോഭ മങ്ങി, ഉത്സവം കഴിഞ്ഞവരായി, ധ്യാനത്തിൽ മുഴുകിയവരായി. മനോഹരമായ ധാരാളം ഗന്ധമുള്ള, പൂക്കളുടെ അതിഭാരത്താൽ ശാഖാഗ്രങ്ങൾ കുനിഞ്ഞ, സ്വർണംപോലെ ഗൗരവർണമുള്ള, കണ്ണിനു കുളിർമ നൽകുന്ന പ്രിയകവൃക്ഷങ്ങളാൽ വനാന്തരങ്ങൾ പ്രകാശിതമായതുപോലെ. പ്രിയമാരോടുകൂടിയവരും, താമരപ്പൊയ്കകൾ ഇഷ്ടപ്പെടുന്നവരും, വനത്തിൽ പ്രിയപ്പെട്ടവരും, പൂക്കൾ ഇളക്കിമറിക്കുന്നവരും, മദോന്മത്തരും, മദാലസരുമായ ഉത്തമഗജങ്ങളുടെ നടത്തം ഇന്നു മന്ദമാണ്.’ ഈ എട്ടു ശ്ലോകങ്ങൾ ഉപജാതിവൃത്തത്തിലാണ്. ഇവിടെനിന്ന് അമ്പത്തിയേഴാം ശ്ലോകംവരെയുള്ള ശരത്കാലവർണന സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ തീരെയില്ല; ഇതു വൾഗേറ്റിന്റെ സവിശേഷതയാണ്. എല്ലാ ശ്ലോകങ്ങളും ഉപജാതിവർഗത്തിൽപ്പെട്ട ദീർഘവൃത്തങ്ങളിലാണ്; അതിലൂടെ വർണനയുടെ ഗാംഭീര്യം വർധിക്കുന്നു. ‘ശ്രിയം വിഭജ്യ’ (ശോഭ പകുത്തുനൽകി) എന്ന പദത്താൽ ശരത്കാലം തന്റെ ശോഭ വിവിധ ആശ്രയങ്ങളിൽ വിതരണം ചെയ്യുന്നു എന്നാണ് കല്പന. ‘ലക്ഷ്മി’ എന്ന പദം ഇവിടെ സൗന്ദര്യവാചകമാണ്; പല ശ്ലോകങ്ങളിലും ആവർത്തിക്കുന്നു. ആനകൾ, അരയന്നങ്ങൾ, കാളകൾ, മയിലുകൾ, വൃക്ഷങ്ങൾ — ഇവയുടെ വർണനയിൽ കവി ഓരോന്നിലും ഇണഭാവം സൂചിപ്പിക്കുന്നു; അതു വിരഹിയായ രാമനു ദുഃഖകരംതന്നെ. മയിലുകൾ ഉത്സവം കഴിഞ്ഞവരായി എന്നതാകട്ടെ വിപരീതമായ ഉദാഹരണമാണ് — മഴക്കാലം പോയതിനാൽ അവ ഉദാസീനരാണ്; അവയുടെ അവസ്ഥയാണ് രാമന്റെ അവസ്ഥയോടു സാമ്യമുള്ളത്. ഇവിടെ കവി മിക്കവാറും ഓരോ ശ്ലോകത്തിലും ‘വിഭാതി’ (ശോഭിക്കുന്നു) എന്ന ക്രിയാപദം പ്രയോഗിക്കുന്നു; അതിലൂടെ ശോഭാവർണനയുടെ ഏകരൂപത നിലനിർത്തപ്പെടുന്നു. സപ്തച്ഛദം എന്നത് ഏഴിലംപാല എന്ന വനവൃക്ഷമാണ്; അതിന്റെ പൂമണം ആനകളുടെ മദം ശമിപ്പിക്കുന്നു എന്നതു കവിസമയം; അതുകൊണ്ടാണ് കവി ഇവിടെ അതിനെ രണ്ടുവട്ടം പരാമർശിക്കുന്നത്. മുപ്പത്തിയഞ്ചാം ശ്ലോകത്തിൽ ‘പ്രിയാന്വിതാനാം നളിനീപ്രിയാണാം വനേ പ്രിയാണാം’ എന്നിങ്ങനെ ‘പ്രിയ’ എന്ന പദം മൂന്നുവട്ടം ആവർത്തിക്കുന്നു; അത് അനുപ്രാസമായി വർണനയുടെ മാധുര്യം വർധിപ്പിക്കുന്നു.

‘ആകാശം ആയുധം കഴുകി മിനുക്കിയതുപോലെയുള്ള നിറത്തോടെ വ്യക്തമായി കാണപ്പെടുന്നു; നദീജലങ്ങൾ മെലിഞ്ഞ ഒഴുക്കുള്ളവയായി; ചെങ്ങഴിനീർപ്പൂക്കളുടെ കുളിർമയുള്ള കാറ്റുകൾ വീശുന്നു; ഇരുളൊഴിഞ്ഞ ദിക്കുകൾ തെളിഞ്ഞുനിൽക്കുന്നു. സൂര്യതാപം ഏറ്റതിനാൽ ചെളി നശിച്ച്, ഏറെക്കാലത്തിനുശേഷം കട്ടിയുള്ള പൊടി വീണ്ടും ഉയർന്നുതുടങ്ങിയ ഭൂമി — പരസ്പരവൈരമുള്ള രാജാക്കന്മാർക്ക് യുദ്ധോദ്യമത്തിനുള്ള കാലം ഇന്നു വന്നെത്തിയിരിക്കുന്നു. ശരത്കാലഗുണങ്ങളാൽ രൂപശോഭ പുഷ്ടിപ്പെട്ട, ഹർഷിതരായ, ദേഹത്തിൽ പൊടി പുരണ്ട, മദോന്മത്തരായ, യുദ്ധം കൊതിക്കുന്ന കാളകൾ പശുക്കളുടെ നടുവിൽ ചെന്ന് മുക്രയിടുന്നു. കാമത്തോടെ, അതിതീവ്രമായ അനുരാഗത്തോടെ, കൂട്ടത്തോടൊപ്പം, മന്ദഗതിയായ പിടിയാന, വനങ്ങളിലൂടെ പോകുന്ന മദിച്ച ഭർത്താവിനെ ചുറ്റിനിന്ന് പിന്തുടരുന്നു. തങ്ങൾക്കുതന്നെ ആഭരണമായ ശ്രേഷ്ഠമായ പീലികൾ ഉപേക്ഷിച്ച്, നദീതീരത്തെത്തിയ മയിലുകൾ, സാരസക്കൂട്ടങ്ങൾ ശകാരിക്കുന്നതുപോലെ, ദീനരും വിമനസ്കരുമായി നീങ്ങുന്നു. മദജലം ഒഴുകുന്ന കവിൾത്തടങ്ങളുള്ള ഗജേന്ദ്രന്മാർ മഹാനാദത്താൽ കാരണ്ഡവങ്ങളെയും ചക്രവാകങ്ങളെയും ഭയപ്പെടുത്തി, താമരകൾ ആഭരണമായി അണിഞ്ഞ സരസ്സുകളിലെ ജലം കലക്കിക്കലക്കി കുടിക്കുന്നു. ചെളിയൊഴിഞ്ഞ, മണലുള്ള, തെളിഞ്ഞ ജലമുള്ള, പശുക്കൂട്ടങ്ങളുള്ള, സാരസങ്ങളുടെ നാദത്താൽ മുഴങ്ങുന്ന നദികളിൽ അരയന്നങ്ങൾ സന്തോഷത്തോടെ പറന്നിറങ്ങുന്നു. നദികളുടെയും മേഘങ്ങളുടെയും നീർച്ചാട്ടജലത്തിന്റെയും അതിശക്തമായ കാറ്റിന്റെയും മയിലുകളുടെയും ഉത്സവം കഴിഞ്ഞ തവളകളുടെയും ശബ്ദങ്ങൾ ഇപ്പോൾ നിശ്ചയമായും നിലച്ചിരിക്കുന്നു. പുതുമേഘങ്ങൾ ഉദിച്ചപ്പോൾ മറഞ്ഞുപോയ, പട്ടിണികൊണ്ട് ദേഹം ഏറെ ക്ഷീണിച്ച, പല നിറമുള്ള, ഘോരവിഷമുള്ള, ഏറെക്കാലം മാളങ്ങളിൽ കഴിഞ്ഞ സർപ്പങ്ങൾ വിശപ്പുകൊണ്ടു പീഡിതരായി മാളങ്ങളിൽനിന്നു പുറത്തിറങ്ങുന്നു.’ ഈ ഖണ്ഡത്തിൽ വർണന ക്രമേണ രാജനീതിയോട് അടുക്കുന്നു — ‘രാജാക്കന്മാർക്ക് യുദ്ധോദ്യമത്തിനുള്ള കാലം ഇന്ന്’ എന്ന പദത്താൽ ആദ്യമായി യാത്രയുടെ സൂചന നൽകപ്പെടുന്നു. ‘ശസ്ത്രവിധൗതവർണം’ (ആയുധം കഴുകി മിനുക്കിയതുപോലെയുള്ള നിറം) എന്ന ആകാശത്തിന്റെ ഉപമാനംതന്നെ യുദ്ധസൂചകമാണ്. കാളകളുടെ യുദ്ധാവേശം, ആനകളുടെ മദം, സർപ്പങ്ങളുടെ മാളത്തിൽനിന്നുള്ള പുറപ്പാട് — എല്ലാം പ്രവർത്തനത്തിന്റെ പുനരാരംഭം സൂചിപ്പിക്കുന്നു. പിടിയാനയുടെ വർണനയിലാകട്ടെ ശൃംഗാരമാണ്; അവൾ ഭർത്താവിനെ ചുറ്റിനിന്നു പിന്തുടരുന്നതു കണ്ട് രാമൻ തന്റെ വിയോഗം ഓർക്കും എന്നതാണ് ധ്വനി. മയിലുകളുടെ ദൈന്യം സാരസങ്ങളുടെ ശകാരംപോലെ എന്ന ഉത്പ്രേക്ഷ മനോഹരമാണ്. ഗജേന്ദ്രന്മാരുടെ ജലപാനത്തിൽ ‘വിക്ഷോഭ്യ വിക്ഷോഭ്യ’ (കലക്കിക്കലക്കി) എന്ന ആവർത്തനത്താൽ ആവർത്തിച്ചുള്ള ക്രിയ സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. ഒമ്പതു ശ്ലോകങ്ങളിൽ ആറെണ്ണം ജന്തുക്കളെക്കുറിച്ചും മൂന്നെണ്ണം ഭൂമിയെയും ആകാശത്തെയും കുറിച്ചുമാണ്; അങ്ങനെ സ്ഥാവരജംഗമങ്ങളിൽ ഒരുപോലെയുള്ള മാറ്റം കാണിക്കപ്പെടുന്നു. ‘ധ്രുവം’ (നിശ്ചയമായും) എന്ന പദത്താൽ രാമൻ തന്റെ അനുമാനം സൂചിപ്പിക്കുന്നു — മഴക്കാലശബ്ദങ്ങൾ നിശ്ചയമായും ശമിച്ചു.

‘ഇളകുന്ന ചന്ദ്രകിരണങ്ങളുടെ സ്പർശത്താലുള്ള ഹർഷത്താൽ നക്ഷത്രങ്ങളാകുന്ന കണ്ണുകൾ തുറന്ന, അനുരാഗമുള്ള (ചുവന്ന) സന്ധ്യ സ്വയംതന്നെ അംബരം (ആകാശം / വസ്ത്രം) ഉപേക്ഷിക്കുന്നു — ഹാ, എന്തൊരാശ്ചര്യം!’ ഈ വാക്ക് സമാസോക്തിയിലൂടെ ഒരു നായികയുടെ പെരുമാറ്റവും സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ‘ഉദിച്ച ചന്ദ്രനാകുന്ന സൗമ്യമുഖമുള്ള, നക്ഷത്രഗണങ്ങളാകുന്ന തുറന്ന മനോഹരനേത്രങ്ങളുള്ള, നിലാവാകുന്ന വസ്ത്രം പുതച്ച രാത്രി, വെളുത്ത വസ്ത്രംകൊണ്ട് അംഗങ്ങൾ മൂടിയ ഒരു സ്ത്രീയെപ്പോലെ ശോഭിക്കുന്നു. പഴുത്ത നെൽക്കതിരുകൾ ഭക്ഷിച്ച് ഹർഷിതയായി അതിവേഗം പറക്കുന്ന സാരസങ്ങളുടെ മനോഹരമായ നിര, കാറ്റിൽ ഉലയുന്ന കോർത്ത ഒരു മാലപോലെ, ആകാശത്തെ കടന്നുപോകുന്നു. ഒരു അരയന്നം ഉറങ്ങിക്കിടക്കുന്ന, ആമ്പലുകൾ നിറഞ്ഞ, മഹാതടാകത്തിലെ മേഘമൊഴിഞ്ഞ ജലം, രാത്രിയിൽ പൂർണചന്ദ്രനോടുകൂടി നക്ഷത്രഗണങ്ങൾ നിറഞ്ഞ ആകാശംപോലെ ശോഭിക്കുന്നു. ചിതറിക്കിടക്കുന്ന അരയന്നങ്ങളാകുന്ന അരഞ്ഞാണമുള്ള, വിടർന്ന താമരകളും ആമ്പലുകളുമാകുന്ന മാലകളണിഞ്ഞ ഉത്തമവാപികളുടെ ശോഭ ഇന്ന് ആഭരണമണിഞ്ഞ സുന്ദരിമാരുടേതിനെക്കാൾ അധികമാണ്. പുലർകാലത്ത് കാറ്റിനാൽ പരന്ന, വേണുസ്വരത്താൽ വ്യക്തമാക്കപ്പെട്ട വാദ്യനാദങ്ങളോടു കലർന്ന, തൈർക്കുടങ്ങൾ കടയുന്നതിന്റെയും കാളകളുടെയും ശബ്ദം ഒന്നോടൊന്നു ചേർന്ന് പരസ്പരം നിറയ്ക്കുന്നതുപോലെ. മൃദുമാരുതനാൽ ഉലയുന്ന, കഴുകിയെടുത്ത നിർമലമായ പട്ടുവസ്ത്രംപോലെ തിളങ്ങുന്ന, പൂക്കളാകുന്ന പുഞ്ചിരിയുള്ള പുതിയ കാശപ്പുല്ലുകളാൽ നദീതീരങ്ങൾ ശോഭിതമാണ്. വനത്തിൽ ഉഗ്രരും, തേൻ കുടിക്കുന്നതിൽ സമർഥരും, പ്രിയമാരോടുകൂടിയവരും, ഹർഷിതരും, താമരപ്പൂമ്പൊടിയാൽ ഗൗരവർണരുമായ വണ്ടുകൾ വനങ്ങളിൽ മത്തരായി കാറ്റിനെ പിന്തുടർന്നു യാത്ര ചെയ്യുന്നു. തെളിഞ്ഞ ജലം, പൂക്കളാകുന്ന പുഞ്ചിരിയുള്ള വനം, ക്രൗഞ്ചപ്പക്ഷിയുടെ നാദം, പഴുത്ത നെൽപ്പാടം, മൃദുവായ കാറ്റ്, നിർമലമായ ചന്ദ്രൻ — ഇവയെല്ലാം മഴക്കാലത്തിന്റെ വിടവാങ്ങൽ അറിയിക്കുന്നു.’ നാല്പത്തിയഞ്ചാം ശ്ലോകം അനുഷ്ടുപ്പാണ്, ബാക്കിയുള്ളവ ഉപജാതികളും. സന്ധ്യയുടെ വർണന സമാസോക്തിയിലൂടെ നായികയുടെ പെരുമാറ്റം ആരോപിക്കുന്നു — ‘അംബരം’ എന്ന പദത്തിന് ആകാശം, വസ്ത്രം എന്നു രണ്ട് അർഥങ്ങൾ; അതിലൂടെ ശ്ലേഷം സിദ്ധിക്കുന്നു. രാത്രി സ്ത്രീയെപ്പോലെ, വാപി സുന്ദരിയെപ്പോലെ, നദി വധുവിനെപ്പോലെ — ഇങ്ങനെ മൂന്നുവട്ടം സ്ത്രീരൂപകം ആവർത്തിക്കുന്നു; വിരഹിയായ രാമന്റെ വായിൽനിന്നു വരുമ്പോൾ ഈ വർണന ഇരട്ടി കരുണമാകുന്നു. ഒരു അരയന്നം ഉറങ്ങിക്കിടക്കുന്ന ജലം നക്ഷത്രങ്ങൾ നിറഞ്ഞ ആകാശംപോലെ എന്നത് പ്രതീപമായ ഉപമാനമാണ് — ജലത്തെ ആകാശത്തോട് ഉപമിക്കുന്നു; ഈ വിപരീതംതന്നെ രമണീയമാണ്. പുലർകാലത്തെ തൈർകടയൽശബ്ദം ഗ്രാമജീവിതത്തെ സ്പർശിക്കുന്നു; അതിനാൽ വർണന വെറും കാവ്യാത്മകം മാത്രമാകുന്നില്ല. ഒമ്പതു ശ്ലോകങ്ങളിൽ എട്ടെണ്ണം രാത്രിയെയും പ്രഭാതത്തെയും കുറിച്ചാണ്; പകലിന്റെ വർണന മുൻഖണ്ഡത്തിൽ ചെയ്തിരുന്നു. അങ്ങനെ കവി രാപ്പകൽ മുഴുവനും വർണിക്കുന്നു; അതിലൂടെ ഋതുവിന്റെ സർവാംഗീണമായ ചിത്രം സിദ്ധിക്കുന്നു. നാല്പത്തിയൊമ്പതാം ശ്ലോകത്തിൽ ഉത്തമവാപികളുടെ ശോഭയെ ആഭരണമണിഞ്ഞ സുന്ദരിമാരുടെ ശോഭയോടു തുലനം ചെയ്ത് അധികമെന്നു പറയുന്നു — ഇതിൽ വ്യതിരേകാലങ്കാരത്തിന്റെ നിഴലുണ്ട്.

‘മീനുകളാകുന്ന അരഞ്ഞാണം പ്രദർശിപ്പിക്കുന്ന നദികളാകുന്ന വധുക്കളുടെ നടത്തം ഇന്നു മന്ദമാണ് — കാന്തനാൽ ഉപഭോഗിക്കപ്പെട്ട്, പുലർകാലത്ത് അലസമായി നടക്കുന്ന കാമിനിമാരുടേതുപോലെ. ചക്രവാകങ്ങളോടുകൂടിയ, പായലോടുകൂടിയ, കാശപ്പുല്ലുകളാകുന്ന പട്ടുവസ്ത്രംകൊണ്ടു മൂടിയതുപോലെയുള്ള നദീമുഖങ്ങൾ, ചിത്രരേഖകളോടും ഗോരോചനക്കുറിയോടുംകൂടിയ വധുമുഖങ്ങൾപോലെ ശോഭിക്കുന്നു. വിടർന്ന ബാണാസനപുഷ്പങ്ങളാൽ ചിത്രിതവും ഹർഷിതരായ വണ്ടുകളാൽ മുഴങ്ങുന്നതുമായ വനങ്ങളിൽ ഇന്ന് വില്ലെടുത്ത്, ദണ്ഡമുയർത്തി, ഉഗ്രമായ വില്ലോടുകൂടി ഉഗ്രനായ കാമദേവൻ വിഹരിക്കുന്നു. നല്ല മഴയാൽ ലോകത്തെ തൃപ്തിപ്പെടുത്തി, നദികളെയും കുളങ്ങളെയും നിറച്ച്, ഭൂമിയെ വിളവു നിറഞ്ഞതാക്കി, മേഘങ്ങൾ ആകാശം വിട്ട് മറഞ്ഞുപോയി. പുതുസംഗമത്തിൽ ലജ്ജയോടുകൂടിയ സ്ത്രീകൾ തങ്ങളുടെ ജഘനങ്ങൾ എന്നപോലെ, ശരത്കാലനദികൾ പതുക്കെപ്പതുക്കെ മണൽത്തിട്ടകൾ വെളിവാക്കുന്നു.’ ഇവിടെ കവി നദിയെ വധുവിനെപ്പോലെ വർണിച്ചുകൊണ്ട് ശൃംഗാരത്തെ പ്രകൃതിയിൽ ആരോപിക്കുന്നു; അതിലൂടെ രാമന്റെ വിരഹം കൂടുതൽ തീവ്രമാകുന്നു. നദീവധുക്കളുടെ മന്ദഗതി കാമിനിമാരുടെ പ്രഭാതഗതിയോട് ഉപമിക്കപ്പെടുന്നു — ഈ ഉപമ ശരത്കാലത്തെ മന്ദമായ ഒഴുക്കിനെ കാണിക്കുന്നു. നദീമുഖങ്ങളിൽ ചക്രവാകങ്ങൾ ഗോരോചനക്കുറിപോലെ, പായൽ ചിത്രരേഖപോലെ, കാശപ്പുല്ല് പട്ടുവസ്ത്രംപോലെ — ഇങ്ങനെ മൂന്ന് അവയവോപമാനങ്ങളാൽ രൂപകം പൂർണമാക്കപ്പെടുന്നു. കാമദേവന്റെ വർണനയിൽ ‘ചാപം’ (വില്ല്), ‘ദണ്ഡം’, ‘ചണ്ഡൻ’ (ഉഗ്രൻ) എന്ന പദങ്ങളാൽ, രാജദണ്ഡംപോലെ കാമദണ്ഡത്തിന്റെ പ്രാബല്യം സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു; വിരഹിയായ രാമന് ഈ ശരത്കാലം ശത്രുതന്നെ. മേഘങ്ങളുടെ മറഞ്ഞുപോകലിലാകട്ടെ കവി അവയുടെ കൃതകൃത്യത എണ്ണിപ്പറയുന്നു — ലോകം തൃപ്തിപ്പെടുത്തപ്പെട്ടു, നദികൾ നിറയ്ക്കപ്പെട്ടു, ഭൂമി വിളവു നിറഞ്ഞതായി; എല്ലാവരും തങ്ങളുടെ കാര്യം ചെയ്തു പോയി, സുഗ്രീവൻ മാത്രം ഇല്ല. അമ്പത്തിയെട്ടാം ശ്ലോകത്തിൽ വീണ്ടും അനുഷ്ടുപ് ആരംഭിക്കുന്നു; സമീക്ഷിതപതിപ്പുമായി പാഠം വീണ്ടും ഒത്തുപോകുന്നു. അഞ്ചു ശ്ലോകങ്ങളിൽ മൂന്നെണ്ണം നദിയെക്കുറിച്ചാണ്; നദിതന്നെയാണ് ശരത്കാലത്തിന്റെ പ്രധാന ആശ്രയസ്ഥാനം എന്നതാണ് കവിയുടെ അഭിപ്രായം. അമ്പത്തിയേഴാം ശ്ലോകത്തിൽ മേഘങ്ങൾ ‘പ്രണഷ്ടാഃ’ (മറഞ്ഞുപോയി) എന്നു പറയപ്പെടുന്നു — ഈ പദം വർഷപ്രകരണത്തിന്റെ സമാപ്തി സൂചിപ്പിക്കുന്നു.

‘സൗമ്യാ, തെളിഞ്ഞ ജലമുള്ളതും, കുരരിപ്പക്ഷികളാൽ മുഴങ്ങുന്നതും, ചക്രവാകക്കൂട്ടങ്ങൾ നിറഞ്ഞതുമായ ജലാശയങ്ങൾ ശോഭിക്കുന്നു. രാജപുത്രാ, പരസ്പരം വൈരം ഉറപ്പിച്ച, ജയിക്കാനാഗ്രഹിക്കുന്ന രാജാക്കന്മാർക്ക് യുദ്ധോദ്യമത്തിനുള്ള സമയം വന്നെത്തിയിരിക്കുന്നു. രാജാക്കന്മാരുടെ ആദ്യത്തെ യാത്രയുടെ സമയമാണിത്; എന്നാൽ ഞാൻ സുഗ്രീവനെ കാണുന്നില്ല, അത്തരമൊരു ഉദ്യമവും കാണുന്നില്ല. മലഞ്ചെരിവുകളിൽ അസനവും ഏഴിലംപാലയും കോവിദാരവും പൂത്തുനിൽക്കുന്നു; ബന്ധുജീവങ്ങളും ശ്യാമവൃക്ഷങ്ങളും കാണപ്പെടുന്നു. ലക്ഷ്മണാ, നോക്കൂ — നദികളുടെ മണൽത്തിട്ടകൾ അരയന്നങ്ങളാലും സാരസങ്ങളാലും ചക്രവാകങ്ങളാലും കുരരങ്ങളാലും എല്ലായിടത്തും നിറഞ്ഞിരിക്കുന്നു. സീതയെ കാണാതെ ശോകത്താൽ തപിക്കുന്ന എനിക്ക് വർഷകാലത്തെ നാലു മാസങ്ങൾ നൂറു വർഷംപോലെ കടന്നുപോയി. ചക്രവാകി ഭർത്താവിനെ എന്നപോലെ അവൾ എന്റെ പിന്നാലെ വനത്തിലേക്കു വന്നു; ദുർഗമമായ ദണ്ഡകാരണ്യത്തെ ആ സുന്ദരി ഒരു ഉദ്യാനംപോലെ കരുതി.’ ഇവിടെ വർണനയിൽനിന്നു പരാതിയിലേക്കുള്ള സംക്രമണം സംഭവിക്കുന്നു; ‘ഞാൻ സുഗ്രീവനെ കാണുന്നില്ല’ എന്ന വാക്കിൽത്തന്നെ സർഗത്തിന്റെ വിഷയം മാറുന്നു. ‘ഉദ്യമത്തിനുള്ള സമയം വന്നെത്തി’ എന്നു പറഞ്ഞ ഉടൻതന്നെ ‘ഞാൻ സുഗ്രീവനെ കാണുന്നില്ല’ എന്നു പറഞ്ഞുകൊണ്ട് രാമൻ മുമ്പത്തെ വർണന മുഴുവനും ഒരൊറ്റ ആക്ഷേപത്തിൽ പരിണമിപ്പിക്കുന്നു. പൂത്ത വൃക്ഷങ്ങളുടെ എണ്ണൽ, മണൽത്തിട്ടകളിലെ പക്ഷിക്കൂട്ടങ്ങൾ — ഈ ശോഭാവർണനകൾപോലും അവനു ശൂന്യമാണ്. ‘നൂറു വർഷംപോലെയുള്ള നാലു മാസങ്ങൾ’ എന്ന അതിശയോക്തിയാൽ കാത്തിരിപ്പിന്റെ ദൈർഘ്യം അളക്കപ്പെടുന്നു. ചക്രവാകിയുടെ ദൃഷ്ടാന്തത്താൽ സീതയുടെ അനുഗമനശീലം ഓർമിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു — ദണ്ഡകാരണ്യത്തെപ്പോലും ഉദ്യാനംപോലെ കരുതിയ അവൾ ഇപ്പോൾ എവിടെ എന്നതാണ് ധ്വനി. കവി ഇവിടെ പ്രകൃതിവർണനയെ ഓർമയിലേക്കും ഓർമയെ ക്രോധത്തിലേക്കും നയിക്കുന്നു. ഏഴു ശ്ലോകങ്ങളിൽ രണ്ടെണ്ണം മാത്രമാണ് വൾഗേറ്റിൽ മാത്രമുള്ളത് (അറുപത്തിരണ്ടും അറുപത്തിമൂന്നും); ബാക്കിയുള്ളവ സമീക്ഷിതപതിപ്പുമായി ഒത്തുപോകുന്നു; അതിനാൽ ഇവിടെ രണ്ടു പാഠപാരമ്പര്യങ്ങളും വീണ്ടും ഒന്നിക്കുന്നു. ‘ലക്ഷ്മണാ, നോക്കൂ’ എന്ന സംബോധനയാൽ രാമൻ തന്റെ ദുഃഖം സഹോദരനുമായി പങ്കുവെക്കുന്നു.

‘ലക്ഷ്മണാ, പ്രിയയെ നഷ്ടപ്പെട്ട്, ദുഃഖാർത്തനായി, രാജ്യം അപഹരിക്കപ്പെട്ട്, നാടുകടത്തപ്പെട്ട എന്നോട് സുഗ്രീവരാജാവ് കൃപ കാണിക്കുന്നില്ല. ഞാൻ അനാഥനാണ്, രാജ്യം നഷ്ടപ്പെട്ടവനാണ്, രാവണനാൽ അപമാനിക്കപ്പെട്ടവനാണ്, ദീനനാണ്, വീട് അകലെയുള്ളവനാണ്, കാമിയാണ്, അവനെ ശരണം പ്രാപിച്ചവനുമാണ് — സൗമ്യാ, ഈ കാരണങ്ങളാൽതന്നെ, ശത്രുക്കളെ തപിപ്പിക്കുന്നവനായിട്ടും, ദുരാത്മാവായ വാനരരാജാവ് സുഗ്രീവനാൽ ഞാൻ അവഹേളിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു. സീതയെ അന്വേഷിക്കാൻ കാലം കണക്കാക്കി ഉടമ്പടി ചെയ്തിട്ടും, കാര്യം സാധിച്ചുകഴിഞ്ഞതിനാൽ ആ ദുർബുദ്ധി അത് ഓർക്കുന്നില്ല. അതിനാൽ നീ കിഷ്കിന്ധയിൽ പ്രവേശിച്ച്, ഗ്രാമ്യസുഖങ്ങളിൽ ആസക്തനായ മൂഢനായ ആ വാനരശ്രേഷ്ഠൻ സുഗ്രീവനോട് എന്റെ വാക്കായി പറയുക: സമീപിച്ച യാചകരുടെയും മുമ്പേ ഉപകാരം ചെയ്തവരുടെയും ആശയെ, വാഗ്ദാനം ചെയ്തശേഷം, തകർക്കുന്നവൻ ലോകത്തിൽ പുരുഷാധമനാണ്. ശുഭമോ പാപമോ ആയി പറഞ്ഞ വാക്കിനെ സത്യത്താൽ ഏറ്റെടുക്കുന്നവൻ വീരനായ പുരുഷോത്തമനാണ്.’ ഇവിടെ രാമൻ രണ്ടു സുഭാഷിതശ്ലോകങ്ങളാൽ സത്യപാലനം എന്ന സാധാരണധർമം അവതരിപ്പിച്ചശേഷം അതിനെ സുഗ്രീവനിൽ പ്രയോഗിക്കുന്നു. രാമന്റെ ആത്മനിവേദനം ആറു വിശേഷണങ്ങളാലാണ് — അനാഥൻ, രാജ്യം നഷ്ടപ്പെട്ടവൻ, അപമാനിക്കപ്പെട്ടവൻ, ദീനൻ, വീട് അകലെയുള്ളവൻ, കാമി; ഇവ സുഗ്രീവന്റെ ദൃഷ്ടിയിൽ രാമന്റെ ദൗർബല്യസൂചകങ്ങളാണ്, രാമന്റെ ദൃഷ്ടിയിലോ അവഹേളനത്തിന്റെ കാരണങ്ങൾ. ‘പരിഭൂതഃ പരന്തപഃ’ (ശത്രുക്കളെ തപിപ്പിക്കുന്നവൻ അവഹേളിക്കപ്പെട്ടു) എന്നതു വിരോധാഭാസമാണ് — ശത്രുക്കളെ തപിപ്പിക്കുന്നവൻതന്നെ അവഹേളിതനായി. തുടർന്നു രണ്ടു സുഭാഷിതശ്ലോകങ്ങൾ — ആശ തകർക്കുന്നവൻ പുരുഷാധമൻ, സത്യത്താൽ വാക്കു പാലിക്കുന്നവൻ പുരുഷോത്തമൻ; ഇവയ്ക്കിടയിൽ സുഗ്രീവൻ സ്വയം തന്റെ സ്ഥാനം കണ്ടെത്തട്ടെ എന്നതാണ് വ്യംഗ്യം. രാമൻ സ്വയം ശപിക്കുന്നില്ല; സാമാന്യനീതി പറഞ്ഞുകൊണ്ടുതന്നെ അവനെ ലജ്ജിപ്പിക്കുന്നു; ഇതാണ് മര്യാദാപുരുഷോത്തമന്റെ രീതി. ഏഴു ശ്ലോകങ്ങളും അനുഷ്ടുപ്പുകളാണ്; അതിനാൽ വാക്ക് കൂടുതൽ വേഗമുള്ളതായി തോന്നുന്നു. അറുപത്തിയാറാം ശ്ലോകത്തിലെ ‘രാജാ സുഗ്രീവഃ’ (സുഗ്രീവരാജാവ്) എന്ന പദത്താൽ രാജധർമം ഓർമിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു — രാജാവ് ശരണാഗതന്റെ രക്ഷകനാകേണ്ടവനാണ്.

‘കാര്യം സാധിച്ചുകഴിഞ്ഞിട്ട്, കാര്യം സാധിക്കാത്ത മിത്രങ്ങൾക്കു സഹായികളാകാത്ത ആ നന്ദികെട്ടവരെ, മരിച്ചാൽപോലും മാംസഭോജികൾ ഭക്ഷിക്കുകയില്ല. യുദ്ധത്തിൽ ഞാൻ വലിച്ചുകുലയ്ക്കുന്ന സ്വർണപ്പുറമുള്ള വില്ലിന്റെ മിന്നൽക്കൂട്ടംപോലെയുള്ള രൂപം കാണാൻ സുഗ്രീവൻ നിശ്ചയമായും ആഗ്രഹിക്കുന്നുണ്ടാകും. യുദ്ധത്തിൽ കോപിച്ച എന്റെ, വജ്രത്തിന്റെ നിർഘോഷംപോലെ ഘോരമായ ഞാണൊലി വീണ്ടും കേൾക്കാൻ അവൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നുണ്ടാകും. വീരനായ രാജപുത്രാ, നീ സഹായിയായുള്ള എന്റെ പരാക്രമം അറിഞ്ഞിട്ടും, ഇങ്ങനെയൊക്കെ സംഭവിച്ചിട്ടും അവന് ഒരു ചിന്തയുമില്ല എന്നതു തീർച്ചയായും ആശ്ചര്യംതന്നെ. ശത്രുനഗരങ്ങളെ ജയിക്കുന്നവനേ, ഏതു കാര്യത്തിനുവേണ്ടിയാണോ ഈ ആരംഭം ചെയ്തത്, ആ ഉടമ്പടി കാര്യം സാധിച്ച വാനരേശ്വരൻ ഓർക്കുന്നില്ല. വർഷകാലത്തിന്റെ അവസാനം എന്ന സമയം പ്രതിജ്ഞ ചെയ്തിട്ട്, വിഹരിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കുന്ന വാനരേശ്വരൻ കടന്നുപോയ നാലു മാസങ്ങൾ അറിയുന്നില്ല. മന്ത്രിമാരോടും സഭയോടുംകൂടി ക്രീഡിച്ചുകൊണ്ട് അവൻ മദ്യപാനത്തിൽത്തന്നെ മുഴുകിയിരിക്കുന്നു; ശോകത്താൽ ദീനരായ നമ്മളോട് സുഗ്രീവൻ ദയ കാണിക്കുന്നില്ല.’ ഇവിടെ രാമന്റെ വാക്ക് ക്രമേണ കൂടുതൽ തീവ്രമാകുന്നു — ആദ്യം ഖേദം, പിന്നെ പരാതി, പിന്നെ ഭയസൂചന. നന്ദികെട്ടവരുടെ നിന്ദ ഏറ്റവും തീവ്രമായ ദൃഷ്ടാന്തത്താൽ ചെയ്യപ്പെടുന്നു — മാംസഭോജികൾപോലും അവരുടെ ശവം തൊടുകയില്ല. പിന്നെ രാമൻ തന്റെ വില്ലിനെയും ഞാണിനെയും ഓർമിപ്പിക്കുന്നു; ഇതു മറഞ്ഞിരിക്കുന്ന ഭയസൂചനയാണ്; അത് അടുത്ത സർഗത്തിൽ ലക്ഷ്മണന്റെ രോഷത്തിലൂടെ വെളിപ്പെടും. ‘വിദ്യുദ്ഗണോപമം’ (മിന്നൽക്കൂട്ടംപോലെ), ‘വജ്രനിർഘോഷം’ (വജ്രത്തിന്റെ നിർഘോഷം) എന്ന രണ്ട് ഇന്ദ്രോപമകൾ വില്ലിന്റെ ഭീഷണത സ്ഥാപിക്കുന്നു. എഴുപത്തിയാറാം ശ്ലോകത്തിൽ രാമൻ ലക്ഷ്മണനെ തന്റെ സഹായിയായി ഓർമിപ്പിച്ചുകൊണ്ട് സുഗ്രീവന്റെ നിശ്ചിന്തതയെ ആശ്ചര്യമെന്നു പറയുന്നു. ഒടുവിൽ സുഗ്രീവന്റെ ദിനചര്യ വർണിക്കപ്പെടുന്നു — മന്ത്രിമാരോടും സഭയോടുമുള്ള ക്രീഡ, മദ്യപാനം; ശോകദീനരോടുള്ള നിർദയത്വവും. ഈ വിപരീതചിത്രീകരണരീതി പരാതിയെ പൂർണമാക്കുന്നു. ഏഴു ശ്ലോകങ്ങളിൽ മൂന്നെണ്ണം വില്ലിനെക്കുറിച്ചും നാലെണ്ണം സുഗ്രീവന്റെ അശ്രദ്ധയെക്കുറിച്ചുമാണ്. ‘പ്ലവഗേശ്വരൻ’, ‘ഹരീശ്വരൻ’ (വാനരേശ്വരൻ) എന്ന രാജപദങ്ങളുടെ പ്രയോഗത്താൽ പരാതി കൂടുതൽ മൂർച്ചയുള്ളതാകുന്നു — ഈശ്വരനായിട്ടും അവൻ സ്വധർമം പാലിക്കുന്നില്ല.

‘വീരനായ മഹാബലാ, പോകൂ; നീ സുഗ്രീവനോടു പറയണം, എന്റെ രോഷത്തിന്റെ രൂപം എന്താണോ അതും അവനോടു പറയണം — ഈ വാക്ക്: ബാലി കൊല്ലപ്പെട്ടു പോയ ആ വഴി ഇടുങ്ങിപ്പോയിട്ടില്ല; സുഗ്രീവാ, ഉടമ്പടിയിൽ ഉറച്ചുനിൽക്കുക, ബാലിയുടെ വഴി പിന്തുടരരുത്. യുദ്ധത്തിൽ ബാലിയെ ഒറ്റയ്ക്കു മാത്രമാണ് ഞാൻ ശരംകൊണ്ടു കൊന്നത്; സത്യം ലംഘിച്ച നിന്നെയാകട്ടെ ബന്ധുക്കളോടുകൂടി ഞാൻ കൊല്ലും. നരശ്രേഷ്ഠനായ പുരുഷർഷഭാ, കാര്യം ഇങ്ങനെ ക്രമീകരിക്കപ്പെട്ടിരിക്കെ, എന്തെല്ലാം ഹിതകരമാണോ അതെല്ലാം പറയുക; വേഗമാകട്ടെ, കാലാതിക്രമം സംഭവിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കുന്നു.’ ‘വാനരേശ്വരാ, ശാശ്വതധർമത്തെ നോക്കി എന്നോടു പ്രതിജ്ഞ ചെയ്ത സത്യം പാലിക്കുക; എന്റെ ശരങ്ങളാൽ പ്രേരിതനായി പ്രേതമായിത്തീർന്ന് ഇന്നു യമലോകത്തിൽ നീ ബാലിയെ കാണാൻ ഇടവരാതിരിക്കട്ടെ.’ തീവ്രമായി വർധിച്ച കോപത്തോടെ, ആവർത്തിച്ചു വിലപിക്കുന്ന, ദീനനായ ജ്യേഷ്ഠനെ കണ്ട്, ഉഗ്രതേജസ്വിയും മനുവംശം വർധിപ്പിക്കുന്നവനുമായ ലക്ഷ്മണൻ വാനരേശ്വരന്റെ കാര്യത്തിൽ തീവ്രമായ തീരുമാനമെടുത്തു. അവസാനത്തെ രണ്ടു ശ്ലോകങ്ങൾ ദീർഘവൃത്തത്തിലാണ്; അവയിലൂടെ അടുത്ത സർഗത്തിലെ കിഷ്കിന്ധാഗമനത്തിലേക്കുള്ള പാലം പണിയപ്പെടുന്നു. രാമന്റെ സന്ദേശത്തിനു മൂന്ന് അംശങ്ങൾ — ആദ്യം ഓർമപ്പെടുത്തൽ (ബാലിയുടെ വഴി ഇടുങ്ങിയിട്ടില്ല), പിന്നെ ആജ്ഞ (ഉടമ്പടിയിൽ ഉറച്ചുനിൽക്കുക), പിന്നെ ഭീഷണി (ബന്ധുക്കളോടുകൂടി കൊല്ലും). ‘മാ വാലിപഥമന്വഗാഃ’ (ബാലിയുടെ വഴി പിന്തുടരരുത്) എന്ന വാക്യമാണ് സർഗത്തിലെ ഏറ്റവും മൂർച്ചയുള്ളത്. എന്നിട്ടും രാമൻ ലക്ഷ്മണനോട് ‘എന്താണോ ഹിതകരം അതു പറയുക’ എന്ന് ആജ്ഞാപിക്കുന്നു — കോപത്തിലും ഹിതചിന്ത ഉപേക്ഷിക്കപ്പെടുന്നില്ല. എൺപത്തിനാലാം ശ്ലോകത്തിൽ ശപഥവാക്യം ദീർഘവൃത്തത്തിൽ രചിച്ചിരിക്കുന്നു; അതിലൂടെ ഗാംഭീര്യം വർധിക്കുന്നു. അവസാനശ്ലോകം ലക്ഷ്മണന്റെ മൗനത്തെ വർണിക്കുന്നു — അവൻ മറുപടി പറയുന്നില്ല, പകരം ‘തീവ്രമായ തീരുമാനമെടുത്തു’; ഇതുതന്നെയാണ് അടുത്ത സർഗത്തിന്റെ ബീജം; അവിടെ അവൻ വില്ലെടുത്ത് കിഷ്കിന്ധയിലേക്കു പുറപ്പെടും. ആറു ശ്ലോകങ്ങളിൽ നാലെണ്ണം അനുഷ്ടുപ്പുകളും രണ്ടെണ്ണം ദീർഘവൃത്തങ്ങളുമാണ്; ഇതുതന്നെയാണ് ഈ കവിയുടെ സർഗസമാപനരീതി. ‘ഉച്യതാം’ (പറയപ്പെടട്ടെ) എന്ന കർമണിപ്രയോഗത്താൽ രാമൻ സ്വയം പറയുന്നില്ല, ലക്ഷ്മണനിലൂടെയാണ് പറയുന്നത് എന്ന മര്യാദ കാത്തുസൂക്ഷിക്കപ്പെടുന്നു.

When Sugrīva had gone into his palace and the sky was free of clouds, Rāma, who had spent the nights of the rains on Prasravaṇa, was tormented by love and grief. He saw the sky grown pale, the moon's disc unclouded and the autumn night anointed with moonlight; he saw Sugrīva given over to pleasure, Janaka's daughter still lost and the time slipping by; and in his utter distress he fainted. After a moment the wise king, the descendant of Raghu, came to himself and began to think of Vaidehī, who lived on in his mind. Seeing the clear sky, its lightning and clouds gone and loud with the calls of cranes, he lamented in a voice of anguish. Seated on the mountain's peak, adorned with golden ore, he gazed at the autumn sky and in his mind went to his beloved. Three times in these verses the poet says "seeing": what he saw outside kindled the sorrow within. The grief that the clouds of the rains had covered now lay open in the clear sky, and though Sītā was lost to the world she still dwelt in his heart. At the very start two opposite states are set side by side, Sugrīva entering his palace and Rāma alone on the mountaintop, after four months of waiting. His faint is a real swoon; the hero too is overcome by separation, which shows his human nature, and yet after a moment he takes hold of his courage again, as is his way. Poets hold that the clarity of autumn favours lovers and torments those who are parted, which is why the pale sky and the moon distress him so. The golden peak shows outward beauty and inward pain together. In the last sarga Sugrīva, roused by Hanumān, had ordered the army to be summoned, so the reader expects action at once; but the poet shows delay again, and Rāma's impatience is justified. The sky free of clouds is itself the sign that the promised time has come.

"She who, calling like a crane herself, delighted in the cries of the cranes at our hermitage," said Rāma, "how can that young girl find any delight today? Seeing the asana trees in flower, spotless as if made of gold, looking for me and not finding me, how can she be happy? She of the lovely limbs and sweet voice, who used to be woken by the soft cries of the wild geese, how can she be happy today? Hearing the cakravāka birds calling as they go about in pairs, what will become of her, with her wide eyes like white lotuses? Though I wander among lakes, rivers, ponds, groves and woods, without her of the fawn's eyes I find no happiness today. I fear that love, swelling without pause with all the charms of autumn, may torment that lovely woman cruelly, parted as she is from me and so delicate." So the prince, best of men, lamented, like the cātaka bird that begs Indra for rain. Each verse of the lament is a question, which shows how helpless separation is; "how" is asked again and again, and no one answers. Birds that live in pairs, cranes, geese and cakravākas, stand against Sītā's loneliness and make the parting sharper. The fawn's eyes and lotus eyes remind us of her delicacy. Rāma fears her pain more than his own, and that is the mark of his love. The cātaka asks rain of Indra and of no one else, and so Rāma longs for Sītā alone. In all his lament there is not one curse, nor even Rāvaṇa's name, only care for Sītā's joy and sorrow, and this shows how pure his love is. "Though I wander I find no happiness" says that all the beauty of the forest is barren to him.

Then Lakṣmaṇa, who had gone looking for fruit over the pleasant slopes, came back and saw his elder brother; this is the plain daily life of their forest exile. The thoughtful son of Sumitrā saw him gripped by unbearable care, senseless and alone in that lonely place, and grieving at his brother's despair he quickly spoke in great distress. "Noble brother, what good is it to yield to desire? What good is this defeat of your own manhood? Your composure is undone by shame; will not discipline of mind restore it here? Apply yourself to action, keep your mind serene, keep your purpose steady, and without losing heart, my dear, make the strength of your allies and your own effort your means. Jānakī has you for her protector, lord of men, and no one else can win her; no one can come near a blazing flame and not be burned." His words begin with questions, respectful yet intense, and the five means he names, action, serenity, steady purpose, allies and one's own effort, sum up the art of kingship; the image of the flame shows that Sītā cannot be violated. There is no blame of Sugrīva anywhere in Lakṣmaṇa's counsel; that will come later. Here he wants only to steady his brother. Then Rāma spoke to Lakṣmaṇa, marked with every good sign and invincible, words that came from his own nature, beneficial and wholesome, grounded in policy and joined with conciliation, duty and gain: "Without doubt the task must be attended to and the proper means pursued; but, prince, when valour has grown great and hard to withstand, one need not brood over its fruit." He accepts Lakṣmaṇa's words, yet teaches action without craving for its fruit, and this is the moral summit of the sarga; his answer is short, but in it he keeps the place of teacher rather than pupil. These verses are in a longer metre, which lends the exchange its weight.

Then, thinking again of the Mithilā princess with eyes like lotus petals, Rāma spoke to Lakṣmaṇa, his mouth gone dry with the fire inside him. "The thousand-eyed Indra has satisfied the earth with water and ripened the crops, and now, his work done, he is at rest. Prince, the clouds with their long, deep thunder, which moved with mountains and trees before them, have let go their water and grown quiet. The rain clouds, dark as blue lotus petals, which darkened all ten directions, are spent like elephants whose rut is over. Gentle brother, the rain winds, heavy with water, swift and scented with kuṭaja and arjuna, have run their course and stopped. Sinless Lakṣmaṇa, the noise of clouds and elephants, peacocks and waterfalls has suddenly fallen silent. Washed by the great clouds, the mountains with their bright slopes look as if smeared with moonbeams." Here Rāma leaves his lament for a moment and begins to describe the season, yet in the end this description too comes round to the promise. By recalling that Indra has finished his work he hints that Sugrīva has not: even a god completes his task, but not the monkey king. The quiet clouds, the elephants past their rut, the ceasing winds and the hushed sounds are four signs of things finished; in nature everything is done, and only Rāma's task remains. The mountains smeared with moonbeams show the clarity of autumn, and by twice calling Lakṣmaṇa "prince" Rāma reminds him of a king's son's duty.

"Autumn has come today," Rāma went on, "sharing out its beauty among the branches of the saptacchada trees, the light of stars, sun and moon, and the play of the finest elephants. The beauty of the season, varied in its many settings and rich in autumn's charms, shines most of all on the lotus beds wakened by the sun's first rays. Fragrant with saptacchada blossoms, sung over by swarms of bees, following the wind and humbling the pride of rutting elephants, autumn shines all the brighter." Poets say the scent of the saptacchada calms an elephant's rut, which is why the tree is named twice. "Wild geese come from afar, with lovely broad wings, fond of love and dusted with lotus pollen, play with the cakravākas that have come down on the sandbanks of the great rivers. Beauty shines, shared out in many ways, among elephants bold with rut, among proud herds of cattle and in rivers of clear water. Seeing the sky empty of rain clouds, the peacocks in the woods have shed their tail plumes; they no longer care for their mates, their splendour and joy are gone, and they stand brooding." The peacocks are the opposite case: with the rains gone they have lost heart, and their state matches Rāma's own. "The glades of the forest seem lit up by the many priyaka trees, sweet-scented, golden and lovely to see, their topmost boughs bowed under their load of flowers. The finest elephants move slowly today, walking with their mates, loving the lotus pools, beloved in the forest, excited by the flowers and heavy with rut." In a longer metre throughout, the description gains weight. Autumn is imagined as dealing out its beauty to many dwellings; the word for beauty returns again and again, and so does the verb "shines". In describing elephants, geese, bulls and trees the poet shows each with its mate, which only pains Rāma in his separation, and the word "dear" comes three times in one verse, its sound sweetening the picture.

"The sky is clearly the colour of a burnished blade; the rivers run thin; the breezes blow cool with the scent of white lotuses; and the quarters, free of darkness, are bright. The sun's spreading heat has dried the mud, and the packed dust is laid bare after so long: now is the time for kings who are enemies of one another to march." Here the description turns towards statecraft; for the first time the season for marching is named, and even the sky, like a burnished blade, speaks of war. "Bulls whose shape and beauty autumn has filled out, thrilled, their bodies covered in dust, wild with rut and eager to fight, bellow among the cows. The she-elephant, full of love and deeply devoted, of good family and slow of step, walks around her rutting lord as he goes through the woods and follows him"; seeing her keep close to her mate, Rāma is reminded of his own loss. "The peacocks, having cast off the fine plumes that were their pride, come down to the riverbanks and go away dejected and dispirited, as though scolded by the flocks of cranes. Great elephants, their temples split with rut, frighten the kāraṇḍava ducks and cakravākas with their trumpeting and drink, stirring the water again and again, in pools crowded with lotuses. Into rivers whose mud has settled, with sandy shallows and clear water, with herds of cattle near and ringing with the cries of cranes, the wild geese come down in delight. Surely the sounds of the rivers, the clouds, the waterfalls, the high winds and the peacocks, and of the frogs whose festival is over, have all died away now. Snakes of many colours, their bodies wasted, dreadful with venom, which had vanished when the new clouds came and lay hidden so long, now slip out of their holes, pinched with hunger." Bulls eager to fight, elephants in rut, snakes leaving their holes: everything tells of activity beginning again. Of these verses six are about creatures and three about earth and sky, so that the moving and the unmoving are shown changing alike, and by "surely" Rāma marks his own inference that the sounds of the rains have certainly ceased.

"How wonderful! The glowing twilight, her stars opened wide with joy at the touch of the moon's trembling rays, lets slip her garment of sky of her own accord." The word for sky also means garment, so the twilight is pictured as a woman with her lover. "Night shines like a woman dressed in white silk: the risen moon is her gentle face, the hosts of stars her lovely open eyes, and moonlight is her mantle. The graceful line of cranes, having fed on the ripe ears of rice, climbs the sky swift and elated, like a woven garland shaken by the wind. The water of the great lake, with one goose asleep on it and covered with white lilies, shines like the cloudless night sky strewn with stars and holding the full moon"; here the water is likened to the sky, a reversal that is lovely in itself. "The beauty of the finest tanks today, girdled with scattered geese and garlanded with lotuses and lilies come awake, is greater than that of fair women in their finery. At daybreak the wind carries the swelling sound of churning jars and bulls, mingled with flutes and instruments, each seeming to fill out the other"; this touches village life, so that the description is not poetry alone. "The riverbanks are made lovely by fresh kāśa reeds, swaying in the soft breeze, bright as clean white linen, like flowers laughing. Bold in the woods, great drinkers of nectar, with their mates and full of joy, the bees, golden with the pollen of lotus and asana, follow the wind through the forest in their intoxication. Clear water, blossom like laughter, the cry of the krauñca, fields of ripe rice, a gentle wind and a spotless moon: all proclaim that the rains are over." Night as a woman, the pools as fair women, the rivers soon as brides: the picture of a woman comes back again and again, and from the lips of Rāma in his separation it is doubly moving. The day was described before; now it is night and dawn, so that the poet completes the whole round of day and night.

"The rivers, their girdles shown by the fish, move slowly today, like women slow in their gait at dawn after their lovers have enjoyed them. The mouths of the rivers are like the faces of brides: their cakravākas are the yellow mark, the water weed the painted leaf design, and the kāśa reeds veil them like silk. In the woods, bright with the bāṇa and asana trees in flower and humming with happy bees, Love goes about fiercely today, bow in hand and rod raised, his bow terrible." For Rāma in his separation, autumn is an enemy, and Love wields his rod like a stern king. "Having gladdened the world with good rain, filled the rivers and tanks and made the earth yield her crops, the rain clouds have left the sky and vanished. The autumn rivers show their sandbanks little by little, like bashful women at their first union showing their hips." Here the poet lays the colour of love upon nature, and that only sharpens Rāma's pain. The slow gait of the rivers shows how gently the autumn streams flow. When the clouds vanish, the poet counts what they have accomplished, the world gladdened, the rivers filled, the earth made fruitful; all have done their work and gone, all except Sugrīva. Of these verses three are about rivers, for in the poet's mind the river is autumn's chief dwelling, and the word "vanished" marks the end of the rains.

"Gentle brother, the pools shine with their clear water, loud with the cries of ospreys and crowded with flocks of cakravākas. Prince, the time has come for kings bent on conquest and bound in enmity to one another to march. This is the first season of marching for kings, and yet I see neither Sugrīva nor any such undertaking of his." With these words the subject of the sarga changes from description to reproach: having said that the time for marching has come, Rāma at once adds that he does not see Sugrīva, and all the description before turns into a single charge. "On the mountain slopes the asanas, saptaparṇas and kovidāras are in flower, and the bandhujīvas and dark tamālas are to be seen. Look, Lakṣmaṇa, the riverbanks are covered on every side with geese, cranes, cakravākas and ospreys." Flowering trees and flocks on the sandbanks, all this beauty is empty to him, and by saying "look, Lakṣmaṇa" he shares his sorrow with his brother. "For me, burning with grief and not seeing Sītā, these four months of rain have been like a hundred years. Like a cakravākī following her mate she followed me into the forest, and she thought the rough Daṇḍaka forest a pleasure garden." The hundred years measure the length of the waiting, and the image of the faithful bird recalls how she followed him; she who thought even the Daṇḍaka a garden, where is she now? So the poet leads the description of nature into memory, and memory into anger.

"Lakṣmaṇa, though I have lost my beloved, though I am stricken with grief, robbed of my kingdom and driven into exile, King Sugrīva shows me no pity. 'He has no protector, he has lost his kingdom, Rāvaṇa has insulted him, he is wretched, his home is far away, he is a man in longing, and he has come to me for refuge': for just these reasons, gentle brother, that evil-minded king of the monkeys, Sugrīva, slights me, scorcher of foes though I am." Rāma describes himself in six words, without protector, without kingdom, insulted, wretched, far from home, longing; to Sugrīva these are signs of weakness, to Rāma they are the causes of the insult. That the scorcher of foes should be the one slighted is a bitter paradox. And calling him "King Sugrīva" reminds him of a king's duty, to protect one who has come for refuge. "He fixed the time for the search for Sītā and made his compact, and now that he has what he wanted the dull-witted creature pays no heed to it. So go into Kiṣkindhā and speak for me to that bull among monkeys, the fool Sugrīva, who clings to his vulgar pleasures. One who raises the hopes of capable suppliants who have already helped him, and then dashes them, is the lowest of men in this world. But one who keeps in good faith the word he has given, whether fair or foul, is a hero and the best of men." With these two maxims Rāma states the general law of keeping one's word, and then leaves Sugrīva to find his own place between the lowest of men and the best. He does not curse him himself; he states the common rule and so puts him to shame, which is the way of the most honourable of men.

"Those who, having gained their own ends, will not help friends who have not gained theirs, such ingrates not even the eaters of flesh will touch when they are dead." The ungrateful are condemned by the harshest of images. "Surely he wants to see the shape of my gold-backed bow, like a mass of lightning, as I draw it in battle. Surely he wants to hear again the dreadful twang of my bowstring, like the crash of the thunderbolt, when I am angry in the fight. Heroic prince, when he knows my prowess and knows I have you at my side, it is strange indeed that he feels no anxiety even now." Here is a veiled threat; lightning and thunderbolt, both weapons of Indra, show how terrible the bow is, and this warning will break out in Lakṣmaṇa's anger in the next sarga. "Conqueror of enemy cities, now that the lord of the monkeys has what he wanted, he does not acknowledge the compact for whose sake all this was undertaken. He promised the end of the rains as the time, and now, lost in his pleasures, he does not notice that four months have passed. He sports with his ministers and courtiers and gives himself to drink, and Sugrīva shows no pity for us, wretched with grief." Rāma's words grow sharper step by step, from sorrow to reproach to warning. Sugrīva's days, spent at play and drink among his ministers, while those in grief receive no mercy, complete the reproach, and calling him "lord of the apes" and "lord of the monkeys" gives it an edge: he is a lord, yet does not keep a lord's duty.

"Go, mighty hero," Rāma said. "Sugrīva must be told what form my anger takes, and give him this message as well: 'The road by which Vālin went when he was killed has not closed. Keep to our compact, Sugrīva; do not follow Vālin's road. In battle it was Vālin alone that I struck down with an arrow, but if you break your word I will kill you and your kinsmen with you.' Best of men, bull among men, in this state of affairs tell him whatever is good for him. Hurry; the time is passing. 'Lord of the monkeys, look to eternal dharma and make true the promise you gave me; do not go today, sped by my arrows, the way of the dead to see Vālin in Yama's realm.'" Rāma's message has three parts, a reminder that Vālin's road is not closed, a command to keep the compact, and a threat to kill him with his kin; "do not follow Vālin's road" is the sharpest line in the sarga. Yet even in anger Rāma tells Lakṣmaṇa to say what is for Sugrīva's good; care for his welfare is not abandoned. And he speaks through Lakṣmaṇa rather than himself, keeping due dignity. Seeing his elder brother so wretched and lamenting, his anger fiercely swollen, the son of Sumitrā, terrible in his energy, the increaser of the race of men, set his mind hard against the lord of the monkeys. Lakṣmaṇa does not answer; he only hardens his resolve, and this is the seed of the next sarga, where he will take up his bow and set out for Kiṣkindhā. The closing verses are in a longer metre, as the poet likes to end a sarga, and they build the bridge to the journey to Kiṣkindhā.