मारुतात्मजः हनूमान् विमलं व्योम समीक्षते — गताः विद्युतः, गताः बलाहकाः, सारसानां कुलैः तत् संघुष्टम्, रम्यया ज्योत्स्नया च अनुलिप्तम् इव। वर्षाः गताः, शरत् प्रवृत्ता, कार्यारम्भस्य कालः उपस्थितः। किन्तु तदा सः सुग्रीवं समृद्धार्थं तथापि मन्दधर्मार्थसंग्रहम्, अत्यर्थम् असतां मार्गम् आश्रितम्, एकान्तगतमानसं च पश्यति। तस्य कार्यं निवृत्तम्, अर्थः सिद्धः; सः सदा प्रमदाभिरतः सन् सर्वान् अभिप्रेतान् मनोरथान् प्राप्तवान्। स्वां पत्नीं रुमाम् अभिप्रेतां समीप्सितां ताराम् अपि च लब्ध्वा अहोरात्रं विहरन् कृतार्थः विगतज्वरः च आसीत्। नन्दनवने अप्सरोगणैः सह क्रीडन् देवेशः इव सः मन्त्रिषु सर्वं राजकार्यं न्यस्य मन्त्रिणाम् अपि कर्मणाम् अनवेक्षकः अभवत्। राज्यनाशविषयकः संदेहः उच्छिन्नः इति मत्वा सः स्वेच्छाचारी एव स्थितः। कविः अत्र क्रमेण षड्भिः श्लोकैः सुग्रीवस्य प्रमादं वर्णयति — प्रथमं बाह्यं ऋतुपरिवर्तनम्, ततः तस्य अन्तःस्थितां शिथिलताम्। हनूमान् तु निश्चितार्थः अर्थतत्त्वज्ञः कालधर्मविशेषवित् च आसीत्; अतः सः एव प्रबोधनाय योग्यः। अत्र ‘समृद्धार्थम्’ इति पदेन कविः विरोधं सूचयति — अर्थः समृद्धः, किन्तु धर्मार्थसंग्रहे मन्दता जाता। सुग्रीवस्य दोषः न दुष्टता, अपितु विस्मृतिः; सः प्रतिज्ञां न निराकरोति, केवलं तां न स्मरति। पूर्वसर्गे वर्षावर्णनम् आसीत्, अस्मिन् सर्गे तु शरदः स्वच्छता; ऋतुपरिवर्तनम् एव कर्तव्यस्य स्मारकम्। हनूमतः त्रीणि विशेषणानि — निश्चितार्थः, अर्थतत्त्वज्ञः, कालधर्मविशेषवित् — तस्य दौत्यसामर्थ्यं दर्शयन्ति। मन्त्री एव राजानं प्रबोधयितुम् अर्हति इति नीतिः अत्र प्रयुक्ता।

वाक्यविद् हनूमान् विविधैः हेतुमद्भिः मनोरमैः वाक्यैः वाक्यतत्त्वज्ञं हरीशं प्रथमं प्रसादयति, ततः हितं तथ्यं पथ्यं सामधर्मार्थनीतिमत् प्रणयप्रीतिसंयुक्तं विश्वासकृतनिश्चयं च वचनम् अब्रवीत्। प्रसादनं पूर्वम्, उपदेशः पश्चात् — एषा नीतिः अत्र सूच्यते। हरीश्वरम् उपागम्य सः आह — ‘राज्यं प्राप्तम्, यशः प्राप्तम्, कुलपरम्परागता श्रीः अपि अभिवर्धिता; मित्राणां संग्रहः एव शेषः, तं भवान् कर्तुम् अर्हति। यः मित्रेषु कालज्ञः सन् सततं साधु वर्तते, तस्य राज्यं कीर्तिः प्रतापः च वर्धते। यस्य कोशः दण्डः मित्राणि आत्मा च — एतानि सर्वाणि समानि सन्ति, सः एव महत् राज्यम् अश्नुते। एषु चतुर्षु मित्रम् अपि तुल्यम् अङ्गम् इति स्मर्तव्यम्। भवान् वृत्तसम्पन्नः, निरत्यये पथि स्थितः; अतः मित्रस्य अर्थाय यत् अभिनीतं प्रतिज्ञातं च, तत् यथावत् कर्तुम् अर्हति।’ एवं हनूमान् राजनीतेः सामान्यं नियमं प्रथमम् उक्त्वा पश्चात् सुग्रीवे तम् उपनयति। ‘राज्यं यशः श्रीः’ इति त्रयं प्राप्तम् इति प्रथमं स्मारयित्वा हनूमान् शेषं कर्तव्यम् उपन्यस्यति; एषा प्रशंसापूर्विका प्रेरणा। ‘कालज्ञः’ इति पदम् अत्र मुख्यम् — मित्रकार्ये कालः एव प्रधानम् अङ्गम्। कोशदण्डमित्रात्मानः इति चत्वारि राज्याङ्गानि गणयित्वा तेषु मित्रं समानं स्थापयति, येन मित्रोपेक्षा राज्यहानिः एव भवति इति सिध्यति। ‘निरत्यये पथि स्थितः’ इति सुग्रीवस्य सदाचारं प्रशंसन् सः तम् एव सदाचारं प्रतिज्ञापालनाय आह्वयति।

‘यः सर्वाणि स्वकर्माणि संत्यज्य सम्भ्रमेण विकृतोत्साहः सन् मित्रार्थे न वर्तते, सः अनर्थैः अवरुध्यते। यः च कालव्यतीतेषु मित्रकार्येषु प्रवर्तते, सः महतः अपि अर्थान् साधयित्वा मित्रार्थेन न युज्यते — कालातीतं कर्म फलहीनम् इति भावः। अरिंदम, इदं मित्रकार्यम् अस्माकं कालातीतं जातम्; अतः वैदेह्याः परिमार्गणं राघवस्य कृते शीघ्रं क्रियताम्। कालवित् रामः त्वरमाणः अपि प्राज्ञः सन् तव वशानुगः एव तिष्ठति, संकोचात् अतीतं कालं च ते न निवेदयति। एतत् एव तस्य महत्त्वम् — अधिकारे सति अपि सः न चोदयति। सः स्फीतस्य कुलस्य केतुः, दीर्घबन्धुः, अप्रमेयप्रभावः, गुणैः च अप्रतिमः। तेन पूर्वं तव कार्यं कृतम्, वाली हतः, राज्यं च दत्तम्; अतः इदानीं भवान् तस्य कार्यं कुरु। हरीश्वर, कपिश्रेष्ठान् आज्ञापयितुम् अर्हसि।’ अत्र त्रयः दृष्टान्तक्रमाः — प्रथमं यः मित्रार्थे न प्रवर्तते, ततः यः कालातीते प्रवर्तते, ततः च वर्तमानं प्रसङ्गम् एव उपनयति। ‘कालातीतम्’ इति पदं द्विवारं प्रयुक्तम्, येन उपालम्भः मृदुः अपि स्पष्टः भवति। हनूमान् ‘नः’ इति बहुवचनेन आत्मानम् अपि दोषभागिनं करोति, तेन च वचनं न कठोरं प्रतिभाति। रामस्य मौनं तस्य गुणः एव, न उपेक्षा — इति व्याख्याय हनूमान् सुग्रीवस्य लज्जाम् उद्दीपयति। ‘केतुः’ इति पदेन रामः कुलस्य ध्वजः इव उन्नतः सूच्यते।

‘चोदनां विना यावत् कार्यम् आरभ्यते, तावत् एव कालः न अतीतः इति गण्यते; चोदितस्य हि कार्यस्य कालव्यतिक्रमः एव सिद्धः भवति। अतः स्वयम् एव प्रवर्तस्व। हरीश्वर, अकर्तुः अपि पुरुषस्य कार्यस्य भवान् कर्ता; यः तु राज्येन वधेन च पूर्वम् एव प्रतिकृतवान्, तस्य विषये किं पुनः वक्तव्यम्। वानरर्क्षगणेश्वर, त्वं शक्तिमान् अतिविक्रान्तः च असि; तथापि दाशरथेः प्रीतिं कर्तुम् आज्ञादाने किं नु सज्जसे, किमर्थं विलम्बसे। दाशरथिः स्वयं शरैः सुरान् असुरान् महोरगान् च वशे कर्तुं समर्थः एव, तथापि सः तव प्रतिज्ञाम् अपेक्षमाणः तिष्ठति। प्राणत्यागे अपि अविशङ्केन तेन तव महत् प्रियं कृतम्; अतः वयं पृथिव्याम् अम्बरे च तस्य पत्नीं वैदेहीं मार्गाम। देवाः दानवाः गन्धर्वाः असुराः मरुद्गणाः यक्षाः च तस्य भयं न कुर्युः, किं पुनः राक्षसाः। पिङ्गेश, एवं शक्तियुक्तस्य पूर्वं प्रतिकृतवतः च रामस्य सर्वात्मना प्रियं कर्तुम् अर्हसि।’ अत्र हनूमतः वचनं क्रमेण तीव्रतरं भवति — प्रथमं नीतिवाक्यम्, ततः उपालम्भः, ततः च रामस्य सामर्थ्यस्मरणम्, यत् प्रच्छन्नं भयसूचनम् अपि। ‘अकर्तुरपि कार्यस्य भवान् कर्ता’ इति सुग्रीवस्य औदार्यं प्रशंसन् सः प्रत्युपकारस्य अवश्यकर्तव्यतां सूचयति। ‘किं नु सज्जसे’ इति प्रश्नः एव सर्गस्य केन्द्रम्। रामः स्वयं समर्थः अपि प्रतिज्ञाम् अपेक्षते — एतत् तस्य मर्यादापालनम्, न दौर्बल्यम्। देवदानवगन्धर्वादीनां गणनया रामस्य अभयत्वं स्थापयित्वा हनूमान् अन्ते ‘सर्वात्मना’ इति पदेन अर्धहृदयेन न कर्तव्यम् इति निर्दिशति।

‘कपीश्वर, तव आज्ञया अस्माकं कस्यापि गतिः न अधस्तात् अवनौ, न अप्सु, न उपरि अम्बरे सज्जते — सर्वत्र वयं गन्तुं शक्ताः। अनघ, अतः केवलम् आज्ञापय — कः किं कुतः वा व्यवस्यतु; अप्रधृष्याः हरयः तव कोटिसंख्यातः अपि अधिकाः सन्ति।’ इति हनूमतः वचनं काले साधु निरूपितम् आसीत्। तत् श्रुत्वा सत्त्वसम्पन्नः सुग्रीवः उत्तमां मतिं चकार — प्रमादः त्यक्तः, कर्तव्यं च निश्चितम्। अतिमतिमान् सः नित्यकृतोद्यमं नीलं संदिदेश — सर्वासु दिक्षु सर्वेषां सैन्यानाम् उपसंग्रहे नियुक्तः भव इति। ‘यथा मम समग्रा सेना सर्वशः यूथपालाः च असङ्गेन विना विलम्बं सेनाग्र्येण सह समागच्छन्ति, तथा कुरु।’ एकेन एव वचनेन हनूमान् यत् साधितवान्, तत् अस्य सर्गस्य फलम्। ‘नाधस्तात्, न अप्सु, न उपरि’ इति त्रिभुवनव्यापिनी गतिः वानराणां सामर्थ्यं दर्शयति, तत् च अग्रिमस्य सर्गस्य सेतुः। हनूमान् अन्ते केवलम् आज्ञाम् एव याचते, न किमपि अन्यत् — एषा सेवकस्य मर्यादा। ‘काले साधु निरूपितम्’ इति कविवचनम् एव हनूमतः वाक्यस्य प्रशंसा। सुग्रीवः क्रोधं न करोति, अपितु तत्क्षणम् एव उत्तमां मतिं करोति — एतत् तस्य सत्त्वसम्पन्नता। नीलः ‘नित्यकृतोद्यमः’ इति विशेषणेन योग्यतया एव नियुक्तः।

‘ये अन्तपालाः प्लवगाः शीघ्रगाः व्यवसायिनः च सन्ति, ते मम शासनात् त्वरिताः शीघ्रं सैन्यं समानयन्तु; अनन्तरं स्वयं भवान् एव सर्वं कार्यम् अनुपश्यतु। यः वानरः त्रिपञ्चरात्रात्, पञ्चदशदिनेभ्यः, ऊर्ध्वम् इह प्राप्नुयात्, तस्य प्राणान्तिकः दण्डः; अत्र विचारणा न कार्या।’ राजाज्ञायाः कठोरता अत्र स्पष्टा। ‘अङ्गदेन सह भवान् मम निश्चिताम् आज्ञाम् अधिकृत्य वृद्धान् हरीन् उपयातु’ इति व्यवस्थां विधाय वीर्यवान् हरिपुङ्गवेश्वरः स्वं वेश्म प्रविवेश। अन्तपालाः सीमारक्षकाः; तेषाम् आह्वानेन सर्वतः सेना समाहर्तव्या। ‘स्वयं चानन्तरं भवानेवानुपश्यतु’ इति पदेन नीलस्य उत्तरदायित्वं निश्चितम्। अन्तिमः श्लोकः दीर्घवृत्तेन निबद्धः, तेन च सर्गस्य समाप्तिः गाम्भीर्येण भवति; सुग्रीवस्य वेश्मप्रवेशः तु अग्रिमे सर्गे रामस्य असन्तोषस्य बीजम्।

వాయుపుత్రుడు హనుమంతుడు నిర్మలమైన ఆకాశాన్ని చూస్తున్నాడు — మెరుపులు పోయాయి, మేఘాలు పోయాయి, సారసపక్షుల గుంపులతో అది మారుమోగుతోంది, రమణీయమైన వెన్నెలతో పూత పూసినట్లుంది. వర్షాలు గడిచిపోయాయి, శరత్తు మొదలైంది, కార్యాన్ని ప్రారంభించవలసిన సమయం వచ్చింది. కాని అప్పుడు అతడు సుగ్రీవుని చూస్తున్నాడు — అతని ప్రయోజనాలు సమృద్ధిగా నెరవేరాయి, అయినా ధర్మార్థాల సంగ్రహంలో మందకొడిగా ఉన్నాడు, అసత్పురుషుల మార్గాన్ని అత్యధికంగా ఆశ్రయించాడు, ఏకాంతవిహారంలోనే మనస్సు నిలిపాడు. అతని పని ముగిసింది, ప్రయోజనం సిద్ధించింది; ఎల్లప్పుడూ స్త్రీలతో రమిస్తూ అతడు కోరిన మనోరథాలన్నీ పొందాడు. తన భార్య, ప్రియమైన రుమనూ, కోరుకున్న తారనూ కూడా పొంది, రాత్రింబవళ్ళు విహరిస్తూ కృతార్థుడై, చింత తొలగినవాడై ఉన్నాడు. నందనవనంలో అప్సరసల గుంపులతో క్రీడించే దేవేంద్రునిలా అతడు రాజకార్యమంతా మంత్రులకు అప్పగించి, మంత్రుల పనులను కూడా పర్యవేక్షించనివాడయ్యాడు. రాజ్యనాశనం గురించిన సందేహం తొలగిపోయిందని భావించి అతడు స్వేచ్ఛాచారిగానే ఉండిపోయాడు. కవి ఇక్కడ క్రమంగా ఆరు శ్లోకాలలో సుగ్రీవుని ప్రమాదాన్ని వర్ణిస్తున్నాడు — మొదట బాహ్యమైన ఋతుపరివర్తనం, తరువాత అతని లోపలి శైథిల్యం. హనుమంతుడు మాత్రం నిశ్చితమైన బుద్ధి గలవాడూ, ప్రయోజనాల తత్త్వం తెలిసినవాడూ, కాలధర్మాల విశేషాలు ఎరిగినవాడూ; కాబట్టి మేల్కొలపడానికి అతడే తగినవాడు. ఇక్కడ ‘సమృద్ధార్థమ్’ (ప్రయోజనాలు సమృద్ధిగా నెరవేరినవాడు) అనే పదంతో కవి వైరుధ్యాన్ని సూచిస్తున్నాడు — ప్రయోజనం సమృద్ధమైంది, కాని ధర్మార్థ సంగ్రహంలో మాంద్యం కలిగింది. సుగ్రీవుని దోషం దుష్టత్వం కాదు, మరపు; అతడు ప్రతిజ్ఞను నిరాకరించడం లేదు, కేవలం దానిని స్మరించడం లేదు. గత సర్గలో వర్షవర్ణన ఉంది, ఈ సర్గలో శరత్కాలపు స్వచ్ఛత; ఋతుపరివర్తనమే కర్తవ్యాన్ని గుర్తుచేస్తుంది. హనుమంతునికి మూడు విశేషణాలు — నిశ్చితార్థుడు, అర్థతత్త్వజ్ఞుడు, కాలధర్మవిశేషవేత్త — అతని దౌత్యసామర్థ్యాన్ని చూపుతాయి. మంత్రియే రాజును మేల్కొలపడానికి అర్హుడనే నీతి ఇక్కడ ప్రయోగించబడింది.

మాటల నేర్పు తెలిసిన హనుమంతుడు, మాటల తత్త్వం ఎరిగిన వానరేశ్వరుని రకరకాల సహేతుకమైన మనోహరమైన మాటలతో మొదట ప్రసన్నుని చేసి, తరువాత హితమైనదీ, సత్యమైనదీ, మేలుచేసేదీ, సామధర్మార్థనీతులతో కూడినదీ, ప్రణయప్రీతులతో కూడినదీ, విశ్వాసంతో నిశ్చయం చేసినదీ అయిన మాట అన్నాడు. మొదట ప్రసన్నం చేయడం, తరువాత ఉపదేశం — ఈ నీతి ఇక్కడ సూచించబడుతుంది. వానరేశ్వరుని దగ్గరికి వెళ్ళి అతడు అన్నాడు — ‘రాజ్యం లభించింది, కీర్తి లభించింది, వంశపారంపర్యంగా వచ్చిన సంపద కూడా వృద్ధి చెందింది; మిత్రుల సంగ్రహం ఒక్కటే మిగిలి ఉంది, దానిని మీరు చేయాలి. మిత్రుల విషయంలో కాలం ఎరిగి ఎల్లప్పుడూ చక్కగా ప్రవర్తించేవాని రాజ్యమూ కీర్తీ ప్రతాపమూ వృద్ధి చెందుతాయి. ఎవని కోశమూ, దండమూ (సైన్యం), మిత్రులూ, తానూ — ఇవన్నీ సమానంగా ఉంటాయో, అతడే గొప్ప రాజ్యాన్ని అనుభవిస్తాడు. ఈ నాలుగింటిలో మిత్రుడు కూడా సమానమైన అంగమే అని గుర్తుంచుకోవాలి. మీరు సదాచారసంపన్నులు, ఆపదలేని మార్గంలో నిలిచినవారు; కాబట్టి మిత్రుని ప్రయోజనం కోసం ఏది అంగీకరించారో, ఏది ప్రతిజ్ఞ చేశారో, దానిని యథావిధిగా చేయాలి.’ ఇలా హనుమంతుడు మొదట రాజనీతిలోని సామాన్య నియమాన్ని చెప్పి, తరువాత దానిని సుగ్రీవునికి అన్వయిస్తున్నాడు. ‘రాజ్యం, కీర్తి, సంపద’ — ఈ మూడూ లభించాయని మొదట గుర్తుచేసి, హనుమంతుడు మిగిలిన కర్తవ్యాన్ని ప్రస్తావిస్తున్నాడు; ఇది ప్రశంసతో కూడిన ప్రేరణ. ఇక్కడ ‘కాలజ్ఞః’ (కాలం ఎరిగినవాడు) అనే పదం ముఖ్యం — మిత్రకార్యంలో కాలమే ప్రధాన అంగం. కోశం, దండం, మిత్రులు, తాను అనే నాలుగు రాజ్యాంగాలను లెక్కించి వాటిలో మిత్రుని సమానంగా నిలుపుతున్నాడు; దానితో మిత్రుని ఉపేక్షించడం రాజ్యహానియే అని సిద్ధిస్తుంది. ‘నిరత్యయే పథి స్థితః’ (ఆపదలేని మార్గంలో నిలిచినవారు) అని సుగ్రీవుని సదాచారాన్ని ప్రశంసిస్తూ, అదే సదాచారాన్ని ప్రతిజ్ఞాపాలనకు అతడు ఆహ్వానిస్తున్నాడు.

‘తన పనులన్నిటినీ వదిలి, తొందరతో అకుంఠితమైన ఉత్సాహంతో మిత్రుని ప్రయోజనం కోసం ప్రవర్తించనివాడు అనర్థాలతో అడ్డుకోబడతాడు. కాలం దాటిపోయిన తరువాత మిత్రకార్యాలలో ప్రవర్తించేవాడు గొప్ప ప్రయోజనాలను సాధించినా మిత్రుని ప్రయోజనంతో కూడడు’ — కాలం దాటిన కర్మ ఫలహీనం అని భావం. ‘శత్రుదమనా, ఈ మిత్రకార్యం మనకు కాలాతీతమైపోయింది; కాబట్టి రాఘవుని కోసం వైదేహి అన్వేషణ త్వరగా జరగాలి. కాలం తెలిసిన రాముడు, తొందరపడుతున్నా, ప్రాజ్ఞుడు కాబట్టి నీ వశానుగుడిగానే ఉన్నాడు; సంకోచంతో గడిచిపోయిన కాలాన్ని నీకు చెప్పడం లేదు.’ ఇదే అతని గొప్పతనం — అధికారం ఉన్నా అతడు ప్రేరేపించడం లేదు. ‘అతడు సమృద్ధమైన వంశానికి ధ్వజం వంటివాడు, దీర్ఘకాల బంధువు, అప్రమేయమైన ప్రభావం గలవాడు, గుణాలలో సాటిలేనివాడు. అతడు ముందే నీ పని చేశాడు, వాలిని చంపాడు, రాజ్యాన్ని ఇచ్చాడు; కాబట్టి ఇప్పుడు మీరు అతని పని చెయ్యండి. వానరేశ్వరా, కపిశ్రేష్ఠులను ఆజ్ఞాపించాలి.’ ఇక్కడ మూడు దృష్టాంతాల క్రమం — మొదట మిత్రుని ప్రయోజనం కోసం ప్రవర్తించనివాడు, తరువాత కాలం దాటిన తరువాత ప్రవర్తించేవాడు, తరువాత ప్రస్తుత సందర్భానికే అన్వయిస్తాడు. ‘కాలాతీతమ్’ (కాలం దాటినది) అనే పదం రెండుసార్లు వాడబడింది; దానితో ఉపాలంభం మృదువుగా ఉన్నా స్పష్టంగా ఉంటుంది. హనుమంతుడు ‘నః’ (మనకు) అనే బహువచనంతో తనను కూడా దోషంలో భాగస్వామిగా చేసుకుంటున్నాడు; దానితో మాట కఠినంగా అనిపించదు. రాముని మౌనం అతని గుణమే, ఉపేక్ష కాదు — అని వివరించి హనుమంతుడు సుగ్రీవునిలో సిగ్గును రేకెత్తిస్తున్నాడు. ‘కేతుః’ (ధ్వజం) అనే పదంతో రాముడు వంశానికి ధ్వజంలా ఉన్నతుడని సూచించబడుతుంది.

‘ప్రేరణ లేకుండానే పని మొదలుపెట్టినంత వరకే కాలం దాటలేదని లెక్కించబడుతుంది; ప్రేరేపించబడిన పనికి మాత్రం కాలాతిక్రమం సిద్ధమైపోతుంది. కాబట్టి నువ్వే స్వయంగా ప్రవర్తించు. వానరేశ్వరా, నీకు ఏమీ చేయనివాని పనిని కూడా నువ్వు చేసిపెడతావు; ఇక రాజ్యంతో, (శత్రు)వధతో ముందే ప్రత్యుపకారం చేసినవాని విషయంలో చెప్పేదేముంది. వానర భల్లూక గణాలకు ప్రభువా, నువ్వు శక్తిమంతుడవు, అతిపరాక్రమశాలివి; అయినా దాశరథికి ప్రీతి కలిగించేందుకు ఆజ్ఞ ఇవ్వడంలో ఎందుకు తడబడుతున్నావు, ఎందుకు ఆలస్యం చేస్తున్నావు. దాశరథి స్వయంగా తన బాణాలతో దేవతలనూ అసురులనూ మహాసర్పాలనూ వశం చేసుకోగల సమర్థుడే, అయినా అతడు నీ ప్రతిజ్ఞ కోసం ఎదురుచూస్తూ నిలిచాడు. ప్రాణత్యాగానికి సైతం వెనుకాడకుండా అతడు నీకు గొప్ప ప్రియం చేశాడు; కాబట్టి మనం భూమిపైనా ఆకాశంలోనూ అతని భార్య వైదేహిని వెదుకుదాం. దేవతలూ దానవులూ గంధర్వులూ అసురులూ మరుద్గణాలూ యక్షులూ అతనికి భయం కలిగించలేరు, ఇక రాక్షసుల మాట ఏమిటి. పింగళవర్ణుల ప్రభువా, ఇంత శక్తి గలవాడూ, ముందే ప్రత్యుపకారం చేసినవాడూ అయిన రామునికి సర్వాత్మనా ప్రియం చేయాలి.’ ఇక్కడ హనుమంతుని మాట క్రమంగా తీవ్రమవుతుంది — మొదట నీతివాక్యం, తరువాత ఉపాలంభం, తరువాత రాముని సామర్థ్యాన్ని గుర్తుచేయడం, అది రహస్యంగా భయాన్ని కూడా సూచిస్తుంది. ‘అకర్తురపి కార్యస్య భవాన్ కర్తా’ (ఏమీ చేయనివాని పనిని కూడా నువ్వు చేస్తావు) అని సుగ్రీవుని ఔదార్యాన్ని ప్రశంసిస్తూ, ప్రత్యుపకారం తప్పక చేయవలసినదని అతడు సూచిస్తున్నాడు. ‘కిం ను సజ్జసే’ (ఎందుకు తడబడుతున్నావు) అనే ప్రశ్నయే సర్గకు కేంద్రం. రాముడు స్వయంగా సమర్థుడైనా ప్రతిజ్ఞ కోసం ఎదురుచూస్తున్నాడు — ఇది అతని మర్యాదాపాలన, దౌర్బల్యం కాదు. దేవదానవగంధర్వాదులను లెక్కించి రాముని నిర్భయత్వాన్ని స్థాపించి, హనుమంతుడు చివరికి ‘సర్వాత్మనా’ (పూర్తి మనస్సుతో) అనే పదంతో సగం మనస్సుతో చేయకూడదని నిర్దేశిస్తున్నాడు.

‘కపీశ్వరా, నీ ఆజ్ఞతో మాలో ఎవరి గమనమూ కింద భూమిపై గాని, నీటిలో గాని, పైన ఆకాశంలో గాని అడ్డుకోబడదు — అన్నిచోట్లకూ మేము వెళ్ళగలం. పాపరహితుడా, కాబట్టి కేవలం ఆజ్ఞాపించు — ఎవరు ఏమి ఎక్కడినుండి చేయాలో; ఎదిరించలేని వానరులు నీకు కోట్లకు మించి ఉన్నారు.’ హనుమంతుని ఈ మాట సమయానికి తగినట్లు చక్కగా చెప్పబడింది. అది విని సత్త్వసంపన్నుడైన సుగ్రీవుడు ఉత్తమమైన నిర్ణయం చేశాడు — ప్రమాదం వదిలిపెట్టబడింది, కర్తవ్యం నిశ్చయించబడింది. మహాబుద్ధిమంతుడైన అతడు ఎల్లప్పుడూ ఉద్యమశీలుడైన నీలుని ఆదేశించాడు — అన్ని దిక్కులనుండీ సైన్యాలన్నిటినీ సేకరించడానికి నియుక్తుడవు కా అని. ‘నా సైన్యం మొత్తమూ, యూథపతులందరూ అడ్డంకి లేకుండా, ఆలస్యం లేకుండా సేనాముఖ్యులతో కలిసి వచ్చి చేరేలా చెయ్యి.’ ఒక్క మాటతోనే హనుమంతుడు ఏమి సాధించాడో, అదే ఈ సర్గ ఫలం. ‘కింద కాదు, నీటిలో కాదు, పైన కాదు’ అనే త్రిలోకవ్యాపకమైన గమనం వానరుల సామర్థ్యాన్ని చూపిస్తుంది, అది తరువాతి సర్గకు వంతెన. హనుమంతుడు చివరికి ఆజ్ఞను మాత్రమే అడుగుతున్నాడు, మరేదీ కాదు — ఇది సేవకుని మర్యాద. ‘కాలే సాధు నిరూపితమ్’ (సమయానికి తగినట్లు చక్కగా చెప్పబడింది) అనే కవి మాటయే హనుమంతుని వాక్యానికి ప్రశంస. సుగ్రీవుడు కోపించడు, పైగా ఆ క్షణంలోనే ఉత్తమమైన నిర్ణయం చేస్తాడు — ఇది అతని సత్త్వసంపన్నత. నీలుడు ‘నిత్యకృతోద్యమః’ (ఎల్లప్పుడూ ఉద్యమశీలుడు) అనే విశేషణంతో, యోగ్యతతోనే నియమించబడ్డాడు.

‘సరిహద్దులను కాపాడే, వేగంగా సంచరించే, ఉద్యమశీలురైన వానరులు నా శాసనం ప్రకారం త్వరపడి వెంటనే సైన్యాన్ని తీసుకురావాలి; తరువాత మీరే స్వయంగా పనంతా పర్యవేక్షించాలి. మూడు అయిదుల రాత్రులు — అంటే పదిహేను రోజులు — దాటిన తరువాత ఇక్కడికి చేరే వానరునికి మరణదండన; ఇందులో ఆలోచించవలసినది ఏమీ లేదు.’ రాజాజ్ఞ కఠినత్వం ఇక్కడ స్పష్టం. ‘అంగదునితో కలిసి మీరు నా నిశ్చితమైన ఆజ్ఞను పట్టుకొని వృద్ధులైన వానరుల దగ్గరికి వెళ్ళాలి’ అని ఏర్పాటు చేసి, వీర్యవంతుడైన వానరశ్రేష్ఠుల ప్రభువు తన భవనంలోకి ప్రవేశించాడు. ‘అంతపాలాః’ అంటే సరిహద్దులను రక్షించేవారు; వారిని పిలవడం ద్వారా అన్ని వైపులనుండీ సైన్యాన్ని సమీకరించాలి. ‘స్వయం చానంతరం భవానేవానుపశ్యతు’ (తరువాత మీరే స్వయంగా పర్యవేక్షించాలి) అనే మాటతో నీలుని బాధ్యత నిశ్చయించబడింది. చివరి శ్లోకం దీర్ఘవృత్తంలో రచించబడింది, దానితో సర్గ గంభీరంగా ముగుస్తుంది; సుగ్రీవుడు తన భవనంలోకి ప్రవేశించడం మాత్రం తరువాతి సర్గలో రాముని అసంతోషానికి బీజం.

வாயுமைந்தன் அனுமன் தெளிந்த வானத்தை உற்று நோக்குகிறான் — மின்னல்கள் மறைந்துவிட்டன, மேகங்கள் விலகிவிட்டன; சாரசப் பறவைக் கூட்டங்களால் அது ஒலிக்கிறது, அழகிய நிலவொளியால் பூசப்பட்டது போல உள்ளது. மழைக்காலம் போய்விட்டது, சரத்காலம் தொடங்கிவிட்டது, காரியத்தைத் தொடங்குவதற்கான காலம் வந்துவிட்டது. ஆனால் அப்போது அவன் காணும் சுக்ரீவனோ, செல்வம் நிறைந்தவனாக இருந்தும் தர்மத்தையும் அர்த்தத்தையும் சேர்ப்பதில் மந்தமானவனாக, தீயோரின் வழியையே மிகவும் சார்ந்தவனாக, தனிமை இன்பத்திலேயே மனம் பதிந்தவனாக இருக்கிறான். அவனுடைய காரியம் முடிந்துவிட்டது, நோக்கம் நிறைவேறிவிட்டது; எப்போதும் பெண்களோடு இன்பத்தில் திளைத்தவனாக, தான் விரும்பிய எல்லா ஆசைகளையும் அவன் அடைந்துவிட்டான். தன் மனைவியான விரும்பிய ருமையையும், தான் ஆசைப்பட்ட தாரையையும் அடைந்து, இரவும் பகலும் இன்பமாகக் கழித்தபடி, காரியம் நிறைவேறியவனாகக் கவலையற்றிருந்தான். நந்தனவனத்தில் அப்ஸரஸ் கூட்டங்களோடு விளையாடும் தேவேந்திரனைப் போல, அவன் அரசுக் காரியங்கள் அனைத்தையும் அமைச்சர்களிடம் ஒப்படைத்துவிட்டு, அமைச்சர்களின் செயல்களையும் கண்காணிக்காதவனாக ஆனான். அரசை இழந்துவிடுவோமோ என்ற ஐயம் வேரறுக்கப்பட்டுவிட்டது என்று எண்ணி, அவன் தன் விருப்பப்படியே நடந்துவந்தான். கவி இங்கே வரிசையாக ஆறு சுலோகங்களில் சுக்ரீவனின் கவனக்குறைவை வர்ணிக்கிறார் — முதலில் வெளியே நிகழும் பருவ மாற்றம், பிறகு அவனுக்குள் இருக்கும் தளர்ச்சி. அனுமனோ நோக்கத்தில் உறுதியானவன், பொருளின் உண்மையை அறிந்தவன், காலத்துக்கேற்ற தர்மத்தின் நுட்பங்களை அறிந்தவன்; ஆகவே உணர்த்துவதற்கு அவனே தகுந்தவன். இங்கே ‘ஸம்ருத்தார்த்தம்’ (செல்வம் நிறைந்தவன்) என்ற சொல்லால் கவி ஒரு முரணைக் குறிக்கிறார் — செல்வம் நிறைந்துள்ளது, ஆனால் தர்மத்தையும் அர்த்தத்தையும் சேர்ப்பதில் மந்தம் ஏற்பட்டுவிட்டது. சுக்ரீவனின் குறை தீமை அல்ல, மறதியே; அவன் வாக்குறுதியை மறுக்கவில்லை, அதை நினைவுகூரவில்லை, அவ்வளவே. முந்தைய சர்க்கத்தில் மழைக்கால வர்ணனை இருந்தது; இந்தச் சர்க்கத்திலோ சரத்காலத்தின் தெளிவு; பருவ மாற்றமே கடமையை நினைவூட்டுவதாகிறது. அனுமனின் மூன்று அடைமொழிகள் — நோக்கத்தில் உறுதியானவன், பொருளின் உண்மையை அறிந்தவன், காலத்துக்கேற்ற தர்மத்தின் நுட்பங்களை அறிந்தவன் — அவனுடைய தூதுத் திறமையைக் காட்டுகின்றன. அமைச்சனே அரசனுக்கு உணர்த்தத் தகுதியானவன் என்ற நீதி இங்கே கையாளப்படுகிறது.

சொல்வன்மை மிக்க அனுமன், சொற்களின் உட்பொருளை அறிந்த வானரத் தலைவனை, காரணங்கள் நிறைந்த பலவிதமான இனிய சொற்களால் முதலில் மகிழ்வித்தான்; பிறகு நன்மை பயப்பதும் உண்மையானதும் பயனுள்ளதும், சாமம், தர்மம், அர்த்தம், நீதி ஆகியவை நிறைந்ததும், அன்பும் பிரியமும் கலந்ததும், நம்பிக்கையால் உறுதி பெற்றதுமான சொற்களைச் சொன்னான். முதலில் மகிழ்வித்தல், பிறகு உபதேசம் — இந்த நீதி இங்கே உணர்த்தப்படுகிறது. வானரத் தலைவனை அணுகி அவன் சொன்னான் — ‘அரசைப் பெற்றுவிட்டாய், புகழைப் பெற்றுவிட்டாய், குலத்தின் வழிவந்த செல்வத்தையும் பெருக்கிவிட்டாய்; நண்பர்களை அரவணைத்துக்கொள்வது மட்டுமே எஞ்சியுள்ளது; அதை நீ செய்ய வேண்டும். நண்பர்களிடம் காலம் அறிந்து எப்போதும் நன்முறையில் நடந்துகொள்பவனுக்கு அரசும் புகழும் வீரமும் பெருகுகின்றன. எவனுக்குக் கருவூலமும், படையும், நண்பர்களும், தானும் — இவை அனைத்தும் சமமாக உள்ளனவோ, அவனே பெரும் அரசை அனுபவிக்கிறான். இந்த நான்கிலும் நண்பனும் சமமான அங்கம் என்பதை நினைவில் கொள்ள வேண்டும். நீ நன்னடத்தை நிறைந்தவன், அழிவற்ற வழியில் நிற்பவன்; ஆகவே நண்பனின் காரியத்துக்காக எதை ஏற்றுக்கொண்டாயோ, எதை வாக்களித்தாயோ, அதை முறைப்படி நிறைவேற்ற வேண்டும்.’ இவ்வாறு அனுமன் அரசநீதியின் பொது விதியை முதலில் சொல்லி, பிறகு அதைச் சுக்ரீவனுக்குப் பொருத்துகிறான். ‘அரசு, புகழ், செல்வம்’ என்ற மூன்றும் அடையப்பட்டுவிட்டன என்று முதலில் நினைவூட்டி, அனுமன் எஞ்சிய கடமையை முன்வைக்கிறான்; இது புகழ்ச்சியோடு கூடிய தூண்டுதல். ‘காலஜ்ஞ:’ (காலம் அறிந்தவன்) என்ற சொல்லே இங்கே முதன்மையானது — நண்பனின் காரியத்தில் காலமே முக்கிய அங்கம். கருவூலம், படை, நண்பர்கள், தான் என்ற நான்கு அரசு அங்கங்களை எண்ணி, அவற்றில் நண்பனைச் சமமாக நிறுவுகிறான்; இதனால் நண்பனைப் புறக்கணிப்பது அரசின் இழப்பே என்பது நிறுவப்படுகிறது. ‘நிரத்யயே பதி ஸ்தித:’ (அழிவற்ற வழியில் நிற்பவன்) என்று சுக்ரீவனின் நன்னடத்தையைப் புகழ்ந்து, அதே நன்னடத்தையை வாக்குறுதியைக் காப்பதற்கு அவன் அழைக்கிறான்.

‘எல்லாத் தன்முனைப்புகளையும் கைவிட்டு, பரபரப்போடு, ஊக்கம் சிதைந்தவனாக, நண்பனின் காரியத்தில் ஈடுபடாதவன் கேடுகளால் சூழப்படுகிறான். காலம் கடந்த பின் நண்பனின் காரியங்களில் ஈடுபடுபவன், பெரிய காரியங்களைச் சாதித்தாலும் நண்பனின் நோக்கத்தோடு இணைவதில்லை — காலம் கடந்த செயல் பலனற்றது என்பது கருத்து. பகைவரை அடக்குபவனே, நம்முடைய இந்த நண்பனின் காரியம் காலம் கடந்ததாகிவிட்டது; ஆகவே ராகவனுக்காக வைதேகியைத் தேடும் பணி விரைவாகச் செய்யப்படட்டும். காலம் அறிந்த ராமன், விரைவை விரும்பினாலும், அறிவாளியாக இருப்பதால் உன் வசத்துக்குக் கட்டுப்பட்டே நிற்கிறான்; கூச்சத்தால் காலம் கடந்துவிட்டதை உன்னிடம் தெரிவிக்கவும் இல்லை. இதுவே அவனுடைய பெருமை — உரிமை இருந்தும் அவன் தூண்டவில்லை. அவன் செழித்த குலத்தின் கொடி, நெடுநாள் உறவாகத் தொடரும் நண்பன், அளவிட முடியாத ஆற்றல் கொண்டவன், குணங்களில் ஒப்பற்றவன். அவன் முன்பே உன் காரியத்தைச் செய்தான், வாலியைக் கொன்றான், அரசையும் தந்தான்; ஆகவே இப்போது நீ அவனுடைய காரியத்தைச் செய். வானரத் தலைவனே, வானரர்களில் சிறந்தவர்களுக்கு நீ கட்டளையிட வேண்டும்.’ இங்கே மூன்று எடுத்துக்காட்டுப் படிகள் — முதலில் நண்பனின் காரியத்தில் ஈடுபடாதவன், பிறகு காலம் கடந்த பின் ஈடுபடுபவன், பிறகு நடப்புச் சூழலுக்கே பொருத்துதல். ‘காலாதீதம்’ (காலம் கடந்தது) என்ற சொல் இருமுறை ஆளப்படுகிறது; இதனால் கண்டனம் மென்மையானதாக இருந்தாலும் தெளிவாகிறது. அனுமன் ‘ந:’ (நம்முடைய) என்ற பன்மையால் தன்னையும் குற்றத்தில் பங்காளியாக்கிக்கொள்கிறான்; அதனால் சொற்கள் கடுமையாகத் தோன்றுவதில்லை. ராமனின் மௌனம் அவனுடைய நற்பண்பே, புறக்கணிப்பு அல்ல என்று விளக்கி, அனுமன் சுக்ரீவனின் நாணத்தைத் தூண்டுகிறான். ‘கேது:’ (கொடி) என்ற சொல்லால் ராமன் குலத்தின் கொடி போல உயர்ந்தவன் என்பது உணர்த்தப்படுகிறது.

‘தூண்டப்படுவதற்கு முன் காரியம் தொடங்கப்படும் வரை காலம் கடக்கவில்லை என்றே கருதப்படும்; தூண்டப்பட்ட பின் செய்யப்படும் காரியத்துக்கோ காலம் கடந்தது உறுதியாகிவிடுகிறது. ஆகவே நீயாகவே முனைந்து செயல்படு. வானரத் தலைவனே, உனக்கு எதுவும் செய்யாதவனின் காரியத்தையும் நீ செய்பவன்; அப்படியிருக்க, அரசைத் தந்தும் பகைவனைக் கொன்றும் முன்பே உனக்கு உதவி செய்தவனைப் பற்றிச் சொல்லவும் வேண்டுமா? வானர, கரடிக் கூட்டங்களின் தலைவனே, நீ வலிமை மிக்கவன், மிகுந்த பராக்கிரமம் கொண்டவன்; அப்படியிருந்தும் தசரத மைந்தனுக்கு இனியது செய்யக் கட்டளையிடுவதில் ஏன் தயங்குகிறாய், ஏன் தாமதிக்கிறாய்? தசரத மைந்தன் தானே தன் அம்புகளால் தேவர்களையும் அசுரர்களையும் பெரும் நாகங்களையும் வசப்படுத்த வல்லவனே; ஆயினும் அவன் உன் வாக்குறுதியை எதிர்பார்த்து நிற்கிறான். உயிரைத் துறக்கவும் தயங்காமல் அவன் உனக்குப் பெரும் நன்மை செய்தான்; ஆகவே நாம் பூமியிலும் வானிலும் அவனுடைய மனைவி வைதேகியைத் தேடுவோம். தேவர்களும் தானவர்களும் கந்தர்வர்களும் அசுரர்களும் மருத்கணங்களும் யட்சர்களும் அவனுக்கு அச்சம் தர இயலாது; ராட்சசர்களைப் பற்றிச் சொல்லவும் வேண்டுமா? பொன்னிற வானரர்களின் தலைவனே, இத்தகைய ஆற்றல் கொண்டவனும் முன்பே உனக்கு உதவி செய்தவனுமான ராமனுக்கு நீ முழு மனத்தோடு இனியது செய்ய வேண்டும்.’ இங்கே அனுமனின் சொற்கள் படிப்படியாகக் கூர்மையடைகின்றன — முதலில் நீதிவாக்கியம், பிறகு கண்டனம், பிறகு ராமனின் ஆற்றலை நினைவூட்டுதல்; இது மறைமுகமான அச்சமூட்டலும் கூட. ‘எதுவும் செய்யாதவனின் காரியத்தையும் நீ செய்பவன்’ என்று சுக்ரீவனின் பெருந்தன்மையைப் புகழ்ந்து, பதில் உதவி கட்டாயம் செய்யப்பட வேண்டும் என்பதை அவன் உணர்த்துகிறான். ‘கிம் நு ஸஜ்ஜஸே’ (ஏன் தயங்குகிறாய்?) என்ற கேள்வியே சர்க்கத்தின் மையம். ராமன் தானே வல்லவனாக இருந்தும் வாக்குறுதியை எதிர்பார்க்கிறான் — இது அவன் மரியாதையைக் காப்பது, பலவீனம் அல்ல. தேவர், தானவர், கந்தர்வர் முதலானோரை எண்ணி ராமனின் அச்சமின்மையை நிறுவிய பின், இறுதியில் ‘ஸர்வாத்மனா’ (முழு மனத்தோடு) என்ற சொல்லால், அரைமனத்தோடு செய்யக் கூடாது என்று அனுமன் சுட்டுகிறான்.

‘வானரத் தலைவனே, உன் கட்டளையால் நம்மில் எவருடைய செலவும் கீழே பூமியிலோ, நீரிலோ, மேலே வானிலோ தடைப்படுவதில்லை — எங்கும் செல்ல நாம் வல்லவர்கள். குற்றமற்றவனே, ஆகவே கட்டளையிடு, அவ்வளவே — யார், எதை, எங்கிருந்து முயல வேண்டும் என்று; வெல்ல முடியாத உன் வானரர்கள் கோடிக் கணக்கைவிடவும் அதிகமானவர்கள்.’ அனுமனின் இந்தச் சொற்கள் தக்க நேரத்தில் நன்கு சொல்லப்பட்டவை. அதைக் கேட்டு, மனவலிமை நிறைந்த சுக்ரீவன் சிறந்த முடிவை எடுத்தான் — கவனக்குறைவு கைவிடப்பட்டது, கடமை உறுதி செய்யப்பட்டது. பேரறிவு கொண்ட அவன், எப்போதும் முயற்சியோடு இருக்கும் நீலனுக்குக் கட்டளையிட்டான் — எல்லாத் திசைகளிலிருந்தும் எல்லாப் படைகளையும் திரட்டும் பணியில் ஈடுபடு என்று. ‘என் படை முழுவதும், எல்லாக் கூட்டத் தலைவர்களும், தடையின்றித் தாமதமின்றிப் படைத்தலைவர்களோடு வந்து சேரும்படி செய்.’ ஒரே பேச்சால் அனுமன் சாதித்ததே இந்தச் சர்க்கத்தின் பலன். ‘கீழே இல்லை, நீரில் இல்லை, மேலே இல்லை’ என்று மூவுலகிலும் பரவும் செலவு வானரர்களின் ஆற்றலைக் காட்டுகிறது; அதுவே அடுத்த சர்க்கத்துக்குப் பாலம். அனுமன் இறுதியில் கட்டளையை மட்டுமே வேண்டுகிறான், வேறு எதையும் அல்ல — இது பணியாளனின் மரியாதை. ‘காலே ஸாது நிரூபிதம்’ (தக்க நேரத்தில் நன்கு சொல்லப்பட்டது) என்ற கவியின் சொல்லே அனுமனின் பேச்சுக்குப் புகழுரை. சுக்ரீவன் கோபம் கொள்ளவில்லை; மாறாக அக்கணமே சிறந்த முடிவை எடுக்கிறான் — இதுவே அவனுடைய மனவலிமை. ‘நித்யக்ருதோத்யம:’ (எப்போதும் முயற்சியோடு இருப்பவன்) என்ற அடைமொழியால், நீலன் தகுதியின் அடிப்படையிலேயே நியமிக்கப்படுகிறான்.

‘எல்லைகளைக் காக்கும், விரைந்து செல்லும், முயற்சியுடைய வானரர்கள் எவர்களோ, அவர்கள் என் ஆணையால் விரைந்து படையைச் சீக்கிரம் கொண்டு வரட்டும்; அதன் பிறகு நீயே எல்லாக் காரியங்களையும் கண்காணி. மூன்று ஐந்து இரவுகளுக்குப் பின் — பதினைந்து நாள்களுக்குப் பின் — இங்கே வந்து சேரும் வானரனுக்கு மரண தண்டனை; இதில் யோசனைக்கே இடமில்லை.’ அரச ஆணையின் கடுமை இங்கே தெளிவாகிறது. ‘அங்கதனோடு சேர்ந்து, என் உறுதியான ஆணையைக் கொண்டு, நீ முதிய வானரர்களிடம் செல்’ என்று ஏற்பாடு செய்துவிட்டு, வீரம் மிக்க வானரத் தலைவர்களின் தலைவன் தன் மாளிகைக்குள் நுழைந்தான். எல்லை காப்போர் என்பவர்கள் எல்லைக் காவலர்கள்; அவர்களை அழைப்பதன் மூலம் எல்லாப் பக்கங்களிலிருந்தும் படை திரட்டப்பட வேண்டும். ‘ஸ்வயம் சானந்தரம் பவானேவானுபச்யது’ (அதன் பிறகு நீயே கண்காணி) என்ற சொல்லால் நீலனின் பொறுப்பு உறுதி செய்யப்படுகிறது. கடைசிச் சுலோகம் நீண்ட விருத்தத்தில் அமைந்துள்ளது; அதனால் சர்க்கம் கம்பீரத்தோடு நிறைவடைகிறது; சுக்ரீவன் மாளிகைக்குள் நுழைந்ததோ அடுத்த சர்க்கத்தில் ராமனின் அதிருப்திக்கு வித்தாகிறது.

ವಾಯುಪುತ್ರ ಹನುಮಂತನು ನಿರ್ಮಲವಾದ ಆಕಾಶವನ್ನು ನೋಡುತ್ತಾನೆ — ಮಿಂಚುಗಳು ಹೋಗಿವೆ, ಮೋಡಗಳು ಹೋಗಿವೆ, ಸಾರಸಪಕ್ಷಿಗಳ ಹಿಂಡುಗಳ ಕೂಗಿನಿಂದ ಅದು ಮೊಳಗುತ್ತಿದೆ, ರಮ್ಯವಾದ ಬೆಳದಿಂಗಳಿಂದ ಲೇಪಿತವಾದಂತಿದೆ. ಮಳೆಗಾಲ ಮುಗಿದಿದೆ, ಶರತ್ತು ಆರಂಭವಾಗಿದೆ, ಕಾರ್ಯಾರಂಭದ ಕಾಲ ಒದಗಿಬಂದಿದೆ. ಆದರೆ ಆಗ ಅವನು ಸುಗ್ರೀವನನ್ನು ನೋಡುತ್ತಾನೆ — ಸಮೃದ್ಧ ಸಂಪತ್ತುಳ್ಳವನಾದರೂ ಧರ್ಮ-ಅರ್ಥಗಳ ಸಂಗ್ರಹದಲ್ಲಿ ಮಂದನಾದ, ಅತಿಯಾಗಿ ಅಸಜ್ಜನರ ಮಾರ್ಗವನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿದ, ಏಕಾಂತವಿಲಾಸದಲ್ಲೇ ಮನಸ್ಸಿಟ್ಟವನಾದ ಸುಗ್ರೀವನನ್ನು. ಅವನ ಕಾರ್ಯ ಮುಗಿದಿತ್ತು, ಉದ್ದೇಶ ಸಿದ್ಧಿಸಿತ್ತು; ಸದಾ ಸ್ತ್ರೀಯರಲ್ಲಿ ರತನಾಗಿ ಅವನು ತನ್ನೆಲ್ಲ ಬಯಕೆಗಳನ್ನೂ ಪಡೆದಿದ್ದನು. ತನ್ನ ಪ್ರಿಯಪತ್ನಿ ರುಮೆಯನ್ನೂ ಬಯಸಿದ್ದ ತಾರೆಯನ್ನೂ ಪಡೆದು ಹಗಲಿರುಳು ವಿಹರಿಸುತ್ತಾ ಅವನು ಕೃತಾರ್ಥನೂ ಚಿಂತೆಯಿಲ್ಲದವನೂ ಆಗಿದ್ದನು. ನಂದನವನದಲ್ಲಿ ಅಪ್ಸರೆಯರೊಡನೆ ಕ್ರೀಡಿಸುವ ದೇವೇಂದ್ರನಂತೆ ಅವನು ಎಲ್ಲ ರಾಜಕಾರ್ಯವನ್ನೂ ಮಂತ್ರಿಗಳಿಗೆ ಒಪ್ಪಿಸಿ, ಮಂತ್ರಿಗಳ ಕೆಲಸಗಳನ್ನೂ ಪರಿಶೀಲಿಸದವನಾದನು. ರಾಜ್ಯನಾಶದ ಸಂದೇಹ ಬೇರುಸಹಿತ ಹೋಯಿತು ಎಂದು ಭಾವಿಸಿ ಅವನು ಸ್ವೇಚ್ಛಾಚಾರಿಯಾಗಿಯೇ ಇದ್ದನು. ಇಲ್ಲಿ ಕವಿ ಕ್ರಮವಾಗಿ ಆರು ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಸುಗ್ರೀವನ ಪ್ರಮಾದವನ್ನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ — ಮೊದಲು ಹೊರಗಿನ ಋತುಪರಿವರ್ತನೆ, ಆಮೇಲೆ ಅವನ ಒಳಗಿನ ಶಿಥಿಲತೆ. ಹನುಮಂತನಾದರೋ ನಿಶ್ಚಿತ ಬುದ್ಧಿಯುಳ್ಳವನು, ಅರ್ಥತತ್ತ್ವವನ್ನು ಬಲ್ಲವನು, ಕಾಲಧರ್ಮದ ವಿಶೇಷಗಳನ್ನು ತಿಳಿದವನು; ಆದ್ದರಿಂದ ಪ್ರಬೋಧನೆಗೆ ಅವನೇ ಯೋಗ್ಯ. ಇಲ್ಲಿ ‘ಸಮೃದ್ಧಾರ್ಥಮ್’ (ಸಮೃದ್ಧ ಸಂಪತ್ತುಳ್ಳವನನ್ನು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಕವಿ ವಿರೋಧವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ — ಸಂಪತ್ತು ಸಮೃದ್ಧ, ಆದರೆ ಧರ್ಮಾರ್ಥಸಂಗ್ರಹದಲ್ಲಿ ಮಂದತೆ. ಸುಗ್ರೀವನ ದೋಷ ದುಷ್ಟತನವಲ್ಲ, ಮರೆವು; ಅವನು ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಯನ್ನು ನಿರಾಕರಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಅದನ್ನು ನೆನಪಿಸಿಕೊಳ್ಳುವುದಿಲ್ಲ ಅಷ್ಟೆ. ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಮಳೆಗಾಲದ ವರ್ಣನೆ ಇತ್ತು, ಈ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಶರತ್ತಿನ ಸ್ವಚ್ಛತೆ; ಋತುಪರಿವರ್ತನೆಯೇ ಕರ್ತವ್ಯದ ಜ್ಞಾಪಕ. ಹನುಮಂತನ ಮೂರು ವಿಶೇಷಣಗಳು — ನಿಶ್ಚಿತಾರ್ಥ, ಅರ್ಥತತ್ತ್ವಜ್ಞ, ಕಾಲಧರ್ಮವಿಶೇಷವಿತ್ — ಅವನ ದೌತ್ಯಸಾಮರ್ಥ್ಯವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತವೆ. ಮಂತ್ರಿಯೇ ರಾಜನನ್ನು ಎಚ್ಚರಿಸಲು ಅರ್ಹ ಎಂಬ ನೀತಿ ಇಲ್ಲಿ ಪ್ರಯುಕ್ತವಾಗಿದೆ.

ಮಾತಿನ ಮರ್ಮವನ್ನು ಬಲ್ಲ ಹನುಮಂತನು ಹೇತುಯುಕ್ತವಾದ, ಮನೋಹರವಾದ ಬಗೆಬಗೆಯ ಮಾತುಗಳಿಂದ ವಾಕ್ಯತತ್ತ್ವಜ್ಞನಾದ ವಾನರೇಶ್ವರನನ್ನು ಮೊದಲು ಪ್ರಸನ್ನಗೊಳಿಸಿ, ಆಮೇಲೆ ಹಿತಕರವಾದ, ಸತ್ಯವಾದ, ಪಥ್ಯವಾದ, ಸಾಮ-ಧರ್ಮ-ಅರ್ಥ-ನೀತಿಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ, ಪ್ರಣಯ-ಪ್ರೀತಿಗಳಿಂದ ಬೆರೆತ, ವಿಶ್ವಾಸದಿಂದ ನಿಶ್ಚಯಗೊಂಡ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದನು. ಮೊದಲು ಪ್ರಸನ್ನಗೊಳಿಸುವುದು, ಆಮೇಲೆ ಉಪದೇಶ — ಈ ನೀತಿ ಇಲ್ಲಿ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ. ವಾನರೇಶ್ವರನ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗಿ ಅವನು ಹೇಳಿದನು — ‘ರಾಜ್ಯ ದೊರೆತಿದೆ, ಕೀರ್ತಿ ದೊರೆತಿದೆ, ಕುಲಪರಂಪರೆಯಿಂದ ಬಂದ ಶ್ರೀಯೂ ವೃದ್ಧಿಯಾಗಿದೆ; ಮಿತ್ರರ ಸಂಗ್ರಹ ಮಾತ್ರ ಉಳಿದಿದೆ, ಅದನ್ನು ನೀನು ಮಾಡಬೇಕು. ಯಾರು ಮಿತ್ರರ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಕಾಲವನ್ನರಿತು ಸದಾ ಚೆನ್ನಾಗಿ ನಡೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೋ ಅವನ ರಾಜ್ಯವೂ ಕೀರ್ತಿಯೂ ಪ್ರತಾಪವೂ ವೃದ್ಧಿಸುತ್ತವೆ. ಯಾರಿಗೆ ಕೋಶ, ದಂಡ (ಸೇನೆ), ಮಿತ್ರರು ಮತ್ತು ತಾನು — ಇವೆಲ್ಲವೂ ಸಮನಾಗಿರುತ್ತವೆಯೋ ಅವನೇ ಮಹಾರಾಜ್ಯವನ್ನು ಅನುಭವಿಸುತ್ತಾನೆ. ಈ ನಾಲ್ಕರಲ್ಲಿ ಮಿತ್ರನೂ ಸಮಾನವಾದ ಅಂಗ ಎಂಬುದನ್ನು ನೆನಪಿಡಬೇಕು. ನೀನು ಸನ್ನಡತೆಯುಳ್ಳವನು, ಅಪಾಯವಿಲ್ಲದ ಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ನಿಂತಿರುವವನು; ಆದ್ದರಿಂದ ಮಿತ್ರನ ಕಾರ್ಯಕ್ಕಾಗಿ ಏನನ್ನು ಕೈಗೊಂಡಿರುವೆಯೋ, ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ಮಾಡಿರುವೆಯೋ ಅದನ್ನು ಯಥಾವತ್ತಾಗಿ ಮಾಡಬೇಕು.’ ಹೀಗೆ ಹನುಮಂತನು ಮೊದಲು ರಾಜನೀತಿಯ ಸಾಮಾನ್ಯ ನಿಯಮವನ್ನು ಹೇಳಿ ಆಮೇಲೆ ಅದನ್ನು ಸುಗ್ರೀವನಿಗೆ ಅನ್ವಯಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ರಾಜ್ಯ, ಕೀರ್ತಿ, ಶ್ರೀ’ — ಈ ಮೂರೂ ದೊರೆತಿವೆ ಎಂದು ಮೊದಲು ನೆನಪಿಸಿ ಹನುಮಂತನು ಉಳಿದ ಕರ್ತವ್ಯವನ್ನು ಮುಂದಿಡುತ್ತಾನೆ; ಇದು ಪ್ರಶಂಸಾಪೂರ್ವಕ ಪ್ರೇರಣೆ. ‘ಕಾಲಜ್ಞಃ’ (ಕಾಲವನ್ನರಿತವನು) ಎಂಬ ಪದ ಇಲ್ಲಿ ಮುಖ್ಯ — ಮಿತ್ರಕಾರ್ಯದಲ್ಲಿ ಕಾಲವೇ ಪ್ರಧಾನ ಅಂಗ. ಕೋಶ, ದಂಡ, ಮಿತ್ರ, ತಾನು ಎಂಬ ನಾಲ್ಕು ರಾಜ್ಯಾಂಗಗಳನ್ನು ಎಣಿಸಿ ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಮಿತ್ರನನ್ನು ಸಮಾನವಾಗಿ ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತಾನೆ; ಅದರಿಂದ ಮಿತ್ರನ ಉಪೇಕ್ಷೆ ರಾಜ್ಯಹಾನಿಯೇ ಎಂದು ಸಿದ್ಧವಾಗುತ್ತದೆ. ‘ನಿರತ್ಯಯೇ ಪಥಿ ಸ್ಥಿತಃ’ (ಅಪಾಯವಿಲ್ಲದ ಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ನಿಂತವನು) ಎಂದು ಸುಗ್ರೀವನ ಸದಾಚಾರವನ್ನು ಪ್ರಶಂಸಿಸುತ್ತಾ ಅವನು ಅದೇ ಸದಾಚಾರವನ್ನು ಪ್ರತಿಜ್ಞಾಪಾಲನೆಗೆ ಕರೆಯುತ್ತಾನೆ.

‘ಯಾರು ತನ್ನ ಎಲ್ಲ ಕೆಲಸಗಳನ್ನೂ ಬಿಟ್ಟು ಆತುರದಿಂದ, ಅದಮ್ಯ ಉತ್ಸಾಹದಿಂದ ಮಿತ್ರನ ಕಾರ್ಯಕ್ಕಾಗಿ ತೊಡಗುವುದಿಲ್ಲವೋ ಅವನು ಅನರ್ಥಗಳಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿಯಲ್ಪಡುತ್ತಾನೆ. ಯಾರು ಕಾಲ ಮೀರಿದ ಮೇಲೆ ಮಿತ್ರಕಾರ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ತೊಡಗುತ್ತಾನೋ ಅವನು ಮಹತ್ತಾದ ಕಾರ್ಯಗಳನ್ನು ಸಾಧಿಸಿದರೂ ಮಿತ್ರನ ಉದ್ದೇಶವನ್ನು ಪೂರೈಸಿದವನಾಗುವುದಿಲ್ಲ — ಕಾಲ ಮೀರಿದ ಕರ್ಮ ಫಲಹೀನ ಎಂಬುದು ಭಾವ. ಶತ್ರುದಮನನೇ, ಈ ಮಿತ್ರಕಾರ್ಯ ನಮ್ಮಿಂದ ಕಾಲ ಮೀರಿದೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ರಾಘವನಿಗಾಗಿ ವೈದೇಹಿಯ ಹುಡುಕಾಟವನ್ನು ಬೇಗನೆ ಮಾಡೋಣ. ಕಾಲವನ್ನು ಬಲ್ಲ ರಾಮನು ಆತುರಪಡುತ್ತಿದ್ದರೂ, ಪ್ರಾಜ್ಞನಾಗಿ ನಿನಗೆ ಅಧೀನನಂತೆಯೇ ಇದ್ದಾನೆ, ಸಂಕೋಚದಿಂದ ಮೀರಿಹೋದ ಕಾಲವನ್ನು ನಿನಗೆ ಹೇಳುತ್ತಿಲ್ಲ. ಇದೇ ಅವನ ಹಿರಿಮೆ — ಹಕ್ಕಿದ್ದರೂ ಅವನು ಒತ್ತಾಯಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಅವನು ಸಮೃದ್ಧವಾದ ಕುಲದ ಧ್ವಜ, ಬಹುಕಾಲದ ಬಂಧು, ಅಳೆಯಲಾಗದ ಪ್ರಭಾವವುಳ್ಳವನು, ಗುಣಗಳಲ್ಲಿ ಅಪ್ರತಿಮನು. ಅವನು ಮೊದಲೇ ನಿನ್ನ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಮಾಡಿದ್ದಾನೆ, ವಾಲಿಯನ್ನು ಕೊಂದಿದ್ದಾನೆ, ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಕೊಟ್ಟಿದ್ದಾನೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಈಗ ನೀನು ಅವನ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಮಾಡು. ವಾನರೇಶ್ವರನೇ, ಕಪಿಶ್ರೇಷ್ಠರಿಗೆ ಆಜ್ಞೆ ನೀಡಬೇಕು.’ ಇಲ್ಲಿ ಮೂರು ಹಂತದ ದೃಷ್ಟಾಂತಕ್ರಮವಿದೆ — ಮೊದಲು ಮಿತ್ರಕಾರ್ಯದಲ್ಲಿ ತೊಡಗದವನು, ಆಮೇಲೆ ಕಾಲ ಮೀರಿದ ಮೇಲೆ ತೊಡಗುವವನು, ಆಮೇಲೆ ಪ್ರಸ್ತುತ ಸಂದರ್ಭವನ್ನೇ ಅನ್ವಯಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಕಾಲಾತೀತಮ್’ (ಕಾಲ ಮೀರಿದುದು) ಎಂಬ ಪದ ಎರಡು ಬಾರಿ ಬಳಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ; ಅದರಿಂದ ಆಕ್ಷೇಪಣೆ ಮೃದುವಾಗಿದ್ದರೂ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗುತ್ತದೆ. ಹನುಮಂತನು ‘ನಃ’ (ನಮ್ಮಿಂದ) ಎಂಬ ಬಹುವಚನದಿಂದ ತನ್ನನ್ನೂ ದೋಷಭಾಗಿಯಾಗಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ; ಅದರಿಂದ ಮಾತು ಕಠೋರವಾಗಿ ತೋರುವುದಿಲ್ಲ. ರಾಮನ ಮೌನ ಅವನ ಗುಣವೇ, ಉಪೇಕ್ಷೆಯಲ್ಲ — ಎಂದು ವಿವರಿಸಿ ಹನುಮಂತನು ಸುಗ್ರೀವನ ಲಜ್ಜೆಯನ್ನು ಉದ್ದೀಪಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಕೇತುಃ’ (ಧ್ವಜ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ರಾಮನು ಕುಲದ ಧ್ವಜದಂತೆ ಉನ್ನತನೆಂದು ಸೂಚಿತ.

‘ಪ್ರೇರಣೆಯಿಲ್ಲದೆ ಕಾರ್ಯ ಆರಂಭವಾಗುವವರೆಗೆ ಮಾತ್ರ ಕಾಲ ಮೀರಿಲ್ಲ ಎಂದು ಎಣಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ; ಪ್ರೇರಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಕಾರ್ಯದಲ್ಲಾದರೋ ಕಾಲ ಮೀರಿದ್ದು ಸಿದ್ಧವೇ ಆಗುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ನೀನಾಗಿಯೇ ತೊಡಗು. ವಾನರೇಶ್ವರನೇ, ನಿನಗೆ ಏನೂ ಮಾಡದವನ ಕಾರ್ಯವನ್ನೂ ನೀನು ಮಾಡುವವನು; ರಾಜ್ಯವನ್ನಿತ್ತು ವಾಲಿಯನ್ನು ಕೊಂದು ಮೊದಲೇ ಉಪಕಾರ ಮಾಡಿದವನ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಇನ್ನು ಹೇಳುವುದೇನು? ವಾನರ-ಕರಡಿಗಳ ಗಣಗಳ ಒಡೆಯನೇ, ನೀನು ಶಕ್ತಿಶಾಲಿ, ಅತಿ ಪರಾಕ್ರಮಿ; ಆದರೂ ದಾಶರಥಿಗೆ ಪ್ರಿಯವನ್ನು ಮಾಡಲು ಆಜ್ಞೆ ನೀಡುವುದರಲ್ಲಿ ಏಕೆ ಹಿಂಜರಿಯುತ್ತಿದ್ದೀಯೆ, ಏಕೆ ತಡಮಾಡುತ್ತಿದ್ದೀಯೆ? ದಾಶರಥಿ ತಾನೇ ತನ್ನ ಬಾಣಗಳಿಂದ ದೇವತೆಗಳನ್ನೂ ಅಸುರರನ್ನೂ ಮಹಾಸರ್ಪಗಳನ್ನೂ ವಶಪಡಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ಸಮರ್ಥನೇ; ಆದರೂ ಅವನು ನಿನ್ನ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಯ ಪೂರೈಕೆಯನ್ನು ಕಾಯುತ್ತಾ ನಿಂತಿದ್ದಾನೆ. ಪ್ರಾಣತ್ಯಾಗದ ಅಪಾಯವಿದ್ದರೂ ಶಂಕಿಸದೆ ಅವನು ನಿನಗೆ ಮಹಾಪ್ರಿಯವನ್ನು ಮಾಡಿದ್ದಾನೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ನಾವು ಭೂಮಿಯಲ್ಲೂ ಆಕಾಶದಲ್ಲೂ ಅವನ ಪತ್ನಿ ವೈದೇಹಿಯನ್ನು ಹುಡುಕೋಣ. ದೇವತೆಗಳು, ದಾನವರು, ಗಂಧರ್ವರು, ಅಸುರರು, ಮರುದ್ಗಣಗಳು, ಯಕ್ಷರು ಯಾರೂ ಅವನಿಗೆ ಭಯವನ್ನುಂಟುಮಾಡಲಾರರು; ಇನ್ನು ರಾಕ್ಷಸರದೇನು? ಪಿಂಗಳವರ್ಣದ ವಾನರರ ಒಡೆಯನೇ, ಇಂತಹ ಶಕ್ತಿಯುಳ್ಳ, ಮೊದಲೇ ಉಪಕಾರ ಮಾಡಿದ ರಾಮನಿಗೆ ಸರ್ವಾತ್ಮನಾ ಪ್ರಿಯವನ್ನು ಮಾಡಬೇಕು.’ ಇಲ್ಲಿ ಹನುಮಂತನ ಮಾತು ಕ್ರಮವಾಗಿ ತೀವ್ರವಾಗುತ್ತದೆ — ಮೊದಲು ನೀತಿವಾಕ್ಯ, ಆಮೇಲೆ ಆಕ್ಷೇಪಣೆ, ಆಮೇಲೆ ರಾಮನ ಸಾಮರ್ಥ್ಯದ ಸ್ಮರಣೆ — ಅದು ಮರೆಯಾದ ಭಯಸೂಚನೆಯೂ ಹೌದು. ‘ಅಕರ್ತುರಪಿ ಕಾರ್ಯಸ್ಯ ಭವಾನ್ ಕರ್ತಾ’ (ಏನೂ ಮಾಡದವನ ಕಾರ್ಯವನ್ನೂ ನೀನು ಮಾಡುವವನು) ಎಂದು ಸುಗ್ರೀವನ ಔದಾರ್ಯವನ್ನು ಪ್ರಶಂಸಿಸುತ್ತಾ ಅವನು ಪ್ರತ್ಯುಪಕಾರದ ಅನಿವಾರ್ಯತೆಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಕಿಂ ನು ಸಜ್ಜಸೇ’ (ಏಕೆ ಹಿಂಜರಿಯುತ್ತಿದ್ದೀಯೆ) ಎಂಬ ಪ್ರಶ್ನೆಯೇ ಸರ್ಗದ ಕೇಂದ್ರ. ರಾಮನು ತಾನೇ ಸಮರ್ಥನಾಗಿದ್ದರೂ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಯ ಪೂರೈಕೆಯನ್ನು ಕಾಯುತ್ತಾನೆ — ಇದು ಅವನ ಮರ್ಯಾದಾಪಾಲನೆ, ದೌರ್ಬಲ್ಯವಲ್ಲ. ದೇವ-ದಾನವ-ಗಂಧರ್ವಾದಿಗಳನ್ನು ಎಣಿಸಿ ರಾಮನ ನಿರ್ಭಯತೆಯನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿ, ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಹನುಮಂತನು ‘ಸರ್ವಾತ್ಮನಾ’ (ಪೂರ್ಣ ಮನಸ್ಸಿನಿಂದ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅರೆಮನಸ್ಸಿನಿಂದ ಮಾಡಬಾರದು ಎಂದು ನಿರ್ದೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ.

‘ಕಪೀಶ್ವರನೇ, ನಿನ್ನ ಆಜ್ಞೆಯಿಂದ ನಮ್ಮಲ್ಲಿ ಯಾರ ಗತಿಯೂ ಕೆಳಗೆ ಭೂಮಿಯಲ್ಲಾಗಲಿ, ನೀರಿನಲ್ಲಾಗಲಿ, ಮೇಲೆ ಆಕಾಶದಲ್ಲಾಗಲಿ ತಡೆಯಲ್ಪಡುವುದಿಲ್ಲ — ಎಲ್ಲೆಡೆಗೂ ನಾವು ಹೋಗಬಲ್ಲೆವು. ನಿಷ್ಪಾಪನೇ, ಆದ್ದರಿಂದ ಕೇವಲ ಆಜ್ಞಾಪಿಸು — ಯಾರು ಏನನ್ನು ಎಲ್ಲಿಂದ ಕೈಗೊಳ್ಳಬೇಕೆಂದು; ಯಾರಿಂದಲೂ ಎದುರಿಸಲಾಗದ ನಿನ್ನ ವಾನರರು ಕೋಟಿಗಟ್ಟಲೆಗಿಂತಲೂ ಹೆಚ್ಚಿದ್ದಾರೆ.’ ಹನುಮಂತನ ಈ ಮಾತು ಸಕಾಲದಲ್ಲಿ ಚೆನ್ನಾಗಿ ನಿರೂಪಿತವಾಗಿತ್ತು. ಅದನ್ನು ಕೇಳಿ ಸತ್ತ್ವಸಂಪನ್ನನಾದ ಸುಗ್ರೀವನು ಉತ್ತಮ ನಿರ್ಧಾರವನ್ನು ಮಾಡಿದನು — ಪ್ರಮಾದವನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಿದನು, ಕರ್ತವ್ಯವನ್ನು ನಿಶ್ಚಯಿಸಿದನು. ಅತಿ ಬುದ್ಧಿವಂತನಾದ ಅವನು ಸದಾ ಉದ್ಯಮಶೀಲನಾದ ನೀಲನಿಗೆ ಆದೇಶಿಸಿದನು — ಎಲ್ಲ ದಿಕ್ಕುಗಳಿಂದಲೂ ಎಲ್ಲ ಸೈನ್ಯಗಳನ್ನು ಒಟ್ಟುಗೂಡಿಸುವ ಕಾರ್ಯದಲ್ಲಿ ನಿಯುಕ್ತನಾಗು ಎಂದು. ‘ನನ್ನ ಸಮಗ್ರ ಸೇನೆಯೂ ಎಲ್ಲ ಯೂಥಪತಿಗಳೂ ಯಾವ ಅಡ್ಡಿಯೂ ತಡವೂ ಇಲ್ಲದೆ ಸೇನಾನಾಯಕರೊಡನೆ ಬಂದು ಸೇರುವಂತೆ ಮಾಡು.’ ಒಂದೇ ಮಾತಿನಿಂದ ಹನುಮಂತನು ಸಾಧಿಸಿದುದೇ ಈ ಸರ್ಗದ ಫಲ. ‘ನಾಧಸ್ತಾತ್, ನ ಅಪ್ಸು, ನ ಉಪರಿ’ (ಕೆಳಗಲ್ಲ, ನೀರಿನಲ್ಲಲ್ಲ, ಮೇಲಲ್ಲ) ಎಂಬ ಮೂರು ಲೋಕಗಳಲ್ಲೂ ವ್ಯಾಪಿಸುವ ಗತಿ ವಾನರರ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ; ಅದು ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗಕ್ಕೆ ಸೇತುವೆ. ಹನುಮಂತನು ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನೇ ಮಾತ್ರ ಬೇಡುತ್ತಾನೆ, ಬೇರೇನನ್ನೂ ಅಲ್ಲ — ಇದು ಸೇವಕನ ಮರ್ಯಾದೆ. ‘ಕಾಲೇ ಸಾಧು ನಿರೂಪಿತಮ್’ (ಸಕಾಲದಲ್ಲಿ ಚೆನ್ನಾಗಿ ನಿರೂಪಿತ) ಎಂಬ ಕವಿವಚನವೇ ಹನುಮಂತನ ಮಾತಿಗೆ ಪ್ರಶಂಸೆ. ಸುಗ್ರೀವನು ಕೋಪಿಸಿಕೊಳ್ಳುವುದಿಲ್ಲ, ಆ ಕ್ಷಣವೇ ಉತ್ತಮ ನಿರ್ಧಾರ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ — ಇದು ಅವನ ಸತ್ತ್ವಸಂಪನ್ನತೆ. ನೀಲನು ‘ನಿತ್ಯಕೃತೋದ್ಯಮಃ’ (ಸದಾ ಉದ್ಯಮಶೀಲ) ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣದಿಂದ ಯೋಗ್ಯತೆಯಿಂದಲೇ ನಿಯುಕ್ತನಾಗಿದ್ದಾನೆ.

‘ಗಡಿಯನ್ನು ಕಾಯುವ, ವೇಗವಾಗಿ ಸಾಗುವ, ಉದ್ಯಮಶೀಲರಾದ ವಾನರರು ಯಾರಿದ್ದಾರೋ ಅವರು ನನ್ನ ಆಜ್ಞೆಯಂತೆ ತ್ವರೆಯಿಂದ ಬೇಗನೆ ಸೈನ್ಯವನ್ನು ಕರೆತರಲಿ; ಆಮೇಲೆ ನೀನೇ ಸ್ವತಃ ಎಲ್ಲ ಕಾರ್ಯವನ್ನೂ ಪರಿಶೀಲಿಸು. ಯಾವ ವಾನರನು ಹದಿನೈದು ರಾತ್ರಿಗಳ (ಹದಿನೈದು ದಿನಗಳ) ನಂತರ ಇಲ್ಲಿಗೆ ಬರುವನೋ ಅವನಿಗೆ ಮರಣದಂಡನೆ; ಇದರಲ್ಲಿ ವಿಚಾರಣೆಗೆ ಅವಕಾಶವಿಲ್ಲ.’ ರಾಜಾಜ್ಞೆಯ ಕಠೋರತೆ ಇಲ್ಲಿ ಸ್ಪಷ್ಟ. ‘ಅಂಗದನೊಡನೆ ಕೂಡಿ ನೀನು ನನ್ನ ಈ ನಿಶ್ಚಿತ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಹಿಡಿದು ವೃದ್ಧ ವಾನರರ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗು’ ಎಂದು ವ್ಯವಸ್ಥೆ ಮಾಡಿ, ವೀರ್ಯವಂತನಾದ ವಾನರಶ್ರೇಷ್ಠರ ಒಡೆಯನು ತನ್ನ ಅರಮನೆಯನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದನು. ‘ಅಂತಪಾಲರು’ ಎಂದರೆ ಗಡಿರಕ್ಷಕರು; ಅವರನ್ನು ಕರೆಯುವುದರಿಂದ ಎಲ್ಲೆಡೆಯಿಂದ ಸೇನೆಯನ್ನು ಒಟ್ಟುಗೂಡಿಸಬೇಕು. ‘ಸ್ವಯಂ ಚಾನಂತರಂ ಭವಾನೇವಾನುಪಶ್ಯತು’ (ಆಮೇಲೆ ನೀನೇ ಸ್ವತಃ ಪರಿಶೀಲಿಸು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ನೀಲನ ಹೊಣೆಗಾರಿಕೆ ನಿಶ್ಚಿತವಾಗಿದೆ. ಕೊನೆಯ ಶ್ಲೋಕ ದೀರ್ಘವೃತ್ತದಲ್ಲಿ ರಚಿತವಾಗಿದೆ, ಅದರಿಂದ ಸರ್ಗದ ಸಮಾಪ್ತಿ ಗಾಂಭೀರ್ಯದಿಂದ ಆಗುತ್ತದೆ; ಸುಗ್ರೀವನು ಅರಮನೆಯನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸುವುದಾದರೋ ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ರಾಮನ ಅಸಂತೋಷದ ಬೀಜ.

മാരുതപുത്രനായ ഹനുമാൻ തെളിഞ്ഞ ആകാശം നോക്കുന്നു — മിന്നലുകൾ പോയി, മേഘങ്ങൾ പോയി; സാരസപ്പക്ഷികളുടെ കൂട്ടങ്ങളാൽ അതു മുഴങ്ങുന്നു, രമണീയമായ നിലാവുകൊണ്ടു പൂശിയതുപോലെയുമായി. വർഷകാലം കഴിഞ്ഞു, ശരത്കാലം ആരംഭിച്ചു, കാര്യം തുടങ്ങാനുള്ള സമയം വന്നെത്തി. എന്നാൽ അപ്പോൾ അവൻ കാണുന്നത് സുഗ്രീവനെയാണ് — ധനസമൃദ്ധനെങ്കിലും ധർമാർഥങ്ങളുടെ സംഗ്രഹത്തിൽ മന്ദനായവൻ, ദുർജനങ്ങളുടെ മാർഗത്തെ അത്യധികം ആശ്രയിച്ചവൻ, ഏകാന്തസുഖത്തിൽ മനസ്സു മുഴുകിയവൻ. അവന്റെ കാര്യം നിറവേറി, ലക്ഷ്യം സിദ്ധിച്ചു; എപ്പോഴും സ്ത്രീകളിൽ രമിച്ചുകൊണ്ട് അവൻ ആഗ്രഹിച്ച എല്ലാ മനോരഥങ്ങളും നേടി. തന്റെ പ്രിയപത്നിയായ രുമയെയും കൊതിച്ചിരുന്ന താരയെയും ലഭിച്ച്, രാവും പകലും വിഹരിച്ചുകൊണ്ട് അവൻ കൃതാർഥനും ചിന്താജ്വരമൊഴിഞ്ഞവനുമായിരുന്നു. നന്ദനവനത്തിൽ അപ്സരസ്സുകളോടൊപ്പം ക്രീഡിക്കുന്ന ദേവേന്ദ്രനെപ്പോലെ, അവൻ എല്ലാ രാജകാര്യങ്ങളും മന്ത്രിമാരെ ഏല്പിച്ച്, മന്ത്രിമാരുടെ പ്രവൃത്തികൾപോലും ശ്രദ്ധിക്കാത്തവനായി. രാജ്യം നഷ്ടപ്പെടുമോ എന്ന സംശയം അറ്റുപോയി എന്നു കരുതി അവൻ സ്വേച്ഛാചാരിയായിത്തന്നെ കഴിഞ്ഞു. കവി ഇവിടെ ക്രമത്തിൽ ആറു ശ്ലോകങ്ങളിൽ സുഗ്രീവന്റെ അശ്രദ്ധ വർണിക്കുന്നു — ആദ്യം പുറമേയുള്ള ഋതുമാറ്റം, പിന്നെ അവന്റെ ഉള്ളിലെ ശൈഥില്യം. ഹനുമാനാകട്ടെ ഉറച്ച ലക്ഷ്യമുള്ളവനും അർഥതത്ത്വം അറിയുന്നവനും കാലധർമത്തിന്റെ സവിശേഷതകൾ അറിയുന്നവനുമായിരുന്നു; അതിനാൽ ഉണർത്താൻ യോഗ്യൻ അവൻതന്നെ. ഇവിടെ ‘സമൃദ്ധാർഥം’ (ധനസമൃദ്ധൻ) എന്ന പദത്താൽ കവി ഒരു വൈരുധ്യം സൂചിപ്പിക്കുന്നു — ധനം സമൃദ്ധമായി, എന്നാൽ ധർമാർഥസംഗ്രഹത്തിൽ മന്ദത വന്നു. സുഗ്രീവന്റെ ദോഷം ദുഷ്ടതയല്ല, മറവിയാണ്; അവൻ പ്രതിജ്ഞ നിഷേധിക്കുന്നില്ല, അതിനെ ഓർക്കുന്നില്ലെന്നു മാത്രം. മുൻസർഗത്തിൽ വർഷവർണനയായിരുന്നു, ഈ സർഗത്തിലോ ശരത്കാലത്തിന്റെ തെളിമ; ഋതുമാറ്റംതന്നെയാണ് കർത്തവ്യത്തിന്റെ ഓർമപ്പെടുത്തൽ. ഹനുമാന്റെ മൂന്നു വിശേഷണങ്ങൾ — ഉറച്ച ലക്ഷ്യമുള്ളവൻ, അർഥതത്ത്വജ്ഞൻ, കാലധർമവിശേഷജ്ഞൻ — അവന്റെ ദൗത്യസാമർഥ്യം കാണിക്കുന്നു. രാജാവിനെ ഉണർത്താൻ അർഹൻ മന്ത്രിതന്നെ എന്ന നീതിയാണ് ഇവിടെ പ്രയോഗിക്കപ്പെടുന്നത്.

വാക്ചതുരനായ ഹനുമാൻ, വാക്കിന്റെ തത്ത്വം അറിയുന്ന വാനരരാജാവിനെ കാരണസഹിതവും മനോഹരവുമായ പലവിധ വാക്കുകളാൽ ആദ്യം പ്രസാദിപ്പിച്ചു; പിന്നെ ഹിതകരവും സത്യവും പഥ്യവും സാമം, ധർമം, അർഥം, നീതി എന്നിവ ചേർന്നതും പ്രണയവും പ്രീതിയും നിറഞ്ഞതും വിശ്വാസത്തോടെ നിശ്ചയിച്ചതുമായ വാക്കു പറഞ്ഞു. ആദ്യം പ്രസാദിപ്പിക്കൽ, പിന്നെ ഉപദേശം — ഈ നീതിയാണ് ഇവിടെ സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നത്. വാനരേശ്വരനെ സമീപിച്ച് അവൻ പറഞ്ഞു — ‘രാജ്യം ലഭിച്ചു, യശസ്സു ലഭിച്ചു, കുലപരമ്പരയായി വന്ന ഐശ്വര്യവും വർധിച്ചു; മിത്രങ്ങളെ സംഗ്രഹിക്കൽ മാത്രമാണ് ബാക്കി; അത് അങ്ങു ചെയ്യണം. മിത്രങ്ങളോടു സമയം അറിഞ്ഞ് എപ്പോഴും നന്നായി പെരുമാറുന്നവന്റെ രാജ്യവും കീർത്തിയും പ്രതാപവും വർധിക്കുന്നു. ഖജനാവ്, ദണ്ഡം (സൈന്യം), മിത്രങ്ങൾ, താൻ — ഇവയെല്ലാം ആരിൽ തുല്യമായി നിലകൊള്ളുന്നുവോ, അവൻതന്നെ മഹത്തായ രാജ്യം അനുഭവിക്കുന്നു. ഈ നാലിൽ മിത്രവും തുല്യമായ ഒരു അംഗമാണ് എന്ന് ഓർക്കണം. അങ്ങു സദാചാരസമ്പന്നനാണ്, ആപത്തില്ലാത്ത മാർഗത്തിൽ നിലകൊള്ളുന്നവനാണ്; അതിനാൽ മിത്രത്തിന്റെ കാര്യത്തിനായി ഏറ്റെടുത്തതും പ്രതിജ്ഞ ചെയ്തതും യഥാവിധി ചെയ്യണം.’ ഇങ്ങനെ ഹനുമാൻ ആദ്യം രാജനീതിയുടെ പൊതുനിയമം പറഞ്ഞിട്ട് പിന്നീട് അതിനെ സുഗ്രീവനിൽ പ്രയോഗിക്കുന്നു. ‘രാജ്യം, യശസ്സ്, ഐശ്വര്യം’ എന്ന മൂന്നും ലഭിച്ചു എന്ന് ആദ്യം ഓർമിപ്പിച്ചിട്ട് ഹനുമാൻ ബാക്കിയുള്ള കർത്തവ്യം അവതരിപ്പിക്കുന്നു; ഇതു പ്രശംസയോടെയുള്ള പ്രേരണയാണ്. ‘കാലജ്ഞഃ’ (സമയം അറിയുന്നവൻ) എന്ന പദമാണ് ഇവിടെ മുഖ്യം — മിത്രകാര്യത്തിൽ സമയംതന്നെയാണ് പ്രധാന അംഗം. ഖജനാവ്, ദണ്ഡം, മിത്രങ്ങൾ, താൻ എന്നീ നാലു രാജ്യാംഗങ്ങളെ എണ്ണി അവയിൽ മിത്രത്തെ തുല്യസ്ഥാനത്തു സ്ഥാപിക്കുന്നതിലൂടെ, മിത്രത്തെ അവഗണിക്കുന്നതുതന്നെ രാജ്യഹാനിയാണെന്നു സിദ്ധിക്കുന്നു. ‘നിരത്യയേ പഥി സ്ഥിതഃ’ (ആപത്തില്ലാത്ത മാർഗത്തിൽ നിലകൊള്ളുന്നവൻ) എന്നു സുഗ്രീവന്റെ സദാചാരത്തെ പ്രശംസിച്ചുകൊണ്ട്, ആ സദാചാരത്തെത്തന്നെ അവൻ പ്രതിജ്ഞാപാലനത്തിനായി ആഹ്വാനം ചെയ്യുന്നു.

‘തന്റെ എല്ലാ കാര്യങ്ങളും ഉപേക്ഷിച്ച് ആവേശത്തോടെ, ഉത്സാഹം കെടാതെ, മിത്രത്തിന്റെ കാര്യത്തിനായി പ്രവർത്തിക്കാത്തവൻ അനർഥങ്ങളാൽ വലയം ചെയ്യപ്പെടുന്നു. സമയം കഴിഞ്ഞശേഷം മിത്രകാര്യങ്ങളിൽ ഏർപ്പെടുന്നവൻ, വലിയ കാര്യങ്ങൾ സാധിച്ചാൽപോലും, മിത്രത്തിന്റെ കാര്യം സാധിച്ചവനാകുന്നില്ല — കാലം കഴിഞ്ഞ കർമം ഫലമില്ലാത്തതാണ് എന്നാണ് ഭാവം. ശത്രുക്കളെ അടക്കുന്നവനേ, നമ്മുടെ ഈ മിത്രകാര്യം കാലം കഴിഞ്ഞതായിരിക്കുന്നു; അതിനാൽ രാഘവനുവേണ്ടി വൈദേഹിയെ അന്വേഷിക്കുന്ന കാര്യം വേഗം ചെയ്യപ്പെടട്ടെ. സമയം അറിയുന്ന രാമൻ, തിടുക്കമുണ്ടെങ്കിലും, പ്രാജ്ഞനായതിനാൽ അങ്ങയുടെ ഇഷ്ടത്തിനു വഴങ്ങിത്തന്നെ നിൽക്കുന്നു; സങ്കോചം നിമിത്തം കാലം കടന്നുപോയെന്ന് അങ്ങയോടു പറയുന്നുമില്ല.’ ഇതുതന്നെയാണ് അവന്റെ മഹത്ത്വം — അധികാരമുണ്ടായിട്ടും അവൻ പ്രേരിപ്പിക്കുന്നില്ല. ‘അവൻ സമൃദ്ധമായ കുലത്തിന്റെ കൊടിയാണ്, ദീർഘകാലബന്ധുവാണ്, അളവറ്റ പ്രഭാവമുള്ളവനാണ്, ഗുണങ്ങളിൽ തുല്യനില്ലാത്തവനാണ്. അവൻ മുമ്പേ അങ്ങയുടെ കാര്യം ചെയ്തു — ബാലിയെ കൊന്നു, രാജ്യം നൽകി; അതിനാൽ ഇപ്പോൾ അങ്ങ് അവന്റെ കാര്യം ചെയ്യുക. വാനരേശ്വരാ, കപിശ്രേഷ്ഠന്മാർക്ക് ആജ്ഞ നൽകണം.’ ഇവിടെ മൂന്നു ഘട്ടങ്ങളായാണ് ദൃഷ്ടാന്തക്രമം — ആദ്യം മിത്രകാര്യത്തിൽ ഏർപ്പെടാത്തവൻ, പിന്നെ സമയം കഴിഞ്ഞ് ഏർപ്പെടുന്നവൻ, പിന്നെ നിലവിലുള്ള സന്ദർഭത്തിലേക്കുതന്നെ അതിനെ കൊണ്ടുവരുന്നു. ‘കാലാതീതം’ (കാലം കഴിഞ്ഞത്) എന്ന പദം രണ്ടുവട്ടം പ്രയോഗിച്ചിരിക്കുന്നു; അതിനാൽ ശാസന മൃദുവാണെങ്കിലും വ്യക്തമാകുന്നു. ‘നഃ’ (നമ്മുടെ) എന്ന ബഹുവചനത്താൽ ഹനുമാൻ തന്നെയും കുറ്റത്തിൽ പങ്കാളിയാക്കുന്നു; അതിനാൽ വാക്ക് കഠിനമായി തോന്നുന്നില്ല. രാമന്റെ മൗനം അവന്റെ ഗുണമാണ്, അവഗണനയല്ല — എന്നു വിശദീകരിച്ച് ഹനുമാൻ സുഗ്രീവന്റെ ലജ്ജയെ ഉണർത്തുന്നു. ‘കേതുഃ’ (കൊടി) എന്ന പദത്താൽ രാമൻ കുലത്തിന്റെ ധ്വജംപോലെ ഉയർന്നവനാണെന്നു സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു.

‘പ്രേരണ കൂടാതെ കാര്യം ആരംഭിക്കുന്നിടത്തോളം കാലം, സമയം കടന്നുപോയിട്ടില്ലെന്നു കണക്കാക്കപ്പെടുന്നു; പ്രേരിപ്പിക്കപ്പെട്ടതിനുശേഷം ചെയ്യുന്ന കാര്യത്തിലോ കാലാതിക്രമം തീർച്ചയായും സംഭവിച്ചുകഴിഞ്ഞു. അതിനാൽ സ്വയംതന്നെ പ്രവർത്തിക്കുക. വാനരേശ്വരാ, ഒന്നും ചെയ്തുതരാത്ത ഒരാളുടെ കാര്യംപോലും അങ്ങു ചെയ്യുന്നവനാണ്; അപ്പോൾ രാജ്യം നൽകിയും ശത്രുവിനെ വധിച്ചും മുമ്പേതന്നെ ഉപകാരം ചെയ്തവന്റെ കാര്യത്തിൽ പറയാനെന്തിരിക്കുന്നു! വാനരന്മാരുടെയും കരടികളുടെയും ഗണങ്ങൾക്ക് ഈശ്വരനായവനേ, അങ്ങു ശക്തിമാനും അതിവിക്രമനുമാണ്; എന്നിട്ടും ദാശരഥിയുടെ പ്രീതിക്കായി ആജ്ഞ നൽകുന്നതിൽ അങ്ങ് എന്തിനു മടിക്കുന്നു, എന്തിനു താമസിക്കുന്നു? ദാശരഥി സ്വയം ശരങ്ങളാൽ ദേവന്മാരെയും അസുരന്മാരെയും മഹാസർപ്പങ്ങളെയും വശത്താക്കാൻ കഴിവുള്ളവൻതന്നെയാണ്; എന്നിട്ടും അവൻ അങ്ങയുടെ പ്രതിജ്ഞ (നിറവേറുന്നതും) പ്രതീക്ഷിച്ചു നിൽക്കുന്നു. പ്രാണത്യാഗത്തിനുപോലും ശങ്കിക്കാതെ അവൻ അങ്ങേക്കു മഹത്തായ പ്രിയം ചെയ്തു; അതിനാൽ ഭൂമിയിലും ആകാശത്തിലും നാം അവന്റെ പത്നിയായ വൈദേഹിയെ അന്വേഷിക്കണം. ദേവന്മാരോ ദാനവന്മാരോ ഗന്ധർവന്മാരോ അസുരന്മാരോ മരുദ്ഗണങ്ങളോ യക്ഷന്മാരോ അവനു ഭയം ജനിപ്പിക്കുകയില്ല; പിന്നെ രാക്ഷസന്മാരുടെ കാര്യം പറയാനുണ്ടോ! പിംഗലവർണരായ വാനരന്മാരുടെ ഈശ്വരാ, ഇങ്ങനെ ശക്തിയുള്ളവനും മുമ്പേ ഉപകാരം ചെയ്തവനുമായ രാമനു സർവാത്മനാ പ്രിയം ചെയ്യാൻ അങ്ങ് ബാധ്യസ്ഥനാണ്.’ ഇവിടെ ഹനുമാന്റെ വാക്ക് ക്രമേണ കൂടുതൽ തീവ്രമാകുന്നു — ആദ്യം നീതിവാക്യം, പിന്നെ ശാസന, പിന്നെ രാമന്റെ സാമർഥ്യത്തിന്റെ ഓർമപ്പെടുത്തൽ; അതിൽ മറഞ്ഞിരിക്കുന്ന ഒരു ഭയസൂചനയുമുണ്ട്. ‘അകർതുരപി കാര്യസ്യ ഭവാൻ കർതാ’ (ഒന്നും ചെയ്തുതരാത്തവന്റെ കാര്യംപോലും അങ്ങു ചെയ്യുന്നു) എന്നു സുഗ്രീവന്റെ ഔദാര്യത്തെ പ്രശംസിച്ചുകൊണ്ട്, പ്രത്യുപകാരം അനിവാര്യമായ കർത്തവ്യമാണെന്ന് അവൻ സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ‘കിം നു സജ്ജസേ’ (എന്തിനു മടിക്കുന്നു) എന്ന ചോദ്യമാണ് സർഗത്തിന്റെ കേന്ദ്രം. രാമൻ സ്വയം സമർഥനാണെങ്കിലും പ്രതിജ്ഞ നിറവേറുന്നതും കാത്തിരിക്കുന്നു — ഇത് അവന്റെ മര്യാദാപാലനമാണ്, ദൗർബല്യമല്ല. ദേവന്മാർ, ദാനവന്മാർ, ഗന്ധർവന്മാർ മുതലായവരെ എണ്ണിപ്പറഞ്ഞ് രാമന്റെ നിർഭയത സ്ഥാപിച്ചശേഷം, ഒടുവിൽ ഹനുമാൻ ‘സർവാത്മനാ’ (പൂർണമനസ്സോടെ) എന്ന പദത്താൽ പാതിമനസ്സോടെ ചെയ്യരുത് എന്നു നിർദേശിക്കുന്നു.

‘കപീശ്വരാ, അങ്ങയുടെ ആജ്ഞയനുസരിച്ച് ഞങ്ങളിൽ ആരുടെയും ഗതി താഴെ ഭൂമിയിലോ ജലത്തിലോ മുകളിൽ ആകാശത്തിലോ തടയപ്പെടുന്നില്ല — എല്ലായിടത്തും പോകാൻ ഞങ്ങൾക്കു കഴിയും. പാപരഹിതനേ, അതിനാൽ ആജ്ഞാപിച്ചാൽ മാത്രം മതി — ആര് എന്ത് എവിടെനിന്നു ചെയ്യണമെന്ന്; ആർക്കും കീഴടക്കാനാവാത്ത വാനരന്മാർ അങ്ങേക്കു കോടിക്കണക്കിലും അധികമുണ്ട്.’ ഇങ്ങനെ ഹനുമാന്റെ വാക്ക് തക്കസമയത്ത് നന്നായി അവതരിപ്പിക്കപ്പെട്ടു. അതു കേട്ട് സത്ത്വസമ്പന്നനായ സുഗ്രീവൻ ഉത്തമമായ തീരുമാനമെടുത്തു — അശ്രദ്ധ ഉപേക്ഷിക്കപ്പെട്ടു, കർത്തവ്യം നിശ്ചയിക്കപ്പെട്ടു. അതിബുദ്ധിമാനായ അവൻ എപ്പോഴും ഉദ്യമശീലനായ നീലനോട് ആജ്ഞാപിച്ചു — എല്ലാ ദിക്കുകളിൽനിന്നും എല്ലാ സൈന്യങ്ങളെയും വിളിച്ചുകൂട്ടുന്നതിൽ നിയുക്തനാവുക എന്ന്. ‘എന്റെ സേന മുഴുവനും എല്ലാ യൂഥപാലകന്മാരും തടസ്സമില്ലാതെ, താമസമില്ലാതെ, സേനാമുഖ്യന്മാരോടൊപ്പം വന്നുചേരുന്നതിന് അങ്ങനെ ചെയ്യുക.’ ഒരൊറ്റ വാക്കുകൊണ്ട് ഹനുമാൻ സാധിച്ചതുതന്നെയാണ് ഈ സർഗത്തിന്റെ ഫലം. ‘താഴെയല്ല, ജലത്തിലല്ല, മുകളിലല്ല’ എന്നിങ്ങനെ മൂന്നു ലോകത്തിലും വ്യാപിക്കുന്ന ഗതി വാനരന്മാരുടെ സാമർഥ്യം കാണിക്കുന്നു; അത് അടുത്ത സർഗത്തിലേക്കുള്ള പാലമാണ്. ഒടുവിൽ ഹനുമാൻ ആജ്ഞ മാത്രമേ യാചിക്കുന്നുള്ളൂ, മറ്റൊന്നും ഇല്ല — ഇതാണ് സേവകന്റെ മര്യാദ. ‘കാലേ സാധു നിരൂപിതം’ (തക്കസമയത്ത് നന്നായി അവതരിപ്പിക്കപ്പെട്ടു) എന്ന കവിവാക്യംതന്നെയാണ് ഹനുമാന്റെ വാക്കിനുള്ള പ്രശംസ. സുഗ്രീവൻ കോപിക്കുന്നില്ല, പകരം ഉടൻതന്നെ ഉത്തമമായ തീരുമാനമെടുക്കുന്നു — ഇത് അവന്റെ സത്ത്വസമ്പന്നതയാണ്. ‘നിത്യകൃതോദ്യമഃ’ (എപ്പോഴും ഉദ്യമശീലൻ) എന്ന വിശേഷണത്താൽ നീലൻ യോഗ്യതകൊണ്ടുതന്നെ നിയോഗിക്കപ്പെട്ടവനാണെന്നു വ്യക്തം.

‘അതിർത്തികാക്കുന്ന, വേഗത്തിൽ സഞ്ചരിക്കുന്ന, ഉദ്യമശീലരായ വാനരന്മാരെല്ലാം എന്റെ ശാസനപ്രകാരം തിടുക്കത്തിൽ വേഗം സൈന്യത്തെ കൊണ്ടുവരട്ടെ; അതിനുശേഷം അങ്ങുതന്നെ എല്ലാ കാര്യങ്ങളും മേൽനോട്ടം വഹിക്കുക. പതിനഞ്ചു രാത്രികൾക്കുശേഷം — പതിനഞ്ചു ദിവസത്തിനുശേഷം — ഇവിടെ എത്തുന്ന വാനരന് പ്രാണാന്തികമായ ദണ്ഡനം; ഇതിൽ ആലോചനയ്ക്കു സ്ഥാനമില്ല.’ രാജാജ്ഞയുടെ കാഠിന്യം ഇവിടെ വ്യക്തമാണ്. ‘അങ്ങ് അംഗദനോടൊപ്പം എന്റെ നിശ്ചിതമായ ആജ്ഞയുമായി വൃദ്ധരായ വാനരന്മാരുടെ അടുക്കലേക്കു പോകുക’ എന്ന വ്യവസ്ഥ ചെയ്തശേഷം വീര്യവാനായ വാനരശ്രേഷ്ഠന്മാരുടെ ഈശ്വരൻ തന്റെ ഭവനത്തിൽ പ്രവേശിച്ചു. ‘അന്തപാലന്മാർ’ എന്നാൽ അതിർത്തിരക്ഷകർ; അവരെ വിളിക്കുന്നതിലൂടെ എല്ലാ ഭാഗത്തുനിന്നും സൈന്യത്തെ ശേഖരിക്കണം. ‘സ്വയം ചാനന്തരം ഭവാനേവാനുപശ്യതു’ (അതിനുശേഷം അങ്ങുതന്നെ എല്ലാം മേൽനോട്ടം വഹിക്കുക) എന്ന വാക്കിനാൽ നീലന്റെ ഉത്തരവാദിത്വം ഉറപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. അവസാനശ്ലോകം ദീർഘവൃത്തത്തിലാണ്; അതിനാൽ സർഗസമാപ്തി ഗാംഭീര്യത്തോടെ സംഭവിക്കുന്നു; സുഗ്രീവന്റെ ഭവനപ്രവേശമാകട്ടെ അടുത്ത സർഗത്തിലെ രാമന്റെ അസംതൃപ്തിയുടെ ബീജമാണ്.

Hanumān, son of the Wind, looked up at the clear sky. The lightning was gone and the rain clouds with it; the sky rang with flocks of cranes and seemed anointed with lovely moonlight. The rains were over, autumn had begun, and the time had come to set to work. Yet he saw Sugrīva prosperous but slack in pursuing duty and gain, given over beyond measure to the ways of the ignoble, his mind set on private pleasure. His task was done and his aim achieved; forever delighting in women, he had won every wish he had set his heart on. He had his own beloved wife Rumā and the desirable Tārā as well, and he took his pleasure day and night, his purpose fulfilled and all his cares gone. Like the lord of the gods sporting with the apsarases in the Nandana garden, he had left all the business of the kingdom to his ministers and did not even look into what they did. Thinking that every doubt about losing his kingdom had been cut away, he simply followed his own pleasure. So in six verses the poet describes Sugrīva's negligence, first the change of season outside, then the slackness within. The word "prosperous" points to the contradiction: his wealth had grown, but his care for duty and gain had grown slack. Sugrīva's fault was not malice but forgetfulness; he did not reject his promise, he simply did not remember it. The last sarga described the rains, this one the clarity of autumn, and the turning of the season is itself the reminder of duty. Hanumān was sure of his purpose, knew the true nature of things and understood what each season requires, and these three qualities show why he was the one fit to rouse the king; it is a minister's place to wake his king.

Hanumān, who knew how to speak, first won over the lord of monkeys, himself a judge of words, with pleasing and well-reasoned speech of many kinds. Then he spoke words that were beneficial, true and wholesome, shaped by conciliation, duty, advantage and policy, joined with affection and goodwill and meant to inspire confidence; first he pleased him, then he advised him, as good policy requires. Approaching the lord of monkeys, he said, "You have won your kingdom and your fame, and the fortune handed down in your family has grown. What remains is to make good your bonds with your allies, and that you ought to do. The king who knows the right time and always behaves well towards his friends sees his kingdom, his fame and his power increase. The king whose treasury, army, allies and own self are all kept in equal order enjoys a great kingdom." Among these four, an ally counts as much as any, so neglecting a friend is itself a loss to the kingdom. "You are perfect in conduct and walk a path free from danger; so you ought to carry out properly what you undertook and promised for your friend's sake." Hanumān first states the general rule of statecraft and then applies it to Sugrīva. He begins by reminding him of the three things he has gained, kingdom, fame and fortune, and only then brings up what remains to be done, urging him on by way of praise. The key word is knowing the right time, for in a friend's business timing is everything; and by praising Sugrīva's good conduct he calls on that very conduct to keep its promise.

"One who does not drop all his own affairs and eagerly, unstintingly act for his friend is hemmed in by misfortune," Hanumān went on. "And one who takes up a friend's business after its time has passed gains nothing from it as a service to his friend, however great the things he achieves"; a deed done too late bears no fruit. "Subduer of foes, this business of our friend is already late. Let the search for Vaidehī be started quickly for Rāghava. Rāma knows the right time, and though he is anxious to begin, he is wise and defers to you and does not tell you the time has gone by." That is his greatness: though he has the right, he does not press. "Rāghava is the banner of a great house, a friend for the long years, of boundless power and unmatched in virtue. He did your work before, killing Vālin and giving you the kingdom; now do his. Lord of monkeys, you should give your orders to the best of the monkeys." The argument moves in three steps, from the one who will not act for his friend, to the one who acts too late, to the case at hand. The words "too late" come twice, so that the reproach is gentle yet unmistakable. Hanumān says "our friend", including himself in the blame, so that his words do not sound harsh. By explaining that Rāma's silence is a virtue and not indifference, he stirs Sugrīva's sense of shame, and by calling Rāma the banner of his house he shows him raised high like a flag.

"The time is not yet past so long as one has not had to be urged," Hanumān said; "it is when a man has to be urged that the business has run past its season. So act of your own accord. Lord of monkeys, you are one who would do a man's work even if he had done nothing for you; how much more for one who has already repaid you with a kingdom and with a slaying! You have the strength and surpassing valour, lord of the hosts of monkeys and bears; why do you hesitate to give the order and please Daśaratha's son?" This question is the centre of the sarga. "Daśaratha's son could bring gods, demons and great serpents under his power with his arrows, yet he waits on your promise." That he waits though able to act alone shows his respect for what is proper, not weakness. "Without a thought for his own life he did you a great kindness; so let us search for his wife Vaidehī on the earth and in the sky. Neither gods nor dānavas, gandharvas, asuras, the Marut hosts nor yakṣas could make him afraid, let alone rākṣasas. Lord of the tawny ones, for Rāma, so mighty and the first to do you a kindness, you ought to do what pleases him with your whole heart." Hanumān's speech grows sharper step by step, first a maxim, then a reproach, then a reminder of Rāma's might, which carries a hidden warning too. In praising Sugrīva as one who helps even those who have not helped him, he makes plain that repaying a kindness is a duty that cannot be escaped, and "with your whole heart" means it must not be done half-heartedly.

"Lord of monkeys," Hanumān said, "at your command none of us will be held back, not below on the earth, not in the waters, not above in the sky. So just give the order, sinless one, saying who is to do what and from where. You have more than millions of monkeys whom no one can withstand." Their power to go anywhere, below, in the waters and above, shows the monkeys' might and leads into the next sarga, and in the end Hanumān asks only for the order, as a servant should. The poet himself praises the speech as well framed and spoken at the right moment. Hearing it, Sugrīva, who was full of spirit, made an excellent resolve; he did not grow angry, but at once cast off his negligence and fixed on his duty, and that shows his true mettle. Most shrewd, he gave orders to Nīla, a monkey always ready to exert himself and so chosen for his fitness, to muster all the armies from every quarter: "See that my whole army and all the troop leaders come together quickly and without hindrance, with the vanguard of the host." What Hanumān achieved with a single speech is the fruit of this sarga.

"Let the swift and enterprising monkeys who guard the frontiers bring up their forces quickly on my orders," Sugrīva said, "and after that you yourself must see to everything." So the frontier guards were to gather the army from every side, and Nīla was made answerable for it all. "Any monkey who arrives here after fifteen nights shall be punished with death; there is to be no argument about it." The sternness of a royal command is plain. "Go with Aṅgada to the elder monkeys, sir, carrying this firm order of mine." Having made these arrangements, the mighty lord of the chief monkeys went into his palace. The last verse, in a longer metre, closes the sarga with gravity; but Sugrīva's going back into his palace is the seed of Rāma's displeasure in the next sarga.