वालिनं हत्वा सुग्रीवम् अभिषिच्य च माल्यवतः पृष्ठे वसन् रामः लक्ष्मणम् अब्रवीत् — ‘अयं सः जलागमस्य समयः सम्प्राप्तः; गिरिसंनिभैः मेघैः संवृतं नभः त्वं सम्पश्य।’ अस्य सर्गस्य समग्रम् एव वचनं रामस्य; लक्ष्मणः अन्ते एव प्रतिवक्ति। ‘भास्करस्य गभस्तिभिः समुद्राणां रसं पीत्वा नवमासधृतं गर्भं द्यौः रसायनं प्रसूते’ — अत्र द्यौः गर्भिणी, सूर्यकिरणाः गर्भाधानहेतवः, वृष्टिः च प्रसवः इति रूपकम्; नव मासाः ग्रीष्मपूर्वकाः कार्तिकादयः। ‘मेघसोपानपंक्तिभिः अम्बरम् आरुह्य कुटजार्जुनमालाभिः दिवाकरम् अलंकर्तुं शक्यम्’ — मेघाः सोपानानि, पुष्पमालाः च हस्ते; एषा उत्प्रेक्षा। ‘संध्यारागोत्थितैः ताम्रैः अन्तेषु च पाण्डुभिः स्निग्धैः अभ्रपटच्छेदैः अम्बरं बद्धव्रणम् इव’ — रक्तः मध्ये, श्वेतः पर्यन्ते इति वर्णविन्यासात् व्रणपट्टिकायाः कल्पना। ‘मन्दमारुतिनिःश्वासं संध्याचन्दनरञ्जितम् आपाण्डुजलदम् अम्बरं कामातुरम् इव भाति’ — निःश्वासः, चन्दनानुलेपः, पाण्डुता इति त्रीणि कामिनः लक्षणानि। ‘घर्मपरिक्लिष्टा नववारिपरिप्लुता मही सीता इव शोकसंतप्ता बाष्पं विमुञ्चति’ — इयम् उपमा समग्रस्य सर्गस्य मर्म, यतः प्रकृतेः प्रत्येकं चित्रं रामस्य विरहं स्पृशति। ‘मेघोदरविनिर्मुक्ताः कर्पूरदलशीतलाः केतकगन्धिनः वाताः अञ्जलिभिः पातुं शक्याः’ — वायुः पेयः इव इति अतिशयोक्तिः। समग्रः सर्गः एकः एव दीर्घः वर्णनात्मकः भाषणः, यत् वाल्मीकेः ऋतुवर्णनस्य प्रसिद्धं निदर्शनम्। प्रथमः श्लोकः पूर्वसर्गयोः सारं सङ्गृह्णाति — वालिवधः, सुग्रीवाभिषेकः, माल्यवत्पृष्ठे निवासः च। ‘माल्यवतः पृष्ठे’ इति अत्र, ‘प्रस्रवणे गिरौ’ इति च पूर्वसर्गे; उभयम् एकस्य एव पर्वतस्य नामनी इति टीकाकाराः। अष्टसु आदिमेषु श्लोकेषु कविः क्रमेण आकाशम्, मेघान्, संध्याम्, भूमिम्, वायुं च स्पृशति; प्रत्येकं चित्रम् उपमया वा उत्प्रेक्षया वा अलङ्कृतम्, केवलं वर्णनं क्वापि न। द्वितीयः श्लोकः ‘अयं स कालः सम्प्राप्तः’ इति सर्वनाम्ना पूर्वसर्गस्य प्रतिज्ञां निर्दिशति — ‘शरत्कालं प्रतीक्षिष्ये’ इति यत् उक्तं तस्य आरम्भः अयम्। तृतीये श्लोके गर्भरूपकम् अतीव प्रसिद्धम्; समीक्षितसंस्करणे अपि तत् तथैव। सप्तमे श्लोके सीतायाः प्रथमम् उल्लेखः, ततः द्वादशे विद्युदुपमायां द्वितीयः — द्वाभ्यां स्थानाभ्यां कविः विरहस्य सूत्रं समग्रे सर्गे अनुवर्तयति। अष्टमे श्लोके ‘शक्यमञ्जलिभिः पातुम्’ इति मुद्रितः पाठः; पादटिप्पण्यां तु ‘शक्या अञ्जलिभिः’ इति पाठान्तरं सूचितम्, तत् च अत्र न गृहीतम्।

‘एषः फुल्लार्जुनः केतकैः अभिवासितः शैलः शान्तारिः सुग्रीवः इव धाराभिः अभिषिच्यते’ — अभिषेकस्य स्मृतिः अद्यापि ताजा, अतः उपमानं सुग्रीवः एव। ‘मेघरूपं कृष्णाजिनं धारयन्तः, धारारूपं यज्ञोपवीतं वहन्तः, मारुतापूरितगुहाः पर्वताः प्राधीताः ब्रह्मचारिणः इव’ — त्रिभिः अङ्गैः ब्रह्मचारिणः रूपकं पूर्णम्: अजिनम्, उपवीतम्, वेदघोषः च। ‘हैमीभिः कशाभिः इव विद्युद्भिः अभिताडितम् अन्तःस्तनितनिर्घोषं सवेदनम् इव अम्बरम्’ — कशाघातः, आर्तनादः च; गगनं ताड्यमानः प्राणी इव। ‘नीलमेघम् आश्रिता स्फुरन्ती विद्युत् रावणस्य अङ्के स्फुरन्ती तपस्विनी वैदेही इव मे प्रतिभाति’ — अत्र उपमा अत्यन्तं मार्मिका; नीलः मेघः रावणः, स्वर्णवर्णा विद्युत् सीता। ‘घनैः अनुलिप्ताः नष्टग्रहनिशाकराः इमाः प्रतिहताः दिशः मन्मथवतां हिताः’ — अन्धकारः कामिनाम् अनुकूलः, विरहिणः च प्रतिकूलः। ‘गिरिसानुषु पुष्पितान् बाष्पाभिसंरुद्धान् वर्षागमसमुत्सुकान् कुटजान् पश्य, हे सौमित्रे; ते मम शोकाभिभूतस्य कामसंदीपनाः स्थिताः।’ अयं चतुर्दशः श्लोकः षट्पादः — त्रयः अर्धश्लोकाः एकस्मिन् एव श्लोके निबद्धाः, समीक्षिते अपि ते ४.०२७.०१४ इत्यस्य त्रयः अर्धाः। अत्र चत्वारि रूपकाणि पङ्क्त्या — शैलः सुग्रीवः इव अभिषिच्यते, पर्वताः ब्रह्मचारिणः इव अधीयते, अम्बरं ताड्यमानः प्राणी इव वेदनां सूचयति, विद्युत् च सीता इव स्फुरति। चतुर्थम् एव रूपकं रामस्य हृदयं स्पृशति, अतः तत् अनन्तरं दिशां कामिजनहितत्वं तस्य च विपरीतम् अनुभवं कविः निवेदयति। चतुर्दशस्य श्लोकस्य षट्पादत्वं मुद्रणेन समीक्षितसंस्करणेन च उभाभ्याम् अपि समर्थितम्। ‘प्राधीताः इव पर्वताः’ इति उत्प्रेक्षायां मेघस्य कार्ष्ण्यं कृष्णाजिनेन, धारायाः तन्तुत्वं यज्ञोपवीतेन, गुहानां निनादः च वेदघोषेण उपमितम्; त्रिभिः अङ्गैः एकं चित्रं पूर्णम् इति कवेः कौशलम्। त्रयोदशे श्लोके ‘मन्मथवतां हिताः’ इति विरोधः — याः दिशः कामिनां हिताः ताः एव विरहिणः रामस्य अहिताः; एतेन सर्गस्य ध्वनिः पुष्यते।

‘रजः प्रशान्तम्, वायुः सहिमः, निदाघदोषप्रसराः प्रशान्ताः; वसुधाधिपानां यात्रा स्थिता, प्रवासिनः नराः स्वदेशान् यान्ति। मानसवासलुब्धाः हंसाः सम्प्रस्थिताः, चक्रवाकाः च सम्प्रति प्रियान्विताः; अभीक्ष्णवर्षोदकविक्षतेषु मार्गेषु यानानि न सम्पतन्ति। प्रकीर्णाम्बुधरं नभः क्वचित् प्रकाशं क्वचित् अप्रकाशं विभाति, क्वचित् क्वचित् पर्वतसंनिरुद्धं शान्तमहार्णवस्य रूपम् इव। सर्जकदम्बपुष्पैः व्यामिश्रितं पर्वतधातुताम्रं नवं जलं मयूरकेकाभिः अनुप्रयातं शैलापगाः शीघ्रतरं वहन्ति। रसाकुलं षट्पदसंनिकाशं जम्बुफलं प्रकामं भुज्यते; अनेकवर्णं पवनावधूतं विपक्वम् आम्रफलं भूमौ पतति। विद्युत्पताकाः सबलाकमालाः शैलेन्द्रकूटाकृतिसंनिकाशाः मेघाः समुदीर्णनादाः संयुगस्थाः मत्ताः गजेन्द्राः इव गर्जन्ति। वर्षोदकाप्यायितशाद्वलानि प्रवृत्तनृत्तोत्सवबर्हिणानि निर्वृष्टबलाहकानि वनानि अपराह्णेषु अधिकं विभान्ति — पश्य। सलिलातिभारं समुद्वहन्तः बलाकिनः नदन्तः वारिधराः महीधराणां महत्सु शृङ्गेषु विश्रम्य विश्रम्य पुनः प्रयान्ति। मेघाभिकामा परिसम्पतन्ती सम्मोदिता बलाकपंक्तिः वातावधूता वरपौण्डरीकी रुचिराम्बरस्य लम्बमाना माला इव भाति।’ अत्र पञ्चदशात् आरभ्य दीर्घवृत्तम् आरब्धम्। अस्मिन् खण्डे लौकिकाः व्यापाराः वर्ण्यन्ते — राज्ञां यात्राविरामः, प्रवासिनां प्रत्यागमनम्, यानानां स्थगनम्; तेन ऋतोः सामाजिकं परिणामम् अपि कविः दर्शयति। ततः प्राकृतिकानि चित्राणि — नभसः खण्डशः प्रकाशः, पर्वतनदीनां वेगः, जम्बूनाम् आम्राणां च परिपाकः, मेघानां गजेन्द्रोपमा, वनानाम् अपराह्णशोभा, मेघानां विश्रामः, बलाकपंक्तेः मालोपमा च। ‘संयुगस्थाः मत्ताः गजेन्द्राः इव’ इति उपमा अस्मिन् सर्गे त्रिः प्रयुक्ता, यतः वर्षामेघस्य गाम्भीर्यं गजेन एव तुल्यम्। एकविंशद्वाविंशौ श्लोकौ समीक्षितसंस्करणे न स्तः। ‘निर्वृष्टबलाहकानि’ इति पदेन मेघाः रिक्ताः इति सूच्यते, अतः वनानाम् अपराह्णे विशेषा शोभा। ‘विश्रम्य विश्रम्य’ इति आम्रेडितेन मेघानां मन्दगतिः चित्रिता। एकोनविंशे श्लोके जम्बूफलम् आम्रफलं च द्वे ऋतुचिह्ने; ‘षट्पदसंनिकाशम्’ इति जम्बूफलस्य कृष्णवर्णः भ्रमरेण उपमितः।

‘बालेन्द्रगोपान्तरचित्रितेन नवशाद्वलेन भूमिः तथा विभाति यथा गात्रानुपृक्तेन शुकप्रभेण लाक्षोक्षितकम्बलेन नारी। निद्रा शनैः केशवम् अभ्युपैति, नदी द्रुतं सागरम् अभ्युपैति, हृष्टा बलाका घनम् अभ्युपैति, कान्ता सकामा प्रियम् अभ्युपैति’ — चत्वारः पादाः एकेन एव क्रियापदेन समाप्ताः, इति पदावृत्तेः अलङ्कारः। ‘वनान्ताः शिखिसुप्रनृत्ताः जाताः, कदम्बाः सकदम्बशाखाः जाताः, वृषाः गोषु समानकामाः जाताः, मही सस्यवनाभिरामा जाता’ — ‘जाता’ इति चतुर्वारम् आवृत्तम्। ‘नद्यः वहन्ति, घनाः वर्षन्ति, मत्तगजाः नदन्ति, वनान्ताः भान्ति, प्रियाविहीनाः ध्यायन्ति, शिखिनः नृत्यन्ति, प्लवंगमाः समाश्वसन्ति’ — सप्त क्रियाः प्रथमे अर्धे, सप्त कर्तारः द्वितीये; यथासङ्ख्यम् इति अलङ्कारः। ‘केतकिपुष्पगन्धम् आघ्राय प्रहर्षिताः मत्ताः गजेन्द्राः वननिर्झरेषु प्रपातशब्दाकुलिताः मयूरैः सार्धं समदाः नदन्ति। धारानिपातैः अभिहन्यमानाः कदम्बशाखासु विलम्बमानाः षट्चरणाः क्षणार्जितं पुष्परसावगाढं मदं शनैः त्यजन्ति। अङ्गारचूर्णोत्करसंनिकाशैः सुपर्याप्तरसैः समृद्धैः फलैः जम्बूद्रुमाणां शाखाः षट्पदौघैः निपीयमानाः इव प्रविभान्ति। तडित्पताकाभिः अलंकृतानाम् उदीर्णगम्भीरमहारवाणां बलाहकानां रूपाणि रणोत्सुकानां वारणानाम् इव विभान्ति। मार्गानुगः शैलवनानुसारी सम्प्रस्थितः मत्तः गजेन्द्रः मेघरवं निशम्य युद्धाभिकामः प्रतिनादशङ्की प्रतिसंनिवृत्तः।’ अस्मिन् खण्डे शब्दालङ्काराणां बाहुल्यम् — पञ्चविंशे ‘अभ्युपैति’ इति पदं चतुर्वारम्, षड्विंशे ‘जाता’ इति चतुर्वारम्, सप्तविंशे च सप्त क्रियाः सप्त कर्तारः इति यथासङ्ख्यम्। एतैः कविः वर्षायाः सार्वत्रिकं परिवर्तनं ध्वनयति। ‘केशवं प्रति निद्रा’ इति शयनैकादश्याः सङ्केतः — आषाढशुक्लैकादश्यां विष्णोः शयनम् इति पौराणिकी प्रसिद्धिः। चतुर्विंशे भूमिः नारी इव वर्णिता — नवशाद्वलं शुकवर्णः कम्बलः, इन्द्रगोपाः च लाक्षाचित्राणि; एतत् चित्रं संस्कृतकाव्ये प्रसिद्धम्। चतुर्विंशः त्रयस्त्रिंशश्च समीक्षिते न स्तः। ‘आपानभूमिप्रतिमा’ इति उपमा मधुशालायाः; वनभूमिः मधुजलेन पूर्णा, मयूराः च मत्ताः — अतः सा पानगोष्ठी इव। ‘प्रतिसंनिवृत्तः’ इति पदेन गजस्य भ्रमः सूच्यते — मेघगर्जनं प्रतिस्पर्धिनः नादम् इति मत्वा सः निवर्तते। एकत्रिंशे श्लोके मेघानां रूपाणि रणोत्सुकानां वारणानाम् इव; ‘तडित्पताकाभिः’ इति च सेनायाः ध्वजाः इव विद्युतः — समग्रं चित्रं युद्धस्य।

‘वनान्ताः क्वचित् षट्पदौघैः प्रगीताः इव, क्वचित् नीलकण्ठैः प्रनृत्ताः इव, क्वचित् वारणेन्द्रैः प्रमत्ताः इव — अनेकाश्रयिणः विभान्ति। कदम्बसर्जार्जुनकन्दलाढ्या मधुवारिपूर्णा वनान्तभूमिः मयूरमत्ताभिरुतप्रनृत्तैः आपानभूमिप्रतिमा विभाति। मुक्तासमाभं पतत् सुनिर्मलं सलिलं पत्रपुटेषु लग्नं हृष्टाः विवर्णच्छदनाः तृषिताः विहंगाः सुरेन्द्रदत्तं पिबन्ति। षट्पादतन्त्रीमधुराभिधानं प्लवंगमोदीरितकण्ठतालं मेघमृदङ्गनादैः आविष्कृतं वनेषु सङ्गीतम् इव प्रवृत्तम्’ — भ्रमरः वीणा, मण्डूकः कण्ठतालः, मेघः मृदङ्गः इति त्रिभिः वाद्यैः वनसङ्गीतस्य रूपकम्। ‘क्वचित् प्रनृत्तैः, क्वचित् उन्नदद्भिः, क्वचित् च वृक्षाग्रनिषण्णकायैः व्यालम्बबर्हाभरणैः मयूरैः वनेषु सङ्गीतम् इव प्रवृत्तम्। घनानां स्वनैः प्रबुद्धाः प्लवगाः चिरसंनिरुद्धां निद्रां विहाय अनेकरूपाकृतिवर्णनादाः नवाम्बुधाराभिहताः नदन्ति। समुद्वाहितचक्रवाकाः नद्यः शीर्णानि तटानि अपवाह्य दृप्ताः नवप्रावृतपूर्णभोगाः द्रुतं स्वभर्तारम् उपोपयान्ति। नीलेषु मेघेषु सक्ताः नववारिपूर्णाः नीलाः मेघाः दवाग्निदग्धेषु शैलेषु बद्धमूलाः दवाग्निदग्धाः शैलाः इव प्रतिभान्ति। प्रमत्तसंनादितबर्हिणानि सशक्रगोपाकुलशाद्वलानि नीपार्जुनवासितानि सुरम्याणि वनान्तराणि गजाः चरन्ति।’ अस्य खण्डस्य केन्द्रम् ‘वनेषु सङ्गीतम् इव प्रवृत्तम्’ इति पदम्, यत् द्वयोः श्लोकयोः (३६, ३७) अन्ते आवर्तते — एकत्र वाद्यानां रूपकम्, अन्यत्र नर्तकानाम्। भ्रमरः तन्त्री, मण्डूकः कण्ठतालः, मेघः मृदङ्गः, मयूराः च नर्तकाः — समग्रं वनम् एका नाट्यशाला इव कल्पिता। ततः मण्डूकानां प्रबोधः, नदीनां समुद्रगमनम्, मेघानां शैलोपमा, गजानां विहारः च वर्ण्यन्ते। नदीनां स्वभर्तृगमनम् इति रूपकं नायिकायाः अभिसारवत्; तत्र ‘दृप्ताः’ ‘नवप्रावृतपूर्णभोगाः’ इति विशेषणे शृङ्गारं पुष्णीतः। षट्त्रिंशत्सप्तत्रिंशदष्टत्रिंशदेकोनचत्वारिंशाः चत्वारः श्लोकाः समीक्षिते न सन्ति। ‘विवर्णच्छदनाः विहंगाः’ इति चातकानाम् उल्लेखः; ते केवलं वृष्टिजलम् एव पिबन्ति इति कविसमयः, अतः ‘सुरेन्द्रदत्तम्’ इति विशेषणम् औचित्यपूर्णम्। चत्वारिंशे श्लोके ‘दवाग्निदग्धेषु शैलेषु दवाग्निदग्धाः शैलाः इव’ इति पदावृत्तिः; नीलमेघानां श्यामता दग्धपर्वतानां श्यामतया उपमिता।

‘नवाम्बुधाराहतकेसराणि सरोरुहाणि द्रुतं परित्यज्य हृष्टाः भ्रमराः नवानि सकेसराणि कदम्बपुष्पाणि पिबन्ति। गजेन्द्राः मत्ताः, गवेन्द्राः मुदिताः, मृगेन्द्राः वनेषु विक्रान्ततराः, नगेन्द्राः रम्याः, नरेन्द्राः निभृताः, सुरेन्द्रः च वारिधरैः प्रक्रीडितः’ — षट् ‘इन्द्र’-पदानि एकस्मिन् एव श्लोके, इति शब्दालङ्कारस्य चमत्कारः। ‘समुद्भूतसमुद्रनादाः महाजलौघैः गगनावलम्बाः मेघाः नदीः तटाकानि सरांसि वापीः कृत्स्नां महीं च अपवाहयन्ति। विपुलाः वर्षप्रवेगाः पतन्ति, समुदीर्णवेगाः वाताः प्रवान्ति, प्रणष्टकूलाः विप्रतिपन्नमार्गाः नद्यः शीघ्रं जलं प्रवहन्ति। सुरेन्द्रदत्तैः पवनोपनीतैः घनाम्बुकुम्भैः अभिषिच्यमानाः पर्वतेन्द्राः नरैः नरेन्द्राः इव रूपं श्रियं स्वाम् इव दर्शयन्ति’ — अभिषेकस्य प्रतिमा पुनः, यत् षड्विंशस्य सर्गस्य प्रतिध्वनिः। ‘घनोपगूढं गगनम्; न तारा न भास्करः दर्शनम् अभ्युपैति; नवैः जलौघैः धरणी वितृप्ता; तमोविलिप्ताः दिशः न प्रकाशाः। महीधराणां महान्ति कूटानि धाराविधौतानि महाप्रमाणैः विपुलैः प्रपातैः मुक्ताकलापैः इव लम्बमानैः अधिकं विभान्ति। शैलोपलप्रस्खलमानवेगाः शैलोत्तमानां विपुलाः प्रपाताः संनादितबर्हिणासु गुहासु विकीर्यमाणाः हाराः इव अवभान्ति। शीघ्रप्रवेगाः विपुलाः गिरीणां निर्धौतशृङ्गोपतलाः प्रपाताः मुक्ताकलापप्रतिमाः पतन्तः महागुहोत्सङ्गतलैः ध्रियन्ते। सुरतामर्दविच्छिन्नाः स्वर्गस्त्रीहारमौक्तिकाः इव अतुलाः तोयधाराः समन्ततः दिक्षु पतन्ति।’ एकपञ्चाशत्तमे श्लोके पुनः अनुष्टुप् आरब्धा, दीर्घवृत्तं च विरतम्। अस्मिन् खण्डे अष्टविधानि इन्द्रशब्दान्तानि पदानि — गजेन्द्रः, गवेन्द्रः, मृगेन्द्रः, नगेन्द्रः, नरेन्द्रः, सुरेन्द्रः, पर्वतेन्द्रः, शैलेन्द्रः इति; एतत् पदावृत्तेः चमत्कारः वाल्मीकेः शब्दलीलायाः निदर्शनम्। ततः प्रपातानां चतुर्भिः श्लोकैः वर्णनम् — ते मुक्ताकलापाः इव, हाराः इव, स्वर्गस्त्रीणां त्रुटितहारमौक्तिकानि इव। पर्वतानाम् अभिषेकः इति रूपकं षड्विंशस्य सर्गस्य सुग्रीवाभिषेकम् एव स्मारयति, यत् कवेः सुसंगतिः। अस्मिन् खण्डे चतुश्चत्वारिंशदादयः नव श्लोकाः समीक्षिते न लभ्यन्ते; एतत् एव अस्य सर्गस्य दीर्घतायाः मुख्यं कारणम्। ‘नरैः नरेन्द्राः इव’ इति उपमायाम् उपमानम् एव अभिषेकविधिः, यः षड्विंशे सर्गे विस्तरेण वर्णितः; कविः स्वस्य एव पूर्ववर्णनम् उपमानत्वेन गृह्णाति। एकोनपञ्चाशे श्लोके ‘संनादितबर्हिणासु गुहासु’ इति सप्तमीबहुवचनेन गुहानां बाहुल्यं मयूराणां च नादः एकत्र सूचितौ।

‘विलीयमानैः विहगैः निमीलद्भिः पङ्कजैः विकसन्त्या च मालत्या रविः अस्तं गतः इति ज्ञायते’ — कालज्ञानम् अत्र न सूर्यदर्शनात्, अपि तु प्राणिनां चेष्टाभ्यः; मेघैः आवृते गगने एषा एव युक्तिः। ‘नरेन्द्राणां यात्रा वृत्ता; सेना पथि एव वर्तते; वैराणि मार्गाश्च सलिलेन समीकृताः’ — जलेन वैरम् अपि शान्तम् इति श्लेषः। ‘प्रौष्ठपदे मासि विवक्षतां ब्राह्मणानां ब्रह्म, सामगानां च अयम् अध्यायसमयः उपस्थितः’ — भाद्रपदे उपाकर्मणः कालः इति शास्त्रम्। ‘निवृत्तकर्मायतनः संचितसंचयः कोसलाधिपः भरतः नूनम् आषाढीम् अभ्युपगतः’ — भ्रातुः स्मृतिः अत्र आकस्मिकी, किन्तु विरहस्य स्वाभाविकं परिणामम्। ‘आपूर्यमाणायाः सरय्वाः रयः नूनं वर्धते, यथा माम् आयान्तं समीक्ष्य अयोध्यायाः स्वनः’ — नद्याः वृद्धिः पुरजनानां क्रन्दनस्य उपमानम्। ‘इमाः स्फीतगुणाः वर्षाः सुग्रीवः सुखम् अश्नुते — विजितारिः सदारः च महति राज्ये स्थितः। अहं तु हृतदारः महतः राज्यात् च्युतः नदीकूलम् इव क्लिन्नम् अवसीदामि।’ एषः विरोधः सर्गस्य केन्द्रम् — एकस्य वर्षा सुखदा, अपरस्य च विनाशिका। अत्र वर्णनात् चिन्तनं प्रति परिवर्तनम् आरभ्यते। द्विपञ्चाशत्तमे श्लोके सूर्यास्तः प्राणिनां चेष्टाभिः एव ज्ञायते, यतः मेघैः आवृते गगने सूर्यः न दृश्यते — एषा अनुमानप्रमाणस्य काव्यमयी प्रस्तुतिः। ततः राज्ञां यात्राविरामः, ब्राह्मणानाम् उपाकर्म, भरतस्य व्रतम्, सरय्वाः वृद्धिः च — चत्वारि अयोध्यास्मृतिमूलकानि चित्राणि। ‘अयोध्यायाः स्वनः’ इति उपमया रामः स्वस्य प्रस्थानसमये पुरजनानां क्रन्दनं स्मरति; एषा स्मृतिः अयोध्याकाण्डस्य प्रतिध्वनिः। अन्ते सुग्रीवस्य सुखं स्वस्य च दैन्यं तुलयित्वा कविः विषादस्य पराकाष्ठां स्थापयति; ‘नदीकूलम् इव क्लिन्नम्’ इति उपमा वर्षावर्णनस्य एव अङ्गात् गृहीता, इति औचित्यम्। ‘वैराणि चैव मार्गाश्च सलिलेन समीकृताः’ इति अर्धे श्लेषः — जलेन मार्गाः समीकृताः, वैराणि च शान्तानि; एकेन एव क्रियापदेन द्वौ अर्थौ साधितौ। पञ्चपञ्चाशे श्लोके ‘संचितसंचयः’ इति पदेन भरतस्य चातुर्मास्यव्रतस्य सिद्धता सूच्यते — व्रतार्थं पूर्वम् एव सम्भारः सञ्चितः।

‘मम शोकः विस्तीर्णः, वर्षाः च भृशदुर्गमाः, रावणः च महान् शत्रुः अपारः इव प्रतिभाति। इमाम् अयात्रां मार्गांश्च भृशदुर्गमान् दृष्ट्वा प्रणते अपि सुग्रीवे मया किञ्चित् न ईरितम्। अपि च चिरात् दारैः समागतं परिक्लिष्टं वानरम् आत्मकार्यस्य गरीयस्त्वात् वक्तुं न इच्छामि’ — अत्र रामस्य औदार्यं प्रकाशते; मित्रस्य सुखं स्वकार्यात् अपि गुरु इति भावः। ‘स्वयम् एव विश्रम्य उपागतं कालं ज्ञात्वा सुग्रीवः उपकारं वेत्स्यते; अत्र संशयः नास्ति। तस्मात् हे शुभलक्षण, कालप्रतीक्षः अहं सुग्रीवस्य नदीनां च प्रसादम् अभिकाङ्क्षयन् स्थितः अस्मि। उपकारेण वीरः प्रतीकारेण युज्यते; अकृतज्ञः अप्रतिकृतः च सत्त्ववतां मनः हन्ति।’ एवम् उक्तः लक्ष्मणः प्रणिधाय कृताञ्जलिः तत् भाषितं प्रतिपूज्य स्वभिरामदर्शनं रामम् आत्मनः शुभं दर्शनं प्रदर्शयन् उवाच — ‘हे नरेन्द्र, यत् एतत् उक्तं तव सर्वम् ईप्सितं हरीश्वरः नचिरात् एव कर्ता। भवान् शरत्प्रतीक्षः रिपुनिग्रहे धृतः सन् इमं जलप्रपातं क्षमताम्।’ अन्तिमौ द्वौ श्लोकौ दीर्घवृत्तेन निबद्धौ; एतौ एव सप्तविंशस्य सर्गस्य अन्ते (४६–४७) किञ्चित् पाठभेदेन पुनः मुद्रितौ, इति वुल्गेटस्य द्विरुक्तिः। अन्तिमे खण्डे रामः स्वस्य मौनस्य कारणं विवृणोति — सुग्रीवः चिरात् भार्यया सह मिलितः, क्लेशात् मुक्तः; तस्य सुखं भङ्क्तुं रामः न इच्छति। एतेन रामस्य मित्रधर्मः प्रकाशते — यः स्वकार्यम् अपि परस्य सुखात् लघु मन्यते। ‘स्वयम् एव विश्रम्य कालम् उपागतं ज्ञात्वा सुग्रीवः उपकारं वेत्स्यते’ इति विश्वासः अग्रिमेषु सर्गेषु परीक्ष्यते, यत् एव एकोनत्रिंशात् त्रयस्त्रिंशत्पर्यन्तं कथायाः बीजम्। ‘उपकारेण वीरः प्रतीकारेण युज्यते’ इति सुभाषितं सप्तविंशे सर्गे अपि (४५) प्रायः तथैव मुद्रितम्, अतः वुल्गेटस्य द्विरुक्तिः अत्र स्पष्टा। लक्ष्मणस्य प्रतिवचनेन सर्गः समाप्यते, अग्रिमे च सर्गे हनूमान् सुग्रीवं स्मारयति — तेन कथा पुनः प्रवर्तते। ‘शुभलक्षण’ इति लक्ष्मणस्य सम्बोधनम् अस्मिन् एव सर्गे; सप्तविंशे तु ‘वचने तव’ इति पाठः — एतत् एव द्विरुक्तयोः प्रकरणयोः मुख्यः भेदः। षष्टितमे श्लोके ‘प्रणते चैव सुग्रीवे’ इति पदेन ज्ञायते यत् सुग्रीवः रामं प्रणम्य एव किष्किन्धां गतः; तथापि रामः तं न किञ्चित् उक्तवान्।

వాలిని చంపి సుగ్రీవుని అభిషేకించిన తరువాత మాల్యవంతపు శిఖరం మీద నివసిస్తున్న రాముడు లక్ష్మణునితో అన్నాడు — ‘నీరు వచ్చే ఆ కాలం ఇదిగో వచ్చేసింది; కొండల వంటి మేఘాలతో కప్పబడిన ఆకాశాన్ని చూడు.’ ఈ సర్గలోని మాట మొత్తం రామునిదే; లక్ష్మణుడు చివరలో మాత్రమే బదులిస్తాడు. ‘సూర్యుని కిరణాలతో సముద్రాల రసాన్ని తాగి, తొమ్మిది నెలలు ధరించిన గర్భాన్ని — రసాయనం వంటి జలాన్ని — ఆకాశం ప్రసవిస్తోంది’ — ఇక్కడ ఆకాశం గర్భిణి, సూర్యకిరణాలు గర్భధారణకు కారణాలు, వాన ప్రసవం అనే రూపకం; తొమ్మిది నెలలు అంటే కార్తికం మొదలుకొని వేసవి వరకూ ఉండేవి. ‘మేఘాలనే మెట్ల వరుసలతో ఆకాశాన్ని ఎక్కి కొండమల్లె, మద్ది పూలమాలలతో సూర్యుని అలంకరించవచ్చు’ — మేఘాలు మెట్లు, పూలమాలలు చేతిలో; ఇది ఉత్ప్రేక్ష. ‘సంధ్యారాగంతో పుట్టిన రాగివన్నెతో, అంచులలో తెల్లదనంతో ఉన్న నునుపైన మేఘపు ముక్కలతో ఆకాశం గాయానికి కట్లు కట్టినట్లుంది’ — మధ్యలో ఎరుపు, అంచులలో తెలుపు అనే రంగుల అమరిక నుండి గాయపు పట్టీ కల్పన. ‘మెల్లని గాలి నిట్టూర్పుగా, సంధ్యాకాంతి చందనపు పూతగా, లేతతెలుపు మేఘాలు గల ఆకాశం కామాతురునిలా ప్రకాశిస్తోంది’ — నిట్టూర్పు, చందనపు పూత, పాలిపోవడం — ఈ మూడూ కాముకుని లక్షణాలు. ‘ఎండకు బాధపడి కొత్త నీటితో తడిసిన భూమి శోకంతో తపించిన సీతలా బాష్పాన్ని (ఆవిరిని) విడుస్తోంది’ — ఈ ఉపమానం సర్గ మొత్తానికీ మర్మం, ఎందుకంటే ప్రకృతిలోని ప్రతి చిత్రమూ రాముని విరహాన్ని స్పృశిస్తుంది. ‘మేఘాల గర్భం నుండి వెలువడిన, కర్పూరపు రేకుల వలె చల్లని, మొగలిపూల సువాసన గల గాలులను దోసిళ్ళతో తాగవచ్చు’ — గాలిని తాగగలిగినట్లు అనే అతిశయోక్తి. సర్గ మొత్తం ఒకే దీర్ఘమైన వర్ణనాత్మక భాషణం, ఇది వాల్మీకి ఋతువర్ణనకు ప్రసిద్ధ నిదర్శనం. మొదటి శ్లోకం గత రెండు సర్గల సారాన్ని సంగ్రహిస్తుంది — వాలివధ, సుగ్రీవాభిషేకం, మాల్యవంతపు శిఖరంపై నివాసం. ఇక్కడ ‘మాల్యవంతపు శిఖరం’ అని, గత సర్గలో ‘ప్రస్రవణగిరి’ అని ఉంది; రెండూ ఒకే పర్వతానికి పేర్లు అని వ్యాఖ్యాతలు అంటారు. మొదటి ఎనిమిది శ్లోకాలలో కవి క్రమంగా ఆకాశాన్నీ మేఘాలనూ సంధ్యనూ భూమినీ గాలినీ స్పృశిస్తాడు; ప్రతి చిత్రమూ ఉపమానంతోనో ఉత్ప్రేక్షతోనో అలంకరించబడింది, కేవల వర్ణన ఎక్కడా లేదు. రెండవ శ్లోకం ‘అయం స కాలః సంప్రాప్తః’ (ఆ కాలం ఇదిగో వచ్చింది) అని సర్వనామంతో గత సర్గలోని ప్రతిజ్ఞను నిర్దేశిస్తుంది — ‘శరత్కాలం కోసం వేచి ఉంటాను’ అని చెప్పినదానికి ఇది ఆరంభం. మూడవ శ్లోకంలోని గర్భరూపకం ఎంతో ప్రసిద్ధమైనది; సమీక్షిత సంస్కరణలోనూ అది అలాగే ఉంది. ఏడవ శ్లోకంలో సీత మొదటి ప్రస్తావన, తరువాత పన్నెండవ శ్లోకంలో మెరుపు ఉపమానంలో రెండవది — రెండు స్థానాలతో కవి విరహసూత్రాన్ని సర్గ అంతటా కొనసాగిస్తాడు. ఎనిమిదవ శ్లోకంలో ‘శక్యమంజలిభిః పాతుమ్’ అనే ముద్రిత పాఠం ఉంది; పాదటిప్పణిలో మాత్రం ‘శక్యా అంజలిభిః’ అనే పాఠాంతరం సూచించబడింది, అది ఇక్కడ స్వీకరించబడలేదు.

‘వికసించిన మద్దిచెట్లు గల, మొగలిపూలతో సువాసన పొందిన ఈ పర్వతం శత్రువులు శాంతించిన సుగ్రీవునిలా వర్షధారలతో అభిషేకించబడుతోంది’ — అభిషేకపు స్మృతి ఇంకా తాజాగా ఉంది, కాబట్టి ఉపమానం సుగ్రీవుడే. ‘మేఘమనే కృష్ణాజినాన్ని ధరిస్తూ, ధారలనే యజ్ఞోపవీతాన్ని వేసుకొని, గాలితో నిండిన గుహలు గల పర్వతాలు వేదాధ్యయనం చేస్తున్న బ్రహ్మచారులలా ఉన్నాయి’ — మూడు అంగాలతో బ్రహ్మచారి రూపకం పూర్తవుతుంది: జింకచర్మం, యజ్ఞోపవీతం, వేదఘోష. ‘బంగారు కొరడాల వంటి మెరుపులతో కొట్టబడి, లోపల ఉరుముల ఘోషతో ఉన్న ఆకాశం వేదనతో మూలుగుతున్నట్లుంది’ — కొరడా దెబ్బ, ఆర్తనాదం; ఆకాశం కొట్టబడుతున్న ప్రాణిలా. ‘నల్లని మేఘాన్ని ఆశ్రయించి మెరుస్తున్న మెరుపు రావణుని ఒడిలో తపిస్తూ కొట్టుకుంటున్న తపస్విని వైదేహిలా నాకు కనిపిస్తోంది’ — ఇక్కడ ఉపమానం అత్యంత మర్మస్పర్శి; నల్లని మేఘం రావణుడు, బంగారువన్నె మెరుపు సీత. ‘మేఘాలతో అలకబడి, గ్రహాలూ చంద్రుడూ కనిపించకుండా పోయిన ఈ అడ్డగించబడిన దిక్కులు కాముకులకు హితమైనవి’ — చీకటి కాముకులకు అనుకూలం, విరహికి ప్రతికూలం. ‘సౌమిత్రీ, కొండచరియలపై పూచిన, ఆవిరితో ఆవరించబడిన, వర్షాగమం కోసం ఉత్సుకతతో ఉన్న కొండమల్లెలను చూడు; శోకంతో మునిగిన నాకు అవి కామాన్ని రగిలిస్తూ నిలిచాయి.’ ఈ పద్నాలుగవ శ్లోకం ఆరు పాదాలది — మూడు అర్ధశ్లోకాలు ఒకే శ్లోకంలో కూర్చబడ్డాయి, సమీక్షిత సంస్కరణలో కూడా అవి 4.027.014 యొక్క మూడు అర్ధభాగాలు. ఇక్కడ వరుసగా నాలుగు రూపకాలు — పర్వతం సుగ్రీవునిలా అభిషేకించబడుతుంది, పర్వతాలు బ్రహ్మచారులలా అధ్యయనం చేస్తాయి, ఆకాశం కొట్టబడుతున్న ప్రాణిలా వేదనను సూచిస్తుంది, మెరుపు సీతలా తళుక్కుమంటుంది. నాలుగవ రూపకమే రాముని హృదయాన్ని తాకుతుంది, కాబట్టి ఆ తరువాత దిక్కులు కాముకులకు హితమనీ, తన అనుభవం దానికి విరుద్ధమనీ కవి నివేదిస్తాడు. పద్నాలుగవ శ్లోకం ఆరుపాదాలది కావడం ముద్రిత ప్రతి, సమీక్షిత సంస్కరణ రెండింటి ద్వారానూ సమర్థించబడుతోంది. ‘ప్రాధీతాః ఇవ పర్వతాః’ (వేదాధ్యయనం చేస్తున్నట్లున్న పర్వతాలు) అనే ఉత్ప్రేక్షలో మేఘపు నలుపు కృష్ణాజినంతో, ధారల దారపు రూపం యజ్ఞోపవీతంతో, గుహల నాదం వేదఘోషతో పోల్చబడ్డాయి; మూడు అంగాలతో ఒకే చిత్రాన్ని పూర్తిచేయడం కవి కౌశలం. పదమూడవ శ్లోకంలో ‘మన్మథవతాం హితాః’ (కాముకులకు హితమైనవి) అనే విరోధం — ఏ దిక్కులు కాముకులకు హితమో అవే విరహి అయిన రామునికి అహితం; దీనితో సర్గ ధ్వని పుష్టమవుతుంది.

‘దుమ్ము అణగిపోయింది, గాలి చల్లదనంతో కూడి ఉంది, వేసవి దోషాల వ్యాప్తి శమించింది; భూపాలుర దండయాత్రలు ఆగిపోయాయి, ప్రవాసంలో ఉన్నవారు తమ దేశాలకు వెళుతున్నారు. మానససరోవరంలో నివాసానికి ఆశపడే హంసలు బయలుదేరాయి, చక్రవాకాలు ఇప్పుడు ప్రియురాళ్ళతో కూడి ఉన్నాయి; ఎడతెగని వాననీటితో దెబ్బతిన్న దారులలో వాహనాలు నడవడం లేదు. చెల్లాచెదురైన మేఘాలు గల ఆకాశం ఒకచోట ప్రకాశిస్తూ ఒకచోట ప్రకాశించకుండా, అక్కడక్కడ పర్వతాలు అడ్డుకున్న, శాంతించిన మహాసముద్రపు రూపంలా విరాజిల్లుతోంది. సర్జ, కడిమి పూలతో కలిసి, పర్వత ధాతువులతో రాగివన్నె పొందిన కొత్త నీటిని, నెమళ్ళ కేకారవాలు వెంబడిస్తుండగా, కొండవాగులు మరింత వేగంగా ప్రవహింపజేస్తున్నాయి. రసంతో నిండిన, తుమ్మెద వంటి నల్లని నేరేడుపండ్లను తనివితీరా తింటున్నారు; రకరకాల రంగులు గల, గాలికి కదిలిన పండిన మామిడిపండ్లు నేలమీద రాలుతున్నాయి. మెరుపులే పతాకలుగా, కొంగల వరుసలే మాలలుగా, మహాపర్వత శిఖరాల ఆకారం గల మేఘాలు గట్టిగా గర్జిస్తూ, యుద్ధభూమిలో నిలిచిన మదపుటేనుగులలా ఉరుముతున్నాయి. వాననీటితో పెరిగిన పచ్చికబయళ్ళు గలవీ, నాట్యోత్సవం ప్రారంభించిన నెమళ్ళు గలవీ, వర్షం కురిసి ఖాళీ అయిన మేఘాలు గలవీ అయిన అడవులు మధ్యాహ్నం తరువాత మరింత ప్రకాశిస్తున్నాయి — చూడు. నీటి అతిభారాన్ని మోస్తూ, కొంగలతో కూడి, గర్జిస్తున్న మేఘాలు పర్వతాల పెద్ద శిఖరాలపై ఆగి ఆగి విశ్రమించి మళ్ళీ సాగిపోతున్నాయి. మేఘాన్ని కోరుతూ ఎగురుతున్న, సంతోషంతో ఉన్న కొంగల వరుస గాలికి కదిలి, అందమైన ఆకాశానికి వేలాడే శ్రేష్ఠమైన తెల్లతామరపూల మాలలా ప్రకాశిస్తోంది.’ ఇక్కడ పదిహేనవ శ్లోకం నుండి దీర్ఘవృత్తం మొదలైంది. ఈ ఖండంలో లౌకిక వ్యవహారాలు వర్ణించబడ్డాయి — రాజుల దండయాత్రల విరామం, ప్రవాసుల తిరుగుప్రయాణం, వాహనాల నిలిపివేత; దీనితో ఋతువు సామాజిక పరిణామాన్ని కూడా కవి చూపిస్తున్నాడు. తరువాత ప్రాకృతిక చిత్రాలు — ఆకాశం ముక్కలుముక్కలుగా ప్రకాశించడం, కొండవాగుల వేగం, నేరేడు మామిడి పండ్లు పండడం, మేఘాలకు మదపుటేనుగుల ఉపమానం, అడవుల మధ్యాహ్నానంతర శోభ, మేఘాల విశ్రాంతి, కొంగల వరుసకు మాల ఉపమానం. ‘యుద్ధభూమిలో నిలిచిన మదపుటేనుగులలా’ అనే ఉపమానం ఈ సర్గలో మూడుసార్లు వాడబడింది, ఎందుకంటే వర్షమేఘపు గాంభీర్యం ఏనుగుతోనే సాటి. ఇరవై ఒకటవ, ఇరవై రెండవ శ్లోకాలు సమీక్షిత సంస్కరణలో లేవు. ‘నిర్వృష్టబలాహకాని’ (వర్షం కురిసి ఖాళీ అయిన మేఘాలు గలవి) అనే పదంతో మేఘాలు ఖాళీ అయ్యాయని సూచించబడుతుంది, అందుకే అడవులకు మధ్యాహ్నం తరువాత విశేషమైన శోభ. ‘విశ్రమ్య విశ్రమ్య’ (ఆగి ఆగి విశ్రమించి) అనే ఆమ్రేడితంతో మేఘాల మందగమనం చిత్రించబడింది. పందొమ్మిదవ శ్లోకంలో నేరేడుపండూ మామిడిపండూ రెండు ఋతుచిహ్నాలు; ‘షట్పదసంనికాశమ్’ (తుమ్మెద వంటిది) అనే మాటతో నేరేడుపండు నలుపు తుమ్మెదతో పోల్చబడింది.

‘లేత ఆరుద్ర పురుగుల మధ్య మధ్య చిత్రించినట్లున్న కొత్త పచ్చికతో భూమి, శరీరానికి అంటుకున్న, చిలుకపచ్చని, లక్కరంగు చుక్కలు చల్లిన కంబళి ధరించిన స్త్రీలా ప్రకాశిస్తోంది. నిద్ర మెల్లగా కేశవుని దగ్గరికి చేరుతోంది, నది వేగంగా సముద్రాన్ని చేరుతోంది, సంతోషించిన కొంగ మేఘాన్ని చేరుతోంది, కోరికతో ఉన్న కాంత ప్రియుని చేరుతోంది’ — నాలుగు పాదాలూ ఒకే క్రియాపదంతో ముగుస్తాయి, ఇది పదావృత్తి అలంకారం. ‘అడవి అంచులు నెమళ్ళ చక్కని నాట్యంతో నిండాయి, కడిమి చెట్లు పూచిన కొమ్మలు గలవయ్యాయి, ఆబోతులు ఆవులపై సమానమైన కోరిక గలవయ్యాయి, భూమి పంటలతో అడవులతో అభిరామమైనది అయింది’ — ‘అయింది’ (జాతా) అనే పదం నాలుగుసార్లు ఆవృత్తమైంది. ‘నదులు ప్రవహిస్తున్నాయి, మేఘాలు వర్షిస్తున్నాయి, మదపుటేనుగులు గర్జిస్తున్నాయి, వనాంతాలు ప్రకాశిస్తున్నాయి, ప్రియురాలు లేనివారు ధ్యానిస్తున్నారు, నెమళ్ళు నాట్యం చేస్తున్నాయి, కోతులు ఊపిరి పీల్చుకుంటున్నాయి’ — మొదటి అర్ధంలో ఏడు క్రియలు, రెండవ అర్ధంలో ఏడు కర్తలు; ఇది యథాసంఖ్య అలంకారం. ‘మొగలిపూల వాసనను ఆఘ్రాణించి సంతోషించిన మదపుటేనుగులు అడవి సెలయేళ్ళ దగ్గర, జలపాతాల శబ్దంతో కలవరపడి, నెమళ్ళతో కలిసి మదంతో గర్జిస్తున్నాయి. ధారలు పడడంతో దెబ్బతింటూ కడిమికొమ్మలకు వేలాడుతున్న తుమ్మెదలు, క్షణంలో సంపాదించిన, పూలరసంలో మునిగి పొందిన మత్తును మెల్లగా వదులుతున్నాయి. బొగ్గుపొడి రాశి వంటి, సమృద్ధంగా రసం గల, నిండైన పండ్లతో నేరేడుచెట్ల కొమ్మలు తుమ్మెదల గుంపులు తాగుతున్నట్లు ప్రకాశిస్తున్నాయి. మెరుపులనే పతాకలతో అలంకరించబడి, గంభీరమైన మహాధ్వని చేస్తున్న మేఘాల రూపాలు యుద్ధానికి ఉత్సాహపడుతున్న ఏనుగుల్లా ప్రకాశిస్తున్నాయి. దారిని అనుసరిస్తూ, కొండ అడవులవెంట బయలుదేరిన మదపుటేనుగు మేఘగర్జన విని, యుద్ధం కోరి, ప్రతిస్పర్ధి గర్జన అని శంకించి వెనుదిరిగింది.’ ఈ ఖండంలో శబ్దాలంకారాల బాహుల్యం — ఇరవై అయిదవ శ్లోకంలో ‘అభ్యుపైతి’ (చేరుతోంది) అనే పదం నాలుగుసార్లు, ఇరవై ఆరవ శ్లోకంలో ‘జాతా’ నాలుగుసార్లు, ఇరవై ఏడవ శ్లోకంలో ఏడు క్రియలు ఏడు కర్తలు అనే యథాసంఖ్యం. వీటితో కవి వర్షం తెచ్చే సార్వత్రిక పరివర్తనను ధ్వనింపజేస్తున్నాడు. ‘కేశవుని దగ్గరికి నిద్ర’ అనేది శయనైకాదశికి సంకేతం — ఆషాఢ శుద్ధ ఏకాదశినాడు విష్ణువు శయనిస్తాడనేది పౌరాణిక ప్రసిద్ధి. ఇరవై నాలుగవ శ్లోకంలో భూమి స్త్రీలా వర్ణించబడింది — కొత్త పచ్చిక చిలుకపచ్చని కంబళి, ఆరుద్ర పురుగులు లక్కరంగు చిత్రాలు; ఈ చిత్రం సంస్కృత కావ్యంలో ప్రసిద్ధమైనది. ఇరవై నాలుగవ, ముప్పై మూడవ శ్లోకాలు సమీక్షిత సంస్కరణలో లేవు. ‘ఆపానభూమిప్రతిమా’ (పానశాల వంటిది) అనేది మధుశాల ఉపమానం; వనభూమి మధువు వంటి నీటితో నిండి ఉంది, నెమళ్ళు మత్తెక్కి ఉన్నాయి — కాబట్టి అది పానగోష్ఠిలా ఉంది. ‘ప్రతిసంనివృత్తః’ (వెనుదిరిగింది) అనే పదంతో ఏనుగు భ్రమ సూచించబడుతుంది — మేఘగర్జనను ప్రతిస్పర్ధి గర్జన అనుకొని అది వెనుదిరుగుతుంది. ముప్పై ఒకటవ శ్లోకంలో మేఘాల రూపాలు యుద్ధోత్సుకమైన ఏనుగుల్లా; ‘తటిత్పతాకాభిః’ (మెరుపులనే పతాకలతో) అనే మాటతో మెరుపులు సైన్యపు ధ్వజాలలా — చిత్రం మొత్తం యుద్ధానిది.

‘అడవి అంచులు ఒకచోట తుమ్మెదల గుంపులతో పాడుతున్నట్లు, ఒకచోట నీలకంఠాలతో (నెమళ్ళతో) నాట్యం చేస్తున్నట్లు, ఒకచోట గజరాజులతో మత్తెక్కినట్లు — అనేక విధాలుగా విరాజిల్లుతున్నాయి. కడిమి, సర్జ, మద్ది, కందళ వృక్షాలతో సమృద్ధమై, మధువు వంటి నీటితో నిండిన వనభూమి, మత్తెక్కిన నెమళ్ళ కూతలతో నాట్యాలతో పానశాలలా ప్రకాశిస్తోంది. ముత్యాల కాంతి గల, పడుతున్న నిర్మలమైన నీటిని, ఆకుల దొప్పలలో నిలిచినదానిని, సంతోషించిన, రంగు వెలిసిన రెక్కలు గల, దాహంతో ఉన్న పక్షులు దేవేంద్రుడు ఇచ్చినదిగా తాగుతున్నాయి. తుమ్మెదలనే వీణాతంత్రుల మధురమైన నాదంతో, కప్పలు ఎత్తిన కంఠతాళంతో, మేఘాలనే మృదంగాల నాదంతో వెల్లడైన సంగీతం అడవులలో ప్రారంభమైనట్లుంది’ — తుమ్మెద వీణ, కప్ప కంఠతాళం, మేఘం మృదంగం — ఈ మూడు వాద్యాలతో వనసంగీతపు రూపకం. ‘ఒకచోట నాట్యం చేస్తున్న, ఒకచోట బిగ్గరగా కూస్తున్న, ఒకచోట చెట్ల కొనలపై కూర్చున్న, వేలాడే పింఛాలనే ఆభరణాలు గల నెమళ్ళతో అడవులలో సంగీతం ప్రారంభమైనట్లుంది. మేఘాల ధ్వనులకు మేల్కొన్న కప్పలు ఎంతో కాలంగా నిలిచిపోయిన నిద్రను వదిలి, రకరకాల రూపాకృతులూ రంగులూ నాదాలూ కలిగి, కొత్త నీటిధారలు తాకగా అరుస్తున్నాయి. చక్రవాకాలను పైకి ఎత్తుకుపోతూ, శిథిలమైన గట్లను కొట్టుకుపోనిస్తూ, గర్వంతో, కొత్త వర్షంతో నిండిన శరీరాలతో నదులు వేగంగా తమ భర్తను (సముద్రాన్ని) చేరుతున్నాయి. నల్లని మేఘాలకు అంటుకున్న, కొత్త నీటితో నిండిన నల్లని మేఘాలు, కార్చిచ్చుతో కాలిన కొండలపై వేళ్ళూనిన కార్చిచ్చుతో కాలిన కొండలలా కనిపిస్తున్నాయి. మత్తెక్కి కూసే నెమళ్ళు గలవీ, ఆరుద్ర పురుగులతో నిండిన పచ్చికబయళ్ళు గలవీ, కడిమి మద్ది పూల సువాసన గలవీ అయిన రమణీయమైన వనాంతరాలలో ఏనుగులు సంచరిస్తున్నాయి.’ ఈ ఖండానికి కేంద్రం ‘వనేషు సంగీతమివ ప్రవృత్తమ్’ (అడవులలో సంగీతం ప్రారంభమైనట్లుంది) అనే పదం, ఇది రెండు శ్లోకాల (36, 37) చివర ఆవృత్తమవుతుంది — ఒకచోట వాద్యాల రూపకం, మరొకచోట నర్తకులది. తుమ్మెద తంత్రి, కప్ప కంఠతాళం, మేఘం మృదంగం, నెమళ్ళు నర్తకులు — అడవి మొత్తం ఒక నాట్యశాలలా కల్పించబడింది. తరువాత కప్పలు మేల్కొనడం, నదులు సముద్రాన్ని చేరడం, మేఘాలకు పర్వతాల ఉపమానం, ఏనుగుల విహారం వర్ణించబడ్డాయి. నదులు తమ భర్త దగ్గరికి వెళ్ళడం అనే రూపకం నాయిక అభిసారం వంటిది; అందులో ‘దృప్తాః’ (గర్వంతో), ‘నవప్రావృతపూర్ణభోగాః’ (కొత్త వర్షంతో నిండిన శరీరాలు గలవి) అనే విశేషణాలు శృంగారాన్ని పోషిస్తాయి. ముప్పై ఆరు, ముప్పై ఏడు, ముప్పై ఎనిమిది, ముప్పై తొమ్మిది — ఈ నాలుగు శ్లోకాలు సమీక్షిత సంస్కరణలో లేవు. ‘వివర్ణచ్ఛదనాః విహంగాః’ (రంగు వెలిసిన రెక్కల పక్షులు) అనేది చాతకపక్షుల ప్రస్తావన; అవి వాననీటినే తాగుతాయనేది కవిసమయం, కాబట్టి ‘సురేంద్రదత్తమ్’ (దేవేంద్రుడు ఇచ్చినది) అనే విశేషణం ఔచిత్యపూర్ణం. నలభయ్యవ శ్లోకంలో ‘కార్చిచ్చుతో కాలిన కొండలపై కార్చిచ్చుతో కాలిన కొండలలా’ అనే పదావృత్తి ఉంది; నల్లమేఘాల నలుపు కాలిన పర్వతాల నలుపుతో పోల్చబడింది.

‘కొత్త నీటిధారలు తాకి కేసరాలు దెబ్బతిన్న పద్మాలను త్వరగా వదిలి, సంతోషించిన తుమ్మెదలు కేసరాలు గల కొత్త కడిమిపూలను తాగుతున్నాయి. గజేంద్రులు మత్తెక్కి ఉన్నాయి, వృషభేంద్రులు సంతోషంగా ఉన్నాయి, మృగేంద్రులు (సింహాలు) అడవులలో మరింత పరాక్రమంతో ఉన్నాయి, నగేంద్రులు (పర్వతరాజులు) రమణీయంగా ఉన్నాయి, నరేంద్రులు (రాజులు) నిశ్చలంగా ఉన్నారు, సురేంద్రుడు మేఘాలతో క్రీడిస్తున్నాడు’ — ఒకే శ్లోకంలో ఆరు ‘ఇంద్ర’ పదాలు, ఇది శబ్దాలంకార చమత్కారం. ‘సముద్రఘోషాన్ని మించే ధ్వని చేస్తూ, మహాజలప్రవాహాలతో ఆకాశానికి వేలాడుతున్న మేఘాలు నదులనూ చెరువులనూ సరస్సులనూ బావులనూ మొత్తం భూమినీ ముంచెత్తుతున్నాయి. విస్తారమైన వర్షవేగాలు పడుతున్నాయి, ఉద్ధృతవేగంతో గాలులు వీస్తున్నాయి, గట్లు కనుమరుగై దారులు తప్పిన నదులు త్వరగా నీటిని ప్రవహింపజేస్తున్నాయి. దేవేంద్రుడు ఇచ్చిన, గాలి తెచ్చిన మేఘాలనే నీటికుండలతో అభిషేకించబడుతున్న పర్వతరాజులు, మనుషులు అభిషేకించిన రాజులలా తమ రూపాన్నీ సంపదనూ చూపిస్తున్నట్లున్నాయి’ — మళ్ళీ అభిషేకపు ప్రతిమ, ఇది ఇరవై ఆరవ సర్గకు ప్రతిధ్వని. ‘ఆకాశం మేఘాలతో కప్పబడింది; నక్షత్రాలు గాని సూర్యుడు గాని కనిపించడం లేదు; కొత్త నీటిప్రవాహాలతో భూమి తృప్తిపడింది; చీకటి అలుముకున్న దిక్కులు ప్రకాశించడం లేదు. ధారలతో కడగబడిన పర్వతాల పెద్ద శిఖరాలు, ముత్యాల హారాలలా వేలాడే మహాపరిమాణం గల విస్తారమైన జలపాతాలతో మరింత ప్రకాశిస్తున్నాయి. కొండరాళ్ళపై తడబడే వేగం గల, శ్రేష్ఠ పర్వతాల విస్తారమైన జలపాతాలు నెమళ్ళు కూసే గుహలలో చెదరిపోతూ తెగిన హారాలలా ప్రకాశిస్తున్నాయి. శీఘ్రవేగం గల, పర్వతాల శిఖరాల అడుగుభాగాలను కడిగే విస్తారమైన జలపాతాలు ముత్యాల హారాల్లా పడుతూ పెద్ద గుహల ఒడిలో పట్టబడుతున్నాయి. సురతక్రీడలో నలిగి తెగిన దేవతాస్త్రీల హారాల ముత్యాల్లా, సాటిలేని నీటిధారలు అన్ని దిక్కులా పడుతున్నాయి.’ యాభై ఒకటవ శ్లోకంలో మళ్ళీ అనుష్టుప్ మొదలైంది, దీర్ఘవృత్తం ఆగిపోయింది. ఈ ఖండంలో ‘ఇంద్ర’తో ముగిసే పదాలు ఎనిమిది రకాలు — గజేంద్రుడు, గవేంద్రుడు, మృగేంద్రుడు, నగేంద్రుడు, నరేంద్రుడు, సురేంద్రుడు, పర్వతేంద్రుడు, శైలేంద్రుడు మొదలైనవి; ఈ పదావృత్తి చమత్కారం వాల్మీకి శబ్దలీలకు నిదర్శనం. తరువాత నాలుగు శ్లోకాలలో జలపాతాల వర్ణన — అవి ముత్యాల హారాల్లా, హారాల్లా, దేవతాస్త్రీల తెగిన హారాల ముత్యాల్లా. పర్వతాల అభిషేకం అనే రూపకం ఇరవై ఆరవ సర్గలోని సుగ్రీవాభిషేకాన్నే గుర్తుచేస్తుంది, ఇది కవి సుసంగతి. ఈ ఖండంలో నలభై నాలుగవ శ్లోకం మొదలైన తొమ్మిది శ్లోకాలు సమీక్షిత సంస్కరణలో లభించవు; ఇదే ఈ సర్గ దీర్ఘతకు ముఖ్యకారణం. ‘మనుషులు అభిషేకించిన రాజులలా’ అనే ఉపమానంలో ఉపమానమే అభిషేకవిధి, ఇది ఇదే ప్రకరణంలో రెండు సర్గల ముందు విస్తారంగా వర్ణించబడింది; కవి తన పూర్వవర్ణననే ఉపమానంగా తీసుకుంటున్నాడు. నలభై తొమ్మిదవ శ్లోకంలో ‘సంనాదితబర్హిణాసు గుహాసు’ (నెమళ్ళు కూసే గుహలలో) అనే సప్తమీ బహువచనంతో గుహల బాహుల్యమూ నెమళ్ళ నాదమూ ఒకేచోట సూచించబడ్డాయి.

‘ముడుచుకుపోతున్న (గూళ్ళలోకి చేరుతున్న) పక్షులతో, ముకుళిస్తున్న పద్మాలతో, వికసిస్తున్న మాలతితో సూర్యుడు అస్తమించాడని తెలుస్తోంది’ — ఇక్కడ కాలజ్ఞానం సూర్యుని చూడడం వల్ల కాదు, ప్రాణుల చేష్టల వల్ల; మేఘాలతో కప్పబడిన ఆకాశంలో ఇదే యుక్తి. ‘రాజుల దండయాత్రలు ఆగిపోయాయి; సైన్యం దారిలోనే నిలిచిపోయింది; వైరాలూ దారులూ నీటితో సమమయ్యాయి’ — నీటితో వైరం కూడా శాంతించింది అనే శ్లేష. ‘ప్రౌష్ఠపద (భాద్రపద) మాసంలో వేదం చదవదలచిన బ్రాహ్మణులకూ, సామగానం చేసేవారికీ ఇది అధ్యయన సమయం వచ్చింది’ — భాద్రపదంలో ఉపాకర్మకు కాలం అని శాస్త్రం. ‘కర్మలను, గృహకార్యాలను ముగించి, అవసరమైన సామగ్రిని సంపాదించుకున్న కోసలాధిపతి భరతుడు తప్పక ఆషాఢీ (చాతుర్మాస్య) వ్రతాన్ని స్వీకరించి ఉంటాడు’ — తమ్ముని స్మృతి ఇక్కడ అకస్మాత్తుగా వస్తుంది, కాని విరహానికి స్వాభావిక పరిణామం. ‘నిండుతున్న సరయూనది వేగం తప్పక పెరుగుతూ ఉంటుంది, నేను (అడవికి) వెళుతుండగా చూసిన అయోధ్య రోదనధ్వనిలా’ — నది పెరుగుదల పురజనుల రోదనకు ఉపమానం. ‘ఎన్నో గుణాలు గల ఈ వర్షాలను సుగ్రీవుడు సుఖంగా అనుభవిస్తున్నాడు — శత్రువును జయించి, భార్యతో కలిసి, గొప్ప రాజ్యంలో నిలిచి. నేను మాత్రం భార్యను పోగొట్టుకొని, గొప్ప రాజ్యం నుండి భ్రష్టుడనై, తడిసిన నదీతీరంలా కుంగిపోతున్నాను.’ ఈ వైరుధ్యమే సర్గకు కేంద్రం — ఒకనికి వర్షం సుఖదాయకం, మరొకనికి వినాశకరం. ఇక్కడ వర్ణన నుండి చింతన వైపు మలుపు మొదలవుతుంది. యాభై రెండవ శ్లోకంలో సూర్యాస్తమయం ప్రాణుల చేష్టల వల్లనే తెలుస్తుంది, ఎందుకంటే మేఘాలతో కప్పబడిన ఆకాశంలో సూర్యుడు కనిపించడు — ఇది అనుమానప్రమాణానికి కావ్యమయమైన ప్రస్తుతి. తరువాత రాజుల దండయాత్రల విరామం, బ్రాహ్మణుల ఉపాకర్మ, భరతుని వ్రతం, సరయూ పెరుగుదల — అయోధ్యాస్మృతి మూలంగా ఉన్న నాలుగు చిత్రాలు. ‘అయోధ్య రోదనధ్వని’ అనే ఉపమానంతో రాముడు తాను బయలుదేరిన సమయంలో పురజనుల రోదనను స్మరిస్తున్నాడు; ఈ స్మృతి అయోధ్యాకాండకు ప్రతిధ్వని. చివరికి సుగ్రీవుని సుఖాన్నీ తన దైన్యాన్నీ పోల్చి కవి విషాదపు పరాకాష్ఠను స్థాపిస్తున్నాడు; ‘తడిసిన నదీతీరంలా’ అనే ఉపమానం వర్షవర్ణనలోని అంగం నుండే తీసుకోబడింది, ఇది ఔచిత్యం. ‘వైరాణి చైవ మార్గాశ్చ సలిలేన సమీకృతాః’ (వైరాలూ దారులూ నీటితో సమమయ్యాయి) అనే అర్ధంలో శ్లేష ఉంది — నీటితో దారులు సమమయ్యాయి, వైరాలు శాంతించాయి; ఒకే క్రియాపదంతో రెండు అర్థాలు సాధించబడ్డాయి. యాభై అయిదవ శ్లోకంలో ‘సంచితసంచయః’ (సామగ్రిని సంపాదించుకున్నవాడు) అనే పదంతో భరతుని చాతుర్మాస్యవ్రతానికి సిద్ధత సూచించబడుతుంది — వ్రతం కోసం ముందే సామగ్రి సమకూర్చబడింది.

‘నా శోకం విస్తారమైనది, వర్షాలు ఎంతో దుర్గమమైనవి, రావణుడు మహాశత్రువు, అంతులేనివానిలా కనిపిస్తున్నాడు. ఈ ప్రయాణానికి వీలులేని స్థితినీ, ఎంతో దుర్గమమైన దారులనూ చూసి, సుగ్రీవుడు ప్రణమిల్లినా నేను ఏమీ అనలేదు. అంతేకాక, చాలా కాలానికి భార్యను కలుసుకున్న, ఎంతో కష్టపడిన ఆ వానరునితో, నా పని ఎంత గొప్పదైనా, మాట్లాడడానికి ఇష్టపడడం లేదు’ — ఇక్కడ రాముని ఔదార్యం ప్రకాశిస్తోంది; మిత్రుని సుఖం తన పని కంటే కూడా గొప్పది అనే భావం. ‘తనంతట తానే విశ్రాంతి తీసుకొని, సమయం వచ్చిందని తెలుసుకొని సుగ్రీవుడు ఉపకారాన్ని గుర్తిస్తాడు; ఇందులో సందేహం లేదు. కాబట్టి శుభలక్షణా, కాలం కోసం ఎదురుచూస్తూ, సుగ్రీవుని అనుగ్రహాన్నీ నదులు తేటపడడాన్నీ కోరుతూ నేను ఉన్నాను. ఉపకారం పొందిన వీరుడు ప్రత్యుపకారం చేయాలి; కృతఘ్నుడూ ప్రత్యుపకారం చేయనివాడూ సత్త్వవంతుల మనస్సును గాయపరుస్తాడు.’ ఇలా అనగా లక్ష్మణుడు అది తగినదని నిశ్చయించి, చేతులు జోడించి, ఆ మాటను గౌరవించి, చూడముచ్చటైన రామునితో తన శుభమైన దృష్టిని ప్రదర్శిస్తూ అన్నాడు — ‘నరేంద్రా, నువ్వు చెప్పిన నీ కోరికనంతా వానరేశ్వరుడు త్వరలోనే నెరవేరుస్తాడు. శత్రునిగ్రహంలో దృఢంగా నిలిచి శరత్కాలం కోసం ఎదురుచూస్తూ నువ్వు ఈ వర్షధారలను సహించు.’ చివరి రెండు శ్లోకాలు దీర్ఘవృత్తంలో రచించబడ్డాయి; ఇవే ఇరవై ఏడవ సర్గ చివర (46–47) కొద్ది పాఠభేదంతో మళ్ళీ ముద్రించబడ్డాయి, ఇది వల్గేట్ ద్విరుక్తి. చివరి ఖండంలో రాముడు తన మౌనానికి కారణాన్ని వివరిస్తున్నాడు — సుగ్రీవుడు చాలా కాలానికి భార్యను కలుసుకున్నాడు, కష్టాల నుండి విముక్తుడయ్యాడు; అతని సుఖాన్ని భంగపరచడం రామునికి ఇష్టం లేదు. దీనితో రాముని మిత్రధర్మం ప్రకాశిస్తుంది — తన పనిని కూడా ఇతరుల సుఖం కంటే తేలికగా భావించేవాడు. ‘తనంతట తానే విశ్రాంతి తీసుకొని, సమయం వచ్చిందని తెలుసుకొని సుగ్రీవుడు ఉపకారాన్ని గుర్తిస్తాడు’ అనే విశ్వాసం తరువాతి సర్గలలో పరీక్షకు గురవుతుంది, అదే ఇరవై తొమ్మిదవ సర్గ నుండి ముప్పై మూడవ సర్గ వరకూ కథకు బీజం. ‘ఉపకారం పొందిన వీరుడు ప్రత్యుపకారం చేయాలి’ అనే సుభాషితం ఇరవై ఏడవ సర్గలో కూడా (45) దాదాపు అలాగే ముద్రించబడింది, కాబట్టి వల్గేట్ ద్విరుక్తి ఇక్కడ స్పష్టం. లక్ష్మణుని ప్రత్యుత్తరంతో సర్గ ముగుస్తుంది; తరువాతి సర్గలో హనుమంతుడు సుగ్రీవునికి గుర్తుచేస్తాడు — దానితో కథ మళ్ళీ ముందుకు సాగుతుంది. ‘శుభలక్షణా’ అనే లక్ష్మణుని సంబోధన ఈ సర్గలోనే ఉంది; ఇరవై ఏడవ సర్గలో మాత్రం ‘వచనే తవ’ (నీ మాట ప్రకారం) అనే పాఠం ఉంది — రెండుసార్లు వచ్చిన ఈ ప్రకరణాల మధ్య ముఖ్యమైన భేదం ఇదే. అరవయ్యవ శ్లోకంలో ‘ప్రణతే చైవ సుగ్రీవే’ (సుగ్రీవుడు ప్రణమిల్లినా) అనే మాటతో సుగ్రీవుడు రామునికి ప్రణమిల్లిన తరువాతనే కిష్కింధకు వెళ్ళాడని తెలుస్తుంది; అయినా రాముడు అతనితో ఏమీ అనలేదు.

வாலியைக் கொன்று, சுக்ரீவனுக்கு அபிஷேகம் செய்து, மால்யவான் மலைச்சரிவில் வசித்துவந்த ராமன் லக்ஷ்மணனிடம் சொன்னான் — ‘நீர் பொழியும் அந்தக் காலம் இதோ வந்துவிட்டது; மலைகளைப் போன்ற மேகங்களால் மூடப்பட்ட வானத்தைப் பார்.’ இந்தச் சர்க்கம் முழுவதுமே ராமனின் பேச்சு; லக்ஷ்மணன் இறுதியில் மட்டுமே மறுமொழி சொல்கிறான். ‘சூரியனின் கதிர்களால் கடல்களின் சாற்றைப் பருகி, ஒன்பது மாதங்கள் சுமந்த கருவை, உயிர்ச்சாறான மழையை, வானம் ஈன்றெடுக்கிறது’ — இங்கே வானம் கருவுற்றவள், சூரியக் கதிர்கள் கருத்தரிப்பின் காரணம், மழை பிரசவம் என்பது உருவகம்; ஒன்பது மாதங்கள் என்பவை கார்த்திகை முதல் கோடைக்காலம் வரையிலானவை. ‘மேகங்களாகிய படிவரிசைகளால் வானத்தில் ஏறி, குடஜ, அர்ஜுன மலர் மாலைகளால் சூரியனையே அலங்கரிக்கலாம்’ — மேகங்கள் படிகள், மலர்மாலைகள் கையில்; இது தற்குறிப்பேற்றம். ‘அந்தி வானத்தின் செம்மையால் நடுவில் செம்பழுப்பாகவும் ஓரங்களில் வெளிர்நிறமாகவும் உள்ள மென்மையான மேகத்துணித் துண்டுகளால், வானம் புண்ணுக்குக் கட்டுப் போட்டது போலத் தோன்றுகிறது’ — நடுவில் சிவப்பு, ஓரத்தில் வெண்மை என்ற நிற அமைப்பிலிருந்து புண் கட்டின் கற்பனை பிறக்கிறது. ‘மெல்லிய காற்றாகிய பெருமூச்சோடு, அந்தி வானமாகிய சந்தனம் பூசி, வெளிறிய மேகங்கள் கொண்ட வானம் காமவேதனையுற்றவன் போலத் தோன்றுகிறது’ — பெருமூச்சு, சந்தனப் பூச்சு, வெளிறல் என்பவை காமுற்றவனின் மூன்று அடையாளங்கள். ‘வெப்பத்தால் வாடி, புதுமழையில் நனைந்த பூமி, சோகத்தால் வெந்த சீதையைப் போலக் கண்ணீர் (ஆவி) விடுகிறது’ — இந்த உவமையே சர்க்கம் முழுவதன் உயிர்நாடி, ஏனெனில் இயற்கையின் ஒவ்வொரு சித்திரமும் ராமனின் பிரிவுத் துயரைத் தொடுகிறது. ‘மேகங்களின் வயிற்றிலிருந்து விடுபட்டு, கற்பூர இதழ் போலக் குளிர்ந்து, தாழம்பூ மணம் கமழும் காற்றைக் கைகளால் அள்ளிப் பருகலாம்’ — காற்று பருகத்தக்கது போல என்பது உயர்வு நவிற்சி. சர்க்கம் முழுவதும் ஒரே நீண்ட வர்ணனைப் பேச்சு; இது வால்மீகியின் பருவ வர்ணனைக்குப் பிரசித்தமான எடுத்துக்காட்டு. முதல் சுலோகம் முந்தைய இரண்டு சர்க்கங்களின் சாரத்தைத் தொகுக்கிறது — வாலி வதம், சுக்ரீவனுக்கு அபிஷேகம், மால்யவான் மலைச்சரிவில் தங்குதல். இங்கே ‘மால்யவான் மலைச்சரிவில்’ என்றும், முந்தைய சர்க்கத்தில் ‘பிரஸ்ரவண மலையில்’ என்றும் உள்ளது; இரண்டும் ஒரே மலையின் பெயர்கள் என்பது உரையாசிரியர்களின் கருத்து. முதல் எட்டுச் சுலோகங்களில் கவி வரிசையாக வானம், மேகங்கள், அந்திப்பொழுது, பூமி, காற்று ஆகியவற்றைத் தொடுகிறார்; ஒவ்வொரு சித்திரமும் உவமையாலோ தற்குறிப்பேற்றத்தாலோ அலங்கரிக்கப்பட்டுள்ளது; வெறும் வர்ணனை எங்குமே இல்லை. இரண்டாம் சுலோகம் ‘அயம் ஸ கால: ஸம்ப்ராப்த:’ (அந்தக் காலம் இதோ வந்துவிட்டது) என்று சுட்டுப்பெயரால் முந்தைய சர்க்கத்தின் உறுதிமொழியைக் குறிக்கிறது — ‘சரத்காலத்துக்காகக் காத்திருப்பேன்’ என்று சொல்லப்பட்டதன் தொடக்கம் இது. மூன்றாம் சுலோகத்தின் கரு உருவகம் மிகவும் பிரசித்தமானது; திறனாய்வுப் பதிப்பிலும் அது அப்படியே உள்ளது. ஏழாம் சுலோகத்தில் சீதையின் முதல் குறிப்பு, பிறகு பன்னிரண்டாம் சுலோகத்தில் மின்னல் உவமையில் இரண்டாவது — இந்த இரண்டு இடங்களால் கவி பிரிவின் இழையைச் சர்க்கம் முழுவதும் தொடரச் செய்கிறார். எட்டாம் சுலோகத்தில் ‘சக்யம் அஞ்ஜலிபி: பாதும்’ (கைகளால் அள்ளிப் பருகலாம்) என்பது அச்சிடப்பட்ட பாடம்; அடிக்குறிப்பில் ‘சக்யா அஞ்ஜலிபி:’ என்ற பாடபேதம் சுட்டப்படுகிறது; அது இங்கே ஏற்கப்படவில்லை.

‘மலர்ந்த அர்ஜுன மரங்களோடு, தாழம்பூக்களால் மணமூட்டப்பட்ட இந்த மலை, பகை தணிந்த சுக்ரீவனைப் போல நீர்த்தாரைகளால் அபிஷேகம் செய்யப்படுகிறது’ — அபிஷேகத்தின் நினைவு இன்னும் பசுமையாக இருப்பதால், உவமானம் சுக்ரீவனே. ‘மேகம் என்ற கருமான் தோலை அணிந்து, மழைத்தாரை என்ற பூணூலைத் தரித்து, காற்று நிறைந்த குகைகளோடு ஒலிக்கும் மலைகள், வேதம் ஓதும் பிரம்மசாரிகளைப் போல உள்ளன’ — மூன்று அங்கங்களால் பிரம்மசாரியின் உருவகம் நிறைவடைகிறது: மான்தோல், பூணூல், வேத ஒலி. ‘பொற்சாட்டைகள் போன்ற மின்னல்களால் அடிக்கப்பட்டு, உள்ளே இடிமுழக்கம் ஒலிக்க, வானம் வலியால் துடிப்பது போல உள்ளது’ — சாட்டையடி, வலிக் கதறல்; அடிபடும் உயிரினம் போல வானம். ‘கருநீல மேகத்தைச் சார்ந்து ஒளிரும் மின்னல், ராவணனின் மடியில் துடிக்கும் தவக்கோலம் பூண்ட வைதேகியைப் போல எனக்குத் தோன்றுகிறது’ — இங்கே உவமை மிகவும் நெஞ்சைத் தொடுகிறது; கருநீல மேகம் ராவணன், பொன்னிற மின்னல் சீதை. ‘மேகங்களால் பூசப்பட்டு, கிரகங்களும் சந்திரனும் மறைந்து, மங்கிய இந்தத் திசைகள் காமுற்றவர்களுக்கு இனியவை’ — இருள் காமுற்றவர்களுக்கு உகந்தது, பிரிவுற்றவனுக்கோ எதிரானது. ‘சௌமித்ரியே, மலைச்சரிவுகளில் பூத்து, ஆவியால் சூழப்பட்டு, மழையின் வருகைக்காக ஏங்கும் குடஜ மரங்களைப் பார்; சோகத்தில் மூழ்கிய எனக்கு அவை காமத்தைத் தூண்டுபவையாக நிற்கின்றன.’ இந்தப் பதினான்காம் சுலோகம் ஆறு பாதங்கள் கொண்டது — மூன்று அரைச் சுலோகங்கள் ஒரே சுலோகத்தில் அமைக்கப்பட்டுள்ளன; திறனாய்வுப் பதிப்பிலும் அவை 4.027.014 இன் மூன்று பாதிகள். இங்கே வரிசையாக நான்கு உருவகங்கள் — மலை சுக்ரீவனைப் போல அபிஷேகம் செய்யப்படுகிறது, மலைகள் பிரம்மசாரிகளைப் போல ஓதுகின்றன, வானம் அடிபடும் உயிரினம் போல வலியைக் காட்டுகிறது, மின்னல் சீதையைப் போலத் துடிக்கிறது. நான்காவது உருவகமே ராமனின் இதயத்தைத் தொடுகிறது; ஆகவே அதற்குப் பின் திசைகள் காமுற்றவர்களுக்கு இனியவை என்பதையும், அவனுடைய எதிர்மாறான அனுபவத்தையும் கவி தெரிவிக்கிறார். பதினான்காம் சுலோகம் ஆறு பாதங்கள் கொண்டது என்பது அச்சுப் பதிப்பாலும் திறனாய்வுப் பதிப்பாலும் உறுதிப்படுத்தப்படுகிறது. ‘ப்ராதீதா இவ பர்வதா:’ (வேதம் ஓதுபவர்கள் போன்ற மலைகள்) என்ற தற்குறிப்பேற்றத்தில், மேகத்தின் கருமை கருமான் தோலோடும், மழைத்தாரையின் நூல் போன்ற தன்மை பூணூலோடும், குகைகளின் எதிரொலி வேத ஒலியோடும் ஒப்பிடப்படுகின்றன; மூன்று அங்கங்களால் ஒரு சித்திரம் நிறைவடைவது கவியின் திறமை. பதின்மூன்றாம் சுலோகத்தில் ‘மன்மதவதாம் ஹிதா:’ (காமுற்றவர்களுக்கு இனியவை) என்பதில் ஒரு முரண் உள்ளது — காமுற்றவர்களுக்கு இனிய அதே திசைகள் பிரிவுற்ற ராமனுக்குத் தீங்கானவை; இதனால் சர்க்கத்தின் குறிப்புப் பொருள் வளம் பெறுகிறது.

‘புழுதி அடங்கிவிட்டது, காற்று குளிர்ச்சியோடு வீசுகிறது, கோடை வெப்பத்தின் தீமைகள் தணிந்துவிட்டன; அரசர்களின் படையெடுப்புகள் நின்றுவிட்டன, வெளியூர் சென்றிருந்தவர்கள் தங்கள் நாடுகளுக்குத் திரும்புகின்றனர். மானசரோவரத்தில் வசிக்க ஆசைப்படும் அன்னங்கள் புறப்பட்டுவிட்டன; சக்கரவாகங்கள் இப்போது தங்கள் இணைகளோடு சேர்ந்துள்ளன; இடைவிடாத மழைநீரால் சேதமடைந்த வழிகளில் வண்டிகள் செல்வதில்லை. மேகங்கள் சிதறிக் கிடக்கும் வானம், ஓரிடத்தில் ஒளிர்ந்தும் ஓரிடத்தில் இருண்டும், ஆங்காங்கே மலைகளால் தடுக்கப்பட்ட, அலை அடங்கிய பெருங்கடலின் வடிவம் போலத் தோன்றுகிறது. சர்ஜ, கதம்ப மலர்கள் கலந்து, மலைத் தாதுக்களால் செம்பழுப்பான புதுநீரை, மயில்களின் அகவல் பின்தொடர, மலையாறுகள் மிக வேகமாகச் சுமந்து செல்கின்றன. சாறு நிறைந்த, வண்டு போலக் கருத்த நாவல் பழம் மனம் நிறைய உண்ணப்படுகிறது; பல வண்ணம் கொண்ட, காற்றால் உலுக்கப்பட்ட, கனிந்த மாம்பழம் தரையில் விழுகிறது. மின்னல் கொடிகளோடும் கொக்குமாலைகளோடும், பெருமலைச் சிகரங்களின் வடிவம் கொண்ட மேகங்கள், உரத்து முழங்கியபடி, போர்க்களத்தில் நிற்கும் மதம் கொண்ட யானைகளைப் போல முழங்குகின்றன. மழைநீரால் செழித்த புல்வெளிகளும், நடனத் திருவிழாவைத் தொடங்கிய மயில்களும், மழை பொழிந்து ஓய்ந்த மேகங்களும் கொண்ட காடுகள் பிற்பகல் வேளைகளில் மேலும் அழகாக விளங்குகின்றன — பார். நீரின் பெரும்பாரத்தைச் சுமந்துகொண்டு, கொக்குகளோடு முழங்கும் மேகங்கள், மலைகளின் பெரும் சிகரங்களில் ஓய்ந்து ஓய்ந்து மீண்டும் செல்கின்றன. மேகத்தை விரும்பி, சுற்றிப் பறந்து, மகிழ்ச்சியுற்ற கொக்குகளின் வரிசை, காற்றால் அசைக்கப்பட்டு, அழகிய வானத்தின் கழுத்தில் தொங்கும் சிறந்த வெண்தாமரை மாலை போல விளங்குகிறது.’ இங்கே பதினைந்தாம் சுலோகத்திலிருந்து நீண்ட விருத்தம் தொடங்குகிறது. இந்தப் பகுதியில் உலகியல் நிகழ்வுகள் வர்ணிக்கப்படுகின்றன — அரசர்களின் படையெடுப்பு நிற்றல், வெளியூர் சென்றவர்கள் திரும்புதல், வண்டிகள் நின்றுபோதல்; இதனால் பருவத்தின் சமூக விளைவையும் கவி காட்டுகிறார். பிறகு இயற்கைச் சித்திரங்கள் — வானம் துண்டு துண்டாக ஒளிர்தல், மலையாறுகளின் வேகம், நாவலும் மாவும் கனிதல், மேகங்களுக்கு யானை உவமை, காடுகளின் பிற்பகல் அழகு, மேகங்களின் ஓய்வு, கொக்கு வரிசைக்கு மாலை உவமை. ‘போர்க்களத்தில் நிற்கும் மதம் கொண்ட யானைகள் போல’ என்ற உவமை இந்தச் சர்க்கத்தில் மூன்று முறை ஆளப்படுகிறது, ஏனெனில் மழைமேகத்தின் கம்பீரம் யானையோடுதான் ஒப்பிடத்தக்கது. இருபத்தொன்றாம், இருபத்திரண்டாம் சுலோகங்கள் திறனாய்வுப் பதிப்பில் இல்லை. ‘நிர்வ்ருஷ்டபலாஹகானி’ (மழை பொழிந்து ஓய்ந்த மேகங்கள் கொண்டவை) என்ற சொல்லால் மேகங்கள் வெறுமையாகிவிட்டன என்பது உணர்த்தப்படுகிறது; ஆகவேதான் பிற்பகலில் காடுகளுக்குத் தனி அழகு. ‘விச்ரம்ய விச்ரம்ய’ (ஓய்ந்து ஓய்ந்து) என்ற இரட்டிப்பால் மேகங்களின் மெதுவான நகர்வு சித்தரிக்கப்படுகிறது. பத்தொன்பதாம் சுலோகத்தில் நாவல் பழமும் மாம்பழமும் பருவத்தின் இரண்டு அடையாளங்கள்; ‘ஷட்பதஸந்நிகாசம்’ (வண்டு போன்றது) என்பதால் நாவல் பழத்தின் கருநிறம் வண்டோடு ஒப்பிடப்படுகிறது.

‘இளம் இந்திரகோபப் பூச்சிகள் இடையிடையே வண்ணம் தீட்டிய புதுப் புல்வெளியால் பூமி, உடலோடு ஒட்டிய, கிளியின் நிறம் கொண்ட, அரக்குச் சாயம் தெளித்த கம்பளி அணிந்த பெண்ணைப் போல விளங்குகிறது. உறக்கம் மெல்லக் கேசவனை அடைகிறது, நதி விரைந்து கடலை அடைகிறது, மகிழ்ந்த கொக்கு மேகத்தை அடைகிறது, காமுற்ற காதலி தன் அன்பனை அடைகிறாள்’ — நான்கு பாதங்களும் ஒரே வினைச்சொல்லால் (‘அடைகிறது’) முடிகின்றன; இது சொல் மீண்டுவரும் அணி. ‘காட்டின் ஓரங்கள் மயில்கள் நன்றாக ஆடுமிடங்களாயின, கதம்ப மரங்கள் கதம்ப மலர்க்கிளைகள் கொண்டவையாயின, காளைகள் பசுக்களிடம் சமமான காமம் கொண்டவையாயின, பூமி பயிர்களாலும் காடுகளாலும் அழகுற்றதாயிற்று’ — ‘ஆயின’ (ஜாதா) என்ற சொல் நான்கு முறை திரும்ப வருகிறது. ‘நதிகள் பாய்கின்றன, மேகங்கள் பொழிகின்றன, மதயானைகள் பிளிறுகின்றன, காட்டின் ஓரங்கள் ஒளிர்கின்றன, காதலியைப் பிரிந்தவர்கள் ஏங்கி நினைக்கின்றனர், மயில்கள் ஆடுகின்றன, வானரர்கள் ஆறுதல் அடைகின்றனர்’ — முதல் பாதியில் ஏழு வினைகள், இரண்டாம் பாதியில் ஏழு எழுவாய்கள்; இது நிரல்நிறை அணி. ‘தாழம்பூவின் மணத்தை முகர்ந்து மகிழ்ந்த மதயானைகள், காட்டு அருவிகளில் நீர் விழும் ஓசையால் கலக்கமுற்று, மயில்களோடு சேர்ந்து மதம் கொண்டு பிளிறுகின்றன. நீர்த்தாரைகள் விழுவதால் அடிக்கப்பட்டு, கதம்பக் கிளைகளில் தொங்கும் வண்டுகள், கணப்பொழுதில் பெற்ற, மலர்த்தேனில் ஆழ்ந்த மயக்கத்தை மெல்லக் கைவிடுகின்றன. கரித்தூள் குவியல் போன்ற, சாறு நிறைந்த, செழித்த பழங்களால் நாவல் மரங்களின் கிளைகள், வண்டுக்கூட்டங்களால் பருகப்படுவன போல விளங்குகின்றன. மின்னல் கொடிகளால் அலங்கரிக்கப்பட்டு, உரத்த ஆழ்ந்த பெருமுழக்கம் செய்யும் மேகங்களின் வடிவங்கள் போருக்கு ஆர்வமுள்ள யானைகளைப் போல விளங்குகின்றன. வழியைப் பின்பற்றி மலைக்காட்டில் சென்றுகொண்டிருந்த மதயானை, மேகமுழக்கத்தைக் கேட்டு, போரை விரும்பி, அது எதிரியின் பிளிறல் என்று ஐயுற்றுத் திரும்பி வந்தது.’ இந்தப் பகுதியில் சொல்லணிகள் மிகுந்துள்ளன — இருபத்தைந்தாம் சுலோகத்தில் ‘அடைகிறது’ என்ற சொல் நான்கு முறை, இருபத்தாறாம் சுலோகத்தில் ‘ஆயின’ என்ற சொல் நான்கு முறை, இருபத்தேழாம் சுலோகத்தில் ஏழு வினைகளும் ஏழு எழுவாய்களுமாக நிரல்நிறை. இவற்றால் கவி மழைக்காலம் எங்கும் கொண்டுவரும் மாற்றத்தைக் குறிப்பால் உணர்த்துகிறார். ‘கேசவனை அடையும் உறக்கம்’ என்பது சயன ஏகாதசியின் குறிப்பு — ஆஷாட மாத வளர்பிறை ஏகாதசியில் விஷ்ணு உறங்கத் தொடங்குகிறார் என்பது புராணப் பிரசித்தி. இருபத்து நான்காம் சுலோகத்தில் பூமி பெண்ணாக வர்ணிக்கப்படுகிறது — புதுப் புல்வெளி கிளிநிறக் கம்பளி, இந்திரகோபப் பூச்சிகள் அரக்கு ஓவியங்கள்; இந்தச் சித்திரம் சம்ஸ்கிருதக் காவியத்தில் பிரசித்தமானது. இருபத்து நான்காம், முப்பத்து மூன்றாம் சுலோகங்கள் திறனாய்வுப் பதிப்பில் இல்லை. ‘ஆபானபூமிப்ரதிமா’ (கள்ளருந்தும் இடம் போன்றது) என்பது மதுக்கூடத்தின் உவமை; காட்டு நிலம் தேன்நீரால் நிறைந்துள்ளது, மயில்களும் மதம் கொண்டுள்ளன — ஆகவே அது ஒரு மதுவிருந்துக் கூடம் போல உள்ளது. ‘ப்ரதிஸந்நிவ்ருத்த:’ (திரும்பி வந்தது) என்ற சொல்லால் யானையின் மயக்கம் உணர்த்தப்படுகிறது — மேகமுழக்கத்தை எதிரியின் பிளிறல் என்று எண்ணி அது திரும்புகிறது. முப்பத்தொன்றாம் சுலோகத்தில் மேகங்களின் வடிவங்கள் போருக்கு ஆர்வமுள்ள யானைகளைப் போல உள்ளன; ‘தடித்பதாகாபி:’ (மின்னல் கொடிகளால்) என்பதால் மின்னல்கள் படையின் கொடிகள் போல உள்ளன — சித்திரம் முழுவதும் போருடையது.

‘காட்டின் பகுதிகள் ஓரிடத்தில் வண்டுக்கூட்டங்களால் பாடப்படுவன போலவும், ஓரிடத்தில் மயில்களால் ஆடப்படுவன போலவும், ஓரிடத்தில் யானைகளால் மதம் கொண்டவை போலவும் — பலவற்றுக்கு இருப்பிடமாக விளங்குகின்றன. கதம்பம், சர்ஜம், அர்ஜுனம், கந்தளம் ஆகியவை நிறைந்து, தேன்நீரால் நிரம்பிய காட்டு நிலம், மதம் கொண்ட மயில்களின் அகவலாலும் ஆட்டத்தாலும் கள்ளருந்தும் இடம் போல விளங்குகிறது. முத்தைப் போல ஒளிர்ந்து விழும், மிகத் தூய, இலைக்குழிகளில் தங்கிய நீரை, மகிழ்ந்த, நிறம் மாறிய இறகுகள் கொண்ட, தாகமுற்ற பறவைகள், தேவேந்திரன் அளித்த கொடையாகப் பருகுகின்றன. வண்டுகளாகிய வீணையின் இனிய நாதமும், தவளைகள் தொண்டையால் இடும் தாளமும் கொண்டு, மேகமாகிய மிருதங்க முழக்கங்களால் வெளிப்படுத்தப்பட்டு, காடுகளில் ஒரு சங்கீதக் கச்சேரி தொடங்கியது போல உள்ளது’ — வண்டு வீணை, தவளை கண்டதாளம், மேகம் மிருதங்கம் என்ற மூன்று இசைக்கருவிகளால் காட்டின் இசைக்கு ஓர் உருவகம். ‘ஓரிடத்தில் ஆடியும், ஓரிடத்தில் உரக்க அகவியும், ஓரிடத்தில் மர உச்சிகளில் அமர்ந்தும், தொங்கும் தோகையையே அணிகலனாகக் கொண்ட மயில்களால் காடுகளில் ஒரு சங்கீதக் கச்சேரி தொடங்கியது போல உள்ளது. மேகங்களின் முழக்கத்தால் விழித்தெழுந்த தவளைகள், நெடுநாள் அடக்கி வைத்திருந்த உறக்கத்தைக் கைவிட்டு, பலவிதமான வடிவும் நிறமும் குரலும் கொண்டவையாய், புதுமழைத் தாரைகளால் அடிக்கப்பட்டு ஒலிக்கின்றன. சக்கரவாகங்களைச் சுமந்துகொண்டு, சிதைந்த கரைகளை அடித்துச் சென்று, செருக்குற்று, புதிய மழைக்காலத்தால் நிறைந்த உடல் கொண்ட நதிகள், விரைந்து தங்கள் கணவனை (கடலை) நெருங்குகின்றன. நீல மேகங்களோடு ஒட்டிக்கொண்ட, புதுநீர் நிறைந்த நீல மேகங்கள், காட்டுத்தீயால் எரிந்த மலைகளில் வேரூன்றிய, காட்டுத்தீயால் எரிந்த மலைகளைப் போலத் தோன்றுகின்றன. மதம் கொண்டு அகவும் மயில்களும், இந்திரகோபப் பூச்சிகள் நிறைந்த புல்வெளிகளும் கொண்டு, நீப, அர்ஜுன மலர்களால் மணம் கமழும் அழகிய காட்டுப் பகுதிகளில் யானைகள் திரிகின்றன.’ இந்தப் பகுதியின் மையம் ‘காடுகளில் ஒரு சங்கீதக் கச்சேரி தொடங்கியது போல’ என்ற சொற்றொடர்; இது இரண்டு சுலோகங்களின் (36, 37) முடிவில் திரும்ப வருகிறது — ஒன்றில் இசைக்கருவிகளின் உருவகம், மற்றதில் நடனமாடுபவர்களின் உருவகம். வண்டு வீணைநரம்பு, தவளை கண்டதாளம், மேகம் மிருதங்கம், மயில்கள் நடனமாடுபவர்கள் — காடு முழுவதும் ஒரு நாட்டியசாலை போலக் கற்பனை செய்யப்படுகிறது. பிறகு தவளைகள் விழித்தெழுதல், நதிகள் கடலை நோக்கிச் செல்லுதல், மேகங்களுக்கு மலை உவமை, யானைகளின் உலா ஆகியவை வர்ணிக்கப்படுகின்றன. நதிகள் தங்கள் கணவனை நோக்கிச் செல்கின்றன என்ற உருவகம் காதலனைத் தேடிச் செல்லும் தலைவியைப் போன்றது; அதில் ‘த்ருப்தா:’ (செருக்குற்றவை), ‘நவப்ராவ்ருதபூர்ணபோகா:’ (புதிய மழைக்காலத்தால் நிறைந்த உடல் கொண்டவை) என்ற அடைமொழிகள் சிருங்காரச் சுவையை வளர்க்கின்றன. முப்பத்தாறு, முப்பத்தேழு, முப்பத்தெட்டு, முப்பத்தொன்பது ஆகிய நான்கு சுலோகங்களும் திறனாய்வுப் பதிப்பில் இல்லை. ‘நிறம் மாறிய இறகுகள் கொண்ட பறவைகள்’ என்பது சாதகப் பறவைகளைக் குறிக்கிறது; அவை மழைநீரை மட்டுமே பருகும் என்பது கவி மரபு; ஆகவே ‘தேவேந்திரன் அளித்த’ என்ற அடைமொழி மிகப் பொருத்தமானது. நாற்பதாம் சுலோகத்தில் ‘காட்டுத்தீயால் எரிந்த மலைகளில் … காட்டுத்தீயால் எரிந்த மலைகள் போல’ என்று சொல் மீண்டு வருகிறது; நீல மேகங்களின் கருமை எரிந்த மலைகளின் கருமையோடு ஒப்பிடப்படுகிறது.

‘புதுமழைத் தாரைகளால் மகரந்தம் அடிபட்ட தாமரைகளை விரைந்து கைவிட்டு, மகிழ்ந்த வண்டுகள் மகரந்தம் நிறைந்த புதிய கதம்ப மலர்களைப் பருகுகின்றன. யானைகளில் சிறந்தவை மதம் கொண்டுள்ளன, காளைகளில் சிறந்தவை மகிழ்ந்துள்ளன, விலங்கரசர்களான சிங்கங்கள் காடுகளில் மேலும் வீறுகொண்டுள்ளன, மலைகளில் சிறந்தவை அழகுற்றுள்ளன, அரசர்கள் அமைதியாக உள்ளனர், தேவேந்திரனோ மேகங்களோடு விளையாடுகிறான்’ — ஒரே சுலோகத்தில் ‘இந்திரன்’ (சிறந்தவன்) என்று முடியும் ஆறு சொற்கள்; இது சொல்லணியின் வியப்பு. ‘கடலின் முழக்கத்தை எழுப்பி, பெரும் நீர்ப்பெருக்கோடு வானில் தொங்கும் மேகங்கள், நதிகளையும் குளங்களையும் ஏரிகளையும் கிணறுகளையும் பூமி முழுவதையும் வெள்ளத்தில் மூழ்கடிக்கின்றன. பெரும் மழைப்பெருக்குகள் விழுகின்றன, வேகமான காற்றுகள் வீசுகின்றன, கரைகள் அழிந்து வழி தவறிய நதிகள் விரைந்து நீரைச் சுமந்து செல்கின்றன. தேவேந்திரன் அளித்து, காற்றால் கொண்டு வரப்பட்ட மேகமாகிய நீர்க்குடங்களால் அபிஷேகம் செய்யப்படும் பெருமலைகள், மனிதர்களால் அபிஷேகம் செய்யப்படும் அரசர்களைப் போலத் தங்கள் வடிவையும் சிறப்பையும் காட்டுகின்றன’ — மீண்டும் அபிஷேகத்தின் சித்திரம்; இது இருபத்தாறாம் சர்க்கத்தின் எதிரொலி. ‘வானம் மேகங்களால் தழுவப்பட்டுள்ளது; நட்சத்திரமோ சூரியனோ கண்ணுக்குத் தெரிவதில்லை; புதுநீர்ப் பெருக்குகளால் பூமி நிறைவடைந்துள்ளது; இருள் பூசப்பட்ட திசைகள் ஒளியற்றுள்ளன. மலைகளின் பெரும் சிகரங்கள், மழைத்தாரைகளால் கழுவப்பட்டு, பெரும் அளவிலான அகன்ற அருவிகளால், தொங்கும் முத்துச்சரங்களைப் போல மேலும் விளங்குகின்றன. மலைப் பாறைகளில் மோதித் தடுமாறும் வேகம் கொண்ட, சிறந்த மலைகளின் பெரும் அருவிகள், மயில்கள் ஒலிக்கும் குகைகளில் சிதறி விழும் முத்துமாலைகளைப் போல விளங்குகின்றன. விரைந்த வேகம் கொண்ட, மலைகளின் கழுவப்பட்ட சிகர அடிவாரங்களிலிருந்து விழும் பெரும் அருவிகள், முத்துச்சரங்களைப் போல விழுந்து, பெரும் குகைகளின் மடியால் தாங்கப்படுகின்றன. காதல் விளையாட்டின் அழுத்தத்தால் அறுந்த தேவமகளிரின் முத்துமாலை முத்துக்களைப் போல, ஒப்பற்ற நீர்த்தாரைகள் எல்லாத் திசைகளிலும் விழுகின்றன.’ ஐம்பத்தொன்றாம் சுலோகத்தில் மீண்டும் அனுஷ்டுப் சந்தம் தொடங்குகிறது, நீண்ட விருத்தம் நிற்கிறது. இந்தப் பகுதியில் ‘இந்திரன்’ என்று முடியும் எட்டு வகைச் சொற்கள் உள்ளன — கஜேந்திரன், கவேந்திரன், ம்ருகேந்திரன், நகேந்திரன், நரேந்திரன், ஸுரேந்திரன், பர்வதேந்திரன், சைலேந்திரன் என்று; இந்தச் சொல் மீண்டுவரும் வியப்பு வால்மீகியின் சொல் விளையாட்டுக்கு எடுத்துக்காட்டு. பிறகு நான்கு சுலோகங்களில் அருவிகளின் வர்ணனை — அவை முத்துச்சரங்கள் போலவும், மாலைகள் போலவும், தேவமகளிரின் அறுந்த மாலை முத்துக்கள் போலவும் உள்ளன. மலைகளுக்கு அபிஷேகம் என்ற உருவகம் இருபத்தாறாம் சர்க்கத்தின் சுக்ரீவ அபிஷேகத்தையே நினைவூட்டுகிறது; இது கவியின் இசைவான அமைப்பு. இந்தப் பகுதியில் நாற்பத்து நான்காம் சுலோகம் முதலான ஒன்பது சுலோகங்கள் திறனாய்வுப் பதிப்பில் கிடைக்கவில்லை; இதுவே இந்தச் சர்க்கத்தின் நீளத்துக்கு முக்கியக் காரணம். ‘மனிதர்களால் அபிஷேகம் செய்யப்படும் அரசர்களைப் போல’ என்ற உவமையில், இதே பகுதியில் இரண்டு சர்க்கங்களுக்கு முன் விரிவாக வர்ணிக்கப்பட்ட அபிஷேக விதியே உவமானம்; கவி தன் முந்தைய வர்ணனையையே உவமானமாக எடுத்துக்கொள்கிறார். நாற்பத்தொன்பதாம் சுலோகத்தில் ‘ஸந்நாதிதபர்ஹிணாஸு குஹாஸு’ (மயில்கள் ஒலிக்கும் குகைகளில்) என்ற ஏழாம் வேற்றுமைப் பன்மையால் குகைகளின் மிகுதியும் மயில்களின் ஒலியும் ஒருசேர உணர்த்தப்படுகின்றன.

‘கூடுகளில் அடங்கும் பறவைகளாலும், கூம்பும் தாமரைகளாலும், மலரும் மாலதி மலராலும், சூரியன் அஸ்தமித்துவிட்டான் என்று அறியப்படுகிறது’ — இங்கே காலம் சூரியனைக் கண்டு அறியப்படவில்லை, உயிரினங்களின் நடவடிக்கைகளால் அறியப்படுகிறது; மேகங்கள் மூடிய வானத்தில் இதுவே வழி. ‘அரசர்களின் படையெடுப்புகள் நின்றுவிட்டன; படை வழியிலேயே தங்கியுள்ளது; பகைகளும் வழிகளும் நீரால் சமன் செய்யப்பட்டுவிட்டன’ — நீரால் பகையும் தணிந்தது என்பது இரட்டுறமொழிதல். ‘புரட்டாசி மாதத்தில் வேதம் ஓத விரும்பும் அந்தணர்களுக்கும் சாமவேதம் பாடுபவர்களுக்கும் இது அத்தியயனம் தொடங்கும் காலமாக வந்துள்ளது’ — பாத்ரபத மாதத்தில் உபாகர்மத்தின் காலம் என்பது சாஸ்திரம். ‘தன் பணிகளை நிறுத்தி, தேவையானவற்றைச் சேமித்துக்கொண்ட கோசல அரசன் பரதன், நிச்சயமாக ஆஷாட மாதப் பௌர்ணமி விரதத்தை மேற்கொண்டிருப்பான்’ — இங்கே சகோதரனின் நினைவு திடீரென்று வருகிறது, ஆனால் பிரிவின் இயல்பான விளைவு அது. ‘நிரம்பிவரும் சரயுவின் வேகம் நிச்சயமாகப் பெருகிக்கொண்டிருக்கும் — நான் புறப்பட்டபோது என்னைக் கண்ட அயோத்தியின் ஆரவாரம் போல’ — நதியின் பெருக்கு நகரமக்களின் கதறலுக்கு உவமானம். ‘நலன்கள் நிறைந்த இந்த மழைக்காலத்தைச் சுக்ரீவன் சுகமாக அனுபவிக்கிறான் — பகைவனை வென்று, மனைவியோடு, பெரும் அரசில் நிலைபெற்றவனாக. நானோ மனைவி கவரப்பட்டு, பெரும் அரசிலிருந்து நழுவி, நனைந்த நதிக்கரை போலச் சரிந்து வீழ்கிறேன்.’ இந்த முரணே சர்க்கத்தின் மையம் — ஒருவனுக்கு மழைக்காலம் சுகம் தருவது, மற்றவனுக்கோ அழிவு தருவது. இங்கே வர்ணனையிலிருந்து சிந்தனையை நோக்கிய மாற்றம் தொடங்குகிறது. ஐம்பத்திரண்டாம் சுலோகத்தில் சூரிய அஸ்தமனம் உயிரினங்களின் நடவடிக்கைகளாலேயே அறியப்படுகிறது, ஏனெனில் மேகங்கள் மூடிய வானத்தில் சூரியன் தெரிவதில்லை — இது அனுமானப் பிரமாணத்தின் கவிதை வடிவம். பிறகு அரசர்களின் படையெடுப்பு நிற்றல், அந்தணர்களின் உபாகர்மம், பரதனின் விரதம், சரயுவின் பெருக்கு — அயோத்தியின் நினைவில் வேரூன்றிய நான்கு சித்திரங்கள். ‘அயோத்தியின் ஆரவாரம்’ என்ற உவமையால் ராமன் தான் புறப்பட்டபோது நகரமக்கள் கதறியதை நினைவுகூர்கிறான்; இந்த நினைவு அயோத்தியா காண்டத்தின் எதிரொலி. இறுதியில் சுக்ரீவனின் சுகத்தையும் தன் இழிநிலையையும் ஒப்பிட்டு, கவி விஷாதத்தின் உச்சத்தை நிறுவுகிறார்; ‘நனைந்த நதிக்கரை போல’ என்ற உவமை மழைக்கால வர்ணனையின் ஓர் அங்கத்திலிருந்தே எடுக்கப்பட்டது; இதுவே பொருத்தம். ‘வைராணி சைவ மார்காச்ச ஸலிலேன ஸமீக்ருதா:’ (பகைகளும் வழிகளும் நீரால் சமன் செய்யப்பட்டன) என்ற அரைச் சுலோகத்தில் இரட்டுறமொழிதல் உள்ளது — நீரால் வழிகள் சமமாயின, பகைகளும் தணிந்தன; ஒரே வினைச்சொல்லால் இரண்டு பொருள்கள் சாதிக்கப்படுகின்றன. ஐம்பத்தைந்தாம் சுலோகத்தில் ‘ஸஞ்சிதஸஞ்சய:’ (தேவையானவற்றைச் சேமித்துக்கொண்டவன்) என்ற சொல்லால் பரதனின் சாதுர்மாஸ்ய விரதத்துக்கான ஆயத்தம் உணர்த்தப்படுகிறது — விரதத்துக்கான பொருள்கள் முன்பே சேமிக்கப்பட்டுவிட்டன.

‘என் சோகம் பரந்து விரிந்துள்ளது, மழைக்காலமோ கடப்பதற்கு மிகவும் கடினமானது, பெரும் பகைவனான ராவணனோ கரையற்றவன் போலத் தோன்றுகிறான். பயணம் செய்ய இயலாத இந்த நிலையையும் மிகக் கடினமான வழிகளையும் கண்டு, சுக்ரீவன் பணிந்து வணங்கியபோதும் நான் அவனிடம் எதுவும் சொல்லவில்லை. மேலும், நெடுநாளைக்குப் பின் மனைவியோடு சேர்ந்த, மிகவும் துன்பப்பட்ட அந்த வானரனிடம், என் காரியம் பெரிது என்பதற்காகப் பேச நான் விரும்பவில்லை’ — இங்கே ராமனின் பெருந்தன்மை வெளிப்படுகிறது; நண்பனின் சுகம் தன் காரியத்தைவிடவும் கனமானது என்பது கருத்து. ‘தானாகவே ஓய்வெடுத்த பின், உரிய காலம் வந்ததை அறிந்து, சுக்ரீவன் பெற்ற உதவியை உணர்வான்; இதில் ஐயமில்லை. ஆகவே, மங்கல அடையாளங்கள் கொண்டவனே, காலத்தை எதிர்நோக்கியவனாக, சுக்ரீவனின் அருளையும் நதிகள் தெளிவடைவதையும் விரும்பிக் காத்திருக்கிறேன். உதவி பெற்ற வீரன் பதில் உதவியோடு இணைய வேண்டும்; நன்றி கெட்டவனும் பதில் உதவி செய்யாதவனும் வலிமையுள்ளவர்களின் மனத்தைப் புண்படுத்துகிறான்.’ இவ்வாறு சொல்லப்பட்ட லக்ஷ்மணன், அதை மனத்தில் கொண்டு, கைகூப்பி, அந்தச் சொற்களைப் போற்றி, காண்பதற்கு மிக இனிய ராமனிடம் தன் மங்கலமான பார்வையை வெளிப்படுத்தியவாறு சொன்னான் — ‘அரசர் தலைவனே, நீ சொன்ன, நீ விரும்பும் இவை அனைத்தையும் வானரர் தலைவன் வெகு விரைவிலேயே செய்து முடிப்பான். சரத்காலத்தை எதிர்நோக்கி, பகைவனை அடக்குவதில் உறுதியோடு, இந்த நீர்ப்பெருக்கைப் பொறுத்துக்கொள்.’ கடைசி இரண்டு சுலோகங்கள் நீண்ட விருத்தத்தில் அமைந்தவை; இவையே இருபத்தேழாம் சர்க்கத்தின் இறுதியிலும் (46–47) சிறு பாடபேதத்தோடு மீண்டும் அச்சிடப்பட்டுள்ளன; இது வல்கேட் பாடத்தின் இருமுறைக் கூறல். இந்தக் கடைசிப் பகுதியில் ராமன் தன் மௌனத்துக்கான காரணத்தை விளக்குகிறான் — சுக்ரீவன் நெடுநாளைக்குப் பின் மனைவியோடு சேர்ந்திருக்கிறான், துன்பத்திலிருந்து விடுபட்டிருக்கிறான்; அவனுடைய சுகத்தைக் கெடுக்க ராமன் விரும்பவில்லை. இதனால் ராமனின் நட்பு தர்மம் வெளிப்படுகிறது — தன் காரியத்தையும் பிறரின் சுகத்தைவிட லேசாகக் கருதுபவன் அவன். ‘தானாகவே ஓய்வெடுத்த பின், உரிய காலம் வந்ததை அறிந்து சுக்ரீவன் பெற்ற உதவியை உணர்வான்’ என்ற நம்பிக்கை அடுத்த சர்க்கங்களில் சோதிக்கப்படுகிறது; இதுவே இருபத்தொன்பதாம் சர்க்கம் முதல் முப்பத்து மூன்றாம் சர்க்கம் வரையிலான கதையின் வித்து. ‘உதவி பெற்ற வீரன் பதில் உதவியோடு இணைய வேண்டும்’ என்ற நன்மொழி இருபத்தேழாம் சர்க்கத்திலும் (45) ஏறக்குறைய அப்படியே அச்சிடப்பட்டுள்ளது; ஆகவே வல்கேட் பாடத்தின் இருமுறைக் கூறல் இங்கே தெளிவாகிறது. லக்ஷ்மணனின் மறுமொழியோடு சர்க்கம் நிறைவடைகிறது; அடுத்த சர்க்கத்தில் அனுமன் சுக்ரீவனுக்கு நினைவூட்டுகிறான் — இதனால் கதை மீண்டும் நகர்கிறது. ‘சுபலக்ஷண’ (மங்கல அடையாளங்கள் கொண்டவனே) என்ற லக்ஷ்மணனுக்கான விளி இந்தச் சர்க்கத்தில் மட்டுமே உள்ளது; இருபத்தேழாம் சர்க்கத்திலோ ‘வசனே தவ’ (உன் சொல்லில்) என்ற பாடம் உள்ளது — இருமுறை சொல்லப்பட்ட இவ்விரு பகுதிகளுக்கும் இடையிலான முக்கிய வேறுபாடு இதுவே. அறுபதாம் சுலோகத்தில் ‘ப்ரணதே சைவ ஸுக்ரீவே’ (சுக்ரீவன் பணிந்து வணங்கியபோதும்) என்ற சொல்லால், சுக்ரீவன் ராமனை வணங்கிவிட்டே கிஷ்கிந்தைக்குச் சென்றான் என்று அறியப்படுகிறது; ஆயினும் ராமன் அவனிடம் எதுவும் சொல்லவில்லை.

ವಾಲಿಯನ್ನು ಕೊಂದು ಸುಗ್ರೀವನನ್ನು ಅಭಿಷೇಕಿಸಿ, ಮಾಲ್ಯವಂತ ಪರ್ವತದ ಮೇಲೆ ವಾಸಿಸುತ್ತಿದ್ದ ರಾಮನು ಲಕ್ಷ್ಮಣನಿಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ಮಳೆ ಬರುವ ಆ ಸಮಯ ಇದೋ ಬಂದಿದೆ; ಬೆಟ್ಟಗಳಂತಹ ಮೋಡಗಳಿಂದ ಮುಚ್ಚಿಹೋದ ಆಕಾಶವನ್ನು ನೋಡು.’ ಈ ಸರ್ಗದ ಮಾತೆಲ್ಲವೂ ರಾಮನದೇ; ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಉತ್ತರಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಸೂರ್ಯನ ಕಿರಣಗಳಿಂದ ಸಮುದ್ರಗಳ ರಸವನ್ನು ಕುಡಿದು, ಒಂಬತ್ತು ತಿಂಗಳು ಧರಿಸಿದ್ದ ಗರ್ಭವನ್ನು — ಜೀವರಸವಾದ ನೀರನ್ನು — ಆಕಾಶ ಹೆರುತ್ತಿದೆ’ — ಇಲ್ಲಿ ಆಕಾಶ ಗರ್ಭಿಣಿ, ಸೂರ್ಯಕಿರಣಗಳು ಗರ್ಭಾಧಾನಕ್ಕೆ ಕಾರಣ, ಮಳೆ ಪ್ರಸವ ಎಂಬ ರೂಪಕ; ಒಂಬತ್ತು ತಿಂಗಳು ಎಂದರೆ ಕಾರ್ತಿಕದಿಂದ ಆರಂಭವಾಗಿ ಗ್ರೀಷ್ಮದವರೆಗಿನವು. ‘ಮೋಡಗಳೆಂಬ ಮೆಟ್ಟಿಲುಗಳ ಸಾಲಿನಿಂದ ಆಕಾಶವನ್ನೇರಿ ಕುಟಜ-ಅರ್ಜುನ ಹೂಮಾಲೆಗಳಿಂದ ಸೂರ್ಯನನ್ನು ಅಲಂಕರಿಸಬಹುದು’ — ಮೋಡಗಳು ಮೆಟ್ಟಿಲುಗಳು, ಹೂಮಾಲೆಗಳು ಕೈಯಲ್ಲಿ; ಇದು ಉತ್ಪ್ರೇಕ್ಷೆ. ‘ಸಂಧ್ಯೆಯ ಕೆಂಪಿನಿಂದ ಮೂಡಿದ, ತಾಮ್ರವರ್ಣದ, ಅಂಚುಗಳಲ್ಲಿ ಬಿಳಿಚಿಕೊಂಡ, ಮೃದುವಾದ ಮೋಡದ ಬಟ್ಟೆಯ ತುಂಡುಗಳಿಂದ ಆಕಾಶ ಗಾಯಕ್ಕೆ ಪಟ್ಟಿ ಕಟ್ಟಿದಂತಿದೆ’ — ನಡುವೆ ಕೆಂಪು, ಅಂಚಿನಲ್ಲಿ ಬಿಳಿ ಎಂಬ ಬಣ್ಣದ ಜೋಡಣೆಯಿಂದ ಗಾಯದ ಪಟ್ಟಿಯ ಕಲ್ಪನೆ. ‘ಮಂದಮಾರುತವೇ ನಿಟ್ಟುಸಿರಾಗಿ, ಸಂಧ್ಯೆಯೆಂಬ ಚಂದನದಿಂದ ರಂಜಿತವಾಗಿ, ಬಿಳಿಚಿದ ಮೋಡಗಳುಳ್ಳ ಆಕಾಶ ಕಾಮಾತುರನಂತೆ ಕಾಣುತ್ತಿದೆ’ — ನಿಟ್ಟುಸಿರು, ಚಂದನಲೇಪ, ಬಿಳಿಚಿಕೊಳ್ಳುವಿಕೆ ಎಂಬ ಮೂರು ಕಾಮಿಯ ಲಕ್ಷಣಗಳು. ‘ಬಿಸಿಲಿನಿಂದ ಬಳಲಿ ಹೊಸ ನೀರಿನಿಂದ ತೊಯ್ದ ಭೂಮಿ ಶೋಕಸಂತಪ್ತಳಾದ ಸೀತೆಯಂತೆ ಕಣ್ಣೀರನ್ನು (ಹಬೆಯನ್ನು) ಸುರಿಸುತ್ತಿದೆ’ — ಈ ಉಪಮೆ ಸಮಗ್ರ ಸರ್ಗದ ಮರ್ಮ, ಏಕೆಂದರೆ ಪ್ರಕೃತಿಯ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಚಿತ್ರವೂ ರಾಮನ ವಿರಹವನ್ನು ಸ್ಪರ್ಶಿಸುತ್ತದೆ. ‘ಮೋಡಗಳ ಒಡಲಿನಿಂದ ಹೊರಬಂದ, ಕರ್ಪೂರದ ಎಲೆಯಂತೆ ತಂಪಾದ, ಕೇದಗೆಯ ಗಂಧವುಳ್ಳ ಗಾಳಿಯನ್ನು ಬೊಗಸೆಯಿಂದ ಕುಡಿಯಬಹುದು’ — ಗಾಳಿ ಕುಡಿಯಬಹುದಾದ ಪಾನೀಯದಂತೆ ಎಂಬ ಅತಿಶಯೋಕ್ತಿ. ಸಮಗ್ರ ಸರ್ಗ ಒಂದೇ ದೀರ್ಘ ವರ್ಣನಾತ್ಮಕ ಭಾಷಣ, ವಾಲ್ಮೀಕಿಯ ಋತುವರ್ಣನೆಯ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ನಿದರ್ಶನ. ಮೊದಲ ಶ್ಲೋಕ ಹಿಂದಿನ ಎರಡು ಸರ್ಗಗಳ ಸಾರವನ್ನು ಸಂಗ್ರಹಿಸುತ್ತದೆ — ವಾಲಿವಧೆ, ಸುಗ್ರೀವಾಭಿಷೇಕ, ಮಾಲ್ಯವಂತದ ಮೇಲೆ ವಾಸ. ಇಲ್ಲಿ ‘ಮಾಲ್ಯವತಃ ಪೃಷ್ಠೇ’ (ಮಾಲ್ಯವಂತದ ಮೇಲೆ) ಎಂದೂ ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ‘ಪ್ರಸ್ರವಣೇ ಗಿರೌ’ (ಪ್ರಸ್ರವಣ ಗಿರಿಯಲ್ಲಿ) ಎಂದೂ ಇದೆ; ಎರಡೂ ಒಂದೇ ಪರ್ವತದ ಹೆಸರುಗಳು ಎಂದು ಟೀಕಾಕಾರರು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಮೊದಲ ಎಂಟು ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಕವಿ ಕ್ರಮವಾಗಿ ಆಕಾಶ, ಮೋಡ, ಸಂಧ್ಯೆ, ಭೂಮಿ, ಗಾಳಿ ಇವನ್ನು ಸ್ಪರ್ಶಿಸುತ್ತಾನೆ; ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಚಿತ್ರವೂ ಉಪಮೆಯಿಂದಲೋ ಉತ್ಪ್ರೇಕ್ಷೆಯಿಂದಲೋ ಅಲಂಕೃತ, ಬರಿಯ ವರ್ಣನೆ ಎಲ್ಲಿಯೂ ಇಲ್ಲ. ಎರಡನೆಯ ಶ್ಲೋಕ ‘ಅಯಂ ಸ ಕಾಲಃ ಸಂಪ್ರಾಪ್ತಃ’ (ಆ ಸಮಯ ಇದೋ ಬಂದಿದೆ) ಎಂಬ ಸರ್ವನಾಮದಿಂದ ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಯನ್ನು ನಿರ್ದೇಶಿಸುತ್ತದೆ — ‘ಶರತ್ಕಾಲವನ್ನು ನಿರೀಕ್ಷಿಸುತ್ತೇನೆ’ ಎಂದು ಹೇಳಿದ್ದರ ಆರಂಭವೇ ಇದು. ಮೂರನೆಯ ಶ್ಲೋಕದ ಗರ್ಭರೂಪಕ ಅತಿ ಪ್ರಸಿದ್ಧ; ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲೂ ಅದು ಹಾಗೆಯೇ ಇದೆ. ಏಳನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಸೀತೆಯ ಮೊದಲ ಉಲ್ಲೇಖ, ಆಮೇಲೆ ಹನ್ನೆರಡನೆಯದರ ಮಿಂಚಿನ ಉಪಮೆಯಲ್ಲಿ ಎರಡನೆಯದು — ಈ ಎರಡು ಸ್ಥಳಗಳಿಂದ ಕವಿ ವಿರಹದ ಎಳೆಯನ್ನು ಸಮಗ್ರ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಮುಂದುವರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಎಂಟನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಶಕ್ಯಮಂಜಲಿಭಿಃ ಪಾತುಮ್’ ಎಂಬ ಪಾಠ ಮುದ್ರಿತವಾಗಿದೆ; ಅಡಿಟಿಪ್ಪಣಿಯಲ್ಲಿ ‘ಶಕ್ಯಾ ಅಂಜಲಿಭಿಃ’ ಎಂಬ ಪಾಠಾಂತರ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ, ಅದನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ಸ್ವೀಕರಿಸಿಲ್ಲ.

‘ಅರಳಿದ ಅರ್ಜುನ ವೃಕ್ಷಗಳುಳ್ಳ, ಕೇದಗೆಗಳ ಸುವಾಸನೆಯಿಂದ ಕೂಡಿದ ಈ ಪರ್ವತ, ಶತ್ರುಗಳು ಶಾಂತರಾದ ಸುಗ್ರೀವನಂತೆ, ಮಳೆಯ ಧಾರೆಗಳಿಂದ ಅಭಿಷಿಕ್ತವಾಗುತ್ತಿದೆ’ — ಅಭಿಷೇಕದ ನೆನಪು ಇನ್ನೂ ಹಸಿರಾಗಿದೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ಉಪಮಾನ ಸುಗ್ರೀವನೇ. ‘ಮೋಡವೆಂಬ ಕೃಷ್ಣಾಜಿನವನ್ನು ಧರಿಸಿ, ಮಳೆಧಾರೆಯೆಂಬ ಯಜ್ಞೋಪವೀತವನ್ನು ತೊಟ್ಟು, ಗಾಳಿ ತುಂಬಿದ ಗುಹೆಗಳುಳ್ಳ ಪರ್ವತಗಳು ವೇದಪಾಠ ಆರಂಭಿಸಿದ ಬ್ರಹ್ಮಚಾರಿಗಳಂತಿವೆ’ — ಮೂರು ಅಂಗಗಳಿಂದ ಬ್ರಹ್ಮಚಾರಿಯ ರೂಪಕ ಪೂರ್ಣ: ಅಜಿನ, ಉಪವೀತ, ವೇದಘೋಷ. ‘ಚಿನ್ನದ ಚಾವಟಿಗಳಂತಹ ಮಿಂಚುಗಳಿಂದ ಹೊಡೆಯಲ್ಪಟ್ಟು, ಒಳಗೆ ಗುಡುಗಿನ ನಿರ್ಘೋಷವುಳ್ಳ ಆಕಾಶ ನೋವಿನಿಂದ ನರಳುತ್ತಿರುವಂತಿದೆ’ — ಚಾವಟಿಯ ಏಟು, ಆರ್ತನಾದ; ಆಕಾಶ ಏಟು ತಿನ್ನುತ್ತಿರುವ ಪ್ರಾಣಿಯಂತೆ. ‘ನೀಲಮೇಘವನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿ ಮಿನುಗುತ್ತಿರುವ ಮಿಂಚು, ರಾವಣನ ತೊಡೆಯ ಮೇಲೆ ಒದ್ದಾಡುತ್ತಿರುವ ತಪಸ್ವಿನಿ ವೈದೇಹಿಯಂತೆ ನನಗೆ ತೋರುತ್ತಿದೆ’ — ಇಲ್ಲಿನ ಉಪಮೆ ಅತ್ಯಂತ ಮಾರ್ಮಿಕ; ನೀಲಮೇಘ ರಾವಣ, ಚಿನ್ನದ ಬಣ್ಣದ ಮಿಂಚು ಸೀತೆ. ‘ಮೋಡಗಳಿಂದ ಲೇಪಿತವಾಗಿ ಗ್ರಹ-ಚಂದ್ರರು ಮರೆಯಾದ ಈ ಕಂಗೆಟ್ಟ ದಿಕ್ಕುಗಳು ಕಾಮಿಗಳಿಗೆ ಹಿತಕರ’ — ಕತ್ತಲೆ ಕಾಮಿಗಳಿಗೆ ಅನುಕೂಲ, ವಿರಹಿಗೆ ಪ್ರತಿಕೂಲ. ‘ಸೌಮಿತ್ರಿಯೇ, ಬೆಟ್ಟದ ತಪ್ಪಲುಗಳಲ್ಲಿ ಹೂಬಿಟ್ಟ, ಹಬೆಯಿಂದ ಆವೃತವಾದ, ಮಳೆಗಾಲದ ಆಗಮನಕ್ಕಾಗಿ ಉತ್ಸುಕವಾಗಿರುವ ಕುಟಜಗಳನ್ನು ನೋಡು; ಶೋಕದಿಂದ ಪೀಡಿತನಾದ ನನ್ನಲ್ಲಿ ಅವು ಕಾಮವನ್ನು ಉದ್ದೀಪಿಸುತ್ತಾ ನಿಂತಿವೆ.’ ಈ ಹದಿನಾಲ್ಕನೆಯ ಶ್ಲೋಕ ಆರು ಪಾದಗಳದು — ಮೂರು ಅರ್ಧಶ್ಲೋಕಗಳು ಒಂದೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ರಚಿತವಾಗಿವೆ, ಸಮೀಕ್ಷಿತದಲ್ಲಿಯೂ ಅವು 4.027.014ರ ಮೂರು ಅರ್ಧಗಳು. ಇಲ್ಲಿ ನಾಲ್ಕು ರೂಪಕಗಳು ಸಾಲಾಗಿ ಬರುತ್ತವೆ — ಪರ್ವತ ಸುಗ್ರೀವನಂತೆ ಅಭಿಷಿಕ್ತವಾಗುತ್ತದೆ, ಪರ್ವತಗಳು ಬ್ರಹ್ಮಚಾರಿಗಳಂತೆ ವೇದಾಧ್ಯಯನ ಮಾಡುತ್ತವೆ, ಆಕಾಶ ಏಟು ತಿನ್ನುವ ಪ್ರಾಣಿಯಂತೆ ನೋವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ, ಮಿಂಚು ಸೀತೆಯಂತೆ ಮಿನುಗುತ್ತದೆ. ನಾಲ್ಕನೆಯ ರೂಪಕವೇ ರಾಮನ ಹೃದಯವನ್ನು ಸ್ಪರ್ಶಿಸುತ್ತದೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಅದರ ಬಳಿಕ ದಿಕ್ಕುಗಳು ಕಾಮಿಗಳಿಗೆ ಹಿತಕರ ಎಂಬುದನ್ನೂ ತನ್ನ ವಿಪರೀತ ಅನುಭವವನ್ನೂ ಕವಿ ನಿವೇದಿಸುತ್ತಾನೆ. ಹದಿನಾಲ್ಕನೆಯ ಶ್ಲೋಕದ ಆರು ಪಾದಗಳ ರಚನೆಯನ್ನು ಮುದ್ರಣವೂ ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯೂ ಎರಡೂ ಸಮರ್ಥಿಸುತ್ತವೆ. ‘ಪ್ರಾಧೀತಾಃ ಇವ ಪರ್ವತಾಃ’ (ವೇದಪಾಠ ಆರಂಭಿಸಿದವರಂತೆ ಪರ್ವತಗಳು) ಎಂಬ ಉತ್ಪ್ರೇಕ್ಷೆಯಲ್ಲಿ ಮೋಡದ ಕಪ್ಪನ್ನು ಕೃಷ್ಣಾಜಿನಕ್ಕೆ, ಮಳೆಧಾರೆಯ ಎಳೆಯಂತಿರುವಿಕೆಯನ್ನು ಯಜ್ಞೋಪವೀತಕ್ಕೆ, ಗುಹೆಗಳ ನಿನಾದವನ್ನು ವೇದಘೋಷಕ್ಕೆ ಹೋಲಿಸಲಾಗಿದೆ; ಮೂರು ಅಂಗಗಳಿಂದ ಒಂದು ಚಿತ್ರ ಪೂರ್ಣವಾಗುವುದು ಕವಿಯ ಕೌಶಲ. ಹದಿಮೂರನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಮನ್ಮಥವತಾಂ ಹಿತಾಃ’ (ಕಾಮಿಗಳಿಗೆ ಹಿತಕರ) ಎಂಬ ವಿರೋಧ — ಯಾವ ದಿಕ್ಕುಗಳು ಕಾಮಿಗಳಿಗೆ ಹಿತಕರವೋ ಅವೇ ವಿರಹಿಯಾದ ರಾಮನಿಗೆ ಅಹಿತ; ಇದರಿಂದ ಸರ್ಗದ ಧ್ವನಿ ಪುಷ್ಟವಾಗುತ್ತದೆ.

‘ಧೂಳು ಅಡಗಿದೆ, ಗಾಳಿ ತಂಪಾಗಿದೆ, ಬೇಸಿಗೆಯ ದೋಷಗಳ ಹರಡುವಿಕೆ ಶಮನವಾಗಿದೆ; ರಾಜರ ದಂಡಯಾತ್ರೆಗಳು ನಿಂತಿವೆ, ಪ್ರವಾಸದಲ್ಲಿರುವವರು ತಮ್ಮ ತಮ್ಮ ದೇಶಗಳಿಗೆ ಮರಳುತ್ತಿದ್ದಾರೆ. ಮಾನಸಸರೋವರದ ವಾಸಕ್ಕೆ ಹಂಬಲಿಸುವ ಹಂಸಗಳು ಹೊರಟಿವೆ, ಚಕ್ರವಾಕಗಳು ಈಗ ತಮ್ಮ ಪ್ರಿಯೆಯರೊಡನೆ ಕೂಡಿವೆ; ಎಡೆಬಿಡದ ಮಳೆನೀರಿನಿಂದ ಕೊಚ್ಚಿಹೋದ ದಾರಿಗಳಲ್ಲಿ ವಾಹನಗಳು ಸಂಚರಿಸುತ್ತಿಲ್ಲ. ಚದುರಿದ ಮೋಡಗಳುಳ್ಳ ಆಕಾಶ ಎಲ್ಲೋ ಬೆಳಕಾಗಿ ಎಲ್ಲೋ ಕತ್ತಲಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತದೆ — ಅಲ್ಲಲ್ಲಿ ಪರ್ವತಗಳಿಂದ ತಡೆಯಲ್ಪಟ್ಟ ಶಾಂತ ಮಹಾಸಾಗರದ ರೂಪದಂತೆ. ಸರ್ಜ-ಕದಂಬ ಹೂವುಗಳೊಡನೆ ಬೆರೆತ, ಪರ್ವತದ ಧಾತುಗಳಿಂದ ತಾಮ್ರವರ್ಣವಾದ ಹೊಸ ನೀರನ್ನು, ನವಿಲುಗಳ ಕೇಕೆಯ ಹಿಮ್ಮೇಳದೊಂದಿಗೆ, ಬೆಟ್ಟದ ನದಿಗಳು ಅತಿ ವೇಗವಾಗಿ ಹರಿಸುತ್ತಿವೆ. ರಸ ತುಂಬಿದ, ದುಂಬಿಯಂತೆ ಕಪ್ಪಾದ ನೇರಳೆಹಣ್ಣುಗಳನ್ನು ಮನಸಾರೆ ತಿನ್ನಲಾಗುತ್ತಿದೆ; ಬಗೆಬಗೆಯ ಬಣ್ಣದ, ಗಾಳಿಯಿಂದ ಅಲುಗಾಡಿದ ಹಣ್ಣಾದ ಮಾವಿನಹಣ್ಣುಗಳು ನೆಲಕ್ಕೆ ಬೀಳುತ್ತಿವೆ. ಮಿಂಚೆಂಬ ಪತಾಕೆಗಳುಳ್ಳ, ಬಕಪಕ್ಷಿಗಳ ಸಾಲುಗಳೆಂಬ ಮಾಲೆಗಳುಳ್ಳ, ಮಹಾಪರ್ವತಗಳ ಶಿಖರಗಳ ಆಕಾರದ ಮೋಡಗಳು ಜೋರಾಗಿ ಗರ್ಜಿಸುತ್ತಾ, ಯುದ್ಧರಂಗದಲ್ಲಿ ನಿಂತ ಮದಿಸಿದ ಗಜರಾಜರಂತೆ ಗುಡುಗುತ್ತಿವೆ. ಮಳೆನೀರಿನಿಂದ ಪುಷ್ಟವಾದ ಹುಲ್ಲುಗಾವಲುಗಳುಳ್ಳ, ನವಿಲುಗಳು ನೃತ್ಯೋತ್ಸವವನ್ನು ಆರಂಭಿಸಿರುವ, ಮೋಡಗಳು ಮಳೆಸುರಿಸಿ ಮುಗಿಸಿರುವ ವನಗಳು ಅಪರಾಹ್ಣಗಳಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಶೋಭಿಸುತ್ತಿವೆ — ನೋಡು. ನೀರಿನ ಅತಿಭಾರವನ್ನು ಹೊತ್ತ, ಬಕಪಕ್ಷಿಗಳೊಡನೆ ಕೂಡಿ ಗುಡುಗುವ ಮೋಡಗಳು ಪರ್ವತಗಳ ಮಹಾಶಿಖರಗಳಲ್ಲಿ ವಿಶ್ರಮಿಸಿ ವಿಶ್ರಮಿಸಿ ಮತ್ತೆ ಮುಂದೆ ಸಾಗುತ್ತಿವೆ. ಮೋಡಗಳನ್ನು ಬಯಸಿ ಹಾರಾಡುತ್ತಿರುವ, ಸಂತೋಷಗೊಂಡ, ಗಾಳಿಯಿಂದ ತೂಗಾಡುತ್ತಿರುವ ಬಕಪಕ್ಷಿಗಳ ಸಾಲು ಸುಂದರ ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ತೂಗುಬಿಟ್ಟ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಬಿಳಿತಾವರೆಗಳ ಮಾಲೆಯಂತೆ ಕಂಗೊಳಿಸುತ್ತಿದೆ.’ ಇಲ್ಲಿ ಹದಿನೈದನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಿಂದ ದೀರ್ಘವೃತ್ತ ಆರಂಭವಾಗಿದೆ. ಈ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಲೌಕಿಕ ವ್ಯಾಪಾರಗಳು ವರ್ಣಿತವಾಗಿವೆ — ರಾಜರ ದಂಡಯಾತ್ರೆಯ ವಿರಾಮ, ಪ್ರವಾಸಿಗಳ ಮರಳುವಿಕೆ, ವಾಹನಗಳ ಸ್ಥಗಿತ; ಇದರಿಂದ ಋತುವಿನ ಸಾಮಾಜಿಕ ಪರಿಣಾಮವನ್ನೂ ಕವಿ ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಆಮೇಲೆ ಪ್ರಾಕೃತಿಕ ಚಿತ್ರಗಳು — ಆಕಾಶದ ತುಂಡುತುಂಡಾದ ಬೆಳಕು, ಬೆಟ್ಟದ ನದಿಗಳ ವೇಗ, ನೇರಳೆ-ಮಾವುಗಳ ಪಕ್ವತೆ, ಮೋಡಗಳಿಗೆ ಗಜರಾಜರ ಉಪಮೆ, ವನಗಳ ಅಪರಾಹ್ಣಶೋಭೆ, ಮೋಡಗಳ ವಿಶ್ರಾಂತಿ, ಬಕಪಂಕ್ತಿಗೆ ಮಾಲೆಯ ಉಪಮೆ. ‘ಸಂಯುಗಸ್ಥಾಃ ಮತ್ತಾಃ ಗಜೇಂದ್ರಾಃ ಇವ’ (ಯುದ್ಧರಂಗದಲ್ಲಿರುವ ಮದಿಸಿದ ಗಜರಾಜರಂತೆ) ಎಂಬ ಉಪಮೆ ಈ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಮೂರು ಬಾರಿ ಬಳಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಮಳೆಮೋಡದ ಗಾಂಭೀರ್ಯ ಆನೆಗೇ ಸಮ. ಇಪ್ಪತ್ತೊಂದು ಮತ್ತು ಇಪ್ಪತ್ತೆರಡನೆಯ ಶ್ಲೋಕಗಳು ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲ. ‘ನಿರ್ವೃಷ್ಟಬಲಾಹಕಾನಿ’ (ಮೋಡಗಳು ಮಳೆಸುರಿಸಿ ಮುಗಿಸಿರುವ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಮೋಡಗಳು ಬರಿದಾಗಿವೆ ಎಂದು ಸೂಚಿತ; ಆದ್ದರಿಂದ ಅಪರಾಹ್ಣದಲ್ಲಿ ವನಗಳಿಗೆ ವಿಶೇಷ ಶೋಭೆ. ‘ವಿಶ್ರಮ್ಯ ವಿಶ್ರಮ್ಯ’ (ವಿಶ್ರಮಿಸಿ ವಿಶ್ರಮಿಸಿ) ಎಂಬ ದ್ವಿರುಕ್ತಿಯಿಂದ ಮೋಡಗಳ ಮಂದಗತಿ ಚಿತ್ರಿತವಾಗಿದೆ. ಹತ್ತೊಂಬತ್ತನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ನೇರಳೆಹಣ್ಣು ಮತ್ತು ಮಾವಿನಹಣ್ಣು ಎರಡು ಋತುಚಿಹ್ನೆಗಳು; ‘ಷಟ್ಪದಸಂನಿಕಾಶಮ್’ (ದುಂಬಿಯಂತಿರುವ) ಎಂಬುದರಿಂದ ನೇರಳೆಹಣ್ಣಿನ ಕಪ್ಪುಬಣ್ಣವನ್ನು ದುಂಬಿಗೆ ಹೋಲಿಸಲಾಗಿದೆ.

‘ಎಳೆಯ ಇಂದ್ರಗೋಪ ಕೀಟಗಳಿಂದ ನಡುನಡುವೆ ಚಿತ್ರಿತವಾದ ಹೊಸ ಹುಲ್ಲಿನಿಂದ ಭೂಮಿ — ಮೈಗೆ ಅಂಟಿಕೊಂಡ, ಗಿಳಿಯ ಬಣ್ಣದ, ಅರಗಿನ ಬಣ್ಣದ ಚುಕ್ಕೆಗಳುಳ್ಳ ಕಂಬಳಿಯನ್ನು ಹೊದ್ದ ನಾರಿಯಂತೆ ಶೋಭಿಸುತ್ತಿದೆ. ನಿದ್ರೆ ನಿಧಾನವಾಗಿ ಕೇಶವನನ್ನು ಸಮೀಪಿಸುತ್ತಿದೆ, ನದಿ ವೇಗವಾಗಿ ಸಾಗರವನ್ನು ಸಮೀಪಿಸುತ್ತಿದೆ, ಹರ್ಷಗೊಂಡ ಬಕಪಕ್ಷಿ ಮೋಡವನ್ನು ಸಮೀಪಿಸುತ್ತಿದೆ, ಕಾಮಾತುರಳಾದ ಕಾಂತೆ ಪ್ರಿಯನನ್ನು ಸಮೀಪಿಸುತ್ತಿದ್ದಾಳೆ’ — ನಾಲ್ಕು ಪಾದಗಳೂ ‘ಅಭ್ಯುಪೈತಿ’ (ಸಮೀಪಿಸುತ್ತದೆ) ಎಂಬ ಒಂದೇ ಕ್ರಿಯಾಪದದಿಂದ ಮುಗಿಯುತ್ತವೆ; ಇದು ಪದಾವೃತ್ತಿಯ ಅಲಂಕಾರ. ‘ವನಪ್ರದೇಶಗಳು ನವಿಲುಗಳ ಸುಂದರ ನೃತ್ಯದಿಂದ ಕೂಡಿದವು, ಕದಂಬಗಳು ಹೂಬಿಟ್ಟ ಕೊಂಬೆಗಳುಳ್ಳವಾದವು, ಹೋರಿಗಳು ಹಸುಗಳಲ್ಲಿ ಸಮಾನ ಕಾಮವುಳ್ಳವಾದವು, ಭೂಮಿ ಬೆಳೆ-ವನಗಳಿಂದ ಮನೋಹರವಾಯಿತು’ — ‘ಜಾತಾ’ (ಆದವು) ಎಂಬ ಪದ ನಾಲ್ಕು ಬಾರಿ ಪುನರಾವರ್ತಿತವಾಗಿದೆ. ‘ನದಿಗಳು ಹರಿಯುತ್ತಿವೆ, ಮೋಡಗಳು ಸುರಿಯುತ್ತಿವೆ, ಮದಗಜಗಳು ಘೀಳಿಡುತ್ತಿವೆ, ವನಪ್ರದೇಶಗಳು ಶೋಭಿಸುತ್ತಿವೆ, ಪ್ರಿಯೆಯರಿಲ್ಲದವರು ಧ್ಯಾನಿಸುತ್ತಿದ್ದಾರೆ, ನವಿಲುಗಳು ನರ್ತಿಸುತ್ತಿವೆ, ವಾನರರು ನೆಮ್ಮದಿಯಿಂದಿದ್ದಾರೆ’ — ಮೊದಲ ಅರ್ಧದಲ್ಲಿ ಏಳು ಕ್ರಿಯೆಗಳು, ಎರಡನೆಯದರಲ್ಲಿ ಏಳು ಕರ್ತೃಗಳು; ಇದು ಯಥಾಸಂಖ್ಯ ಎಂಬ ಅಲಂಕಾರ. ‘ಕೇದಗೆ ಹೂವಿನ ಗಂಧವನ್ನು ಆಘ್ರಾಣಿಸಿ ಹರ್ಷಗೊಂಡ ಮದಿಸಿದ ಗಜರಾಜರು, ವನದ ಝರಿಗಳಲ್ಲಿ ಜಲಪಾತದ ಶಬ್ದದಿಂದ ಕಂಗೆಟ್ಟು, ನವಿಲುಗಳೊಡನೆ ಸೇರಿ ಮದದಿಂದ ಘೀಳಿಡುತ್ತಿವೆ. ಮಳೆಧಾರೆಗಳ ಹೊಡೆತಕ್ಕೆ ಸಿಕ್ಕಿ ಕದಂಬದ ಕೊಂಬೆಗಳಲ್ಲಿ ಜೋತುಬಿದ್ದ ದುಂಬಿಗಳು, ಕ್ಷಣದಲ್ಲಿ ಗಳಿಸಿದ, ಹೂವಿನ ರಸದಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿದ ಮದವನ್ನು ನಿಧಾನವಾಗಿ ಬಿಡುತ್ತಿವೆ. ಇದ್ದಿಲಿನ ಪುಡಿಯ ರಾಶಿಯಂತೆ ಕಪ್ಪಾದ, ಸಾಕಷ್ಟು ರಸವುಳ್ಳ, ಸಮೃದ್ಧವಾದ ಹಣ್ಣುಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ನೇರಳೆ ಮರಗಳ ಕೊಂಬೆಗಳು, ದುಂಬಿಗಳ ಹಿಂಡುಗಳು ಹೀರುತ್ತಿರುವಂತೆ ಕಾಣುತ್ತಿವೆ. ಮಿಂಚೆಂಬ ಪತಾಕೆಗಳಿಂದ ಅಲಂಕೃತವಾದ, ಗಂಭೀರವಾದ ಮಹಾಗರ್ಜನೆಯನ್ನು ಹೊರಡಿಸುವ ಮೋಡಗಳ ರೂಪಗಳು ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಉತ್ಸುಕವಾದ ಆನೆಗಳಂತೆ ಕಾಣುತ್ತಿವೆ. ದಾರಿಯನ್ನು ಹಿಡಿದು ಬೆಟ್ಟ-ಕಾಡುಗಳತ್ತ ಹೊರಟಿದ್ದ ಮದಿಸಿದ ಗಜರಾಜನು ಮೋಡದ ಗುಡುಗನ್ನು ಕೇಳಿ, ಪ್ರತಿಸ್ಪರ್ಧಿಯ ಘೀಳೆಂದು ಶಂಕಿಸಿ, ಯುದ್ಧಾಕಾಂಕ್ಷೆಯಿಂದ ಹಿಂದಿರುಗಿದನು.’ ಈ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಶಬ್ದಾಲಂಕಾರಗಳ ಬಾಹುಳ್ಯವಿದೆ — ಇಪ್ಪತ್ತೈದನೆಯದರಲ್ಲಿ ‘ಅಭ್ಯುಪೈತಿ’ ನಾಲ್ಕು ಬಾರಿ, ಇಪ್ಪತ್ತಾರನೆಯದರಲ್ಲಿ ‘ಜಾತಾ’ ನಾಲ್ಕು ಬಾರಿ, ಇಪ್ಪತ್ತೇಳನೆಯದರಲ್ಲಿ ಏಳು ಕ್ರಿಯೆಗಳು ಏಳು ಕರ್ತೃಗಳು ಎಂಬ ಯಥಾಸಂಖ್ಯ. ಇವುಗಳಿಂದ ಕವಿ ಮಳೆಗಾಲದ ಸರ್ವವ್ಯಾಪಿ ಪರಿವರ್ತನೆಯನ್ನು ಧ್ವನಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಕೇಶವನತ್ತ ನಿದ್ರೆ’ ಎಂಬುದು ಶಯನ ಏಕಾದಶಿಯ ಸಂಕೇತ — ಆಷಾಢ ಶುಕ್ಲ ಏಕಾದಶಿಯಂದು ವಿಷ್ಣುವಿನ ಶಯನ ಎಂಬುದು ಪೌರಾಣಿಕ ಪ್ರಸಿದ್ಧಿ. ಇಪ್ಪತ್ನಾಲ್ಕನೆಯದರಲ್ಲಿ ಭೂಮಿಯನ್ನು ನಾರಿಯಂತೆ ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ — ಹೊಸ ಹುಲ್ಲು ಗಿಳಿಬಣ್ಣದ ಕಂಬಳಿ, ಇಂದ್ರಗೋಪಗಳು ಅರಗಿನ ಚಿತ್ರಗಳು; ಈ ಚಿತ್ರ ಸಂಸ್ಕೃತಕಾವ್ಯದಲ್ಲಿ ಪ್ರಸಿದ್ಧ. ಇಪ್ಪತ್ನಾಲ್ಕು ಮತ್ತು ಮೂವತ್ತಮೂರನೆಯ ಶ್ಲೋಕಗಳು ಸಮೀಕ್ಷಿತದಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲ. ‘ಆಪಾನಭೂಮಿಪ್ರತಿಮಾ’ (ಪಾನಶಾಲೆಯಂತಿರುವ) ಎಂಬುದು ಮಧುಶಾಲೆಯ ಉಪಮೆ; ವನಭೂಮಿ ಮಧುವಿನಂತಹ ನೀರಿನಿಂದ ತುಂಬಿದೆ, ನವಿಲುಗಳು ಮತ್ತೇರಿವೆ — ಆದ್ದರಿಂದ ಅದು ಪಾನಗೋಷ್ಠಿಯಂತೆ. ‘ಪ್ರತಿಸಂನಿವೃತ್ತಃ’ (ಹಿಂದಿರುಗಿದನು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಆನೆಯ ಭ್ರಮೆ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ — ಮೋಡದ ಗುಡುಗನ್ನು ಪ್ರತಿಸ್ಪರ್ಧಿಯ ಘೀಳೆಂದು ಭಾವಿಸಿ ಅದು ಹಿಂದಿರುಗುತ್ತದೆ. ಮೂವತ್ತೊಂದನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಮೋಡಗಳ ರೂಪಗಳು ಯುದ್ಧೋತ್ಸುಕ ಆನೆಗಳಂತೆ; ‘ತಡಿತ್ಪತಾಕಾಭಿಃ’ (ಮಿಂಚೆಂಬ ಪತಾಕೆಗಳಿಂದ) ಎಂಬುದರಿಂದ ಮಿಂಚುಗಳು ಸೇನೆಯ ಧ್ವಜಗಳಂತೆ — ಸಮಗ್ರ ಚಿತ್ರ ಯುದ್ಧದ್ದು.

‘ವನಪ್ರದೇಶಗಳು ಎಲ್ಲೋ ದುಂಬಿಗಳ ಹಿಂಡುಗಳಿಂದ ಹಾಡುತ್ತಿರುವಂತೆ, ಎಲ್ಲೋ ನವಿಲುಗಳಿಂದ ನರ್ತಿಸುತ್ತಿರುವಂತೆ, ಎಲ್ಲೋ ಗಜರಾಜರಿಂದ ಮದಿಸಿದಂತೆ — ಅನೇಕ ಭಾವಗಳಿಗೆ ಆಶ್ರಯವಾಗಿ ಕಂಗೊಳಿಸುತ್ತಿವೆ. ಕದಂಬ, ಸರ್ಜ, ಅರ್ಜುನ, ಕಂದಲಿ ಸಸ್ಯಗಳಿಂದ ಸಮೃದ್ಧವಾದ, ಮಧುವಿನಂತಹ ನೀರಿನಿಂದ ತುಂಬಿದ ವನಭೂಮಿ, ಮತ್ತೇರಿದ ನವಿಲುಗಳ ಕೂಗು-ನೃತ್ಯಗಳಿಂದ ಪಾನಶಾಲೆಯಂತೆ ಕಾಣುತ್ತಿದೆ. ಮುತ್ತಿನಂತೆ ಹೊಳೆಯುತ್ತಾ ಬೀಳುತ್ತಿರುವ, ಎಲೆಗಳ ಬೊಗಸೆಗಳಲ್ಲಿ ಸಿಲುಕಿದ ನಿರ್ಮಲವಾದ ನೀರನ್ನು, ಹರ್ಷಗೊಂಡ, ಬಣ್ಣಗೆಟ್ಟ ಗರಿಗಳುಳ್ಳ, ಬಾಯಾರಿದ ಪಕ್ಷಿಗಳು — ದೇವೇಂದ್ರನಿತ್ತ ಆ ನೀರನ್ನು — ಕುಡಿಯುತ್ತಿವೆ. ದುಂಬಿಗಳೆಂಬ ವೀಣೆಯ ಮಧುರ ನಾದವುಳ್ಳ, ಕಪ್ಪೆಗಳ ಕಂಠತಾಳವುಳ್ಳ, ಮೋಡಗಳೆಂಬ ಮೃದಂಗಗಳ ನಾದದಿಂದ ಪ್ರಕಟವಾದ ಸಂಗೀತ ವನಗಳಲ್ಲಿ ಆರಂಭವಾದಂತಿದೆ’ — ದುಂಬಿ ವೀಣೆ, ಕಪ್ಪೆ ಕಂಠತಾಳ, ಮೋಡ ಮೃದಂಗ ಎಂಬ ಮೂರು ವಾದ್ಯಗಳಿಂದ ವನಸಂಗೀತದ ರೂಪಕ. ‘ಎಲ್ಲೋ ನರ್ತಿಸುತ್ತಾ, ಎಲ್ಲೋ ಜೋರಾಗಿ ಕೂಗುತ್ತಾ, ಎಲ್ಲೋ ಮರದ ತುದಿಗಳಲ್ಲಿ ಮೈಚಾಚಿ ಕುಳಿತು, ಜೋತುಬಿದ್ದ ಗರಿಗಳೆಂಬ ಆಭರಣಗಳುಳ್ಳ ನವಿಲುಗಳಿಂದ ವನಗಳಲ್ಲಿ ಸಂಗೀತ ಆರಂಭವಾದಂತಿದೆ. ಮೋಡಗಳ ಗುಡುಗಿನಿಂದ ಎಚ್ಚೆತ್ತ ಕಪ್ಪೆಗಳು ಬಹಳ ಕಾಲದಿಂದ ಹಿಡಿದಿಟ್ಟಿದ್ದ ನಿದ್ರೆಯನ್ನು ತೊರೆದು, ಅನೇಕ ರೂಪ-ಆಕಾರ-ಬಣ್ಣ-ಧ್ವನಿಗಳುಳ್ಳವಾಗಿ, ಹೊಸ ಮಳೆಧಾರೆಗಳ ಹೊಡೆತಕ್ಕೆ ಸಿಕ್ಕಿ ವಟಗುಟ್ಟುತ್ತಿವೆ. ಚಕ್ರವಾಕಗಳನ್ನು ಮೇಲೆತ್ತಿಕೊಂಡು ಹೋಗುವ ನದಿಗಳು, ಶಿಥಿಲವಾದ ದಡಗಳನ್ನು ಕೊಚ್ಚಿಕೊಂಡು, ಗರ್ವದಿಂದ, ಹೊಸ ಮಳೆಯಿಂದ ತುಂಬಿದ ಮೈಯೊಡನೆ ವೇಗವಾಗಿ ತಮ್ಮ ಪತಿಯಾದ ಸಾಗರದತ್ತ ಸಾಗುತ್ತಿವೆ. ನೀಲಮೋಡಗಳಿಗೆ ಅಂಟಿಕೊಂಡ, ಹೊಸ ನೀರಿನಿಂದ ತುಂಬಿದ ನೀಲಮೋಡಗಳು, ಕಾಡ್ಗಿಚ್ಚಿನಿಂದ ಸುಟ್ಟ ಬೆಟ್ಟಗಳಲ್ಲಿ ಬೇರೂರಿದ ಕಾಡ್ಗಿಚ್ಚಿನಿಂದ ಸುಟ್ಟ ಬೆಟ್ಟಗಳಂತೆ ತೋರುತ್ತಿವೆ. ಮತ್ತೇರಿದ ನವಿಲುಗಳ ಕೂಗಿನಿಂದ ಮೊಳಗುವ, ಇಂದ್ರಗೋಪ ಕೀಟಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದ ಹುಲ್ಲುಗಾವಲುಗಳುಳ್ಳ, ನೀಪ-ಅರ್ಜುನಗಳ ಸುವಾಸನೆಯಿಂದ ಕೂಡಿದ ಅತಿ ರಮ್ಯವಾದ ವನಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಆನೆಗಳು ಸಂಚರಿಸುತ್ತಿವೆ.’ ಈ ಭಾಗದ ಕೇಂದ್ರ ‘ವನೇಷು ಸಂಗೀತಮ್ ಇವ ಪ್ರವೃತ್ತಮ್’ (ವನಗಳಲ್ಲಿ ಸಂಗೀತ ಆರಂಭವಾದಂತಿದೆ) ಎಂಬ ಪದ; ಅದು ಎರಡು ಶ್ಲೋಕಗಳ (36, 37) ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಮರಳಿ ಬರುತ್ತದೆ — ಒಂದರಲ್ಲಿ ವಾದ್ಯಗಳ ರೂಪಕ, ಇನ್ನೊಂದರಲ್ಲಿ ನರ್ತಕರದು. ದುಂಬಿ ವೀಣೆಯ ತಂತಿ, ಕಪ್ಪೆ ಕಂಠತಾಳ, ಮೋಡ ಮೃದಂಗ, ನವಿಲುಗಳು ನರ್ತಕರು — ಸಮಗ್ರ ವನವನ್ನೇ ಒಂದು ನಾಟ್ಯಶಾಲೆಯಂತೆ ಕಲ್ಪಿಸಲಾಗಿದೆ. ಆಮೇಲೆ ಕಪ್ಪೆಗಳ ಎಚ್ಚರ, ನದಿಗಳ ಸಾಗರಗಮನ, ಮೋಡಗಳಿಗೆ ಬೆಟ್ಟದ ಉಪಮೆ, ಆನೆಗಳ ವಿಹಾರ ವರ್ಣಿತವಾಗುತ್ತವೆ. ನದಿಗಳು ತಮ್ಮ ಪತಿಯತ್ತ ಸಾಗುವುದು ಎಂಬ ರೂಪಕ ನಾಯಿಕೆಯ ಅಭಿಸಾರದಂತೆ; ಅಲ್ಲಿ ‘ದೃಪ್ತಾಃ’ (ಗರ್ವಿತರು), ‘ನವಪ್ರಾವೃತಪೂರ್ಣಭೋಗಾಃ’ (ಹೊಸ ಮಳೆಯಿಂದ ತುಂಬಿದ ಮೈಯುಳ್ಳವರು) ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣಗಳು ಶೃಂಗಾರವನ್ನು ಪೋಷಿಸುತ್ತವೆ. ಮೂವತ್ತಾರು, ಮೂವತ್ತೇಳು, ಮೂವತ್ತೆಂಟು, ಮೂವತ್ತೊಂಬತ್ತನೆಯ ಈ ನಾಲ್ಕು ಶ್ಲೋಕಗಳು ಸಮೀಕ್ಷಿತದಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲ. ‘ವಿವರ್ಣಚ್ಛದನಾಃ ವಿಹಂಗಾಃ’ (ಬಣ್ಣಗೆಟ್ಟ ಗರಿಗಳ ಪಕ್ಷಿಗಳು) ಎಂಬುದು ಚಾತಕಗಳ ಉಲ್ಲೇಖ; ಅವು ಮಳೆನೀರನ್ನೇ ಮಾತ್ರ ಕುಡಿಯುತ್ತವೆ ಎಂಬುದು ಕವಿಸಮಯ, ಆದ್ದರಿಂದ ‘ಸುರೇಂದ್ರದತ್ತಮ್’ (ದೇವೇಂದ್ರನಿತ್ತ) ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣ ಔಚಿತ್ಯಪೂರ್ಣ. ನಲವತ್ತನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಕಾಡ್ಗಿಚ್ಚಿನಿಂದ ಸುಟ್ಟ ಬೆಟ್ಟಗಳಲ್ಲಿ ಕಾಡ್ಗಿಚ್ಚಿನಿಂದ ಸುಟ್ಟ ಬೆಟ್ಟಗಳಂತೆ’ ಎಂಬ ಪದಾವೃತ್ತಿ; ನೀಲಮೋಡಗಳ ಕಪ್ಪನ್ನು ಸುಟ್ಟ ಬೆಟ್ಟಗಳ ಕಪ್ಪಿಗೆ ಹೋಲಿಸಲಾಗಿದೆ.

‘ಹೊಸ ಮಳೆಧಾರೆಗಳಿಂದ ಕೇಸರಗಳು ಹೊಡೆಯಲ್ಪಟ್ಟ ಕಮಲಗಳನ್ನು ಬೇಗನೆ ತೊರೆದು, ಹರ್ಷಗೊಂಡ ದುಂಬಿಗಳು ಕೇಸರಗಳುಳ್ಳ ಹೊಸ ಕದಂಬ ಹೂವುಗಳನ್ನು ಹೀರುತ್ತಿವೆ. ಗಜರಾಜರು ಮದಿಸಿವೆ, ವೃಷಭರಾಜರು ಹರ್ಷಗೊಂಡಿವೆ, ಮೃಗರಾಜರು ವನಗಳಲ್ಲಿ ಇನ್ನಷ್ಟು ಪರಾಕ್ರಮಿಗಳಾಗಿವೆ, ಪರ್ವತರಾಜರು ರಮ್ಯವಾಗಿವೆ, ನರರಾಜರು ಸುಮ್ಮನಿದ್ದಾರೆ, ಸುರರಾಜನು ಮೋಡಗಳೊಡನೆ ಕ್ರೀಡಿಸುತ್ತಿದ್ದಾನೆ’ — ಒಂದೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಆರು ‘ಇಂದ್ರ’-ಪದಗಳು; ಇದು ಶಬ್ದಾಲಂಕಾರದ ಚಮತ್ಕಾರ. ‘ಸಮುದ್ರದ ಘೋಷವನ್ನು ಮೀರಿಸುವ ಗರ್ಜನೆಯುಳ್ಳ, ಮಹಾಜಲಪ್ರವಾಹಗಳೊಡನೆ ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಜೋತುಬಿದ್ದ ಮೋಡಗಳು ನದಿಗಳನ್ನೂ ಕೆರೆಗಳನ್ನೂ ಸರೋವರಗಳನ್ನೂ ಬಾವಿಗಳನ್ನೂ ಸಮಸ್ತ ಭೂಮಿಯನ್ನೂ ಕೊಚ್ಚಿಕೊಂಡು ಹೋಗುತ್ತಿವೆ. ವಿಪುಲವಾದ ಮಳೆಯ ರಭಸಗಳು ಸುರಿಯುತ್ತಿವೆ, ತೀವ್ರ ವೇಗದ ಗಾಳಿಗಳು ಬೀಸುತ್ತಿವೆ, ದಡಗಳು ನಾಶವಾಗಿ ದಾರಿ ತಪ್ಪಿದ ನದಿಗಳು ವೇಗವಾಗಿ ನೀರನ್ನು ಹರಿಸುತ್ತಿವೆ. ದೇವೇಂದ್ರನಿತ್ತ, ಗಾಳಿಯಿಂದ ತರಲ್ಪಟ್ಟ ಮೋಡಗಳೆಂಬ ಜಲಕುಂಭಗಳಿಂದ ಅಭಿಷಿಕ್ತವಾಗುತ್ತಿರುವ ಪರ್ವತರಾಜರು, ಜನರಿಂದ ಅಭಿಷಿಕ್ತರಾಗುವ ನರರಾಜರಂತೆ, ತಮ್ಮ ರೂಪವನ್ನೂ ಶ್ರೀಯನ್ನೂ ಪ್ರದರ್ಶಿಸುತ್ತಿರುವಂತಿವೆ’ — ಮತ್ತೆ ಅಭಿಷೇಕದ ಪ್ರತಿಮೆ; ಇದು ಇಪ್ಪತ್ತಾರನೆಯ ಸರ್ಗದ ಪ್ರತಿಧ್ವನಿ. ‘ಆಕಾಶ ಮೋಡಗಳಿಂದ ಮುಚ್ಚಿಹೋಗಿದೆ; ನಕ್ಷತ್ರವಾಗಲಿ ಸೂರ್ಯನಾಗಲಿ ಕಾಣುತ್ತಿಲ್ಲ; ಹೊಸ ಜಲಪ್ರವಾಹಗಳಿಂದ ಭೂಮಿ ತೃಪ್ತಳಾಗಿದ್ದಾಳೆ; ಕತ್ತಲೆಯಿಂದ ಲೇಪಿತವಾದ ದಿಕ್ಕುಗಳು ಬೆಳಗುತ್ತಿಲ್ಲ. ಮಳೆಧಾರೆಗಳಿಂದ ತೊಳೆಯಲ್ಪಟ್ಟ ಪರ್ವತಗಳ ಮಹಾಶಿಖರಗಳು, ಮುತ್ತಿನ ಹಾರಗಳಂತೆ ಜೋತಾಡುವ ಮಹಾಗಾತ್ರದ ವಿಪುಲ ಜಲಪಾತಗಳಿಂದ ಇನ್ನಷ್ಟು ಶೋಭಿಸುತ್ತಿವೆ. ಬೆಟ್ಟದ ಕಲ್ಲುಗಳಿಗೆ ಬಡಿದು ವೇಗ ತಡೆಯಲ್ಪಡುವ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಪರ್ವತಗಳ ವಿಪುಲ ಜಲಪಾತಗಳು, ನವಿಲುಗಳ ಕೂಗಿನಿಂದ ಮೊಳಗುವ ಗುಹೆಗಳಲ್ಲಿ ಚೆಲ್ಲಿಹೋಗುವ ಹಾರಗಳಂತೆ ಕಾಣುತ್ತಿವೆ. ಶೀಘ್ರವೇಗವುಳ್ಳ, ಶಿಖರಗಳ ತಳಭಾಗಗಳನ್ನು ತೊಳೆದ, ಮುತ್ತಿನ ಹಾರಗಳಂತಿರುವ ಬೆಟ್ಟಗಳ ವಿಪುಲ ಜಲಪಾತಗಳು ಬೀಳುತ್ತಾ ಮಹಾಗುಹೆಗಳ ಮಡಿಲುಗಳಲ್ಲಿ ಹಿಡಿಯಲ್ಪಡುತ್ತಿವೆ. ಸುರತದ ಮರ್ದನದಿಂದ ಹರಿದುಹೋದ ಸ್ವರ್ಗಸ್ತ್ರೀಯರ ಹಾರಗಳ ಮುತ್ತುಗಳಂತೆ ಅನುಪಮವಾದ ಜಲಧಾರೆಗಳು ಎಲ್ಲ ದಿಕ್ಕುಗಳಲ್ಲೂ ಬೀಳುತ್ತಿವೆ.’ ಐವತ್ತೊಂದನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಮತ್ತೆ ಅನುಷ್ಟುಪ್ ಆರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ, ದೀರ್ಘವೃತ್ತ ನಿಲ್ಲುತ್ತದೆ. ಈ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ‘ಇಂದ್ರ’ ಎಂದು ಕೊನೆಗೊಳ್ಳುವ ಎಂಟು ಬಗೆಯ ಪದಗಳಿವೆ — ಗಜೇಂದ್ರ, ಗವೇಂದ್ರ, ಮೃಗೇಂದ್ರ, ನಗೇಂದ್ರ, ನರೇಂದ್ರ, ಸುರೇಂದ್ರ, ಪರ್ವತೇಂದ್ರ, ಶೈಲೇಂದ್ರ ಇತ್ಯಾದಿ; ಈ ಪದಾವೃತ್ತಿಯ ಚಮತ್ಕಾರ ವಾಲ್ಮೀಕಿಯ ಶಬ್ದಲೀಲೆಯ ನಿದರ್ಶನ. ಆಮೇಲೆ ನಾಲ್ಕು ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಜಲಪಾತಗಳ ವರ್ಣನೆ — ಅವು ಮುತ್ತಿನ ಹಾರಗಳಂತೆ, ಹಾರಗಳಂತೆ, ಸ್ವರ್ಗಸ್ತ್ರೀಯರ ಹರಿದ ಹಾರಗಳ ಮುತ್ತುಗಳಂತೆ. ಪರ್ವತಗಳ ಅಭಿಷೇಕ ಎಂಬ ರೂಪಕ ಇಪ್ಪತ್ತಾರನೆಯ ಸರ್ಗದ ಸುಗ್ರೀವಾಭಿಷೇಕವನ್ನೇ ನೆನಪಿಸುತ್ತದೆ; ಇದು ಕವಿಯ ಸುಸಂಗತಿ. ಈ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ನಲವತ್ತನಾಲ್ಕನೆಯದರಿಂದ ಆರಂಭವಾಗುವ ಒಂಬತ್ತು ಶ್ಲೋಕಗಳು ಸಮೀಕ್ಷಿತದಲ್ಲಿ ಸಿಗುವುದಿಲ್ಲ; ಇದೇ ಈ ಸರ್ಗದ ದೀರ್ಘತೆಗೆ ಮುಖ್ಯ ಕಾರಣ. ‘ನರೈಃ ನರೇಂದ್ರಾಃ ಇವ’ (ಜನರಿಂದ ನರರಾಜರಂತೆ) ಎಂಬ ಉಪಮೆಯಲ್ಲಿ ಉಪಮಾನವೇ ಅಭಿಷೇಕವಿಧಿ, ಅದು ಇಪ್ಪತ್ತಾರನೆಯ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿ ವರ್ಣಿತವಾಗಿದೆ; ಕವಿ ತನ್ನದೇ ಹಿಂದಿನ ವರ್ಣನೆಯನ್ನು ಉಪಮಾನವಾಗಿ ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ನಲವತ್ತೊಂಬತ್ತನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಸಂನಾದಿತಬರ್ಹಿಣಾಸು ಗುಹಾಸು’ (ನವಿಲುಗಳ ಕೂಗಿನಿಂದ ಮೊಳಗುವ ಗುಹೆಗಳಲ್ಲಿ) ಎಂಬ ಸಪ್ತಮೀ ಬಹುವಚನದಿಂದ ಗುಹೆಗಳ ಬಾಹುಳ್ಯವೂ ನವಿಲುಗಳ ಕೂಗೂ ಒಟ್ಟಿಗೆ ಸೂಚಿತವಾಗಿವೆ.

‘ಗೂಡು ಸೇರುತ್ತಿರುವ ಪಕ್ಷಿಗಳಿಂದ, ಮುಚ್ಚಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಿರುವ ಕಮಲಗಳಿಂದ, ಅರಳುತ್ತಿರುವ ಮಾಲತಿಯಿಂದ ಸೂರ್ಯನು ಅಸ್ತಮಿಸಿದನೆಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತದೆ’ — ಇಲ್ಲಿ ಕಾಲಜ್ಞಾನ ಸೂರ್ಯನನ್ನು ನೋಡುವುದರಿಂದಲ್ಲ, ಪ್ರಾಣಿ-ಸಸ್ಯಗಳ ಚೇಷ್ಟೆಗಳಿಂದ; ಮೋಡ ಮುಚ್ಚಿದ ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಇದೇ ಯುಕ್ತಿ. ‘ರಾಜರ ದಂಡಯಾತ್ರೆ ನಿಂತಿದೆ; ಸೇನೆ ದಾರಿಯಲ್ಲೇ ಉಳಿದಿದೆ; ವೈರಗಳೂ ದಾರಿಗಳೂ ನೀರಿನಿಂದ ಸಮವಾಗಿವೆ’ — ನೀರಿನಿಂದ ವೈರವೂ ಶಾಂತವಾಯಿತು ಎಂಬ ಶ್ಲೇಷ. ‘ಪ್ರೌಷ್ಠಪದ (ಭಾದ್ರಪದ) ಮಾಸದಲ್ಲಿ ವೇದವನ್ನು ಪಠಿಸಬಯಸುವ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರಿಗೂ ಸಾಮಗಾಯಕರಿಗೂ ಇದು ಅಧ್ಯಯನದ ಸಮಯ ಒದಗಿದೆ’ — ಭಾದ್ರಪದದಲ್ಲಿ ಉಪಾಕರ್ಮದ ಕಾಲ ಎಂಬುದು ಶಾಸ್ತ್ರ. ‘ಕಾರ್ಯಗಳನ್ನು ಮುಗಿಸಿ, ಸಾಮಗ್ರಿಗಳನ್ನು ಸಂಗ್ರಹಿಸಿಕೊಂಡ ಕೋಸಲಾಧಿಪ ಭರತನು ನಿಶ್ಚಯವಾಗಿ ಆಷಾಢೀ (ಚಾತುರ್ಮಾಸ್ಯ) ವ್ರತವನ್ನು ಕೈಗೊಂಡಿರುವನು’ — ತಮ್ಮನ ನೆನಪು ಇಲ್ಲಿ ಆಕಸ್ಮಿಕ, ಆದರೆ ವಿರಹದ ಸ್ವಾಭಾವಿಕ ಪರಿಣಾಮ. ‘ತುಂಬಿಬರುತ್ತಿರುವ ಸರಯೂವಿನ ರಭಸ ನಿಶ್ಚಯವಾಗಿ ಹೆಚ್ಚುತ್ತಿರಬೇಕು — ನಾನು ಹೊರಡುವುದನ್ನು ಕಂಡು ಅಯೋಧ್ಯೆಯ ಆಕ್ರಂದನ ಹೆಚ್ಚಿದಂತೆ’ — ನದಿಯ ಉಕ್ಕು ಪುರಜನರ ರೋದನಕ್ಕೆ ಉಪಮಾನ. ‘ಸಮೃದ್ಧ ಗುಣಗಳುಳ್ಳ ಈ ಮಳೆಗಾಲವನ್ನು ಸುಗ್ರೀವನು ಸುಖವಾಗಿ ಅನುಭವಿಸುತ್ತಿದ್ದಾನೆ — ಶತ್ರುವನ್ನು ಗೆದ್ದು, ಪತ್ನಿಯೊಡನೆ ಕೂಡಿ, ಮಹಾರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸಿದ್ದಾನೆ. ನಾನಾದರೋ ಪತ್ನಿಯನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಂಡು, ಮಹಾರಾಜ್ಯದಿಂದ ಭ್ರಷ್ಟನಾಗಿ, ನೆನೆದ ನದೀತೀರದಂತೆ ಕುಸಿಯುತ್ತಿದ್ದೇನೆ.’ ಈ ವೈರುಧ್ಯವೇ ಸರ್ಗದ ಕೇಂದ್ರ — ಒಬ್ಬನಿಗೆ ಮಳೆಗಾಲ ಸುಖದಾಯಕ, ಇನ್ನೊಬ್ಬನಿಗೆ ವಿನಾಶಕಾರಿ. ಇಲ್ಲಿಂದ ವರ್ಣನೆಯಿಂದ ಚಿಂತನೆಯತ್ತ ಪರಿವರ್ತನೆ ಆರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ. ಐವತ್ತೆರಡನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಸೂರ್ಯಾಸ್ತ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಚೇಷ್ಟೆಗಳಿಂದಲೇ ತಿಳಿಯಲ್ಪಡುತ್ತದೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಮೋಡ ಮುಚ್ಚಿದ ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಸೂರ್ಯ ಕಾಣುವುದಿಲ್ಲ — ಇದು ಅನುಮಾನಪ್ರಮಾಣದ ಕಾವ್ಯಮಯ ನಿರೂಪಣೆ. ಆಮೇಲೆ ರಾಜರ ದಂಡಯಾತ್ರೆಯ ವಿರಾಮ, ಬ್ರಾಹ್ಮಣರ ಉಪಾಕರ್ಮ, ಭರತನ ವ್ರತ, ಸರಯೂವಿನ ಉಕ್ಕು — ಅಯೋಧ್ಯೆಯ ನೆನಪಿನಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದ ನಾಲ್ಕು ಚಿತ್ರಗಳು. ‘ಅಯೋಧ್ಯಾಯಾಃ ಸ್ವನಃ’ (ಅಯೋಧ್ಯೆಯ ಆಕ್ರಂದನ) ಎಂಬ ಉಪಮೆಯಿಂದ ರಾಮನು ತಾನು ಹೊರಟಾಗಿನ ಪುರಜನರ ರೋದನವನ್ನು ನೆನೆಯುತ್ತಾನೆ; ಈ ನೆನಪು ಅಯೋಧ್ಯಾಕಾಂಡದ ಪ್ರತಿಧ್ವನಿ. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಸುಗ್ರೀವನ ಸುಖವನ್ನೂ ತನ್ನ ದೈನ್ಯವನ್ನೂ ಹೋಲಿಸಿ ಕವಿ ವಿಷಾದದ ಪರಾಕಾಷ್ಠೆಯನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತಾನೆ; ‘ನದೀಕೂಲಮ್ ಇವ ಕ್ಲಿನ್ನಮ್’ (ನೆನೆದ ನದೀತೀರದಂತೆ) ಎಂಬ ಉಪಮೆಯನ್ನು ಮಳೆಗಾಲದ ವರ್ಣನೆಯ ಅಂಗದಿಂದಲೇ ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳಲಾಗಿದೆ — ಇದು ಔಚಿತ್ಯ. ‘ವೈರಾಣಿ ಚೈವ ಮಾರ್ಗಾಶ್ಚ ಸಲಿಲೇನ ಸಮೀಕೃತಾಃ’ (ವೈರಗಳೂ ದಾರಿಗಳೂ ನೀರಿನಿಂದ ಸಮವಾಗಿವೆ) ಎಂಬ ಅರ್ಧದಲ್ಲಿ ಶ್ಲೇಷವಿದೆ — ನೀರಿನಿಂದ ದಾರಿಗಳು ಸಮತಟ್ಟಾದವು (ಮುಳುಗಿದವು), ವೈರಗಳೂ ಶಾಂತವಾದವು; ಒಂದೇ ಕ್ರಿಯಾಪದದಿಂದ ಎರಡು ಅರ್ಥಗಳು ಸಾಧಿತವಾಗಿವೆ. ಐವತ್ತೈದನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಸಂಚಿತಸಂಚಯಃ’ (ಸಾಮಗ್ರಿಗಳನ್ನು ಸಂಗ್ರಹಿಸಿಕೊಂಡವನು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಭರತನು ಚಾತುರ್ಮಾಸ್ಯವ್ರತಕ್ಕೆ ಸಿದ್ಧನಾಗಿರುವುದು ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ — ವ್ರತಕ್ಕಾಗಿ ಮೊದಲೇ ಸಾಮಗ್ರಿಗಳನ್ನು ಸಂಗ್ರಹಿಸಲಾಗಿದೆ.

‘ನನ್ನ ಶೋಕ ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿದೆ, ಮಳೆಗಾಲದ ದಾರಿಗಳು ಅತಿ ದುರ್ಗಮ, ರಾವಣನೂ ಮಹಾಶತ್ರು, ಅಪಾರನಂತೆ ತೋರುತ್ತಾನೆ. ಪ್ರಯಾಣಕ್ಕೆ ಅನರ್ಹವಾದ ಈ ಕಾಲವನ್ನೂ ಅತಿ ದುರ್ಗಮವಾದ ದಾರಿಗಳನ್ನೂ ನೋಡಿ, ಸುಗ್ರೀವನು ನಮಸ್ಕರಿಸಿ ನಿಂತಿದ್ದರೂ ನಾನು ಅವನಿಗೆ ಏನನ್ನೂ ಹೇಳಲಿಲ್ಲ. ಇದಲ್ಲದೆ, ಬಹಳ ಕಾಲದ ಮೇಲೆ ಪತ್ನಿಯೊಡನೆ ಸೇರಿದ, ಬಹಳ ಕ್ಲೇಶಪಟ್ಟ ಆ ವಾನರನಿಗೆ, ನನ್ನ ಕಾರ್ಯ ಎಷ್ಟೇ ಗುರುತರವಾಗಿದ್ದರೂ, ಹೇಳಲು ನನಗೆ ಮನಸ್ಸಿಲ್ಲ’ — ಇಲ್ಲಿ ರಾಮನ ಔದಾರ್ಯ ಪ್ರಕಾಶಿಸುತ್ತದೆ; ಮಿತ್ರನ ಸುಖ ತನ್ನ ಕಾರ್ಯಕ್ಕಿಂತಲೂ ಗುರು ಎಂಬ ಭಾವ. ‘ತಾನಾಗಿಯೇ ವಿಶ್ರಾಂತಿ ಪಡೆದು, ಕಾಲ ಬಂದಿದೆ ಎಂದು ತಿಳಿದು, ಸುಗ್ರೀವನು ಉಪಕಾರವನ್ನು ಸ್ಮರಿಸುವನು; ಇದರಲ್ಲಿ ಸಂಶಯವಿಲ್ಲ. ಆದ್ದರಿಂದ ಶುಭಲಕ್ಷಣನೇ, ಕಾಲವನ್ನು ಕಾಯುತ್ತಾ, ಸುಗ್ರೀವನ ಪ್ರಸನ್ನತೆಯನ್ನೂ ನದಿಗಳ ಪ್ರಸನ್ನತೆಯನ್ನೂ (ತಿಳಿಯಾಗುವುದನ್ನೂ) ಬಯಸುತ್ತಾ ನಾನು ಇದ್ದೇನೆ. ಉಪಕಾರ ಪಡೆದ ವೀರನು ಪ್ರತ್ಯುಪಕಾರ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ; ಕೃತಘ್ನನಾಗಿ ಪ್ರತ್ಯುಪಕಾರ ಮಾಡದವನು ಸತ್ತ್ವಶಾಲಿಗಳ ಮನಸ್ಸನ್ನು ನೋಯಿಸುತ್ತಾನೆ.’ ಹೀಗೆ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ನಿಶ್ಚಯಿಸಿ, ಕೈಮುಗಿದು, ಆ ಮಾತನ್ನು ಗೌರವಿಸಿ, ತನ್ನ ಶುಭವಾದ ದೃಷ್ಟಿಯನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸುತ್ತಾ ಅತಿ ಮನೋಹರ ರೂಪದ ರಾಮನಿಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ನರೇಂದ್ರನೇ, ನೀನು ಹೇಳಿದಂತೆ ನಿನ್ನ ಈ ಎಲ್ಲ ಬಯಕೆಯನ್ನೂ ವಾನರೇಶ್ವರನು ಬೇಗನೆ ನೆರವೇರಿಸುವನು. ಶರತ್ತನ್ನು ನಿರೀಕ್ಷಿಸುತ್ತಾ, ಶತ್ರುನಿಗ್ರಹದಲ್ಲಿ ದೃಢನಿಶ್ಚಯನಾಗಿ ನೀನು ಈ ಮಳೆಯ ಸುರಿತವನ್ನು ಸಹಿಸಿಕೋ.’ ಕೊನೆಯ ಎರಡು ಶ್ಲೋಕಗಳು ದೀರ್ಘವೃತ್ತದಲ್ಲಿ ರಚಿತವಾಗಿವೆ; ಇವೇ ಇಪ್ಪತ್ತೇಳನೆಯ ಸರ್ಗದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ (46–47) ಸ್ವಲ್ಪ ಪಾಠಭೇದದೊಡನೆ ಮತ್ತೆ ಮುದ್ರಿತವಾಗಿವೆ — ಇದು ವಲ್ಗೇಟ್‌ನ ದ್ವಿರುಕ್ತಿ. ಕೊನೆಯ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ರಾಮನು ತನ್ನ ಮೌನದ ಕಾರಣವನ್ನು ವಿವರಿಸುತ್ತಾನೆ — ಸುಗ್ರೀವನು ಬಹಳ ಕಾಲದ ಮೇಲೆ ಪತ್ನಿಯೊಡನೆ ಸೇರಿದ್ದಾನೆ, ಕ್ಲೇಶದಿಂದ ಮುಕ್ತನಾಗಿದ್ದಾನೆ; ಅವನ ಸುಖವನ್ನು ಭಂಗಗೊಳಿಸಲು ರಾಮನಿಗೆ ಮನಸ್ಸಿಲ್ಲ. ಇದರಿಂದ ರಾಮನ ಮಿತ್ರಧರ್ಮ ಪ್ರಕಾಶಿಸುತ್ತದೆ — ತನ್ನ ಕಾರ್ಯವನ್ನೂ ಇನ್ನೊಬ್ಬನ ಸುಖಕ್ಕಿಂತ ಹಗುರವೆಂದು ಭಾವಿಸುವವನು ಅವನು. ‘ತಾನಾಗಿಯೇ ವಿಶ್ರಾಂತಿ ಪಡೆದು, ಕಾಲ ಬಂದಿದೆ ಎಂದು ತಿಳಿದು, ಸುಗ್ರೀವನು ಉಪಕಾರವನ್ನು ಸ್ಮರಿಸುವನು’ ಎಂಬ ವಿಶ್ವಾಸ ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗಗಳಲ್ಲಿ ಪರೀಕ್ಷೆಗೆ ಒಳಗಾಗುತ್ತದೆ; ಅದೇ ಇಪ್ಪತ್ತೊಂಬತ್ತನೆಯದರಿಂದ ಮೂವತ್ತಮೂರನೆಯ ಸರ್ಗದವರೆಗಿನ ಕಥೆಯ ಬೀಜ. ‘ಉಪಕಾರೇಣ ವೀರಃ ಪ್ರತೀಕಾರೇಣ ಯುಜ್ಯತೇ’ ಎಂಬ ಸುಭಾಷಿತ ಇಪ್ಪತ್ತೇಳನೆಯ ಸರ್ಗದಲ್ಲೂ (45) ಬಹುತೇಕ ಹಾಗೆಯೇ ಮುದ್ರಿತವಾಗಿದೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ವಲ್ಗೇಟ್‌ನ ದ್ವಿರುಕ್ತಿ ಇಲ್ಲಿ ಸ್ಪಷ್ಟ. ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಪ್ರತ್ಯುತ್ತರದಿಂದ ಸರ್ಗ ಮುಗಿಯುತ್ತದೆ, ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಹನುಮಂತನು ಸುಗ್ರೀವನಿಗೆ ನೆನಪಿಸುತ್ತಾನೆ — ಅದರಿಂದ ಕಥೆ ಮತ್ತೆ ಮುಂದುವರಿಯುತ್ತದೆ. ‘ಶುಭಲಕ್ಷಣ’ ಎಂಬ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಸಂಬೋಧನೆ ಈ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಇದೆ; ಇಪ್ಪತ್ತೇಳನೆಯದರಲ್ಲಿ ‘ವಚನೇ ತವ’ (ನಿನ್ನ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ) ಎಂಬ ಪಾಠವಿದೆ — ದ್ವಿರುಕ್ತವಾದ ಎರಡು ಪ್ರಕರಣಗಳ ಮುಖ್ಯ ಭೇದ ಇದೇ. ಅರವತ್ತನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಪ್ರಣತೇ ಚೈವ ಸುಗ್ರೀವೇ’ (ಸುಗ್ರೀವನು ನಮಸ್ಕರಿಸಿ ನಿಂತಿದ್ದರೂ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಸುಗ್ರೀವನು ರಾಮನಿಗೆ ನಮಸ್ಕರಿಸಿಯೇ ಕಿಷ್ಕಿಂಧೆಗೆ ಹೋದನು ಎಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತದೆ; ಆದರೂ ರಾಮನು ಅವನಿಗೆ ಏನನ್ನೂ ಹೇಳಲಿಲ್ಲ.

ബാലിയെ കൊന്ന്, സുഗ്രീവനെ അഭിഷേകം ചെയ്ത്, മാല്യവാന്റെ മുകളിൽ വസിക്കുമ്പോൾ രാമൻ ലക്ഷ്മണനോടു പറഞ്ഞു — ‘ജലം വരുന്ന ആ കാലം ഇതാ വന്നെത്തിയിരിക്കുന്നു; പർവതങ്ങൾപോലെയുള്ള മേഘങ്ങളാൽ മൂടപ്പെട്ട ആകാശം നോക്കൂ.’ ഈ സർഗത്തിലെ വാക്കുകൾ മുഴുവനും രാമന്റേതാണ്; ലക്ഷ്മണൻ അവസാനം മാത്രമേ മറുപടി പറയുന്നുള്ളൂ. ‘സൂര്യരശ്മികളാൽ സമുദ്രങ്ങളിലെ രസം പാനം ചെയ്ത്, ഒമ്പതു മാസം ധരിച്ച ഗർഭമായ ജലമെന്ന രസായനത്തെ ആകാശം പ്രസവിക്കുന്നു’ — ഇവിടെ ആകാശം ഗർഭിണി, സൂര്യരശ്മികൾ ഗർഭാധാനത്തിനു ഹേതു, മഴ പ്രസവം എന്നാണ് രൂപകം; ഒമ്പതു മാസം എന്നത് വേനലിനു മുമ്പുള്ള കാർത്തികംമുതലുള്ള മാസങ്ങൾ. ‘മേഘങ്ങളാകുന്ന പടവുകളിലൂടെ ആകാശത്തിൽ കയറി കുടജപുഷ്പങ്ങളുടെയും അർജുനപുഷ്പങ്ങളുടെയും മാലകൾകൊണ്ട് സൂര്യനെ അലങ്കരിക്കാൻ കഴിയും’ — മേഘങ്ങൾ പടവുകൾ, പൂമാലകൾ കൈയിൽ; ഇത് ഉത്പ്രേക്ഷയാണ്. ‘സന്ധ്യാരാഗത്താൽ ചെമ്പിച്ചതും അരികുകളിൽ വെളുത്തതുമായ മിനുസമുള്ള മേഘത്തുണിക്കഷണങ്ങളാൽ ആകാശം മുറിവു കെട്ടിയതുപോലെ കാണപ്പെടുന്നു’ — നടുവിൽ ചുവപ്പ്, അരികിൽ വെളുപ്പ് എന്ന വർണവിന്യാസത്തിൽനിന്ന് മുറിവിൽ കെട്ടിയ തുണിയുടെ കല്പന. ‘മന്ദമാരുതനാകുന്ന നിശ്വാസമുള്ള, സന്ധ്യയാകുന്ന ചന്ദനത്താൽ നിറം പൂശിയ, വിളറിയ മേഘങ്ങളുള്ള ആകാശം കാമാതുരനെപ്പോലെ ശോഭിക്കുന്നു’ — നിശ്വാസം, ചന്ദനലേപനം, വിളർച്ച എന്നിവ കാമിയുടെ മൂന്നു ലക്ഷണങ്ങൾ. ‘വേനൽച്ചൂടിൽ ക്ലേശിച്ച്, പുതുമഴയിൽ നനഞ്ഞ ഭൂമി ശോകത്താൽ തപിക്കുന്ന സീതയെപ്പോലെ ആവി (കണ്ണീർ) പൊഴിക്കുന്നു’ — ഈ ഉപമയാണ് സർഗത്തിന്റെ മുഴുവൻ മർമം; കാരണം പ്രകൃതിയുടെ ഓരോ ചിത്രവും രാമന്റെ വിരഹത്തെ സ്പർശിക്കുന്നു. ‘മേഘങ്ങളുടെ ഉദരത്തിൽനിന്നു പുറപ്പെട്ട, കർപ്പൂരദളംപോലെ തണുത്ത, കൈതപ്പൂമണമുള്ള കാറ്റുകളെ കൈക്കുമ്പിളിൽ കോരിക്കുടിക്കാം’ — കാറ്റിനെ പാനീയംപോലെ കാണുന്ന അതിശയോക്തി. സർഗം മുഴുവനും ഒരൊറ്റ ദീർഘമായ വർണനാത്മകപ്രഭാഷണമാണ്; വാല്മീകിയുടെ ഋതുവർണനയുടെ പ്രസിദ്ധമായ ഉദാഹരണം. ആദ്യശ്ലോകം മുൻസർഗങ്ങളുടെ സാരം സംഗ്രഹിക്കുന്നു — ബാലിവധം, സുഗ്രീവാഭിഷേകം, മാല്യവാന്റെ മുകളിലെ വാസം. ഇവിടെ ‘മാല്യവാന്റെ മുകളിൽ’ എന്നും മുൻസർഗത്തിൽ ‘പ്രസ്രവണഗിരിയിൽ’ എന്നും പറയുന്നു; ഇവ രണ്ടും ഒരേ പർവതത്തിന്റെ പേരുകളാണെന്നു വ്യാഖ്യാതാക്കൾ. ആദ്യത്തെ എട്ടു ശ്ലോകങ്ങളിൽ കവി ക്രമത്തിൽ ആകാശം, മേഘങ്ങൾ, സന്ധ്യ, ഭൂമി, കാറ്റ് എന്നിവയെ സ്പർശിക്കുന്നു; ഓരോ ചിത്രവും ഉപമയാലോ ഉത്പ്രേക്ഷയാലോ അലംകൃതമാണ്, വെറും വർണന എവിടെയുമില്ല. രണ്ടാം ശ്ലോകം ‘അയം സ കാലഃ സമ്പ്രാപ്തഃ’ (ആ കാലം ഇതാ വന്നെത്തി) എന്ന സർവനാമത്താൽ മുൻസർഗത്തിലെ പ്രതിജ്ഞയെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു — ‘ശരത്കാലം പ്രതീക്ഷിക്കും’ എന്നു പറഞ്ഞതിന്റെ ആരംഭമാണിത്. മൂന്നാം ശ്ലോകത്തിലെ ഗർഭരൂപകം അതിപ്രസിദ്ധമാണ്; സമീക്ഷിതപതിപ്പിലും അത് അങ്ങനെതന്നെ. ഏഴാം ശ്ലോകത്തിൽ സീതയുടെ ആദ്യപരാമർശം, പിന്നെ പന്ത്രണ്ടാം ശ്ലോകത്തിലെ മിന്നലിന്റെ ഉപമയിൽ രണ്ടാമത്തേത് — ഈ രണ്ടിടങ്ങളിലൂടെ കവി വിരഹത്തിന്റെ സൂത്രം സർഗം മുഴുവനും തുടർന്നുകൊണ്ടുപോകുന്നു. എട്ടാം ശ്ലോകത്തിൽ ‘ശക്യമഞ്ജലിഭിഃ പാതും’ എന്നതാണ് അച്ചടിച്ച പാഠം; അടിക്കുറിപ്പിൽ ‘ശക്യാ അഞ്ജലിഭിഃ’ എന്ന പാഠഭേദം സൂചിപ്പിക്കുന്നുണ്ട്, അത് ഇവിടെ സ്വീകരിച്ചിട്ടില്ല.

‘പൂത്ത അർജുനവൃക്ഷങ്ങളുള്ളതും കൈതപ്പൂക്കളാൽ സുഗന്ധിതവുമായ ഈ പർവതം, ശത്രു ശാന്തനായ സുഗ്രീവനെപ്പോലെ, ജലധാരകളാൽ അഭിഷേകം ചെയ്യപ്പെടുന്നു’ — അഭിഷേകത്തിന്റെ ഓർമ ഇപ്പോഴും പുതുമയുള്ളതാണ്, അതിനാൽ ഉപമാനം സുഗ്രീവൻതന്നെ. ‘മേഘമാകുന്ന കൃഷ്ണാജിനം (കറുത്ത മാൻതോൽ) ധരിച്ച്, ധാരയാകുന്ന യജ്ഞോപവീതം അണിഞ്ഞ്, കാറ്റു നിറഞ്ഞ ഗുഹകളോടുകൂടിയ പർവതങ്ങൾ വേദം ഉരുവിടുന്ന ബ്രഹ്മചാരികളെപ്പോലെ’ — മൂന്ന് അംഗങ്ങളാൽ ബ്രഹ്മചാരിയുടെ രൂപകം പൂർണമാകുന്നു: അജിനം, ഉപവീതം, വേദഘോഷം. ‘സ്വർണച്ചാട്ടകൾപോലെയുള്ള മിന്നലുകളാൽ അടിയേറ്റ്, ഉള്ളിൽ ഇടിമുഴക്കത്തിന്റെ ഘോഷത്തോടെ, ആകാശം വേദനിക്കുന്നതുപോലെ’ — ചാട്ടയടിയും ആർത്തനാദവും; ആകാശം അടിയേൽക്കുന്ന ഒരു ജീവിയെപ്പോലെ. ‘നീലമേഘത്തെ ആശ്രയിച്ചു മിന്നിത്തിളങ്ങുന്ന മിന്നൽ, രാവണന്റെ മടിയിൽ പിടയുന്ന തപസ്വിനിയായ വൈദേഹിയെപ്പോലെ എനിക്കു തോന്നുന്നു’ — ഇവിടെ ഉപമ അത്യന്തം മർമസ്പർശിയാണ്; നീലമേഘം രാവണൻ, സ്വർണവർണമുള്ള മിന്നൽ സീത. ‘മേഘങ്ങളാൽ പൂശപ്പെട്ട്, ഗ്രഹങ്ങളും ചന്ദ്രനും മറഞ്ഞ്, കാഴ്ച തടയപ്പെട്ട ഈ ദിക്കുകൾ കാമികൾക്കു ഹിതകരമാണ്’ — അന്ധകാരം കാമികൾക്ക് അനുകൂലം, വിരഹിക്കോ പ്രതികൂലം. ‘സൗമിത്രേ, മലഞ്ചെരിവുകളിൽ പൂത്തുനിൽക്കുന്ന, മഞ്ഞിൻകണങ്ങളാൽ മൂടപ്പെട്ട്, വർഷാഗമനത്തിൽ ഉത്സുകരായ കുടജങ്ങളെ നോക്കൂ; ശോകത്താൽ കീഴടക്കപ്പെട്ട എന്റെ കാമം ജ്വലിപ്പിച്ചുകൊണ്ട് അവ നിൽക്കുന്നു.’ ഈ പതിനാലാം ശ്ലോകത്തിന് ആറു പാദങ്ങളുണ്ട് — മൂന്ന് അർധശ്ലോകങ്ങൾ ഒരേ ശ്ലോകത്തിൽ ബന്ധിച്ചിരിക്കുന്നു; സമീക്ഷിതപതിപ്പിലും അവ 4.027.014-ന്റെ മൂന്ന് അർധങ്ങളാണ്. ഇവിടെ നാലു രൂപകങ്ങൾ നിരയായി വരുന്നു — പർവതം സുഗ്രീവനെപ്പോലെ അഭിഷേകം ചെയ്യപ്പെടുന്നു, പർവതങ്ങൾ ബ്രഹ്മചാരികളെപ്പോലെ അധ്യയനം ചെയ്യുന്നു, ആകാശം അടിയേൽക്കുന്ന ജീവിയെപ്പോലെ വേദന സൂചിപ്പിക്കുന്നു, മിന്നൽ സീതയെപ്പോലെ പിടയുന്നു. നാലാമത്തെ രൂപകമാണ് രാമന്റെ ഹൃദയത്തെ സ്പർശിക്കുന്നത്; അതിനാൽ അതിനുശേഷം ദിക്കുകൾ കാമികൾക്കു ഹിതകരമാണെന്നും തനിക്ക് അതിനു വിപരീതമായ അനുഭവമാണെന്നും കവി നിവേദനം ചെയ്യുന്നു. പതിനാലാം ശ്ലോകത്തിന്റെ ആറുപാദത്വം അച്ചടിയും സമീക്ഷിതപതിപ്പും ഒരുപോലെ സമർഥിക്കുന്നു. ‘പ്രാധീതാഃ ഇവ പർവതാഃ’ (വേദം ഉരുവിടുന്നവരെപ്പോലെ പർവതങ്ങൾ) എന്ന ഉത്പ്രേക്ഷയിൽ മേഘത്തിന്റെ കറുപ്പിനെ കൃഷ്ണാജിനത്തോടും ധാരയുടെ നൂൽപോലുള്ള രൂപത്തെ യജ്ഞോപവീതത്തോടും ഗുഹകളുടെ മുഴക്കത്തെ വേദഘോഷത്തോടും ഉപമിച്ചിരിക്കുന്നു; മൂന്ന് അംഗങ്ങളാൽ ഒരു ചിത്രം പൂർണമാക്കുന്നത് കവിയുടെ കൗശലമാണ്. പതിമൂന്നാം ശ്ലോകത്തിലെ ‘മന്മഥവതാം ഹിതാഃ’ (കാമികൾക്കു ഹിതകരം) എന്നതിൽ വിരോധമുണ്ട് — കാമികൾക്കു ഹിതകരമായ ദിക്കുകൾതന്നെ വിരഹിയായ രാമന് അഹിതമാണ്; ഇതിലൂടെ സർഗത്തിന്റെ ധ്വനി പുഷ്ടിപ്പെടുന്നു.

‘പൊടി അടങ്ങി, കാറ്റ് തണുപ്പുള്ളതായി, വേനലിന്റെ ദോഷങ്ങളുടെ വ്യാപനം ശമിച്ചു; ഭൂപതിമാരുടെ യാത്രകൾ നിലച്ചു, പ്രവാസികളായ മനുഷ്യർ സ്വദേശങ്ങളിലേക്കു മടങ്ങുന്നു. മാനസസരസ്സിലെ വാസം കൊതിക്കുന്ന അരയന്നങ്ങൾ പുറപ്പെട്ടു; ചക്രവാകങ്ങൾ ഇപ്പോൾ പ്രിയമാരോടൊപ്പമാണ്; നിരന്തരമായ മഴവെള്ളത്താൽ തകർന്ന വഴികളിൽ വാഹനങ്ങൾ സഞ്ചരിക്കുന്നില്ല. ചിതറിയ മേഘങ്ങളുള്ള ആകാശം ചിലയിടത്ത് തെളിഞ്ഞും ചിലയിടത്ത് മങ്ങിയും, പർവതങ്ങളാൽ അവിടവിടെ തടയപ്പെട്ട ശാന്തമഹാസമുദ്രത്തിന്റെ രൂപംപോലെ ശോഭിക്കുന്നു. സർജപുഷ്പങ്ങളും കടമ്പുപൂക്കളും കലർന്ന, പർവതധാതുക്കളാൽ ചെമ്പിച്ച പുതുജലത്തെ, മയിലുകളുടെ കേകാരവം പിന്തുടരുമ്പോൾ, മലയാറുകൾ അതിവേഗത്തിൽ ഒഴുക്കുന്നു. നീരു നിറഞ്ഞ, വണ്ടിനെപ്പോലെ കറുത്ത ഞാവൽപ്പഴം ഇഷ്ടംപോലെ ഭക്ഷിക്കപ്പെടുന്നു; പല നിറമുള്ള, കാറ്റിൽ ഉലഞ്ഞ, പഴുത്ത മാമ്പഴം നിലത്തു വീഴുന്നു. മിന്നലാകുന്ന പതാകകളും കൊക്കുകളുടെ മാലകളുമുള്ള, പർവതശിഖരങ്ങളുടെ ആകൃതിയുള്ള മേഘങ്ങൾ ഉച്ചത്തിൽ നാദം മുഴക്കി, യുദ്ധക്കളത്തിൽ നിൽക്കുന്ന മദിച്ച ഗജേന്ദ്രന്മാരെപ്പോലെ ഗർജിക്കുന്നു. മഴവെള്ളത്താൽ പുഷ്ടിപ്പെട്ട പുൽമേടുകളും നൃത്തോത്സവം തുടങ്ങിയ മയിലുകളും പെയ്തൊഴിഞ്ഞ മേഘങ്ങളുമുള്ള വനങ്ങൾ ഉച്ചതിരിഞ്ഞ നേരങ്ങളിൽ കൂടുതൽ ശോഭിക്കുന്നു — നോക്കൂ. ജലത്തിന്റെ അതിഭാരം വഹിച്ച്, കൊക്കുകളോടുകൂടി, നാദം മുഴക്കുന്ന മേഘങ്ങൾ പർവതങ്ങളുടെ വലിയ ശിഖരങ്ങളിൽ വിശ്രമിച്ചു വിശ്രമിച്ച് വീണ്ടും നീങ്ങുന്നു. മേഘങ്ങളെ കൊതിച്ച് പറന്നുനീങ്ങുന്ന, ആഹ്ലാദിക്കുന്ന കൊക്കിൻനിര, കാറ്റിൽ ഉലയുന്ന ശ്രേഷ്ഠമായ വെണ്താമരകളുടെ മാലപോലെ, മനോഹരമായ ആകാശത്തിൽ തൂങ്ങിക്കിടക്കുന്നതായി ശോഭിക്കുന്നു.’ ഇവിടെ പതിനഞ്ചാം ശ്ലോകംമുതൽ ദീർഘവൃത്തം ആരംഭിക്കുന്നു. ഈ ഖണ്ഡത്തിൽ ലൗകികവ്യാപാരങ്ങൾ വർണിക്കപ്പെടുന്നു — രാജാക്കന്മാരുടെ യാത്രാവിരാമം, പ്രവാസികളുടെ മടക്കം, വാഹനങ്ങളുടെ നിശ്ചലത; അതിലൂടെ ഋതുവിന്റെ സാമൂഹികഫലവും കവി കാണിക്കുന്നു. പിന്നെ പ്രകൃതിചിത്രങ്ങൾ — ആകാശത്തിന്റെ ഖണ്ഡശഃയുള്ള തെളിച്ചം, മലയാറുകളുടെ വേഗം, ഞാവൽപ്പഴങ്ങളുടെയും മാമ്പഴങ്ങളുടെയും പാകം, മേഘങ്ങൾക്കു ഗജേന്ദ്രോപമ, വനങ്ങളുടെ ഉച്ചതിരിഞ്ഞ ശോഭ, മേഘങ്ങളുടെ വിശ്രമം, കൊക്കിൻനിരയ്ക്കു മാലോപമ. ‘യുദ്ധക്കളത്തിൽ നിൽക്കുന്ന മദിച്ച ഗജേന്ദ്രന്മാരെപ്പോലെ’ എന്ന ഉപമ ഈ സർഗത്തിൽ മൂന്നുവട്ടം പ്രയോഗിക്കുന്നു; കാരണം വർഷമേഘത്തിന്റെ ഗാംഭീര്യം ആനയോടുതന്നെ തുല്യം. ഇരുപത്തിയൊന്നും ഇരുപത്തിരണ്ടും ശ്ലോകങ്ങൾ സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ ഇല്ല. ‘നിർവൃഷ്ടബലാഹകാനി’ (പെയ്തൊഴിഞ്ഞ മേഘങ്ങളുള്ള) എന്ന പദത്താൽ മേഘങ്ങൾ ഒഴിഞ്ഞിരിക്കുന്നു എന്നു സൂചിപ്പിക്കുന്നു; അതിനാലാണ് വനങ്ങൾക്ക് ഉച്ചതിരിഞ്ഞ് സവിശേഷമായ ശോഭ. ‘വിശ്രമ്യ വിശ്രമ്യ’ (വിശ്രമിച്ചു വിശ്രമിച്ച്) എന്ന ആവർത്തനത്താൽ മേഘങ്ങളുടെ മന്ദഗതി ചിത്രീകരിക്കപ്പെടുന്നു. പത്തൊമ്പതാം ശ്ലോകത്തിൽ ഞാവൽപ്പഴവും മാമ്പഴവും രണ്ടു ഋതുചിഹ്നങ്ങളാണ്; ‘ഷട്പദസന്നികാശം’ (വണ്ടിനെപ്പോലെയുള്ളത്) എന്നതിൽ ഞാവൽപ്പഴത്തിന്റെ കറുപ്പുനിറം വണ്ടിനോട് ഉപമിക്കപ്പെടുന്നു.

‘ഇളം ഇന്ദ്രഗോപങ്ങൾ (ചുവന്ന മഴപ്പുഴുക്കൾ) ഇടയ്ക്കിടെ ചിത്രം വരച്ച പുതിയ പുൽമേടുകൊണ്ട് ഭൂമി ശോഭിക്കുന്നത്, ദേഹത്തോടു ചേർന്ന, തത്തപ്പച്ചനിറമുള്ള, അരക്കുചായം തളിച്ച കമ്പിളി പുതച്ച ഒരു സ്ത്രീയെപ്പോലെയാണ്. ഉറക്കം പതുക്കെ കേശവനെ സമീപിക്കുന്നു, നദി വേഗത്തിൽ സാഗരത്തെ സമീപിക്കുന്നു, സന്തുഷ്ടയായ കൊക്ക് മേഘത്തെ സമീപിക്കുന്നു, കാമിനിയായ കാന്ത പ്രിയനെ സമീപിക്കുന്നു’ — നാലു പാദങ്ങളും ‘അഭ്യുപൈതി’ (സമീപിക്കുന്നു) എന്ന ഒരേ ക്രിയാപദത്താൽ അവസാനിക്കുന്നു; ഇതു പദാവൃത്തി എന്ന അലങ്കാരമാണ്. ‘വനാന്തങ്ങൾ മയിലുകളുടെ നല്ല നൃത്തമുള്ളവയായി, കടമ്പുകൾ പൂങ്കുലകളുള്ള ശാഖകളോടുകൂടിയവയായി, കാളകൾ പശുക്കളിൽ തുല്യകാമമുള്ളവയായി, ഭൂമി വിളകളാലും വനങ്ങളാലും രമണീയയായി’ — ‘ജാതാ’ (ആയി) എന്ന പദം നാലുവട്ടം ആവർത്തിക്കുന്നു. ‘നദികൾ ഒഴുകുന്നു, മേഘങ്ങൾ പെയ്യുന്നു, മദിച്ച ആനകൾ ഗർജിക്കുന്നു, വനാന്തങ്ങൾ ശോഭിക്കുന്നു, പ്രിയയെ പിരിഞ്ഞവർ ധ്യാനിക്കുന്നു, മയിലുകൾ നൃത്തം ചെയ്യുന്നു, വാനരന്മാർ ആശ്വസിക്കുന്നു’ — ആദ്യത്തെ അർധത്തിൽ ഏഴു ക്രിയകൾ, രണ്ടാമത്തേതിൽ ഏഴു കർത്താക്കൾ; ഇതു യഥാസംഖ്യം എന്ന അലങ്കാരം. ‘കൈതപ്പൂവിന്റെ ഗന്ധം ആസ്വദിച്ച് ഹർഷിതരായ മദിച്ച ഗജേന്ദ്രന്മാർ, വനത്തിലെ നീർച്ചാട്ടങ്ങളിൽ വെള്ളം വീഴുന്ന ശബ്ദത്താൽ പരിഭ്രമിച്ച്, മയിലുകളോടൊപ്പം മദത്തോടെ ഗർജിക്കുന്നു. ജലധാരകളുടെ വീഴ്ചയാൽ അടിയേറ്റ്, കടമ്പിൻശാഖകളിൽ തൂങ്ങിക്കിടക്കുന്ന വണ്ടുകൾ, ക്ഷണനേരംകൊണ്ടു നേടിയ, പൂന്തേനിൽ ആണ്ട മദം പതുക്കെ ഉപേക്ഷിക്കുന്നു. കനൽപ്പൊടിക്കൂമ്പാരംപോലെ കറുത്ത, ധാരാളം നീരുള്ള സമൃദ്ധമായ പഴങ്ങളാൽ ഞാവൽമരങ്ങളുടെ ശാഖകൾ, വണ്ടിൻകൂട്ടങ്ങൾ പാനം ചെയ്യുന്നതുപോലെ ശോഭിക്കുന്നു. മിന്നലാകുന്ന പതാകകളാൽ അലംകൃതവും ഉച്ചത്തിൽ ഗംഭീരമായ മഹാനാദം മുഴക്കുന്നവയുമായ മേഘങ്ങളുടെ രൂപങ്ങൾ യുദ്ധോത്സുകരായ ആനകളെപ്പോലെ ശോഭിക്കുന്നു. വഴി പിന്തുടർന്ന് പർവതവനങ്ങളിലൂടെ പുറപ്പെട്ട ഒരു മദഗജേന്ദ്രൻ മേഘഗർജനം കേട്ട്, യുദ്ധം കൊതിച്ച്, അത് എതിരാളിയുടെ നാദമാണെന്നു ശങ്കിച്ച് തിരിഞ്ഞുനിന്നു.’ ഈ ഖണ്ഡത്തിൽ ശബ്ദാലങ്കാരങ്ങൾ ധാരാളമുണ്ട് — ഇരുപത്തിയഞ്ചാം ശ്ലോകത്തിൽ ‘അഭ്യുപൈതി’ എന്ന പദം നാലുവട്ടം, ഇരുപത്തിയാറാമത്തേതിൽ ‘ജാതാ’ എന്നതു നാലുവട്ടം, ഇരുപത്തിയേഴാമത്തേതിൽ ഏഴു ക്രിയകളും ഏഴു കർത്താക്കളുമായുള്ള യഥാസംഖ്യം. ഇവയിലൂടെ കവി വർഷത്തിന്റെ സാർവത്രികമായ മാറ്റം ധ്വനിപ്പിക്കുന്നു. ‘ഉറക്കം കേശവനെ സമീപിക്കുന്നു’ എന്നത് ശയനൈകാദശിയുടെ സൂചനയാണ് — ആഷാഢമാസത്തിലെ ശുക്ലപക്ഷ ഏകാദശിയിൽ വിഷ്ണു ശയനം ചെയ്യുന്നു എന്നതു പൗരാണികപ്രസിദ്ധി. ഇരുപത്തിനാലാം ശ്ലോകത്തിൽ ഭൂമിയെ ഒരു സ്ത്രീയെപ്പോലെ വർണിക്കുന്നു — പുതിയ പുൽമേട് തത്തപ്പച്ചനിറമുള്ള കമ്പിളി, ഇന്ദ്രഗോപങ്ങൾ അരക്കുചായച്ചിത്രങ്ങൾ; ഈ ചിത്രം സംസ്കൃതകാവ്യത്തിൽ പ്രസിദ്ധമാണ്. ഇരുപത്തിനാലും മുപ്പത്തിമൂന്നും ശ്ലോകങ്ങൾ സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ ഇല്ല. ‘ആപാനഭൂമിപ്രതിമാ’ (മദ്യശാലപോലെയുള്ളത്) എന്ന ഉപമ മദ്യശാലയുടേതാണ്; വനഭൂമി തേൻജലത്താൽ നിറഞ്ഞിരിക്കുന്നു, മയിലുകൾ മത്തരുമാണ് — അതിനാൽ അത് ഒരു പാനഗോഷ്ഠിപോലെ. ‘പ്രതിസന്നിവൃത്തഃ’ (തിരിഞ്ഞുനിന്നു) എന്ന പദത്താൽ ആനയുടെ ഭ്രമം സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു — മേഘഗർജനം എതിരാളിയുടെ നാദമാണെന്നു കരുതി അതു തിരിയുന്നു. മുപ്പത്തിയൊന്നാം ശ്ലോകത്തിൽ മേഘങ്ങളുടെ രൂപങ്ങൾ യുദ്ധോത്സുകരായ ആനകളെപ്പോലെ; ‘തഡിത്പതാകാഭിഃ’ (മിന്നലാകുന്ന പതാകകളാൽ) എന്നതിലൂടെ മിന്നലുകൾ സൈന്യത്തിന്റെ കൊടികൾപോലെ — ചിത്രം മുഴുവനും യുദ്ധത്തിന്റേതാണ്.

‘വനാന്തങ്ങൾ ചിലയിടത്ത് വണ്ടിൻകൂട്ടങ്ങളാൽ പാടുന്നതുപോലെ, ചിലയിടത്ത് നീലകണ്ഠങ്ങളാൽ (മയിലുകളാൽ) നൃത്തം ചെയ്യുന്നതുപോലെ, ചിലയിടത്ത് ഗജേന്ദ്രന്മാരാൽ മദിച്ചതുപോലെ — പല ഭാവങ്ങളെ ആശ്രയിച്ചുകൊണ്ട് ശോഭിക്കുന്നു. കടമ്പ്, സർജം, അർജുനം, കന്ദളം എന്നിവ നിറഞ്ഞ, തേൻപോലെയുള്ള ജലം നിറഞ്ഞ വനഭൂമി, മയിലുകളുടെ മത്തമായ കൂജനങ്ങളാലും നൃത്തങ്ങളാലും ഒരു പാനശാലപോലെ ശോഭിക്കുന്നു. മുത്തുപോലെ തിളങ്ങി വീഴുന്ന, അതിനിർമലമായ, ഇലക്കുമ്പിളുകളിൽ തങ്ങിനിൽക്കുന്ന ജലം — ദേവേന്ദ്രൻ നൽകിയ ആ ജലം — സന്തുഷ്ടരായ, നിറംമങ്ങിയ ചിറകുള്ള, ദാഹിച്ച പക്ഷികൾ പാനം ചെയ്യുന്നു. വണ്ടുകളാകുന്ന വീണക്കമ്പികളുടെ മധുരനാദവും, തവളകൾ ഉയർത്തുന്ന കണ്ഠതാളവും, മേഘങ്ങളാകുന്ന മൃദംഗങ്ങളുടെ നാദവുംകൊണ്ട് വനങ്ങളിൽ സംഗീതം ആരംഭിച്ചതുപോലെ’ — വണ്ട് വീണ, തവള കണ്ഠതാളം, മേഘം മൃദംഗം എന്നിങ്ങനെ മൂന്നു വാദ്യങ്ങളാൽ വനസംഗീതത്തിന്റെ രൂപകം. ‘ചിലയിടത്ത് നൃത്തം ചെയ്തും, ചിലയിടത്ത് ഉറക്കെ കൂവിയും, ചിലയിടത്ത് മരക്കൊമ്പുകളിൽ ഇരുന്നും, തൂങ്ങിക്കിടക്കുന്ന പീലികളാകുന്ന ആഭരണങ്ങളോടുകൂടിയ മയിലുകളാൽ വനങ്ങളിൽ സംഗീതം ആരംഭിച്ചതുപോലെ. മേഘങ്ങളുടെ നാദത്താൽ ഉണർന്ന തവളകൾ, ഏറെക്കാലം അടക്കിവെച്ചിരുന്ന ഉറക്കം ഉപേക്ഷിച്ച്, പല രൂപത്തിലും ആകൃതിയിലും നിറത്തിലും നാദത്തിലുമായി, പുതുമഴധാരകളാൽ അടിയേറ്റ് കരയുന്നു. ചക്രവാകങ്ങളെ ഒഴുക്കിക്കൊണ്ടുപോകുന്ന നദികൾ, ഇടിഞ്ഞ തീരങ്ങളെ ഒലിച്ചുകൊണ്ടുപോയി, ഗർവിതരായി, പുതുമഴയാൽ നിറഞ്ഞ ശരീരത്തോടെ, വേഗത്തിൽ തങ്ങളുടെ ഭർത്താവായ സമുദ്രത്തെ സമീപിക്കുന്നു. നീലമേഘങ്ങളോടു ചേർന്ന, പുതുജലം നിറഞ്ഞ നീലമേഘങ്ങൾ, കാട്ടുതീയിൽ കരിഞ്ഞ പർവതങ്ങളോടു വേരുറപ്പിച്ച, കാട്ടുതീയിൽ കരിഞ്ഞ പർവതങ്ങളെപ്പോലെ തോന്നുന്നു. മത്തരായി കൂവുന്ന മയിലുകളുള്ളതും, ഇന്ദ്രഗോപങ്ങൾ നിറഞ്ഞ പുൽമേടുകളുള്ളതും, നീപത്തിന്റെയും അർജുനത്തിന്റെയും ഗന്ധമുള്ളതുമായ രമണീയമായ വനാന്തരങ്ങളിൽ ആനകൾ സഞ്ചരിക്കുന്നു.’ ഈ ഖണ്ഡത്തിന്റെ കേന്ദ്രം ‘വനങ്ങളിൽ സംഗീതം ആരംഭിച്ചതുപോലെ’ എന്ന വാക്കാണ്; അതു രണ്ടു ശ്ലോകങ്ങളുടെ (36, 37) അവസാനം ആവർത്തിക്കുന്നു — ഒരിടത്ത് വാദ്യങ്ങളുടെ രൂപകം, മറ്റിടത്ത് നർത്തകരുടേത്. വണ്ട് വീണക്കമ്പി, തവള കണ്ഠതാളം, മേഘം മൃദംഗം, മയിലുകൾ നർത്തകർ — വനം മുഴുവനും ഒരു നാട്യശാലയായി കല്പിക്കപ്പെടുന്നു. പിന്നെ തവളകളുടെ ഉണർവ്, നദികളുടെ സമുദ്രഗമനം, മേഘങ്ങൾക്കു പർവതോപമ, ആനകളുടെ വിഹാരം എന്നിവ വർണിക്കപ്പെടുന്നു. നദികൾ സ്വന്തം ഭർത്താവിനെ സമീപിക്കുന്നു എന്ന രൂപകം നായികയുടെ അഭിസാരംപോലെയാണ്; അതിൽ ‘ദൃപ്താഃ’ (ഗർവിതർ), ‘നവപ്രാവൃതപൂർണഭോഗാഃ’ (പുതുമഴയാൽ നിറഞ്ഞ ശരീരമുള്ളവർ) എന്ന വിശേഷണങ്ങൾ ശൃംഗാരത്തെ പുഷ്ടിപ്പെടുത്തുന്നു. മുപ്പത്തിയാറ്, മുപ്പത്തിയേഴ്, മുപ്പത്തിയെട്ട്, മുപ്പത്തിയൊമ്പത് എന്നീ നാലു ശ്ലോകങ്ങൾ സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ ഇല്ല. ‘വിവർണച്ഛദനാഃ വിഹംഗാഃ’ (നിറംമങ്ങിയ ചിറകുള്ള പക്ഷികൾ) എന്നത് ചാതകപ്പക്ഷികളെക്കുറിച്ചുള്ള പരാമർശമാണ്; അവ മഴവെള്ളം മാത്രമേ കുടിക്കൂ എന്നതു കവിസമയം; അതിനാൽ ‘സുരേന്ദ്രദത്തം’ (ദേവേന്ദ്രൻ നൽകിയത്) എന്ന വിശേഷണം ഔചിത്യപൂർണമാണ്. നാല്പതാം ശ്ലോകത്തിൽ ‘കാട്ടുതീയിൽ കരിഞ്ഞ പർവതങ്ങളിൽ… കാട്ടുതീയിൽ കരിഞ്ഞ പർവതങ്ങളെപ്പോലെ’ എന്ന പദാവൃത്തി; നീലമേഘങ്ങളുടെ കറുപ്പ് കരിഞ്ഞ പർവതങ്ങളുടെ കറുപ്പിനോട് ഉപമിക്കപ്പെടുന്നു.

‘പുതുമഴധാരകളാൽ കേസരങ്ങൾ അടിയേറ്റ താമരകളെ വേഗം ഉപേക്ഷിച്ച്, സന്തുഷ്ടരായ വണ്ടുകൾ കേസരങ്ങളുള്ള പുതിയ കടമ്പുപൂക്കളിൽനിന്നു തേൻ നുകരുന്നു. ഗജേന്ദ്രന്മാർ മദിച്ചവർ, ഗോശ്രേഷ്ഠന്മാർ സന്തുഷ്ടർ, മൃഗേന്ദ്രന്മാർ വനങ്ങളിൽ കൂടുതൽ വിക്രമമുള്ളവർ, പർവതേന്ദ്രന്മാർ രമണീയർ, നരേന്ദ്രന്മാർ നിശ്ചലർ, സുരേന്ദ്രനോ മേഘങ്ങളോടൊത്തു ക്രീഡിക്കുന്നവൻ’ — ഒരേ ശ്ലോകത്തിൽ ‘ഇന്ദ്ര’ എന്നവസാനിക്കുന്ന ആറു പദങ്ങൾ; ഇതു ശബ്ദാലങ്കാരത്തിന്റെ ചമത്കാരമാണ്. ‘സമുദ്രനാദംപോലെ മുഴങ്ങുന്ന, മഹാജലപ്രവാഹങ്ങളോടെ ആകാശത്തിൽ തൂങ്ങിനിൽക്കുന്ന മേഘങ്ങൾ നദികളെയും കുളങ്ങളെയും സരസ്സുകളെയും വാപികളെയും ഭൂമിയെ മുഴുവനും ഒഴുക്കിക്കളയുന്നു. വലിയ മഴപ്പെയ്ത്തുകൾ വീഴുന്നു, ഉഗ്രവേഗമുള്ള കാറ്റുകൾ വീശുന്നു, തീരങ്ങൾ നഷ്ടപ്പെട്ട്, വഴിതെറ്റിയ നദികൾ വേഗത്തിൽ ജലം ഒഴുക്കുന്നു. ദേവേന്ദ്രൻ നൽകിയ, കാറ്റ് എത്തിച്ച മേഘങ്ങളാകുന്ന ജലകുംഭങ്ങളാൽ അഭിഷേകം ചെയ്യപ്പെടുന്ന പർവതേന്ദ്രന്മാർ, മനുഷ്യർ അഭിഷേകം ചെയ്യുന്ന നരേന്ദ്രന്മാരെപ്പോലെ, തങ്ങളുടെ രൂപവും ശ്രീയും പ്രദർശിപ്പിക്കുന്നതുപോലെ’ — വീണ്ടും അഭിഷേകത്തിന്റെ ബിംബം; ഇത് ഇരുപത്തിയാറാം സർഗത്തിന്റെ പ്രതിധ്വനിയാണ്. ‘ആകാശം മേഘങ്ങളാൽ ആലിംഗനം ചെയ്യപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു; നക്ഷത്രങ്ങളോ സൂര്യനോ ദൃഷ്ടിയിൽപ്പെടുന്നില്ല; പുതുജലപ്രവാഹങ്ങളാൽ ഭൂമി തൃപ്തയായി; ഇരുൾ പൂശിയ ദിക്കുകൾ തെളിയുന്നില്ല. പർവതങ്ങളുടെ വലിയ ശിഖരങ്ങൾ ധാരകളാൽ കഴുകപ്പെട്ട്, മുത്തുമാലകൾപോലെ തൂങ്ങിക്കിടക്കുന്ന വലിപ്പമേറിയ വിപുലമായ വെള്ളച്ചാട്ടങ്ങളാൽ കൂടുതൽ ശോഭിക്കുന്നു. പർവതശിലകളിൽ തട്ടി വേഗം ഇടറുന്ന ഉത്തമപർവതങ്ങളിലെ വിപുലമായ വെള്ളച്ചാട്ടങ്ങൾ, മയിലുകൾ കൂവുന്ന ഗുഹകളിൽ ചിതറിവീഴുന്ന ഹാരങ്ങൾപോലെ ശോഭിക്കുന്നു. ശീഘ്രവേഗമുള്ള, ശിഖരങ്ങളുടെ അടിഭാഗം കഴുകുന്ന, പർവതങ്ങളിലെ വിപുലമായ വെള്ളച്ചാട്ടങ്ങൾ മുത്തുമാലകൾപോലെ വീഴുമ്പോൾ മഹാഗുഹകളുടെ മടിത്തട്ടുകളാൽ താങ്ങപ്പെടുന്നു. രതിക്രീഡയിലെ ഞെരുക്കത്താൽ പൊട്ടിയ സ്വർഗസ്ത്രീകളുടെ ഹാരങ്ങളിലെ മുത്തുകൾപോലെ, അനുപമമായ ജലധാരകൾ എല്ലാ ദിക്കുകളിലും വീഴുന്നു.’ അമ്പത്തിയൊന്നാം ശ്ലോകത്തിൽ വീണ്ടും അനുഷ്ടുപ് ആരംഭിക്കുന്നു, ദീർഘവൃത്തം നിലയ്ക്കുന്നു. ഈ ഖണ്ഡത്തിൽ ‘ഇന്ദ്ര’ എന്നവസാനിക്കുന്ന എട്ടുതരം പദങ്ങളുണ്ട് — ഗജേന്ദ്രൻ, ഗവേന്ദ്രൻ, മൃഗേന്ദ്രൻ, നഗേന്ദ്രൻ, നരേന്ദ്രൻ, സുരേന്ദ്രൻ, പർവതേന്ദ്രൻ, ശൈലേന്ദ്രൻ എന്നിങ്ങനെ; ഈ പദാവൃത്തിയുടെ ചമത്കാരം വാല്മീകിയുടെ ശബ്ദലീലയ്ക്ക് ഉദാഹരണമാണ്. പിന്നെ നാലു ശ്ലോകങ്ങളിൽ വെള്ളച്ചാട്ടങ്ങളുടെ വർണന — അവ മുത്തുമാലകൾപോലെ, ഹാരങ്ങൾപോലെ, സ്വർഗസ്ത്രീകളുടെ പൊട്ടിയ ഹാരങ്ങളിലെ മുത്തുകൾപോലെ. പർവതങ്ങളുടെ അഭിഷേകം എന്ന രൂപകം ഇരുപത്തിയാറാം സർഗത്തിലെ സുഗ്രീവാഭിഷേകത്തെത്തന്നെ ഓർമിപ്പിക്കുന്നു; ഇതു കവിയുടെ സുസംഗതിയാണ്. ഈ ഖണ്ഡത്തിലെ നാല്പത്തിനാലാമത്തേതുമുതലുള്ള ഒമ്പതു ശ്ലോകങ്ങൾ സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ ലഭ്യമല്ല; ഇതുതന്നെയാണ് ഈ സർഗത്തിന്റെ ദൈർഘ്യത്തിന്റെ മുഖ്യകാരണം. ‘മനുഷ്യർ അഭിഷേകം ചെയ്യുന്ന നരേന്ദ്രന്മാരെപ്പോലെ’ എന്ന ഉപമയിൽ ഉപമാനം അഭിഷേകവിധിതന്നെയാണ്; അത് ഈ പ്രകരണത്തിൽത്തന്നെ രണ്ടു സർഗം മുമ്പ് വിസ്തരിച്ചു വർണിച്ചിട്ടുണ്ട്; കവി തന്റെതന്നെ മുൻവർണനയെ ഉപമാനമായി സ്വീകരിക്കുന്നു. നാല്പത്തിയൊമ്പതാം ശ്ലോകത്തിൽ ‘മയിലുകൾ കൂവുന്ന ഗുഹകളിൽ’ എന്ന സപ്തമീബഹുവചനത്താൽ ഗുഹകളുടെ ബാഹുല്യവും മയിലുകളുടെ നാദവും ഒരുമിച്ചു സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു.

‘ചേക്കേറി മറയുന്ന പക്ഷികളാലും, കൂമ്പുന്ന താമരകളാലും, വിടരുന്ന മാലതിയാലും സൂര്യൻ അസ്തമിച്ചു എന്ന് അറിയാം’ — ഇവിടെ സമയജ്ഞാനം സൂര്യനെ കാണുന്നതിൽനിന്നല്ല, ജീവികളുടെ ചേഷ്ടകളിൽനിന്നാണ്; മേഘാവൃതമായ ആകാശത്തിൽ ഇതുതന്നെയാണ് യുക്തി. ‘നരേന്ദ്രന്മാരുടെ യാത്ര നിലച്ചു; സൈന്യം വഴിയിൽത്തന്നെ തങ്ങുന്നു; വൈരങ്ങളും വഴികളും ജലത്താൽ സമമാക്കപ്പെട്ടു’ — ജലത്താൽ വൈരവും ശമിച്ചു എന്ന ശ്ലേഷം. ‘പ്രൗഷ്ഠപദമാസത്തിൽ (ഭാദ്രപദത്തിൽ) വേദം ഉരുവിടാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്ന ബ്രാഹ്മണർക്കും സാമഗായകർക്കും ഇത് അധ്യയനത്തിനുള്ള സമയമായി വന്നെത്തിയിരിക്കുന്നു’ — ഭാദ്രപദത്തിൽ ഉപാകർമത്തിന്റെ കാലം എന്നു ശാസ്ത്രം. ‘കർമങ്ങളും ഭരണകാര്യങ്ങളും നിർത്തിവെച്ച്, ആവശ്യവസ്തുക്കൾ സംഭരിച്ചുവെച്ച കോസലാധിപനായ ഭരതൻ നിശ്ചയമായും ആഷാഢിയിലെ (ചാതുർമാസ്യ) വ്രതം ആരംഭിച്ചിട്ടുണ്ടാകും’ — സഹോദരന്റെ ഓർമ ഇവിടെ ആകസ്മികമാണ്, എങ്കിലും വിരഹത്തിന്റെ സ്വാഭാവികഫലമാണ്. ‘നിറഞ്ഞുകൊണ്ടിരിക്കുന്ന സരയുവിന്റെ വേഗം നിശ്ചയമായും വർധിക്കുന്നുണ്ടാകും — ഞാൻ വരുന്നതുകണ്ട് അയോധ്യയുടെ ആരവം വർധിച്ചതുപോലെ’ — നദിയുടെ വൃദ്ധി നഗരവാസികളുടെ കരച്ചിലിന്റെ ഉപമാനമാണ്. ‘ഗുണസമൃദ്ധമായ ഈ വർഷകാലം സുഗ്രീവൻ സുഖമായി അനുഭവിക്കുന്നു — ശത്രുവിനെ ജയിച്ച്, ഭാര്യയോടൊപ്പം, മഹത്തായ രാജ്യത്തിൽ നിലകൊള്ളുന്നവനായി. ഞാനോ ഭാര്യ അപഹരിക്കപ്പെട്ടവനായി, മഹത്തായ രാജ്യത്തിൽനിന്നു ഭ്രഷ്ടനായി, നനഞ്ഞ നദീതീരംപോലെ ഇടിഞ്ഞുതാഴുന്നു.’ ഈ വൈരുധ്യമാണ് സർഗത്തിന്റെ കേന്ദ്രം — ഒരാൾക്കു വർഷം സുഖദായകം, മറ്റൊരാൾക്കു വിനാശകം. ഇവിടെ വർണനയിൽനിന്നു ചിന്തനത്തിലേക്കുള്ള മാറ്റം ആരംഭിക്കുന്നു. അമ്പത്തിരണ്ടാം ശ്ലോകത്തിൽ സൂര്യാസ്തമയം ജീവികളുടെ ചേഷ്ടകളാൽ മാത്രം അറിയപ്പെടുന്നു, കാരണം മേഘാവൃതമായ ആകാശത്തിൽ സൂര്യനെ കാണുന്നില്ല — ഇത് അനുമാനപ്രമാണത്തിന്റെ കാവ്യാത്മകമായ അവതരണമാണ്. പിന്നെ രാജാക്കന്മാരുടെ യാത്രാവിരാമം, ബ്രാഹ്മണരുടെ ഉപാകർമം, ഭരതന്റെ വ്രതം, സരയുവിന്റെ വൃദ്ധി — അയോധ്യാസ്മരണയിൽ വേരൂന്നിയ നാലു ചിത്രങ്ങൾ. ‘അയോധ്യയുടെ ആരവം’ എന്ന ഉപമയിലൂടെ രാമൻ തന്റെ പുറപ്പാടിന്റെ സമയത്തെ നഗരവാസികളുടെ കരച്ചിൽ ഓർക്കുന്നു; ഈ ഓർമ അയോധ്യാകാണ്ഡത്തിന്റെ പ്രതിധ്വനിയാണ്. ഒടുവിൽ സുഗ്രീവന്റെ സുഖവും തന്റെ ദൈന്യവും തുലനം ചെയ്ത് കവി വിഷാദത്തിന്റെ പരകോടി സ്ഥാപിക്കുന്നു; ‘നനഞ്ഞ നദീതീരംപോലെ’ എന്ന ഉപമ വർഷവർണനയുടെതന്നെ ഒരു അംഗത്തിൽനിന്നു സ്വീകരിച്ചതാണ് — ഇതാണ് ഔചിത്യം. ‘വൈരാണി ചൈവ മാർഗാശ്ച സലിലേന സമീകൃതാഃ’ (വൈരങ്ങളും വഴികളും ജലത്താൽ സമമാക്കപ്പെട്ടു) എന്ന അർധത്തിൽ ശ്ലേഷമുണ്ട് — ജലത്താൽ വഴികൾ നിരപ്പായി, വൈരങ്ങൾ ശമിക്കുകയും ചെയ്തു; ഒരേ ക്രിയാപദംകൊണ്ട് രണ്ട് അർഥങ്ങൾ സാധിക്കപ്പെടുന്നു. അമ്പത്തിയഞ്ചാം ശ്ലോകത്തിൽ ‘സഞ്ചിതസഞ്ചയഃ’ (സംഭരണം നടത്തിയവൻ) എന്ന പദത്താൽ ഭരതന്റെ ചാതുർമാസ്യവ്രതത്തിനുള്ള ഒരുക്കം സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു — വ്രതത്തിനുവേണ്ട സാമഗ്രികൾ മുമ്പേതന്നെ സംഭരിച്ചുവെച്ചിരിക്കുന്നു.

‘എന്റെ ശോകം വിസ്തൃതമാണ്, മഴക്കാലം അത്യന്തം ദുർഗമമാണ്, രാവണനാകട്ടെ അതിരില്ലാത്ത മഹാശത്രുവായി തോന്നുന്നു. ഈ യാത്രയില്ലാത്ത കാലവും അത്യന്തം ദുർഗമമായ വഴികളും കണ്ട്, സുഗ്രീവൻ പ്രണമിച്ചുനിന്നിട്ടും ഞാൻ അവനോട് ഒന്നും പറഞ്ഞില്ല. മാത്രമല്ല, ഏറെക്കാലത്തിനുശേഷം ഭാര്യയോടു ചേർന്ന, ഏറെ ക്ലേശിച്ച ആ വാനരനോട്, എന്റെ കാര്യത്തിന്റെ ഗൗരവം നിമിത്തം, പറയാൻ ഞാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നില്ല’ — ഇവിടെ രാമന്റെ ഔദാര്യം പ്രകാശിക്കുന്നു; മിത്രത്തിന്റെ സുഖം സ്വന്തം കാര്യത്തെക്കാൾ വലുതാണ് എന്നാണ് ഭാവം. ‘സ്വയംതന്നെ വിശ്രമിച്ചശേഷം, സമയം വന്നെത്തിയെന്നറിഞ്ഞ്, സുഗ്രീവൻ ഉപകാരം ഓർക്കും; അതിൽ സംശയമില്ല. അതിനാൽ ശുഭലക്ഷണനായ ലക്ഷ്മണാ, സുഗ്രീവന്റെയും നദികളുടെയും പ്രസാദം (തെളിവ്) കാംക്ഷിച്ചുകൊണ്ട്, സമയം കാത്ത് ഞാൻ ഇരിക്കുന്നു. ഉപകാരം ലഭിച്ച വീരൻ പ്രത്യുപകാരം ചെയ്യുന്നു; നന്ദികെട്ടവനും പ്രത്യുപകാരം ചെയ്യാത്തവനുമായവൻ സത്ത്വമുള്ളവരുടെ മനസ്സിനെ മുറിപ്പെടുത്തുന്നു.’ ഇങ്ങനെ പറയപ്പെട്ട ലക്ഷ്മണൻ മനസ്സുറപ്പിച്ച്, കൈകൂപ്പി, ആ വാക്കിനെ ആദരിച്ച്, അതിമനോഹരരൂപനായ രാമനോട് തന്റെ ശുഭമായ കാഴ്ചപ്പാട് വെളിപ്പെടുത്തിക്കൊണ്ട് പറഞ്ഞു — ‘നരേന്ദ്രാ, അങ്ങു പറഞ്ഞതുപോലെ അങ്ങ് ആഗ്രഹിക്കുന്നതെല്ലാം വാനരേശ്വരൻ അധികം വൈകാതെ ചെയ്യും. ശരത്കാലം പ്രതീക്ഷിച്ച്, ശത്രുനിഗ്രഹത്തിൽ ദൃഢനിശ്ചയത്തോടെ, അങ്ങ് ഈ മഴക്കാലം സഹിക്കണം.’ അവസാനത്തെ രണ്ടു ശ്ലോകങ്ങൾ ദീർഘവൃത്തത്തിലാണ്; ഇവതന്നെ ഇരുപത്തിയേഴാം സർഗത്തിന്റെ അവസാനത്തിലും (46–47) അല്പം പാഠഭേദത്തോടെ വീണ്ടും അച്ചടിച്ചിട്ടുണ്ട്; ഇതു വൾഗേറ്റിലെ പുനരുക്തിയാണ്. അവസാനഖണ്ഡത്തിൽ രാമൻ തന്റെ മൗനത്തിന്റെ കാരണം വിവരിക്കുന്നു — സുഗ്രീവൻ ഏറെക്കാലത്തിനുശേഷം ഭാര്യയോടു ചേർന്നു, ക്ലേശത്തിൽനിന്നു മുക്തനായി; അവന്റെ സുഖം ഭഞ്ജിക്കാൻ രാമൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നില്ല. ഇതിലൂടെ രാമന്റെ മിത്രധർമം പ്രകാശിക്കുന്നു — സ്വന്തം കാര്യത്തെപ്പോലും മറ്റൊരാളുടെ സുഖത്തെക്കാൾ നിസ്സാരമായി കാണുന്നവൻ. ‘സ്വയംതന്നെ വിശ്രമിച്ചശേഷം, സമയം വന്നെത്തിയെന്നറിഞ്ഞ്, സുഗ്രീവൻ ഉപകാരം ഓർക്കും’ എന്ന വിശ്വാസം തുടർന്നുള്ള സർഗങ്ങളിൽ പരീക്ഷിക്കപ്പെടുന്നു; ഇതുതന്നെയാണ് ഇരുപത്തിയൊമ്പതുമുതൽ മുപ്പത്തിമൂന്നുവരെയുള്ള കഥയുടെ ബീജം. ‘ഉപകാരം ലഭിച്ച വീരൻ പ്രത്യുപകാരം ചെയ്യുന്നു’ എന്ന സുഭാഷിതം ഇരുപത്തിയേഴാം സർഗത്തിലും (45) ഏറെക്കുറെ അങ്ങനെതന്നെ അച്ചടിച്ചിരിക്കുന്നു; അതിനാൽ വൾഗേറ്റിലെ പുനരുക്തി ഇവിടെ വ്യക്തമാണ്. ലക്ഷ്മണന്റെ മറുപടിയോടെ സർഗം സമാപിക്കുന്നു; അടുത്ത സർഗത്തിൽ ഹനുമാൻ സുഗ്രീവനെ ഓർമിപ്പിക്കുന്നു — അതോടെ കഥ വീണ്ടും മുന്നോട്ടു നീങ്ങുന്നു. ‘ശുഭലക്ഷണ’ എന്ന ലക്ഷ്മണനെക്കുറിച്ചുള്ള സംബോധന ഈ സർഗത്തിൽ മാത്രം; ഇരുപത്തിയേഴാമത്തേതിൽ ‘വചനേ തവ’ (നിന്റെ വാക്കിൽ) എന്ന പാഠമാണ് — പുനരുക്തമായ രണ്ടു പ്രകരണങ്ങൾ തമ്മിലുള്ള മുഖ്യഭേദം ഇതാണ്. അറുപതാം ശ്ലോകത്തിലെ ‘പ്രണതേ ചൈവ സുഗ്രീവേ’ (സുഗ്രീവൻ പ്രണമിച്ചുനിന്നിട്ടും) എന്ന പദത്തിൽനിന്ന്, സുഗ്രീവൻ രാമനെ പ്രണമിച്ചശേഷമാണ് കിഷ്കിന്ധയിലേക്കു പോയതെന്ന് അറിയാം; എന്നിട്ടും രാമൻ അവനോട് ഒന്നും പറഞ്ഞില്ല.

When he had killed Vālin and consecrated Sugrīva, Rāma, living on the ridge of Mālyavat, spoke to Lakṣmaṇa; the opening verse gathers up what has gone before, the slaying of Vālin, the consecration and the stay on the mountain, which is called Prasravaṇa in the last sarga and Mālyavat here, two names, the commentators say, for one mountain. Almost the whole sarga is Rāma's speech, and it is one of the famous examples of Vālmīki's descriptions of the seasons; Lakṣmaṇa answers only at the end. "That season has come," Rāma said, pointing back to his promise to wait for the autumn; "this is the time when the waters arrive. Look at the sky covered with clouds like mountains. Having drunk the essence of the oceans through the rays of the sun, the sky now gives birth to the life-giving water it has carried in its womb for nine months." The sky is a pregnant woman, the sun's rays have made her conceive and the rain is the birth, and the nine months are those from Kārtika through the summer. "One could climb into the sky by the stairways of the clouds and garland the sun with kuṭaja and arjuna flowers." The clouds are steps, the flower garlands are in one's hand. "With strips of cloud glowing copper from the evening in the middle and pale and soft at the edges, the sky looks as if its wounds had been bandaged": red in the centre and white at the rim, like a dressing on a wound. "With the gentle breeze for its sighs, tinged with the sandal paste of twilight, its clouds pale, the sky looks like a man sick with love"; sighing, sandal paste and pallor are the three marks of a lover. "The earth, tormented by the heat and now drenched with new rain, sends up vapour like Sītā burning with sorrow and shedding tears." This comparison is the heart of the whole sarga, for every picture of nature touches Rāma's separation, and Sītā's name appears here and again in the image of the lightning, so that the thread of longing runs through the whole. "The winds let loose from the bellies of the clouds, cool as flakes of camphor and scented with ketaka, could be drunk from cupped hands," as though the wind were something to drink. In these first eight verses the poet touches in turn the sky, the clouds, the twilight, the earth and the wind, and not one picture is bare description; each is adorned with a simile or a fancy.

"This mountain, its arjunas in flower and perfumed by ketakas, is being anointed by the torrents like Sugrīva, whose enemy is now at peace"; the memory of the consecration is still fresh, so Sugrīva is the natural comparison. "Wearing the black antelope skin of cloud and the sacred thread of the falling rain, their caves filled with wind, the mountains seem like students reciting the Veda." The picture of the student is complete in three parts, the antelope skin, the sacred thread and the sound of recitation. "Lashed as if with golden whips by the lightning, rumbling with thunder deep within, the sky seems to be in pain," like a creature being beaten and crying out. "The lightning flickering against the dark cloud looks to me like poor Vaidehī struggling in Rāvaṇa's lap." This image is deeply moving: the dark cloud is Rāvaṇa, the golden lightning Sītā. "These quarters of the sky, smeared with clouds, their planets and moon lost to sight, are shut away, welcome to lovers"; the darkness that favours lovers is only hostile to one who is parted from his beloved. "Look, Saumitri, at the kuṭaja trees flowering on the mountain slopes, wrapped in mist and longing for the rains; to me, overwhelmed with grief, they only kindle desire." Four images stand in a row here, the mountain anointed like Sugrīva, the mountains reciting like students, the sky in pain like a beaten creature, and the lightning quivering like Sītā; it is the fourth that touches Rāma's heart, and so the poet goes on at once to the darkness that pleases lovers and the opposite feeling it stirs in him.

"The dust has settled, the wind is cool, the evils of summer have passed. Kings have halted their campaigns, and travellers are going home to their own lands. The geese, longing to live on Lake Mānasa, have set out, and the cakravāka birds are now with their mates. On roads broken by the ceaseless rain no carriages move." So the poet shows the season's effect on human life too: kings halting their marches, travellers returning, traffic stopped. Then come pictures of nature, in a longer metre. "The sky with its scattered clouds, bright in one place and dark in another, looks like a calm great ocean shut in here and there by mountains. The mountain rivers rush along their new water, copper-red with the minerals of the hills, strewn with sarja and kadamba blossoms and followed by the cries of peacocks. The juicy jambu fruit, dark as a bee, is eaten to the full, and the ripe many-coloured mango, shaken by the wind, falls to the ground." Jambu and mango are both signs of the season. "With lightning for banners and rows of cranes for garlands, shaped like the peaks of great mountains, the clouds roar with swelling voices like rutting elephants drawn up for battle"; the comparison of rain clouds with elephants comes three times in this sarga, for only an elephant matches their deep majesty. "Look how the forests shine all the more in the afternoons, their grass fed by the rain, their peacocks beginning their festival of dance, now that the clouds have emptied themselves over them. Heavy with their load of water, crested with cranes and thundering, the rain clouds rest again and again on the high peaks of the hills and then move on"; the repeated "again and again" paints their slow progress. "Longing for the cloud, flying about in delight, the line of cranes looks like a garland of fine white lotuses swaying in the wind, hanging from the lovely sky."

"With its new grass dotted with young indragopa insects, the earth shines like a woman wearing a parrot-green blanket spotted with red lac, clinging to her limbs"; the earth as a woman in green with red figures is a well-known picture in Sanskrit poetry. "Slowly sleep comes to Keśava; swiftly the river comes to the sea; joyfully the crane comes to the cloud; and the loving woman comes to her beloved." Four lines end on the same verb, and the sleep of Keśava recalls the belief of the Purāṇas that Viṣṇu lies down to sleep on the eleventh day of the bright half of Āṣāḍha. "The forest edges dance with peacocks, the kadambas are in shoot and flower, the bulls are full of desire among the cows, and the earth is lovely with crops and woods," with "have become" repeated four times. "The rivers flow, the clouds rain, the rutting elephants trumpet, the woodlands shine, those parted from their loves brood, the peacocks dance and the frogs revive": seven actions in the first half and seven doers in the second, each matching its partner in order. Through such play of sound and words the poet conveys how the rains change everything. "Thrilled by the scent of ketaki flowers, maddened and startled by the roar of the forest waterfalls, the great elephants trumpet in their rut along with the peacocks. Beaten by the falling rain and clinging to the kadamba boughs, the bees slowly lose the intoxication they had won in a moment from deep draughts of nectar. The branches of the jambu trees, laden with rich, juicy fruit like heaps of powdered charcoal, look as if swarms of bees were drinking them up. Decked with banners of lightning and roaring deep and loud, the masses of cloud take the shapes of elephants eager for battle"; the lightning is the army's banners, and the whole picture is of war. "A rutting elephant that had set out along his path through the mountain woods hears the roar of the cloud, takes it for a rival's challenge and, eager to fight, turns back." The elephant is deceived: he mistakes the thunder for the call of a rival.

"The forest tracts shine in many guises, here as though singing with swarms of bees, there as though dancing with peacocks, elsewhere as though drunk with great elephants. Rich with kadamba, sarja, arjuna and kandala, full of honeyed water, loud with the cries and dances of maddened peacocks, the forest floor looks like a drinking hall": filled with sweet water and with peacocks drunk with joy, it is like a tavern. "The pure water, bright as pearls, falls and gathers in the cups of leaves, and the thirsty birds of faded plumage drink it gladly as Indra's gift"; these are the cātaka birds, which poets say drink only rain, so the phrase "Indra's gift" is apt. "With the sweet voice of the bee for a lute, the throats of frogs beating time and the clouds sounding like drums, a concert seems to have begun in the woods. With peacocks dancing here, crying out there, and elsewhere perched on the treetops with their long tails hanging like ornaments, a concert seems to have begun in the woods." This phrase, repeated at the end of both verses, is the centre of the passage: the bee is the lute, the frog keeps time, the cloud is the drum and the peacocks are the dancers, so that the whole forest becomes a theatre. "Woken by the noise of the clouds, the frogs give up the sleep they had held to so long and, of many shapes, colours and voices, croak as the new rain strikes them. The rivers, carrying cakravākas on their waters, washing away their crumbling banks, proud and full with the new rains, hurry to their lord"; the rivers go to the sea like a woman to her lover, and "proud" and "full" add to the love-picture. "Dark clouds full of new water, clinging to other dark clouds, look like mountains scorched by forest fire rooted against other scorched mountains," the darkness of the clouds likened to blackened hills. "Elephants roam the lovely forest glades, loud with maddened peacocks, their grass thick with indragopa insects and fragrant with nīpa and arjuna."

"The bees quickly leave the lotuses whose filaments the new rain has beaten down and joyfully drink from the fresh kadamba flowers, filaments and all. The lordly elephants are in rut, the lordly bulls are glad, the lordly lions range the woods more boldly, the lordly mountains are lovely, the lords of men are still, and the lord of the gods plays with the rain clouds"; six words ending in "lord" in a single verse, a dazzling play on sound, and the passage has many more of them, showing Vālmīki's delight in words. "The clouds, with a roar that rises above the sea's, hanging in the sky with their great floods, sweep away rivers, pools, lakes, tanks and the whole earth. Great sheets of rain come down, the winds blow with swelling force, and the rivers, their banks gone and their courses lost, rush their waters along. Anointed by the jars of cloud-water that Indra gives and the wind brings, the lords of the mountains show their beauty and splendour, like kings anointed by men." The image of anointing again recalls Sugrīva's consecration in the twenty-sixth sarga, and the poet takes his own earlier description as his comparison. "The sky is wrapped in cloud; neither star nor sun can be seen; the earth is sated with new floods; and the quarters, smeared with darkness, give no light. The great peaks of the mountains, washed by the rain, shine all the more with their broad, mighty waterfalls hanging like strings of pearls. The broad falls of the noblest mountains, their force broken against the rocks, look like necklaces scattered in the caves where peacocks cry. The swift, copious falls of the hills, which have scoured the slopes below the peaks, drop like strings of pearls and are caught in the laps of the great caves. The matchless streams of water fall on every side like the pearls of heavenly women's necklaces broken in the tumult of love." So in four verses the waterfalls are likened to strings of pearls, to necklaces, and to the broken necklaces of heavenly women.

"By the birds vanishing into their nests, the lotuses closing and the mālatī opening, one knows that the sun has set." With the sky hidden by clouds, the hour is known not by seeing the sun but by what living things do, and here the poet turns reasoning itself into poetry. "The marches of kings are over, and their armies wait on the road; enmities and roads alike have been levelled by the water," the one verb serving both meanings: the roads are made level by the flood, and quarrels are quieted. "In this month of Prauṣṭhapada the time has come for brahmins who recite the Veda and for the chanters of the Sāman to begin their study," for scripture sets the start of the year's study in Bhādrapada. "Surely Bharata, lord of Kosala, has put his work aside, gathered in his stores and taken up the vow of the Āṣāḍha full moon"; he had laid up what he needed beforehand for the four months' vow. The memory of his brother comes suddenly, yet it is the natural fruit of longing. "Surely the swelling Sarayū is running higher, as the cry of Ayodhyā rose when it saw me coming"; the rising river is likened to the townspeople's weeping, and Rāma remembers their cry at his departure, an echo of the Ayodhyā Kāṇḍa. The halting of kings' marches, the brahmins' study, Bharata's vow and the swelling Sarayū are four pictures that all spring from memories of Ayodhyā. "Sugrīva is enjoying these rains and all their bounty, his enemy conquered, his wife beside him, secure in a great kingdom. But I, my wife stolen and fallen from a great kingdom, am sinking like a sodden riverbank, Lakṣmaṇa." This contrast is the centre of the sarga: for one the rains bring joy, for the other ruin. Here description turns to reflection, and the poet sets the height of sorrow by weighing Sugrīva's happiness against Rāma's misery; the crumbling riverbank is fittingly taken from the rains themselves.

"My grief is vast," Rāma said, "the rains make the way very hard, and Rāvaṇa, my great enemy, seems beyond measure. Seeing that this is no season for marching and that the roads are almost impassable, I said nothing to Sugrīva even when he bowed before me. And the monkey has suffered much and has only now, after so long, been reunited with his wife; heavy though my own task is, I do not wish to speak to him." Here Rāma's generosity shines: a friend's happiness weighs more with him than his own cause. Sugrīva had bowed to Rāma before going into Kiṣkindhā, and still Rāma said nothing to him. "When he has rested and knows the time has come, Sugrīva will remember the service done to him of his own accord; of that there is no doubt. So, auspicious brother, I am waiting for the time, looking for Sugrīva's favour and for the rivers to clear. A hero is bound to repay a kindness; the ungrateful man who makes no return wounds the hearts of the noble." This trust in Sugrīva will be put to the test in the sargas that follow, and it is the seed of the story from the twenty-ninth to the thirty-third sarga. Lakṣmaṇa, thus addressed, reflected, folded his hands, honoured what had been said and, showing his own goodwill, spoke to Rāma, so fair to see: "Lord of men, the lord of monkeys will soon do all that you have said and all that you wish. Waiting for the autumn and set on crushing your enemy, bear with this downpour." With Lakṣmaṇa's reply the sarga ends, and in the next Hanumān will remind Sugrīva of his duty, and the story moves again.