सुग्रीवे अभिषिक्ते वानरे च गुहां प्रविष्टे रामः भ्रात्रा सह प्रस्रवणं गिरिम् आजगाम। अत्र ‘वानरे’ इति एकवचनेन सुग्रीवः एव लक्ष्यते; पुरप्रवेशः तस्य एव उक्तः, रामस्य तु बहिः एव निवासः इति विरोधः कविना सूक्ष्मतया स्थापितः। सः शैलः शार्दूलैः मृगैश्च संघुष्टः, भीमरवैः सिंहैः वृतः, नानागुल्मलतागूढः, बहुपादपसंकुलः च आसीत्। ऋक्षैः वानरैः गोपुच्छैः मार्जारैश्च निषेवितः, मेघराशिनिभः, नित्यं शुचिकरः शिवः च। पर्वतस्य वर्णने प्रथमं भीषणाः प्राणिनः, ततः शान्ताः, अन्ते च ‘शिवम्’ इति माङ्गल्यम् — क्रमेण भयात् मङ्गलं प्रति गतिः। तस्य शैलस्य शिखरे महतीम् आयतां गुहां रामः सौमित्रिणा सह वासार्थं प्रत्यगृह्णीत। ‘प्रत्यगृह्णीत’ इति पदेन ज्ञायते यत् गुहा स्वीकृता, न निर्मिता — तापसानां रीतिः एषा। अयं प्रस्रवणगिरिः अग्रिमेषु सर्गेषु रामस्य वर्षावासस्य स्थानम्, यत् किष्किन्धायाः समीपे एव स्थितम्। ‘मेघराशिनिभम्’ इति उपमा वर्षाकालस्य आगमनम् अग्रे सूचयति — पर्वतः एव मेघवत् दृश्यते। ‘शुचिकरं शिवम्’ इति च द्वे विशेषणे तपस्विनां निवासाय योग्यतां स्थापयतः। गुहायाः द्वे विशेषणे — महती आयता च; वर्षाचतुर्मासस्य निवासाय विस्तारः अपेक्षितः। समीक्षितसंस्करणे अत्र ‘नित्यं शुचिजलाश्रयम्’ इति पाठः, मुद्रणे तु ‘नित्यं शुचिकरं शिवम्’ इति पाठः। सः एव गिरिः अग्रिमेषु अनेकेषु सर्गेषु रामस्य स्थानम्। चतुर्णाम् अपि श्लोकानां पाठः समीक्षितसंस्करणेन सह प्रायः मिलति, अतः सर्गारम्भः निर्विवादः।

सुग्रीवेण समयं कृत्वा अनघः रघुनन्दनः कालयुक्तं महद्वाक्यं विनीतं भ्रातरं लक्ष्मणं लक्ष्मिवर्धनम् उवाच। ‘कालयुक्तम्’ इति विशेषणं वचनस्य समयोचितत्वं सूचयति; ‘लक्ष्मिवर्धनम्’ इति च लक्ष्मणस्य नाम्नः निरुक्तिम् इव स्पृशति। ‘इयं गिरिगुहा रम्या विशाला युक्तमारुता; हे सौमित्रे अरिंदम, अस्यां वर्षरात्रं वत्स्यावः। हे पार्थिवात्मज, इदं गिरिशृङ्गम् उत्तमं रम्यं च, श्वेताभिः कृष्णताम्राभिः च शिलाभिः उपशोभितम्, नानाधातुसमाकीर्णं नदीदर्दुरसंयुतम्, विविधैः वृक्षषण्डैः चारुचित्रलतायुतम्, नानाविहगसंघुष्टं मयूरवरनादितम्, मालतीकुन्दगुल्मैः सिन्दुवारैः शिरीषकैः कदम्बार्जुनसर्जैश्च पुष्पितैः उपशोभितम्।’ अत्र वर्णने त्रयः विषयाः — शिलानां वर्णवैचित्र्यम्, धातूनां वैविध्यम्, वृक्षपुष्पाणां बाहुल्यम्; वर्षाकालस्य कृते एतत् स्थानं सर्वथा योग्यम् इति रामः स्थापयति। ‘समयं कृत्वा’ इति पदेन पूर्वसर्गस्य प्रतिज्ञा स्मार्यते — कार्तिके उद्योगः इति; अतः अयं सर्गः तस्याः प्रतिज्ञायाः पालनस्य आरम्भः। रामस्य वचनम् अत्र वर्णनात्मकम्, न आज्ञात्मकम्; विरहिणः मनः बाह्यसौन्दर्ये विश्रान्तिम् इच्छति इति कवेः मनोवैज्ञानिकी दृष्टिः। लक्ष्मणः तु श्रोता एव, न प्रतिवक्ता — अष्टाविंशे सर्गे अपि एषा एव व्यवस्था। ‘पार्थिवात्मज’ इति सम्बोधनेन लक्ष्मणस्य राजपुत्रत्वं स्मार्यते; वने वसन् अपि सः राजकुमारः एव इति गौरवम्। ‘नानाधातुसमाकीर्णम्’ इति पदेन पर्वते गैरिकादीनां खनीनां सत्ता सूच्यते, यत् अग्रे वर्षावर्णने पुनः उपयुज्यते। अत्र पञ्चमषष्ठौ श्लोकौ वुल्गेटमात्रौ — समीक्षिते तयोः प्रतिरूपं नास्ति; तथापि तौ सर्गस्य सन्धिं रचयतः, यतः रामस्य वचनम् आरब्धुं प्रस्तावना अपेक्षिता।

‘हे नृपात्मज, इयं फुल्लपङ्कजमण्डिता रम्या नलिनी आवयोः गुहायाः नातिदूरे भविष्यति। हे सौम्य, प्रागुदक्प्रवणे देशे गुहा साधु भविष्यति; पश्चात् च उन्नता इयं निवाता भविष्यति।’ एतेन वास्तुविद्यायाः नियमः सूच्यते — ईशानदिशि निम्नं, नैर्ऋत्यदिशि उन्नतं गृहं प्रशस्तम्; मुद्रणे अत्र पादटिप्पणम् अपि एतम् एव अर्थं विवृणोति। ‘हे सौमित्रे, गुहाद्वारे समतला शिवा शिला अस्ति, कृष्णा आयता भिन्नाञ्जनचयोपमा च। हे तात, उत्तरतः इदं शुभं गिरिशृङ्गं पश्य — भिन्नाञ्जनचयाकारम् उदितम् अम्भोधरम् इव। दक्षिणस्यां दिशि अपि स्थितं श्वेतम् अम्बरम् इव, कैलासशिखरप्रख्यं नानाधातुविराजितम्। गुहायाः परतः प्राचीनवाहिनीं भृशम् अकर्दमां नदीं पश्य, त्रिकूटे जाह्नवीम् इव।’ ‘प्राचीनवाहिनी’ इति पूर्वाभिमुखं प्रवहन्ती; हिन्दीभाष्ये एषा तुङ्गभद्रा इति निर्दिष्टा। ‘अकर्दमाम्’ इति विशेषणं वर्षासु अपि तस्याः स्वच्छतां सूचयति। उत्तरदक्षिणयोः द्वे शृङ्गे वर्णिते — एकं कृष्णम् अञ्जनराशिवत्, अपरं श्वेतं कैलासवत्; वर्णविरोधेन चित्रम् उज्ज्वलं भवति। ‘त्रिकूटे जाह्नवीम् इव’ इति उपमया कविः दाक्षिणात्यां नदीम् उत्तरस्याः गङ्गायाः तुलयति, येन श्रोतुः परिचितम् उपमानं दत्तम्। ‘नातिदूरे’ इति पदं द्विः प्रयुक्तम् — नलिन्याः किष्किन्धायाश्च विषये; तेन निवासस्थानस्य सौकर्यं सूच्यते। ‘गुहाद्वारे शिला’ इति उपवेशनयोग्यं स्थानम्, यत् अग्रिमेषु सर्गेषु रामस्य आसनम् इव वर्ण्यते। एते षट् श्लोकाः समग्रे समीक्षितकाण्डे कुत्रापि न मिलन्ति; अतः एतत् प्रकरणं वुल्गेटस्य एव विस्तारः, यः सर्गस्य सङ्ख्यां न परिवर्तयति।

‘सा नदी चन्दनैः तिलकैः सालैः तमालैः अतिमुक्तकैः पद्मकैः सरलैः अशोकैश्च शोभिता; वानीरैः तिमिदैः बकुलैः केतकैः हिन्तालैः तिनिशैः नीपैः वेतसैः कृतमालकैश्च तीरजैः नानारूपैः ततस्ततः शोभिता भाति — वसनाभरणोपेता प्रमदा इव अभ्यलंकृता। शतशः पक्षिसङ्घैः नानानादैः विनादिता, एकैकम् अनुरक्तैः चक्रवाकैः अलंकृता; अतिरम्यैः पुलिनैः युक्ता हंससारससेविता, नानारत्नसमन्विता च एषा प्रहसन्ती इव भाति। क्वचित् नीलोत्पलैः छन्ना, क्वचित् रक्तोत्पलैः भाति, क्वचित् च शुक्लैः दिव्यैः कुमुदकुड्मलैः आभाति। हे सौम्य, पारिप्लवशतैः जुष्टा, बर्हिक्रौञ्चविनादिता, मुनिसङ्घनिषेविता च एषा नदी रमणीया। चन्दनवृक्षाणां ककुभानां च पङ्क्तीः पश्य — ताः मनसा एव उदिताः इव सुरुचिराः दृश्यन्ते।’ अत्र त्रिंशतः अधिकानां वृक्षाणां पक्षिणां पुष्पाणां च नामानि गणितानि; एतत् समग्रं वर्णनं समीक्षितसंस्करणे नास्ति, अतः वुल्गेटपरम्परायाः एव विस्तारः। ‘प्रहसन्ती इव’ इति उपमया शुक्लकुमुदानां हास्यच्छटा कल्प्यते; ‘मनसा एव उदिताः’ इति च सङ्कल्पमात्रजाः इव इति अत्युक्तिः। नद्याः वर्णनम् अष्टभिः श्लोकैः विस्तीर्णम्; तत्र क्रमेण तीरवृक्षाः, पक्षिणः, पुलिनानि, कमलानि, मुनयः च गण्यन्ते। स्त्रीरूपकम् अत्र प्रधानम् — नदी वस्त्राभरणयुक्ता प्रमदा इव, प्रहसन्ती इव च; एतत् रूपकं विरहिणः रामस्य मनसि सीतायाः स्मृतिं जागरयति इति ध्वनिः। ‘मुनिसङ्घनिषेविताम्’ इति अन्तिमं विशेषणं नद्याः पावित्र्यं स्थापयति; प्राकृतसौन्दर्यात् आध्यात्मिकं माहात्म्यं प्रति गतिः एषा कवेः रीतिः। अष्टानाम् अपि श्लोकानाम् एका अपि पङ्क्तिः समीक्षिते न लभ्यते; एतत् सप्तदशाधिकम् अर्धश्लोकानां वुल्गेटमात्रं प्रकरणम् अस्य सर्गस्य दीर्घतायाः मुख्यं कारणम्।

‘हे शत्रुनिषूदन, अहो अयं देशः सुरमणीयः। हे सौमित्रे, दृढं रंस्यावहे; अत्र साधु निवसावहे। हे नृपात्मज, इतः नातिदूरे एव सा चित्रकानना रम्या सुग्रीवस्य पुरी किष्किन्धा भविष्यति। हे जयतां वर, मृदङ्गाडम्बरैः सह नदतां वानराणां गीतवादित्रनिर्घोषः इतः श्रूयते। भार्यां लब्ध्वा राज्यं च प्राप्य सुहृद्वृतः कपिवरः सुग्रीवः महतीं श्रियं सम्प्राप्य ध्रुवं नन्दति।’ एतत् अन्तिमं वचनम् अग्रिमस्य सर्गस्य विषादस्य सूचना — मित्रस्य आनन्दः स्वस्य वियोगं गुरुतरं करोति। इत्युक्त्वा राघवः सहलक्ष्मणः तस्मिन् बहुदृश्यदरीकुञ्जे प्रस्रवणे गिरौ न्यवसत्। ‘बहुदृश्यदरीकुञ्जे’ इति एकेन पदेन गुहानां लतागृहाणां च बाहुल्यं सूचितम्। ‘दृढं रंस्यावहे’ इति वचने रामः स्वस्य मनः स्वयम् एव समाधातुम् इच्छति; किन्तु अग्रिमः श्लोकः एव तस्य असाफल्यं कथयति। किष्किन्धायाः वाद्यघोषः दूरात् श्रूयते इति उक्त्वा कविः द्वयोः स्थानयोः विरोधं स्थापयति — तत्र उत्सवः, अत्र एकान्तः। ‘लब्ध्वा भार्यां… प्राप्य राज्यम्’ इति द्वयोः लाभयोः उल्लेखेन रामस्य द्वे अपि हानी — भार्यायाः राज्यस्य च — परोक्षतया स्मारिते; अत एव अग्रिमः श्लोकः अरतिं वर्णयति। एकोनत्रिंशत्तमात् श्लोकात् समीक्षितेन सह पुनः साम्यम् आरभ्यते (४.०२६.००५ इत्यस्य तृतीयपादात्); अतः वुल्गेटमात्रं प्रकरणं पञ्चमात् अष्टाविंशपर्यन्तम् एव।

सुसुखे बहुद्रव्ये तस्मिन् धरणीधरे वसतः तस्य रामस्य रतिः अल्पा अपि न अभवत्, यतः प्राणेभ्यः अपि गरीयसीं हृतां भार्यां सः स्मरति स्म। ‘अल्पा अपि’ इति पदेन कविः सर्वथा अरतिं सूचयति; बाह्यस्य सुखस्य आन्तरेण दुःखेन विरोधः एव अत्र रसः। उदयाचले अभ्युदितं शशाङ्कं विशेषतः दृष्ट्वा निशासु शयनं गतं तं निद्रा न आविवेश — चन्द्रदर्शनम् एव विरहिणां दुःखवर्धकम्। तत्समुत्थेन शोकेन बाष्पोपहतचेतनं नित्यं शोकपरायणं शोचमानं काकुत्स्थं दृष्ट्वा तुल्यदुःखः भ्राता लक्ष्मणः अनुनयं वचः अब्रवीत् — ‘हे वीर, व्यथां गत्वा अलम्; त्वं शोचितुम् न अर्हसि। शोचतः सर्वार्थाः अवसीदन्ति — एतत् तव विदितम् एव।’ ‘तुल्यदुःखः’ इति विशेषणेन लक्ष्मणस्य सहानुभूतिः सूच्यते; सः उपदेष्टा न, अपि तु सहभागी। ‘निद्रा न आविवेश’ इति नकारात्मकेन वाक्येन कविः विरहस्य तीव्रताम् उक्तवान्। ‘शोकपरायणम्’ इति विशेषणं पूर्वसर्गे वालिनं प्रति प्रयुक्तस्य ‘परायणम्’ इति पदस्य प्रतिध्वनिः। लक्ष्मणस्य उपक्रमे ‘अलम्’ इति निषेधवाचकं पदं प्रथमम् एव, येन वचनस्य दृढता सूच्यते। ‘हृतां भार्याम्’ इति पदेन शोकस्य मूलं स्पष्टीकृतम्; ‘प्राणेभ्यः अपि गरीयसीम्’ इति च तस्याः स्थानं निर्दिष्टम्। बाह्यं सुखं नित्यम्, आन्तरं दुःखं च नित्यम् — उभयोः विरोधः अस्मिन् प्रकरणे स्थायी। त्रिंशत्तमात् चतुस्त्रिंशत्पर्यन्तं सर्वे श्लोकाः समीक्षितेन सह एकैकभावेन मिलन्ति (४.०२६.००६–००९), अतः अत्र पाठः निश्चितः।

‘हे राघव, भवान् लोके क्रियापरः, भवान् देवपरायणः, आस्तिकः धर्मशीलः व्यवसायी च। अव्यवसितः सन् तु त्वं विक्रमे जिह्मकारिणं तं राक्षसं विशेषतः रणे हन्तुं समर्थः न भवसि। अतः शोकं समुन्मूलय, व्यवसायं च स्थिरीकुरु; ततः सपरिवारं तं राक्षसं हन्तुम् अर्हसि। हे काकुत्स्थ, ससागरवनाचलां पृथिवीम् अपि परिवर्तयितुं शक्तः त्वम्; किं पुनः तं रावणम्? शरत्कालं प्रतीक्षस्व; अयं प्रावृट्कालः आगतः। ततः सराष्ट्रं सगणं तं रावणं वधिष्यसि। अहं तु ते प्रसुप्तं वीर्यं प्रतिबोधये — यथा काले दीप्तैः आहुतिभिः भस्मच्छन्नः अनलः प्रबोध्यते।’ एषा उपमा समग्रे प्रकरणे केन्द्रभूता — रामस्य तेजः न नष्टम्, केवलं शोकेन आच्छादितम्; लक्ष्मणस्य वचनम् एव आहुतिः। ‘व्यवसायः’ इति पदं त्रिवारम् आवर्तितम्, येन निश्चयस्य एव प्राधान्यं स्थाप्यते। लक्ष्मणस्य वचने चत्वारः सोपानाः — रामस्य गुणकीर्तनम्, अव्यवसायस्य दोषकथनम्, कर्तव्यनिर्देशः, कालनिर्देशः च। ‘भस्मच्छन्नम् अनलम्’ इति उपमा वेदिकस्य होमस्य चित्रम् आनयति, यत् क्षत्रियस्य तेजसः प्रतीकम्। ‘सपरिवारम्’ इति पदेन रावणस्य कुलसहितः नाशः सूच्यते, यत् युद्धकाण्डे सिध्यति। ‘ससागरवनाचलाम्’ इति पृथिव्याः त्रीणि विशेषणानि अतिशयोक्तेः आधारः। पञ्चत्रिंशत्तमात् अष्टत्रिंशत्पर्यन्तं समीक्षितेन सह साम्यम् (४.०२६.०१०–०१३); एकोनचत्वारिंशत्तमः तु समीक्षितस्य ४.०२६.०१८ इत्यस्य पुरुषपरिवर्तितं रूपम्।

लक्ष्मणस्य तत् हितं शुभं वाक्यं प्रतिपूज्य राघवः स्निग्धं सुहृदम् इदं वचनम् अब्रवीत् — ‘हे लक्ष्मण, अनुरक्तेन स्निग्धेन हितेन सत्यविक्रमयुक्तेन च यत् वाच्यं तत् सर्वं त्वया उक्तम्। एषः सर्वकार्यावसादकः शोकः मया परित्यक्तः; विक्रमेषु अप्रतिहतं तेजः प्रोत्साहयामि। तव वचने स्थितः अहं शरत्कालं प्रतीक्षिष्ये, सुग्रीवस्य नदीनां च प्रसादम् अनुपालयन्। उपकारेण वीरः प्रतिकारेण युज्यते; अकृतज्ञः अप्रतिकृतः च सत्त्ववतां मनः हन्ति।’ अन्तिमम् एतत् सुभाषितं कृतज्ञतायाः नीतिवाक्यम्, यत् अग्रिमे सर्गे पुनः आवर्तते। तदेव युक्तं प्रणिधाय कृताञ्जलिः लक्ष्मणः तत् भाषितं प्रतिपूज्य आत्मनः शुभं दर्शनं प्रदर्शयन् स्वभिरामदर्शनं रामम् उवाच — ‘हे नरेन्द्र, यथोक्तम् एतत् तव सर्वम् ईप्सितं वानरः नचिरात् एव कर्ता। भवान् शरत्प्रतीक्षः रिपुनिग्रहे धृतः सन् इमं जलप्रपातं क्षमताम्। कोपं नियम्य शरत् परिपाल्यताम्; मया सह चतुरः मासान् क्षमस्व। शत्रुवधे समर्थः अपि सन् अस्मिन् मृगराजसेविते अचले संवर्तयन् वस।’ अन्तिमाः त्रयः श्लोकाः दीर्घवृत्तेन निबद्धाः। रामस्य प्रतिवचने त्रयः अंशाः — लक्ष्मणस्य वचनस्य प्रशंसा, शोकत्यागस्य घोषणा, प्रतीक्षायाः प्रतिज्ञा। ‘उपकारेण वीरः प्रतिकारेण युज्यते’ इति सुभाषितं मित्रधर्मस्य सूत्रम्; तेन सुग्रीवस्य प्रति रामस्य औदार्यं सूच्यते। अन्ते लक्ष्मणः पुनः वक्ता भवति, येन सर्गः संवादरूपेण समाप्यते। ‘मया सह चतुरः मासान् क्षमस्व’ इति वचनेन भ्रातुः साहचर्यं प्रतिज्ञातम्; एतत् एव वाक्यं समीक्षितसंस्करणे षड्विंशस्य सर्गस्य अन्तिमः श्लोकः। चत्वारिंशत्तमः श्लोकः समीक्षिते ४.०२६.०१४ इति पूर्वस्थाने स्थितः; अतः वुल्गेटे क्रमः किञ्चित् भिन्नः, तथापि सर्गान्तरं न जातम्।

సుగ్రీవుడు అభిషిక్తుడై, ఆ వానరుడు గుహలోకి ప్రవేశించిన తరువాత, రాముడు తమ్మునితో కలిసి ప్రస్రవణగిరికి వచ్చాడు. ఇక్కడ ‘వానరే’ (ఆ వానరుడు) అనే ఏకవచనంతో సుగ్రీవుడే సూచించబడుతున్నాడు; నగరప్రవేశం అతనిదే చెప్పబడింది, రాముని నివాసం మాత్రం బయటే — ఈ వైరుధ్యాన్ని కవి సూక్ష్మంగా నెలకొల్పాడు. ఆ పర్వతం పులులతో మృగాలతో మారుమోగుతూ, భయంకరంగా గర్జించే సింహాలతో నిండి, రకరకాల పొదలతో తీగలతో కప్పబడి, ఎన్నో చెట్లతో దట్టంగా ఉంది. ఎలుగుబంట్లూ వానరులూ గోపుచ్ఛాలనే కోతులూ అడవిపిల్లులూ దానిని సేవిస్తున్నాయి; అది మేఘరాశిలా ఉంది, ఎల్లప్పుడూ పవిత్రత కలిగించేది, మంగళకరమైనది. పర్వత వర్ణనలో మొదట భీకరమైన ప్రాణులు, తరువాత శాంతమైనవి, చివరికి ‘శివమ్’ (మంగళకరమైనది) అనే మాంగల్యం — క్రమంగా భయం నుండి మంగళం వైపు గమనం. ఆ పర్వత శిఖరం మీద ఉన్న పెద్దదీ పొడవైనదీ అయిన గుహను రాముడు సౌమిత్రితో కలిసి నివాసం కోసం స్వీకరించాడు. ‘ప్రత్యగృహ్ణీత’ (స్వీకరించాడు) అనే పదంతో గుహ నిర్మించబడలేదు, స్వీకరించబడింది అని తెలుస్తుంది — ఇది తాపసుల రీతి. ఈ ప్రస్రవణగిరి తరువాతి సర్గలలో రాముని వర్షావాస స్థానం, ఇది కిష్కింధకు దగ్గరలోనే ఉంది. ‘మేఘరాశినిభమ్’ (మేఘరాశి వంటిది) అనే ఉపమానం వర్షాకాలపు రాకను ముందే సూచిస్తుంది — పర్వతమే మేఘంలా కనిపిస్తుంది. ‘శుచికరం శివమ్’ (పవిత్రత కలిగించేది, మంగళకరమైనది) అనే రెండు విశేషణాలు తపస్వుల నివాసానికి దాని యోగ్యతను స్థాపిస్తాయి. గుహకు రెండు విశేషణాలు — పెద్దది, పొడవైనది; వర్షాకాలపు నాలుగు నెలల నివాసానికి విస్తారం అవసరం. సమీక్షిత సంస్కరణలో ఇక్కడ ‘నిత్యం శుచిజలాశ్రయమ్’ (ఎల్లప్పుడూ పవిత్రజలానికి ఆశ్రయమైనది) అనే పాఠం ఉంది, ముద్రిత ప్రతిలో మాత్రం ‘నిత్యం శుచికరం శివమ్’ అని పాఠం ఉంది. తరువాతి అనేక సర్గలలో ఆ గిరియే రాముని స్థానం. నాలుగు శ్లోకాల పాఠమూ సమీక్షిత సంస్కరణతో దగ్గరగా సరిపోతుంది, కాబట్టి సర్గారంభం నిర్వివాదం.

సుగ్రీవునితో ఒప్పందం చేసుకొని, పాపరహితుడైన రఘునందనుడు వినయశీలుడూ సంపదను పెంచేవాడూ అయిన తమ్ముడు లక్ష్మణునితో సమయోచితమైన గొప్ప మాట అన్నాడు. ‘కాలయుక్తమ్’ (సమయోచితమైనది) అనే విశేషణం మాట సందర్భానికి తగినదని సూచిస్తుంది; ‘లక్ష్మివర్ధనమ్’ (సంపదను పెంచేవాడు) అనేది లక్ష్మణుని పేరుకు నిరుక్తిని తాకుతున్నట్లుంది. ‘ఈ కొండగుహ రమణీయమైనది, విశాలమైనది, మంచి గాలి వీచేది; శత్రుదమనుడవైన సౌమిత్రీ, దీనిలో మనం వర్షాకాలపు రాత్రులు గడుపుదాం. రాజకుమారా, ఈ పర్వతశిఖరం ఉత్తమమైనది, రమణీయమైనది; తెల్లని, నల్లని, రాగివన్నె గల శిలలతో శోభిస్తోంది; రకరకాల ధాతువులతో నిండి ఉంది, నదులూ కప్పలూ కలిగి ఉంది; రకరకాల చెట్ల గుంపులతో, అందమైన రంగురంగుల తీగలతో కూడి ఉంది; రకరకాల పక్షుల కూతలతో మారుమోగుతూ, శ్రేష్ఠమైన నెమళ్ళ అరుపులతో ప్రతిధ్వనిస్తోంది; మాలతీ, మల్లె పొదలతో, వావిలి చెట్లతో, దిరిసెనలతో, పూచిన కడిమి, మద్ది, సర్జ వృక్షాలతో శోభిస్తోంది.’ ఈ వర్ణనలో మూడు విషయాలు — శిలల రంగుల వైచిత్ర్యం, ధాతువుల వైవిధ్యం, చెట్లూ పూల బాహుల్యం; వర్షాకాలానికి ఈ స్థలం అన్ని విధాలా తగినదని రాముడు స్థాపిస్తున్నాడు. ‘సమయం కృత్వా’ (ఒప్పందం చేసుకొని) అనే మాటతో గత సర్గలోని ప్రతిజ్ఞ — కార్తికంలో ప్రయత్నం అనేది — గుర్తుచేయబడుతుంది; కాబట్టి ఈ సర్గ ఆ ప్రతిజ్ఞాపాలనకు ఆరంభం. ఇక్కడ రాముని మాట వర్ణనాత్మకం, ఆజ్ఞాత్మకం కాదు; విరహి మనస్సు బాహ్య సౌందర్యంలో విశ్రాంతిని కోరుకుంటుందనేది కవి మనోవైజ్ఞానిక దృష్టి. లక్ష్మణుడు మాత్రం శ్రోత మాత్రమే, బదులు చెప్పేవాడు కాడు — ఇరవై ఎనిమిదవ సర్గలోనూ ఇదే ఏర్పాటు. ‘పార్థివాత్మజ’ (రాజకుమారా) అనే సంబోధనతో లక్ష్మణుని రాజపుత్రత్వం గుర్తుచేయబడుతుంది; అడవిలో ఉన్నా అతడు రాజకుమారుడే అనే గౌరవం. ‘నానాధాతుసమాకీర్ణమ్’ (రకరకాల ధాతువులతో నిండినది) అనే పదంతో పర్వతంలో గైరికం మొదలైన ఖనిజాలు ఉన్నాయని సూచించబడుతుంది; ఇది ముందు వర్షవర్ణనలో మళ్ళీ ఉపయోగపడుతుంది. ఇక్కడ అయిదవ, ఆరవ శ్లోకాలు వల్గేట్‌లో మాత్రమే ఉన్నాయి — సమీక్షిత సంస్కరణలో వాటికి ప్రతిరూపం లేదు; అయినా అవి సర్గకు సంధిని కూరుస్తాయి, ఎందుకంటే రాముని మాట మొదలుపెట్టడానికి ఒక ప్రస్తావన అవసరం.

‘రాజకుమారా, వికసించిన పద్మాలతో అలంకరించబడిన ఈ రమణీయమైన కొలను మన గుహకు ఎక్కువ దూరంలో ఉండదు. సౌమ్యుడా, ఈశాన్యం వైపు వాలుగా ఉన్న ప్రదేశంలో గుహ బాగుంటుంది; వెనుకవైపు (నైరృతిలో) ఎత్తుగా ఉండడం వల్ల ఇది గాలి తాకనిదిగా ఉంటుంది.’ దీనితో వాస్తువిద్యలోని నియమం సూచించబడుతుంది — ఈశాన్యంలో పల్లంగా, నైరృతిలో ఎత్తుగా ఉండే ఇల్లు ప్రశస్తం; ముద్రిత ప్రతిలో ఇక్కడ పాదటిప్పణి కూడా ఇదే అర్థాన్ని వివరిస్తుంది. ‘సౌమిత్రీ, గుహ ద్వారం దగ్గర చదునైన, మంగళకరమైన శిల ఉంది — నల్లనిది, పొడవైనది, పగలగొట్టిన కాటుకరాశి వంటిది. నాయనా, ఉత్తరం వైపు ఈ శుభమైన కొండశిఖరాన్ని చూడు — పగలగొట్టిన కాటుకరాశి ఆకారంలో, ఉదయించిన మేఘంలా ఉంది. దక్షిణ దిక్కులో ఉన్న శిఖరం కూడా తెల్లని వస్త్రంలా, కైలాసశిఖరంలా, రకరకాల ధాతువులతో విరాజిల్లుతోంది. గుహకు అవతల తూర్పు వైపు ప్రవహించే, ఏమాత్రమూ బురద లేని నదిని చూడు — త్రికూటంపై గంగలా ఉంది.’ ‘ప్రాచీనవాహినీ’ అంటే తూర్పు వైపు ప్రవహించేది; హిందీ వ్యాఖ్యానంలో ఇది తుంగభద్ర అని నిర్దేశించబడింది. ‘అకర్దమామ్’ (బురద లేనిది) అనే విశేషణం వర్షాలలో కూడా అది స్వచ్ఛంగా ఉంటుందని సూచిస్తుంది. ఉత్తర దక్షిణాలలో రెండు శిఖరాలు వర్ణించబడ్డాయి — ఒకటి కాటుకరాశిలా నల్లనిది, మరొకటి కైలాసంలా తెల్లనిది; రంగుల వైరుధ్యంతో చిత్రం ఉజ్జ్వలమవుతుంది. ‘త్రికూటంపై గంగలా’ అనే ఉపమానంతో కవి దక్షిణాది నదిని ఉత్తరాది గంగతో పోలుస్తున్నాడు; దానితో శ్రోతకు పరిచితమైన ఉపమానం ఇవ్వబడింది. ‘నాతిదూరే’ (ఎక్కువ దూరంలో కాదు) అనే పదం రెండుసార్లు వాడబడింది — కొలను విషయంలో, కిష్కింధ విషయంలో; దానితో నివాసస్థానపు సౌకర్యం సూచించబడుతుంది. ‘గుహాద్వారంలో శిల’ అనేది కూర్చోవడానికి తగిన స్థలం, తరువాతి సర్గలలో అది రాముని ఆసనంలా వర్ణించబడుతుంది. ఈ ఆరు శ్లోకాలూ సమీక్షిత సంస్కరణలోని కాండం మొత్తంలో ఎక్కడా కనిపించవు; కాబట్టి ఈ ప్రకరణం వల్గేట్ విస్తరణయే, ఇది సర్గ సంఖ్యను మార్చదు.

‘ఆ నది చందనాలతో, తిలక వృక్షాలతో, సాలవృక్షాలతో, చీకటిమానులతో, అతిముక్తక లతలతో, పద్మక వృక్షాలతో, సరళ వృక్షాలతో, అశోకాలతో శోభిస్తోంది; ప్రబ్బలి పొదలతో, తిమిదలతో, పొగడలతో, మొగలిపొదలతో, హింతాలలతో, తినిశలతో, కడిమి చెట్లతో, వేతసాలతో, రేల చెట్లతో — ఇలా రకరకాల తీరవృక్షాలతో అక్కడక్కడ శోభిస్తూ, వస్త్రాభరణాలు ధరించి అలంకరించుకున్న యువతిలా ప్రకాశిస్తోంది. వందలకొలది పక్షిసమూహాల రకరకాల కూతలతో మారుమోగుతోంది, ఒకదానిపై ఒకటి అనురాగం గల చక్రవాక జంటలతో అలంకరించబడి ఉంది; అతిరమణీయమైన ఇసుకతిన్నెలు కలిగి, హంసలూ సారసపక్షులూ సేవిస్తూ, రకరకాల రత్నాలతో కూడిన ఇది నవ్వుతున్నట్లు ప్రకాశిస్తోంది. ఒకచోట నల్లకలువలతో కప్పబడి ఉంది, ఒకచోట ఎర్రకలువలతో ప్రకాశిస్తోంది, ఒకచోట తెల్లని దివ్యమైన కలువమొగ్గలతో మెరుస్తోంది. సౌమ్యుడా, వందలకొలది నీటిపక్షులు సేవిస్తూ, నెమళ్ళూ క్రౌంచాలూ కూస్తూ, మునిసమూహాలు సేవించే ఈ నది రమణీయమైనది. చందనవృక్షాల, మద్ది చెట్ల వరుసలను చూడు — అవి మనస్సు సంకల్పించగానే పుట్టినట్లు ఎంతో అందంగా కనిపిస్తున్నాయి.’ ఇక్కడ ముప్పై కంటే ఎక్కువ చెట్ల, పక్షుల, పూల పేర్లు లెక్కించబడ్డాయి; ఈ వర్ణన మొత్తం సమీక్షిత సంస్కరణలో లేదు, కాబట్టి ఇది వల్గేట్ పరంపర విస్తరణయే. ‘ప్రహసంతీ ఇవ’ (నవ్వుతున్నట్లు) అనే ఉపమానంతో తెల్లకలువల నవ్వుల కాంతి కల్పించబడుతోంది; ‘మనసా ఏవ ఉదితాః’ (మనస్సుతోనే పుట్టినట్లు) అనేది సంకల్పమాత్రంతో పుట్టినట్లు అనే అతిశయోక్తి. నది వర్ణన ఎనిమిది శ్లోకాలలో విస్తరించింది; అందులో క్రమంగా తీరవృక్షాలు, పక్షులు, ఇసుకతిన్నెలు, కమలాలు, మునులు లెక్కించబడ్డారు. ఇక్కడ స్త్రీరూపకమే ప్రధానం — నది వస్త్రాభరణాలు ధరించిన యువతిలా, నవ్వుతున్నదానిలా; ఈ రూపకం విరహి అయిన రాముని మనస్సులో సీత స్మృతిని మేల్కొలుపుతుందనేది ధ్వని. ‘మునిసంఘనిషేవితామ్’ (మునిసమూహాలు సేవించేది) అనే చివరి విశేషణం నది పావిత్ర్యాన్ని స్థాపిస్తుంది; ప్రాకృతిక సౌందర్యం నుండి ఆధ్యాత్మిక మాహాత్మ్యం వైపు సాగడం కవి రీతి. ఎనిమిది శ్లోకాలలో ఒక్క పంక్తి కూడా సమీక్షిత సంస్కరణలో లభించదు; పదిహేడు అర్ధశ్లోకాలకు పైగా ఉన్న ఈ వల్గేట్‌మాత్ర ప్రకరణమే ఈ సర్గ దీర్ఘతకు ముఖ్యకారణం.

‘శత్రుసంహారకా, ఆహా, ఈ ప్రదేశం ఎంతో రమణీయమైనది. సౌమిత్రీ, మనం ఇక్కడ తప్పక ఆనందిస్తాం; ఇక్కడ చక్కగా నివసిద్దాం. రాజకుమారా, ఇక్కడికి ఎక్కువ దూరంలో కాకుండానే చిత్రమైన అడవులు గల రమణీయమైన సుగ్రీవుని నగరం కిష్కింధ ఉంటుంది. విజేతలలో శ్రేష్ఠుడా, మృదంగాల ఆడంబరంతో పాటు గర్జిస్తున్న వానరుల పాటల, వాద్యాల ఘోష ఇక్కడినుండి వినిపిస్తోంది. భార్యను పొంది, రాజ్యాన్ని సంపాదించి, మిత్రులు చుట్టూ ఉండగా వానరశ్రేష్ఠుడు సుగ్రీవుడు గొప్ప సంపదను పొంది తప్పక ఆనందిస్తున్నాడు.’ ఈ చివరి మాట తరువాతి సర్గ విషాదానికి సూచన — మిత్రుని ఆనందం తన వియోగాన్ని మరింత బరువెక్కిస్తుంది. ఇలా చెప్పి రాఘవుడు లక్ష్మణునితో కలిసి ఎన్నో చూడదగిన లోయలూ పొదరిళ్ళూ గల ఆ ప్రస్రవణగిరిపై నివసించాడు. ‘బహుదృశ్యదరీకుంజే’ (ఎన్నో చూడదగిన లోయలూ పొదరిళ్ళూ గలది) అనే ఒక్క పదంతో గుహల, లతాగృహాల బాహుల్యం సూచించబడింది. ‘దృఢం రంస్యావహే’ (తప్పక ఆనందిస్తాం) అనే మాటలో రాముడు తన మనస్సును తానే సమాధానపరచుకోవాలని కోరుకుంటున్నాడు; కాని తరువాతి శ్లోకమే అతని అసఫలతను చెబుతుంది. కిష్కింధ వాద్యఘోష దూరం నుండి వినిపిస్తోందని చెప్పి కవి రెండు స్థలాల మధ్య వైరుధ్యాన్ని నెలకొల్పుతున్నాడు — అక్కడ ఉత్సవం, ఇక్కడ ఏకాంతం. ‘భార్యను పొంది… రాజ్యాన్ని సంపాదించి’ అని రెండు లాభాలను ప్రస్తావించడంతో రాముని రెండు నష్టాలూ — భార్య, రాజ్యం — పరోక్షంగా గుర్తుచేయబడ్డాయి; అందుకే తరువాతి శ్లోకం అతని అరతిని వర్ణిస్తుంది. ఇరవై తొమ్మిదవ శ్లోకం నుండి సమీక్షిత సంస్కరణతో మళ్ళీ సామ్యం మొదలవుతుంది (4.026.005, మూడవ పాదం); కాబట్టి వల్గేట్‌మాత్ర ప్రకరణం అయిదవ శ్లోకం నుండి ఇరవై ఎనిమిదవ శ్లోకం వరకే.

ఎంతో సుఖకరమైన, ఎన్నో వస్తువులు గల ఆ పర్వతంపై నివసిస్తున్న ఆ రామునికి కొంచెమైనా ఆనందం కలగలేదు, ఎందుకంటే ప్రాణాల కంటే కూడా ప్రియమైన, అపహరించబడిన భార్యను అతడు తలచుకుంటూనే ఉన్నాడు. ‘అల్పా అపి’ (కొంచెమైనా) అనే పదంతో కవి పూర్తి అరతిని సూచిస్తున్నాడు; బాహ్యమైన సుఖానికీ ఆంతరమైన దుఃఖానికీ ఉన్న వైరుధ్యమే ఇక్కడి రసం. ఉదయగిరిపై ఉదయించిన చంద్రుని ప్రత్యేకంగా చూసి, రాత్రులలో పడకపై పడుకున్న అతనికి నిద్ర పట్టలేదు — చంద్రదర్శనమే విరహులకు దుఃఖాన్ని పెంచుతుంది. దానినుండి పుట్టిన శోకంతో కన్నీళ్ళకు చైతన్యం మసకబారి, ఎల్లప్పుడూ శోకంలో మునిగి దుఃఖిస్తున్న కాకుత్స్థుని చూసి, అదే దుఃఖం గల తమ్ముడు లక్ష్మణుడు అనునయంగా ఇలా అన్నాడు — ‘వీరా, ఇలా వ్యథ చెందడం చాలు; నువ్వు దుఃఖించకూడదు. దుఃఖించేవాని పనులన్నీ చెడిపోతాయి — ఇది నీకు తెలిసినదే.’ ‘తుల్యదుఃఖః’ (అదే దుఃఖం గలవాడు) అనే విశేషణంతో లక్ష్మణుని సహానుభూతి సూచించబడుతుంది; అతడు ఉపదేశకుడు కాడు, సహభాగి. ‘నిద్ర పట్టలేదు’ అనే నకారాత్మక వాక్యంతో కవి విరహపు తీవ్రతను చెప్పాడు. ‘శోకపరాయణమ్’ (శోకంలో మునిగినవాడు) అనే విశేషణం గత సర్గలో వాలికి సంబంధించి వాడిన ‘పరాయణమ్’ అనే పదానికి ప్రతిధ్వని. లక్ష్మణుని ఆరంభంలో ‘అలమ్’ (చాలు) అనే నిషేధార్థక పదం మొదటే ఉంది; దానితో మాట దృఢత్వం సూచించబడుతుంది. ‘హృతాం భార్యామ్’ (అపహరించబడిన భార్యను) అనే మాటతో శోకపు మూలం స్పష్టమైంది; ‘ప్రాణాల కంటే కూడా ప్రియమైనది’ అనే మాటతో ఆమె స్థానం నిర్దేశించబడింది. బాహ్య సుఖం నిత్యమైనది, ఆంతర దుఃఖమూ నిత్యమైనదే — రెంటి వైరుధ్యం ఈ ప్రకరణంలో స్థిరంగా ఉంటుంది. ముప్పయ్యవ శ్లోకం నుండి ముప్పై నాలుగవ శ్లోకం వరకూ అన్ని శ్లోకాలూ సమీక్షిత సంస్కరణతో ఒక్కొక్కటిగా సరిపోతాయి (4.026.006–009), కాబట్టి ఇక్కడ పాఠం నిశ్చితం.

‘రాఘవా, నువ్వు లోకంలో కర్మనిష్ఠుడవు, దైవపరాయణుడవు, ఆస్తికుడవు, ధర్మశీలుడవు, ఉద్యమశీలుడవు. కాని నిశ్చయం లేకుండా ఉంటే పరాక్రమంలో కుటిలంగా ప్రవర్తించే ఆ రాక్షసుని, ముఖ్యంగా రణంలో, చంపడానికి నువ్వు సమర్థుడవు కావు. కాబట్టి శోకాన్ని వేళ్ళతో పెకలించు, నిశ్చయాన్ని స్థిరపరచుకో; తరువాత పరివారంతో సహా ఆ రాక్షసుని చంపగలవు. కాకుత్స్థా, సముద్రాలతో, అడవులతో, పర్వతాలతో కూడిన భూమిని కూడా తలకిందులు చేయగల సమర్థుడవు నువ్వు; ఇక ఆ రావణుని మాట ఏమిటి? శరత్కాలం కోసం వేచి ఉండు; ఇది వర్షాకాలం వచ్చింది. తరువాత రాజ్యంతో, పరివారంతో సహా ఆ రావణుని వధిస్తావు. నేను మాత్రం నిద్రిస్తున్న నీ వీర్యాన్ని మేల్కొలుపుతాను — సమయం వచ్చినప్పుడు మండే ఆహుతులతో బూడిద కప్పిన అగ్నిని ప్రజ్వలింపజేసినట్లు.’ ఈ ఉపమానం ప్రకరణం మొత్తానికీ కేంద్రం — రాముని తేజస్సు నశించలేదు, కేవలం శోకంతో కప్పబడింది; లక్ష్మణుని మాటయే ఆహుతి. ‘వ్యవసాయః’ (నిశ్చయం) అనే పదం మూడుసార్లు ఆవృత్తమైంది; దానితో నిశ్చయానికే ప్రాధాన్యం స్థాపించబడుతుంది. లక్ష్మణుని మాటలో నాలుగు మెట్లు — రాముని గుణకీర్తన, నిశ్చయం లేకపోవడంలోని దోషాన్ని చెప్పడం, కర్తవ్యనిర్దేశం, కాలనిర్దేశం. ‘భస్మచ్ఛన్నమ్ అనలమ్’ (బూడిద కప్పిన అగ్ని) అనే ఉపమానం వైదిక హోమపు చిత్రాన్ని తెస్తుంది, అది క్షత్రియ తేజస్సుకు ప్రతీక. ‘సపరివారమ్’ (పరివారంతో సహా) అనే పదంతో రావణుడు కులంతో సహా నశిస్తాడని సూచించబడుతుంది, అది యుద్ధకాండంలో సిద్ధిస్తుంది. ‘ససాగరవనాచలామ్’ (సముద్రాలు, అడవులు, పర్వతాలతో కూడినది) అనే భూమి మూడు విశేషణాలు అతిశయోక్తికి ఆధారం. ముప్పై అయిదవ శ్లోకం నుండి ముప్పై ఎనిమిదవ శ్లోకం వరకూ సమీక్షిత సంస్కరణతో సామ్యం ఉంది (4.026.010–013); ముప్పై తొమ్మిదవ శ్లోకం మాత్రం సమీక్షిత సంస్కరణలోని 4.026.018 శ్లోకానికి పురుషం మార్చిన రూపం.

లక్ష్మణుని ఆ హితకరమైన శుభమైన మాటను గౌరవించి రాఘవుడు స్నేహపూర్వకంగా, మిత్రునిలా ఈ మాట అన్నాడు — ‘లక్ష్మణా, అనురాగం గలవాడూ స్నేహశీలుడూ హితం కోరేవాడూ సత్యపరాక్రమం గలవాడూ చెప్పవలసినదంతా నువ్వు చెప్పావు. అన్ని పనులనూ చెడగొట్టే ఈ శోకాన్ని నేను వదిలిపెట్టాను; పరాక్రమాలలో అడ్డులేని తేజస్సును ప్రోత్సహిస్తున్నాను. నీ మాట ప్రకారం నడుచుకుంటూ నేను శరత్కాలం కోసం వేచి ఉంటాను, సుగ్రీవుని అనుగ్రహం కోసం, నదులు తేటపడడం కోసం ఎదురుచూస్తూ. ఉపకారం పొందిన వీరుడు ప్రత్యుపకారం చేయాలి; కృతఘ్నుడూ ప్రత్యుపకారం చేయనివాడూ సత్త్వవంతుల మనస్సును గాయపరుస్తాడు.’ ఈ చివరి సుభాషితం కృతజ్ఞతకు సంబంధించిన నీతివాక్యం, ఇది తరువాతి సర్గలో మళ్ళీ వస్తుంది. అదే తగినదని నిశ్చయించి, చేతులు జోడించి, ఆ మాటను గౌరవించి, తన శుభమైన దృష్టిని ప్రదర్శిస్తూ లక్ష్మణుడు చూడముచ్చటైన రామునితో అన్నాడు — ‘నరేంద్రా, నువ్వు చెప్పినట్లుగా నీ కోరికనంతా ఆ వానరుడు త్వరలోనే నెరవేరుస్తాడు. శత్రునిగ్రహంలో దృఢంగా నిలిచి శరత్కాలం కోసం ఎదురుచూస్తూ నువ్వు ఈ వర్షధారలను సహించు. కోపాన్ని నిగ్రహించుకొని శరత్తు కోసం ఎదురుచూడు; నాతో కలిసి నాలుగు నెలలు ఓర్చుకో. శత్రువధలో సమర్థుడవైనా, మృగరాజులు సేవించే ఈ పర్వతంపై కాలం గడుపుతూ నివసించు.’ చివరి మూడు శ్లోకాలు దీర్ఘవృత్తంలో రచించబడ్డాయి. రాముని ప్రత్యుత్తరంలో మూడు అంశాలు — లక్ష్మణుని మాటను ప్రశంసించడం, శోకత్యాగాన్ని ప్రకటించడం, నిరీక్షణకు ప్రతిజ్ఞ. ‘ఉపకారం పొందిన వీరుడు ప్రత్యుపకారం చేయాలి’ అనే సుభాషితం మిత్రధర్మానికి సూత్రం; దానితో సుగ్రీవుని పట్ల రాముని ఔదార్యం సూచించబడుతుంది. చివరికి లక్ష్మణుడు మళ్ళీ వక్త అవుతాడు; దానితో సర్గ సంవాదరూపంలో ముగుస్తుంది. ‘నాతో కలిసి నాలుగు నెలలు ఓర్చుకో’ అనే మాటతో తమ్ముని సాహచర్యం ప్రతిజ్ఞ చేయబడింది; ఇదే వాక్యం సమీక్షిత సంస్కరణలో ఇరవై ఆరవ సర్గకు చివరి శ్లోకం. నలభయ్యవ శ్లోకం సమీక్షిత సంస్కరణలో 4.026.014 అనే ముందరి స్థానంలో ఉంది; కాబట్టి వల్గేట్‌లో క్రమం కొంచెం భిన్నం, అయినా సర్గ మారలేదు.

சுக்ரீவன் அபிஷேகம் செய்யப்பட்டு, அந்த வானரன் குகைக்குள் நுழைந்த பின், ராமன் தன் சகோதரனோடு பிரஸ்ரவண மலைக்கு வந்தான். இங்கே ‘வானரே’ (அந்த வானரன்) என்ற ஒருமையால் சுக்ரீவனே குறிக்கப்படுகிறான்; நகருக்குள் நுழைந்தது அவன் மட்டுமே, ராமனோ வெளியிலேயே தங்குகிறான் என்ற முரணைக் கவி நுட்பமாக நிறுவுகிறார். அந்த மலை புலிகளாலும் மான்களாலும் ஒலித்துக்கொண்டிருந்தது, அச்சம் தரும் கர்ஜனை செய்யும் சிங்கங்களால் சூழப்பட்டிருந்தது, பலவகையான புதர்களாலும் கொடிகளாலும் மறைக்கப்பட்டு, ஏராளமான மரங்களால் நிறைந்திருந்தது. கரடிகளும் வானரங்களும் கோபுச்சங்களும் (பசுவின் வால் போன்ற வால் கொண்ட குரங்குகள்) காட்டுப்பூனைகளும் வசித்த அது, மேகக்கூட்டம் போலத் தோன்றியது; எப்போதும் தூய்மை அளிப்பதாகவும் மங்கலமானதாகவும் இருந்தது. மலையின் வர்ணனையில் முதலில் அச்சம் தரும் உயிரினங்கள், பிறகு அமைதியானவை, இறுதியில் ‘சிவம்’ (மங்கலமானது) என்ற மங்கலச் சொல் — அச்சத்திலிருந்து மங்கலத்தை நோக்கிப் படிப்படியான நகர்வு. அந்த மலையின் சிகரத்தில் இருந்த பெரிய நீண்ட குகையை ராமன் சௌமித்ரியோடு வசிப்பதற்காக ஏற்றுக்கொண்டான். ‘ப்ரத்யக்ருஹ்ணீத’ (ஏற்றுக்கொண்டான்) என்ற சொல்லால், குகை கட்டப்படவில்லை, இருந்தபடியே ஏற்கப்பட்டது என்று அறியப்படுகிறது — இது தவசிகளின் முறை. இந்தப் பிரஸ்ரவண மலையே அடுத்த சர்க்கங்களில் ராமனின் மழைக்காலத் தங்குமிடம்; இது கிஷ்கிந்தைக்கு அருகிலேயே அமைந்துள்ளது. ‘மேகராசிநிபம்’ (மேகக்கூட்டம் போன்றது) என்ற உவமை மழைக்காலத்தின் வருகையை முன்கூட்டியே குறிக்கிறது — மலையே மேகம் போலத் தோன்றுகிறது. ‘சுசிகரம் சிவம்’ (தூய்மை அளிப்பது, மங்கலமானது) என்ற இரு அடைமொழிகளும் தவசிகள் வசிப்பதற்கான தகுதியை நிறுவுகின்றன. குகைக்கு இரண்டு அடைமொழிகள் — பெரியது, நீண்டது; மழைக்கால நான்கு மாதங்கள் தங்குவதற்கு விசாலம் தேவை. திறனாய்வுப் பதிப்பில் இங்கே ‘நித்யம் சுசிஜலாச்ரயம்’ (எப்போதும் தூய நீருக்கு இருப்பிடமானது) என்ற பாடம் உள்ளது; அச்சுப் பதிப்பிலோ ‘நித்யம் சுசிகரம் சிவம்’ என்ற பாடம் உள்ளது. அதே மலைதான் அடுத்த பல சர்க்கங்களில் ராமனின் இருப்பிடம். நான்கு சுலோகங்களின் பாடமும் திறனாய்வுப் பதிப்போடு நெருக்கமாகப் பொருந்துகிறது; ஆகவே சர்க்கத்தின் தொடக்கம் சர்ச்சைக்கு இடமற்றது.

சுக்ரீவனோடு ஒப்பந்தம் செய்துகொண்ட பின், குற்றமற்ற ரகுநந்தனன், பணிவுள்ளவனும் செல்வத்தைப் பெருக்குபவனுமான தன் சகோதரன் லக்ஷ்மணனிடம், காலத்துக்கு ஏற்ற பெரும் சொற்களைச் சொன்னான். ‘காலயுக்தம்’ (காலத்துக்கு ஏற்றது) என்ற அடைமொழி சொற்கள் தக்க நேரத்தில் சொல்லப்பட்டவை என்பதைக் குறிக்கிறது; ‘லக்ஷ்மிவர்தனம்’ (செல்வத்தைப் பெருக்குபவன்) என்பது லக்ஷ்மணன் என்ற பெயரின் சொற்பிறப்பைத் தொடுவது போல உள்ளது. ‘இந்த மலைக்குகை அழகானது, விசாலமானது, காற்றோட்டம் நிறைந்தது; பகைவரை அடக்கும் சௌமித்ரியே, இதில் நாம் மழைக்கால இரவுகளைக் கழிப்போம். அரசகுமாரனே, இந்த மலைச்சிகரம் சிறந்தது, அழகானது; வெண்மையும் கருமையும் செம்பழுப்பும் கொண்ட பாறைகளால் அழகுற்றது; பலவகை தாதுக்கள் நிறைந்தது; ஆறுகளும் தவளைகளும் கொண்டது; பலவகையான மரத்தோப்புகளும் அழகிய வண்ணக் கொடிகளும் கொண்டது; பலவிதப் பறவைகளின் ஒலியும் சிறந்த மயில்களின் அகவலும் நிறைந்தது; மாலதி, குந்தம் ஆகியவற்றின் புதர்களாலும், சிந்துவாரம், சிரீஷம், கதம்பம், அர்ஜுனம், சர்ஜம் ஆகிய பூத்துக் குலுங்கும் மரங்களாலும் அழகுற்றது.’ இந்த வர்ணனையில் மூன்று பொருள்கள் — பாறைகளின் வண்ண வேறுபாடு, தாதுக்களின் பன்முகம், மரங்களும் மலர்களும் மிகுந்திருத்தல்; மழைக்காலத்துக்கு இந்த இடம் எல்லா வகையிலும் தகுந்தது என்று ராமன் நிறுவுகிறான். ‘ஸமயம் க்ருத்வா’ (ஒப்பந்தம் செய்துகொண்டு) என்ற சொல்லால் முந்தைய சர்க்கத்தின் வாக்குறுதி — கார்த்திகையில் படையெடுப்பு — நினைவூட்டப்படுகிறது; ஆகவே இந்தச் சர்க்கம் அந்த வாக்குறுதியைக் காப்பதன் தொடக்கம். இங்கே ராமனின் சொற்கள் வர்ணனையாக உள்ளன, கட்டளையாக அல்ல; பிரிவுற்றவனின் மனம் வெளி அழகில் ஓய்வு தேடுகிறது என்பது கவியின் உளவியல் பார்வை. லக்ஷ்மணனோ கேட்பவன் மட்டுமே, மறுமொழி சொல்பவன் அல்லன் — இருபத்தெட்டாம் சர்க்கத்திலும் இதே அமைப்புதான். ‘பார்திவாத்மஜ’ (அரசகுமாரனே) என்ற விளியால் லக்ஷ்மணன் அரசனின் மகன் என்பது நினைவூட்டப்படுகிறது; காட்டில் வசித்தாலும் அவன் அரசகுமாரனே என்ற மதிப்பு. ‘நானாதாதுஸமாகீர்ணம்’ (பலவகை தாதுக்கள் நிறைந்தது) என்ற சொல்லால் மலையில் காவி முதலான கனிமங்கள் இருப்பது உணர்த்தப்படுகிறது; இது பின்னர் மழைக்கால வர்ணனையில் மீண்டும் பயன்படுகிறது. இங்கே ஐந்தாம், ஆறாம் சுலோகங்கள் வல்கேட் பாடத்தில் மட்டுமே உள்ளன — திறனாய்வுப் பதிப்பில் அவற்றுக்கு இணையானவை இல்லை; ஆயினும் அவை சர்க்கத்தின் இணைப்பை அமைக்கின்றன, ஏனெனில் ராமனின் பேச்சைத் தொடங்க ஒரு முன்னுரை தேவைப்படுகிறது.

‘அரசகுமாரனே, மலர்ந்த தாமரைகளால் அழகுற்ற இந்த இனிய தாமரைக்குளம் நம் குகைக்கு வெகு தொலைவில் இல்லாமல் இருக்கும். இனியவனே, வடகிழக்கு நோக்கிச் சரிந்த பகுதியில் உள்ள குகை நல்லது; பின்புறம் உயர்ந்திருப்பதால் இது காற்று வீசாத இடமாக இருக்கும்.’ இதனால் வாஸ்து சாஸ்திரத்தின் ஒரு விதி உணர்த்தப்படுகிறது — வடகிழக்கில் தாழ்ந்தும் தென்மேற்கில் உயர்ந்தும் இருக்கும் வீடு சிறந்தது; அச்சுப் பதிப்பின் அடிக்குறிப்பும் இதே பொருளையே விளக்குகிறது. ‘சௌமித்ரியே, குகையின் வாயிலில் சமதளமான, மங்கலமான, கருமையான, நீண்ட, பொடித்த மைக்குவியல் போன்ற ஒரு பாறை உள்ளது. அன்பனே, வடக்கே உள்ள இந்த மங்கலமான மலைச்சிகரத்தைப் பார் — பொடித்த மைக்குவியல் போன்ற வடிவம் கொண்டு, எழுந்த கார்மேகம் போல உள்ளது. தெற்குத் திசையிலும் ஒரு சிகரம் உள்ளது — வெண்ணிற ஆடை போல, கைலாச சிகரத்துக்கு நிகராக, பலவகை தாதுக்களால் ஒளிர்கிறது. குகைக்கு அப்பால், கிழக்கு நோக்கிப் பாயும், சேறே இல்லாத இந்த நதியைப் பார் — திரிகூட மலையில் ஜாஹ்னவி (கங்கை) போல உள்ளது.’ ‘ப்ராசீனவாஹினீ’ என்பது கிழக்கு நோக்கிப் பாய்வது; இந்தி உரையில் இது துங்கபத்திரை என்று குறிப்பிடப்படுகிறது. ‘அகர்தமாம்’ (சேறற்றது) என்ற அடைமொழி மழைக்காலத்திலும் அதன் தெளிவைக் குறிக்கிறது. வடக்கிலும் தெற்கிலும் இரண்டு சிகரங்கள் வர்ணிக்கப்படுகின்றன — ஒன்று மைக்குவியல் போலக் கருமையானது, மற்றொன்று கைலாசம் போல வெண்மையானது; நிற முரணால் ஓவியம் ஒளிர்கிறது. ‘திரிகூடத்தில் ஜாஹ்னவி போல’ என்ற உவமையால் கவி தென்னாட்டு நதியை வடக்கின் கங்கையோடு ஒப்பிடுகிறார்; இதனால் கேட்பவருக்குப் பழக்கமான உவமானம் தரப்படுகிறது. ‘நாதிதூரே’ (வெகு தொலைவில் இல்லை) என்ற சொல் இருமுறை ஆளப்படுகிறது — தாமரைக்குளம் பற்றியும் கிஷ்கிந்தை பற்றியும்; இதனால் தங்குமிடத்தின் வசதி உணர்த்தப்படுகிறது. ‘குகை வாயிலில் பாறை’ என்பது அமர்வதற்கு ஏற்ற இடம்; அடுத்த சர்க்கங்களில் அது ராமனின் ஆசனம் போல வர்ணிக்கப்படுகிறது. இந்த ஆறு சுலோகங்களும் திறனாய்வுப் பதிப்பின் காண்டம் முழுவதிலும் எங்குமே காணப்படவில்லை; ஆகவே இந்தப் பகுதி வல்கேட் பாடத்தின் விரிவாக்கமே; அது சர்க்கத்தின் எண்ணை மாற்றுவதில்லை.

‘அந்த நதி சந்தனம், திலகம், சாலம், தமாலம், அதிமுக்தகம், பத்மகம், சரளம், அசோகம் ஆகிய மரங்களால் அழகுற்றுள்ளது; வானீரம், திமிதம், பகுளம், கேதகம், ஹிந்தாலம், திநிசம், நீபம், வேதஸம், க்ருதமாலம் என்று கரையில் வளரும் பலவித மரங்களால் ஆங்காங்கே அழகுற்று, ஆடைகளும் அணிகலன்களும் அணிந்து அலங்கரித்துக்கொண்ட ஓர் இளம்பெண் போல விளங்குகிறது. நூற்றுக்கணக்கான பறவைக் கூட்டங்களின் பலவித ஒலிகளால் ஒலிக்கிறது; ஒன்றின் மீது ஒன்று அன்பு கொண்ட சக்கரவாகப் பறவைகளால் அலங்கரிக்கப்பட்டுள்ளது; மிக அழகிய மணல்திட்டுகள் கொண்டு, அன்னங்களும் சாரசங்களும் வசிக்க, பலவகை ரத்தினங்களோடு கூடிய இது சிரிப்பவள் போல விளங்குகிறது. ஓரிடத்தில் நீலத் தாமரைகளால் மூடப்பட்டுள்ளது, ஓரிடத்தில் செந்தாமரைகளால் ஒளிர்கிறது, ஓரிடத்தில் வெண்மையான தெய்வீக அல்லி மொட்டுகளால் விளங்குகிறது. இனியவனே, நூற்றுக்கணக்கான நீர்ப்பறவைகள் நிறைந்து, மயில்களும் கிரௌஞ்சப் பறவைகளும் ஒலிக்க, முனிவர் கூட்டங்கள் வசிக்கும் இந்த நதி அழகியது. சந்தன மரங்களின் வரிசைகளையும் ககுப மரங்களின் வரிசைகளையும் பார் — அவை மனத்தாலேயே தோற்றுவிக்கப்பட்டவை போல மிக அழகாகக் காணப்படுகின்றன.’ இங்கே முப்பதுக்கும் மேற்பட்ட மரங்கள், பறவைகள், மலர்கள் ஆகியவற்றின் பெயர்கள் எண்ணப்பட்டுள்ளன; இந்த வர்ணனை முழுவதுமே திறனாய்வுப் பதிப்பில் இல்லை; ஆகவே இது வல்கேட் பாடமரபின் விரிவாக்கமே. ‘சிரிப்பவள் போல’ என்ற உவமையால் வெண்ணிற அல்லிகளின் சிரிப்பொளி கற்பனை செய்யப்படுகிறது; ‘மனத்தாலேயே தோற்றுவிக்கப்பட்டவை போல’ என்பது, வெறும் எண்ணத்தால் பிறந்தவை போல என்ற உயர்வு நவிற்சி. நதியின் வர்ணனை எட்டுச் சுலோகங்களில் விரிகிறது; அதில் வரிசையாகக் கரை மரங்கள், பறவைகள், மணல்திட்டுகள், தாமரைகள், முனிவர்கள் எண்ணப்படுகின்றனர். இங்கே பெண்ணாக உருவகிப்பதே முதன்மையானது — நதி ஆடையும் அணிகலனும் அணிந்த இளம்பெண் போலவும், சிரிப்பவள் போலவும் உள்ளது; இந்த உருவகம் பிரிவுற்ற ராமனின் மனத்தில் சீதையின் நினைவை எழுப்புகிறது என்பது குறிப்புப் பொருள். ‘முனிஸங்கநிஷேவிதாம்’ (முனிவர் கூட்டங்கள் வசிப்பது) என்ற கடைசி அடைமொழி நதியின் புனிதத்தை நிறுவுகிறது; இயற்கை அழகிலிருந்து ஆன்மீகப் பெருமையை நோக்கிச் செல்வது கவியின் முறை. எட்டுச் சுலோகங்களில் ஒரு வரிகூட திறனாய்வுப் பதிப்பில் கிடைக்கவில்லை; பதினேழுக்கும் மேற்பட்ட அரைச் சுலோகங்கள் கொண்ட, வல்கேட் பாடத்தில் மட்டுமே உள்ள இந்தப் பகுதியே இந்தச் சர்க்கத்தின் நீளத்துக்கு முக்கியக் காரணம்.

‘பகைவரை அழிப்பவனே, ஆகா, இந்த இடம் மிக அழகானது. சௌமித்ரியே, நாம் இங்கே நிறைவாக மகிழ்ந்திருப்போம்; இங்கே நன்றாக வசிப்போம். அரசகுமாரனே, இங்கிருந்து வெகு தொலைவில் இல்லாமல், வண்ணக் காடுகள் கொண்ட அழகிய சுக்ரீவனின் நகரமான கிஷ்கிந்தை இருக்கும். வெற்றி பெறுபவர்களில் சிறந்தவனே, மிருதங்க முழக்கங்களோடு ஆரவாரிக்கும் வானரர்களின் பாட்டு, இசைக்கருவிகளின் முழக்கம் இங்கிருந்தே கேட்கிறது. மனைவியை அடைந்து, அரசையும் பெற்று, நண்பர்கள் சூழ, வானரர்களில் சிறந்த சுக்ரீவன் பெரும் செல்வச் சிறப்பை அடைந்து நிச்சயமாக மகிழ்ந்திருக்கிறான்.’ இந்தக் கடைசிச் சொற்கள் அடுத்த சுலோகத்தின் விஷாதத்தை முன்னறிவிக்கின்றன — நண்பனின் மகிழ்ச்சி தன் பிரிவை மேலும் கனக்கச் செய்கிறது. இவ்வாறு சொல்லிவிட்டு ராகவன் லக்ஷ்மணனோடு, காணத்தக்க ஏராளமான குகைகளும் கொடிவீடுகளும் கொண்ட அந்தப் பிரஸ்ரவண மலையில் வசித்தான். ‘பஹுத்ருச்யதரீகுஞ்ஜே’ (காணத்தக்க ஏராளமான குகைகளும் கொடிவீடுகளும் கொண்டது) என்ற ஒரே சொல்லால் குகைகளும் கொடிப்பந்தல்களும் மிகுந்திருப்பது உணர்த்தப்படுகிறது. ‘த்ருடம் ரம்ஸ்யாவஹே’ (நிறைவாக மகிழ்ந்திருப்போம்) என்ற சொற்களில் ராமன் தன் மனத்தைத் தானே தேற்றிக்கொள்ள விரும்புகிறான்; ஆனால் அடுத்த சுலோகமே அவனுடைய தோல்வியைச் சொல்கிறது. கிஷ்கிந்தையின் இசைக்கருவி முழக்கம் தொலைவிலிருந்து கேட்கிறது என்று சொல்லி, கவி இரண்டு இடங்களுக்கும் இடையே ஒரு முரணை நிறுவுகிறார் — அங்கே விழா, இங்கே தனிமை. ‘மனைவியை அடைந்து… அரசைப் பெற்று’ என்று இரண்டு பேறுகளைக் குறிப்பிடுவதன் மூலம், ராமனின் இரண்டு இழப்புகளும் — மனைவியும் அரசும் — மறைமுகமாக நினைவூட்டப்படுகின்றன; ஆகவேதான் அடுத்த சுலோகம் மனம் ஒன்றாமையை வர்ணிக்கிறது. இருபத்தொன்பதாம் சுலோகத்திலிருந்து திறனாய்வுப் பதிப்போடு மீண்டும் ஒற்றுமை தொடங்குகிறது (4.026.005, மூன்றாம் பாதம்); ஆகவே வல்கேட் பாடத்தில் மட்டுமே உள்ள பகுதி ஐந்தாம் சுலோகம் முதல் இருபத்தெட்டாம் சுலோகம் வரை மட்டுமே.

மிகுந்த சுகமும் ஏராளமான பொருள்வளமும் கொண்ட அந்த மலையில் வசித்தபோதும், அந்த ராமனுக்குச் சிறிதளவும் மகிழ்ச்சி உண்டாகவில்லை; ஏனெனில் உயிரைவிடவும் மேலான, கவர்ந்து செல்லப்பட்ட தன் மனைவியை அவன் நினைத்துக்கொண்டிருந்தான். ‘அல்பா அபி’ (சிறிதளவும்) என்ற சொல்லால் கவி முழுமையான மனக்குறையைக் குறிப்பிடுகிறார்; வெளிச் சுகத்துக்கும் உள் துயரத்துக்கும் இடையிலான முரணே இங்கே சுவை. உதய மலையில் எழுந்த சந்திரனைச் சிறப்பாகக் கண்டு, இரவுகளில் படுக்கைக்குச் சென்ற அவனை உறக்கம் தழுவவில்லை — சந்திரனைக் காண்பதே பிரிவுற்றவர்களின் துயரத்தைப் பெருக்குவது. அதனால் எழுந்த சோகத்தால் கண்ணீரில் உணர்வு கலங்கி, எப்போதும் சோகத்திலேயே ஆழ்ந்து வருந்திக்கொண்டிருந்த காகுத்ஸ்தனைக் கண்டு, அதே துயரத்தைப் பகிர்ந்த சகோதரன் லக்ஷ்மணன் இதமான சொற்களில் சொன்னான் — ‘வீரனே, வேதனைப்பட்டது போதும்; நீ வருந்தக் கூடாது. வருந்துபவனுக்கு எல்லாக் காரியங்களும் சீர்குலைகின்றன — இது உனக்குத் தெரிந்ததே.’ ‘துல்யது:க:’ (அதே துயரைப் பகிர்ந்தவன்) என்ற அடைமொழியால் லக்ஷ்மணனின் பரிவுணர்வு உணர்த்தப்படுகிறது; அவன் உபதேசிப்பவன் அல்லன், உடன் பங்கு கொள்பவன். ‘உறக்கம் தழுவவில்லை’ என்ற எதிர்மறை வாக்கியத்தால் கவி பிரிவின் கடுமையைச் சொல்கிறார். ‘சோகபராயணம்’ (சோகத்திலேயே ஆழ்ந்தவன்) என்ற அடைமொழி, முந்தைய சர்க்கங்களில் வாலி தொடர்பாக ஆளப்பட்ட ‘பராயணம்’ என்ற சொல்லின் எதிரொலி. லக்ஷ்மணனின் தொடக்கத்தில் ‘அலம்’ (போதும்) என்ற மறுப்புச் சொல் முதலிலேயே வருகிறது; இதனால் சொற்களின் உறுதி உணர்த்தப்படுகிறது. ‘ஹ்ருதாம் பார்யாம்’ (கவர்ந்து செல்லப்பட்ட மனைவி) என்ற சொல்லால் சோகத்தின் வேர் தெளிவாக்கப்படுகிறது; ‘உயிரைவிடவும் மேலானவள்’ என்பதால் அவளுடைய இடம் சுட்டப்படுகிறது. வெளிச் சுகம் நிலையானது, உள் துயரமும் நிலையானது — இவ்விரண்டின் முரண் இந்தப் பகுதி முழுவதும் நீடிக்கிறது. முப்பதாம் சுலோகம் முதல் முப்பத்து நான்காம் சுலோகம் வரை எல்லாச் சுலோகங்களும் திறனாய்வுப் பதிப்போடு ஒன்றுக்கொன்று பொருந்துகின்றன (4.026.006–009); ஆகவே இங்கே பாடம் உறுதியானது.

‘ராகவா, நீ உலகில் கடமையில் ஈடுபாடு கொண்டவன், தெய்வத்தையே புகலாகக் கொண்டவன், ஆஸ்திகன், தர்மத்தைப் பின்பற்றுபவன், முயற்சியுடையவன். ஆனால் உறுதியற்றவனாக இருந்தால், பராக்கிரமத்தில் வஞ்சகமாகச் செயல்படும் அந்த ராட்சசனை, குறிப்பாகப் போரில், உன்னால் கொல்ல இயலாது. ஆகவே சோகத்தை வேரோடு பிடுங்கி எறி, உறுதியை நிலைநிறுத்து; பிறகு அந்த ராட்சசனை அவன் சுற்றத்தோடு கொல்ல நீ வல்லவன் ஆவாய். காகுத்ஸ்தா, கடல்களும் காடுகளும் மலைகளும் கொண்ட இந்தப் பூமியையே புரட்டிப் போட வல்லவன் நீ; அந்த ராவணனைப் பற்றிச் சொல்லவும் வேண்டுமா? சரத்காலத்துக்காகக் காத்திரு; இந்த மழைக்காலம் வந்துவிட்டது. பிறகு அந்த ராவணனை அவன் நாட்டோடும் கூட்டத்தோடும் கொல்வாய். நானோ உறங்கிக் கிடக்கும் உன் வீரியத்தை எழுப்புகிறேன் — சாம்பலால் மூடப்பட்ட நெருப்பு உரிய காலத்தில் ஒளிரும் ஆகுதிகளால் எழுப்பப்படுவது போல.’ இந்த உவமை இந்தப் பகுதி முழுவதற்கும் மையமானது — ராமனின் ஒளி அழியவில்லை, சோகத்தால் மூடப்பட்டிருக்கிறது, அவ்வளவே; லக்ஷ்மணனின் சொற்களே ஆகுதி. ‘வ்யவஸாய:’ (உறுதி) என்ற சொல் மூன்று முறை திரும்ப வருகிறது; இதனால் உறுதிப்பாட்டின் முதன்மை நிறுவப்படுகிறது. லக்ஷ்மணனின் சொற்களில் நான்கு படிகள் — ராமனின் குணங்களைப் புகழ்தல், உறுதியின்மையின் குறையைச் சொல்லுதல், கடமையைச் சுட்டுதல், காலத்தைக் குறிப்பிடுதல். ‘சாம்பலால் மூடப்பட்ட நெருப்பு’ என்ற உவமை வைதிக ஹோமத்தின் சித்திரத்தைக் கொண்டு வருகிறது; இது க்ஷத்திரியனின் ஒளியின் அடையாளம். ‘ஸபரிவாரம்’ (சுற்றத்தோடு) என்ற சொல்லால் ராவணன் குலத்தோடு அழிவது உணர்த்தப்படுகிறது; இது யுத்த காண்டத்தில் நிறைவேறுகிறது. ‘ஸஸாகரவனாசலாம்’ (கடல்களும் காடுகளும் மலைகளும் கொண்ட) என்ற பூமியின் மூன்று அடைமொழிகள் உயர்வு நவிற்சிக்கு அடிப்படை. முப்பத்தைந்தாம் சுலோகம் முதல் முப்பத்தெட்டாம் சுலோகம் வரை திறனாய்வுப் பதிப்போடு ஒற்றுமை உள்ளது (4.026.010–013); முப்பத்தொன்பதாம் சுலோகமோ திறனாய்வுப் பதிப்பின் 4.026.018-இன் இடம் மாற்றப்பட்ட வடிவம்.

லக்ஷ்மணனின் நன்மை பயக்கும் அந்த மங்கலமான சொற்களைப் போற்றி, ராகவன் அன்புள்ள நண்பனிடம் சொல்வது போல இவ்வாறு சொன்னான் — ‘லக்ஷ்மணா, பற்றுள்ளவனும் அன்புள்ளவனும் நலம் நாடுபவனும் உண்மையான பராக்கிரமம் கொண்டவனுமான ஒருவன் சொல்ல வேண்டியது அனைத்தையும் நீ சொல்லிவிட்டாய். எல்லாக் காரியங்களையும் சீர்குலைக்கும் இந்தச் சோகத்தை நான் கைவிட்டுவிட்டேன்; பராக்கிரமச் செயல்களில் தடையற்ற என் ஒளியைத் தூண்டுகிறேன். உன் சொல்லின்படி நின்று, சுக்ரீவனின் அருளையும் நதிகள் தெளிவடைவதையும் எதிர்நோக்கியவனாக, நான் சரத்காலத்துக்காகக் காத்திருப்பேன். உதவி பெற்ற வீரன் பதில் உதவியோடு இணைய வேண்டும்; நன்றி கெட்டவனும் பதில் உதவி செய்யாதவனும் வலிமையுள்ளவர்களின் மனத்தைப் புண்படுத்துகிறான்.’ இந்தக் கடைசி நன்மொழி நன்றியுணர்வு பற்றிய நீதிவாக்கியம்; இது அடுத்த சர்க்கத்தில் மீண்டும் வருகிறது. அதுவே பொருத்தமானது என்று மனத்தில் கொண்டு, கைகூப்பியவனாக லக்ஷ்மணன் அந்தச் சொற்களைப் போற்றி, தன் மங்கலமான பார்வையை வெளிப்படுத்தியவாறு, காண்பதற்கு மிக இனிய ராமனிடம் சொன்னான் — ‘அரசர் தலைவனே, நீ சொன்னபடியே, நீ விரும்பும் இவை அனைத்தையும் அந்த வானரன் வெகு விரைவிலேயே செய்து முடிப்பான். சரத்காலத்தை எதிர்நோக்கி, பகைவனை அடக்குவதில் உறுதியோடு, இந்த நீர்ப்பெருக்கைப் பொறுத்துக்கொள். கோபத்தை அடக்கி, சரத்காலம் வரை காத்திரு; என்னோடு சேர்ந்து நான்கு மாதங்களைப் பொறுத்துக்கொள். பகைவனைக் கொல்ல வல்லவனாக இருந்தும், சிங்கங்கள் வசிக்கும் இந்த மலையில் பொழுதைக் கழித்தவாறு வசி.’ கடைசி மூன்று சுலோகங்கள் நீண்ட விருத்தத்தில் அமைந்தவை. ராமனின் மறுமொழியில் மூன்று பகுதிகள் — லக்ஷ்மணனின் சொற்களைப் புகழ்தல், சோகத்தைக் கைவிட்டதை அறிவித்தல், காத்திருப்பதாக உறுதியளித்தல். ‘உதவி பெற்ற வீரன் பதில் உதவியோடு இணைய வேண்டும்’ என்ற நன்மொழி நட்பு தர்மத்தின் சூத்திரம்; இதனால் சுக்ரீவன் மீதான ராமனின் பெருந்தன்மை உணர்த்தப்படுகிறது. இறுதியில் லக்ஷ்மணன் மீண்டும் பேசுபவனாகிறான்; இதனால் சர்க்கம் ஓர் உரையாடலாக நிறைவடைகிறது. ‘என்னோடு சேர்ந்து நான்கு மாதங்களைப் பொறுத்துக்கொள்’ என்ற சொற்களால் சகோதரனின் உடனிருப்பு உறுதியளிக்கப்படுகிறது; இதே வாக்கியம் திறனாய்வுப் பதிப்பில் இருபத்தாறாம் சர்க்கத்தின் கடைசிச் சுலோகம். நாற்பதாம் சுலோகம் திறனாய்வுப் பதிப்பில் 4.026.014 என்ற முந்தைய இடத்தில் உள்ளது; ஆகவே வல்கேட் பாடத்தில் வரிசை சற்று வேறுபடுகிறது; ஆயினும் சர்க்கப் பிரிவு மாறவில்லை.

ಸುಗ್ರೀವನು ಅಭಿಷಿಕ್ತನಾಗಿ ಆ ವಾನರನು ಗುಹೆಯನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದ ಮೇಲೆ ರಾಮನು ತಮ್ಮನೊಡನೆ ಪ್ರಸ್ರವಣ ಗಿರಿಗೆ ಬಂದನು. ಇಲ್ಲಿ ‘ವಾನರೇ’ (ಆ ವಾನರನು) ಎಂಬ ಏಕವಚನದಿಂದ ಸುಗ್ರೀವನೇ ಉದ್ದಿಷ್ಟ; ನಗರಪ್ರವೇಶ ಅವನದು ಮಾತ್ರ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ, ರಾಮನ ವಾಸವಾದರೋ ಹೊರಗೇ — ಈ ವೈದೃಶ್ಯವನ್ನು ಕವಿ ಸೂಕ್ಷ್ಮವಾಗಿ ಸ್ಥಾಪಿಸಿದ್ದಾನೆ. ಆ ಬೆಟ್ಟ ಹುಲಿಗಳ ಮತ್ತು ಮೃಗಗಳ ಕೂಗಿನಿಂದ ತುಂಬಿತ್ತು, ಭಯಂಕರವಾಗಿ ಗರ್ಜಿಸುವ ಸಿಂಹಗಳಿಂದ ಆವೃತವಾಗಿತ್ತು, ಬಗೆಬಗೆಯ ಪೊದೆ-ಬಳ್ಳಿಗಳಿಂದ ಮುಚ್ಚಿಹೋಗಿತ್ತು, ಅನೇಕ ಮರಗಳಿಂದ ದಟ್ಟವಾಗಿತ್ತು. ಕರಡಿಗಳು, ವಾನರರು, ಗೋಪುಚ್ಛ ಕಪಿಗಳು, ಕಾಡುಬೆಕ್ಕುಗಳು ಅಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುತ್ತಿದ್ದವು; ಅದು ಮೋಡಗಳ ರಾಶಿಯಂತೆ ಕಾಣುತ್ತಿತ್ತು, ಸದಾ ಪವಿತ್ರಗೊಳಿಸುವಂತಹದೂ ಮಂಗಳಕರವೂ ಆಗಿತ್ತು. ಪರ್ವತದ ವರ್ಣನೆಯಲ್ಲಿ ಮೊದಲು ಭೀಷಣ ಪ್ರಾಣಿಗಳು, ಆಮೇಲೆ ಶಾಂತವಾದವು, ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ‘ಶಿವಮ್’ (ಮಂಗಳಕರ) ಎಂಬ ಮಾಂಗಲ್ಯ — ಭಯದಿಂದ ಮಂಗಳದತ್ತ ಕ್ರಮವಾದ ಗತಿ. ಆ ಬೆಟ್ಟದ ಶಿಖರದಲ್ಲಿದ್ದ ದೊಡ್ಡದಾದ, ಉದ್ದವಾದ ಗುಹೆಯನ್ನು ರಾಮನು ಸೌಮಿತ್ರಿಯೊಡನೆ ವಾಸಕ್ಕಾಗಿ ಸ್ವೀಕರಿಸಿದನು. ‘ಪ್ರತ್ಯಗೃಹ್ಣೀತ’ (ಸ್ವೀಕರಿಸಿದನು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಗುಹೆಯನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಲಾಯಿತು, ನಿರ್ಮಿಸಲಿಲ್ಲ ಎಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತದೆ — ಇದು ತಪಸ್ವಿಗಳ ರೀತಿ. ಈ ಪ್ರಸ್ರವಣ ಗಿರಿ ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗಗಳಲ್ಲಿ ರಾಮನ ಮಳೆಗಾಲದ ವಾಸಸ್ಥಾನ; ಅದು ಕಿಷ್ಕಿಂಧೆಯ ಸಮೀಪದಲ್ಲೇ ಇದೆ. ‘ಮೇಘರಾಶಿನಿಭಮ್’ (ಮೋಡಗಳ ರಾಶಿಯಂತಿರುವ) ಎಂಬ ಉಪಮೆ ಮಳೆಗಾಲದ ಆಗಮನವನ್ನು ಮುಂಚಿತವಾಗಿ ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ — ಪರ್ವತವೇ ಮೋಡದಂತೆ ಕಾಣುತ್ತದೆ. ‘ಶುಚಿಕರಂ ಶಿವಮ್’ (ಪವಿತ್ರಗೊಳಿಸುವ, ಮಂಗಳಕರವಾದ) ಎಂಬ ಎರಡು ವಿಶೇಷಣಗಳು ತಪಸ್ವಿಗಳ ವಾಸಕ್ಕೆ ಅದರ ಯೋಗ್ಯತೆಯನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತವೆ. ಗುಹೆಗೆ ಎರಡು ವಿಶೇಷಣಗಳು — ದೊಡ್ಡದು ಮತ್ತು ಉದ್ದವಾದುದು; ಮಳೆಗಾಲದ ನಾಲ್ಕು ತಿಂಗಳ ವಾಸಕ್ಕೆ ವಿಸ್ತಾರ ಬೇಕು. ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲಿ ‘ನಿತ್ಯಂ ಶುಚಿಜಲಾಶ್ರಯಮ್’ (ಸದಾ ಶುದ್ಧ ಜಲಕ್ಕೆ ಆಶ್ರಯವಾದ) ಎಂಬ ಪಾಠವಿದೆ, ಮುದ್ರಣದಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ‘ನಿತ್ಯಂ ಶುಚಿಕರಂ ಶಿವಮ್’ ಎಂಬ ಪಾಠವಿದೆ. ಅದೇ ಗಿರಿ ಮುಂದಿನ ಅನೇಕ ಸರ್ಗಗಳಲ್ಲಿ ರಾಮನ ನೆಲೆ. ನಾಲ್ಕೂ ಶ್ಲೋಕಗಳ ಪಾಠ ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯೊಡನೆ ನಿಕಟವಾಗಿ ಹೊಂದುತ್ತದೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಸರ್ಗದ ಆರಂಭ ನಿರ್ವಿವಾದ.

ಸುಗ್ರೀವನೊಡನೆ ಒಪ್ಪಂದ ಮಾಡಿಕೊಂಡ ನಿಷ್ಪಾಪನಾದ ರಘುನಂದನನು ವಿನಯಶೀಲನೂ ಸಂಪತ್ತನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುವವನೂ ಆದ ತಮ್ಮ ಲಕ್ಷ್ಮಣನಿಗೆ ಸಮಯೋಚಿತವಾದ ಮಹತ್ತಾದ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದನು. ‘ಕಾಲಯುಕ್ತಮ್’ (ಸಮಯೋಚಿತ) ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣ ಮಾತಿನ ಔಚಿತ್ಯವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ; ‘ಲಕ್ಷ್ಮಿವರ್ಧನಮ್’ (ಲಕ್ಷ್ಮಿಯನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುವವನು) ಎಂಬುದು ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಹೆಸರಿನ ನಿರುಕ್ತಿಯನ್ನೇ ಸ್ಪರ್ಶಿಸುವಂತಿದೆ. ‘ಈ ಗಿರಿಗುಹೆ ರಮ್ಯವಾಗಿದೆ, ವಿಶಾಲವಾಗಿದೆ, ಗಾಳಿ ಸರಿಯಾಗಿ ಆಡುತ್ತದೆ; ಶತ್ರುದಮನನಾದ ಸೌಮಿತ್ರಿಯೇ, ಮಳೆಗಾಲದ ರಾತ್ರಿಗಳನ್ನು ನಾವು ಇದರಲ್ಲಿ ಕಳೆಯೋಣ. ರಾಜಪುತ್ರನೇ, ಈ ಗಿರಿಶಿಖರ ಉತ್ತಮವೂ ರಮ್ಯವೂ ಆಗಿದೆ; ಬಿಳಿಯ, ಕಪ್ಪು ಮತ್ತು ತಾಮ್ರವರ್ಣದ ಬಂಡೆಗಳಿಂದ ಶೋಭಿಸುತ್ತಿದೆ; ಬಗೆಬಗೆಯ ಧಾತುಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದೆ; ನದಿಗಳಿಂದಲೂ ಕಪ್ಪೆಗಳಿಂದಲೂ ಕೂಡಿದೆ; ವಿವಿಧ ವೃಕ್ಷಸಮೂಹಗಳಿಂದಲೂ ಸುಂದರವಾದ ಚಿತ್ರವಿಚಿತ್ರ ಬಳ್ಳಿಗಳಿಂದಲೂ ಕೂಡಿದೆ; ನಾನಾ ಪಕ್ಷಿಗಳ ಕಲರವದಿಂದ ತುಂಬಿ, ಶ್ರೇಷ್ಠ ನವಿಲುಗಳ ಕೇಕೆಯಿಂದ ನಿನದಿಸುತ್ತಿದೆ; ಮಾಲತಿ, ಕುಂದ ಪೊದೆಗಳಿಂದಲೂ ಸಿಂದುವಾರ, ಶಿರೀಷ, ಕದಂಬ, ಅರ್ಜುನ, ಸರ್ಜ ಮರಗಳ ಹೂಬಿಟ್ಟ ಕೊಂಬೆಗಳಿಂದಲೂ ಶೋಭಿಸುತ್ತಿದೆ.’ ಈ ವರ್ಣನೆಯಲ್ಲಿ ಮೂರು ವಿಷಯಗಳು — ಬಂಡೆಗಳ ಬಣ್ಣದ ವೈವಿಧ್ಯ, ಧಾತುಗಳ ವೈವಿಧ್ಯ, ಮರ-ಹೂವುಗಳ ಬಾಹುಳ್ಯ; ಮಳೆಗಾಲಕ್ಕೆ ಈ ಸ್ಥಳ ಎಲ್ಲ ರೀತಿಯಿಂದಲೂ ಯೋಗ್ಯ ಎಂದು ರಾಮನು ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಸಮಯಂ ಕೃತ್ವಾ’ (ಒಪ್ಪಂದ ಮಾಡಿಕೊಂಡು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ — ಕಾರ್ತಿಕದಲ್ಲಿ ಉದ್ಯೋಗ ಎಂಬುದು — ನೆನಪಿಸಲ್ಪಡುತ್ತದೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಈ ಸರ್ಗ ಆ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಯ ಪಾಲನೆಯ ಆರಂಭ. ರಾಮನ ಮಾತು ಇಲ್ಲಿ ವರ್ಣನಾತ್ಮಕ, ಆಜ್ಞಾತ್ಮಕವಲ್ಲ; ವಿರಹಿಯ ಮನಸ್ಸು ಹೊರಗಿನ ಸೌಂದರ್ಯದಲ್ಲಿ ವಿಶ್ರಾಂತಿಯನ್ನು ಬಯಸುತ್ತದೆ ಎಂಬುದು ಕವಿಯ ಮನೋವೈಜ್ಞಾನಿಕ ದೃಷ್ಟಿ. ಲಕ್ಷ್ಮಣನಾದರೋ ಕೇಳುವವನು ಮಾತ್ರ, ಮರುಮಾತನಾಡುವವನಲ್ಲ — ಇಪ್ಪತ್ತೆಂಟನೆಯ ಸರ್ಗದಲ್ಲೂ ಇದೇ ವ್ಯವಸ್ಥೆ. ‘ಪಾರ್ಥಿವಾತ್ಮಜ’ (ರಾಜಪುತ್ರನೇ) ಎಂಬ ಸಂಬೋಧನೆಯಿಂದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ರಾಜಕುಮಾರತ್ವ ನೆನಪಿಸಲ್ಪಡುತ್ತದೆ; ಕಾಡಿನಲ್ಲಿದ್ದರೂ ಅವನು ರಾಜಕುಮಾರನೇ ಎಂಬ ಗೌರವ. ‘ನಾನಾಧಾತುಸಮಾಕೀರ್ಣಮ್’ (ಬಗೆಬಗೆಯ ಧಾತುಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಪರ್ವತದಲ್ಲಿ ಕೆಮ್ಮಣ್ಣು (ಗೈರಿಕ) ಮುಂತಾದ ಖನಿಜಗಳಿರುವುದು ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ; ಇದು ಮುಂದೆ ಮಳೆಗಾಲದ ವರ್ಣನೆಯಲ್ಲಿ ಮತ್ತೆ ಉಪಯೋಗವಾಗುತ್ತದೆ. ಇಲ್ಲಿ ಐದನೆಯ ಮತ್ತು ಆರನೆಯ ಶ್ಲೋಕಗಳು ವಲ್ಗೇಟ್‌ನಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಇವೆ — ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಅವಕ್ಕೆ ಪ್ರತಿರೂಪವಿಲ್ಲ; ಆದರೂ ಅವು ಸರ್ಗದ ಸಂಧಿಯನ್ನು ರಚಿಸುತ್ತವೆ, ಏಕೆಂದರೆ ರಾಮನ ಮಾತನ್ನು ಆರಂಭಿಸಲು ಒಂದು ಪ್ರಸ್ತಾವನೆ ಬೇಕು.

‘ರಾಜಪುತ್ರನೇ, ಅರಳಿದ ಕಮಲಗಳಿಂದ ಅಲಂಕೃತವಾದ ಈ ರಮ್ಯವಾದ ಸರೋವರ ನಮ್ಮ ಗುಹೆಯಿಂದ ಹೆಚ್ಚು ದೂರದಲ್ಲಿಲ್ಲ. ಸೌಮ್ಯನೇ, ಪೂರ್ವೋತ್ತರ ದಿಕ್ಕಿಗೆ ಇಳಿಜಾರಾದ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿರುವುದರಿಂದ ಈ ಗುಹೆ ಒಳ್ಳೆಯದು; ಹಿಂದೆ ಎತ್ತರವಾಗಿರುವುದರಿಂದ ಗಾಳಿಯ ಹೊಡೆತವಿಲ್ಲದುದಾಗಿರುತ್ತದೆ.’ ಇದರಿಂದ ವಾಸ್ತುವಿದ್ಯೆಯ ನಿಯಮ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ — ಈಶಾನ್ಯದಲ್ಲಿ ತಗ್ಗು, ನೈಋತ್ಯದಲ್ಲಿ ಎತ್ತರ ಇರುವ ಮನೆ ಪ್ರಶಸ್ತ; ಮುದ್ರಣದಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲಿನ ಅಡಿಟಿಪ್ಪಣಿಯೂ ಇದೇ ಅರ್ಥವನ್ನು ವಿವರಿಸುತ್ತದೆ. ‘ಸೌಮಿತ್ರಿಯೇ, ಗುಹೆಯ ಬಾಗಿಲಲ್ಲಿ ಸಮತಟ್ಟಾದ, ಮಂಗಳಕರವಾದ ಒಂದು ಬಂಡೆಯಿದೆ — ಕಪ್ಪಾಗಿ, ಉದ್ದವಾಗಿ, ಒಡೆದ ಕಾಡಿಗೆಯ ರಾಶಿಯಂತೆ. ಅಪ್ಪಾ, ಉತ್ತರದಲ್ಲಿರುವ ಈ ಶುಭವಾದ ಗಿರಿಶಿಖರವನ್ನು ನೋಡು — ಒಡೆದ ಕಾಡಿಗೆಯ ರಾಶಿಯ ಆಕಾರದ್ದು, ಮೇಲೆದ್ದ ಮೋಡದಂತಿದೆ. ದಕ್ಷಿಣ ದಿಕ್ಕಿನಲ್ಲೂ ಒಂದು ಶಿಖರವಿದೆ — ಬಿಳಿಯ ಬಟ್ಟೆಯಂತೆ, ಕೈಲಾಸಶಿಖರದಂತೆ, ಬಗೆಬಗೆಯ ಧಾತುಗಳಿಂದ ಕಂಗೊಳಿಸುತ್ತಿದೆ. ಗುಹೆಯ ಆಚೆ ಪೂರ್ವಾಭಿಮುಖವಾಗಿ ಹರಿಯುವ, ಕೆಸರೇ ಇಲ್ಲದ ನದಿಯನ್ನು ನೋಡು — ತ್ರಿಕೂಟದಲ್ಲಿ ಜಾಹ್ನವಿಯಂತಿದೆ.’ ‘ಪ್ರಾಚೀನವಾಹಿನೀ’ ಎಂದರೆ ಪೂರ್ವದತ್ತ ಹರಿಯುವುದು; ಹಿಂದಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನದಲ್ಲಿ ಇದನ್ನು ತುಂಗಭದ್ರೆ ಎಂದು ಗುರುತಿಸಲಾಗಿದೆ. ‘ಅಕರ್ದಮಾಮ್’ (ಕೆಸರಿಲ್ಲದ) ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣ ಮಳೆಗಾಲದಲ್ಲೂ ಅದರ ಸ್ವಚ್ಛತೆಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಉತ್ತರ ಮತ್ತು ದಕ್ಷಿಣಗಳಲ್ಲಿ ಎರಡು ಶಿಖರಗಳು ವರ್ಣಿತವಾಗಿವೆ — ಒಂದು ಕಾಡಿಗೆಯ ರಾಶಿಯಂತೆ ಕಪ್ಪು, ಇನ್ನೊಂದು ಕೈಲಾಸದಂತೆ ಬಿಳಿ; ಬಣ್ಣಗಳ ವೈರುಧ್ಯದಿಂದ ಚಿತ್ರ ಉಜ್ಜ್ವಲವಾಗುತ್ತದೆ. ‘ತ್ರಿಕೂಟೇ ಜಾಹ್ನವೀಮ್ ಇವ’ (ತ್ರಿಕೂಟದಲ್ಲಿ ಜಾಹ್ನವಿಯಂತೆ) ಎಂಬ ಉಪಮೆಯಿಂದ ಕವಿ ದಕ್ಷಿಣದ ನದಿಯನ್ನು ಉತ್ತರದ ಗಂಗೆಗೆ ಹೋಲಿಸುತ್ತಾನೆ; ಇದರಿಂದ ಕೇಳುಗನಿಗೆ ಪರಿಚಿತವಾದ ಉಪಮಾನ ದೊರೆಯುತ್ತದೆ. ‘ನಾತಿದೂರೇ’ (ಹೆಚ್ಚು ದೂರವಿಲ್ಲದೆ) ಎಂಬ ಪದ ಎರಡು ಬಾರಿ ಬಳಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ — ಸರೋವರದ ವಿಷಯದಲ್ಲೂ ಕಿಷ್ಕಿಂಧೆಯ ವಿಷಯದಲ್ಲೂ; ಇದರಿಂದ ವಾಸಸ್ಥಳದ ಅನುಕೂಲತೆ ಸೂಚಿತ. ‘ಗುಹಾದ್ವಾರೇ ಶಿಲಾ’ (ಗುಹೆಯ ಬಾಗಿಲಲ್ಲಿನ ಬಂಡೆ) ಕುಳಿತುಕೊಳ್ಳಲು ಯೋಗ್ಯವಾದ ಸ್ಥಳ; ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗಗಳಲ್ಲಿ ಅದು ರಾಮನ ಆಸನದಂತೆ ವರ್ಣಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ಆರು ಶ್ಲೋಕಗಳು ಸಮಗ್ರ ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲಿಯೂ ಸಿಗುವುದಿಲ್ಲ; ಆದ್ದರಿಂದ ಈ ಪ್ರಕರಣ ವಲ್ಗೇಟ್‌ನದೇ ವಿಸ್ತಾರ, ಅದು ಸರ್ಗದ ಸಂಖ್ಯೆಯನ್ನು ಬದಲಿಸುವುದಿಲ್ಲ.

‘ಆ ನದಿ ಶ್ರೀಗಂಧ, ತಿಲಕ, ಸಾಲ, ತಮಾಲ, ಅತಿಮುಕ್ತಕ, ಪದ್ಮಕ, ಸರಲ, ಅಶೋಕ ಮರಗಳಿಂದ ಶೋಭಿಸುತ್ತಿದೆ; ವಾನೀರ, ತಿಮಿದ, ಬಕುಳ, ಕೇತಕಿ, ಹಿಂತಾಲ, ತಿನಿಶ, ನೀಪ, ವೇತಸ, ಕೃತಮಾಲಕ ಮುಂತಾದ ದಡದಲ್ಲಿ ಬೆಳೆದ ನಾನಾ ರೂಪದ ಮರಗಳಿಂದ ಅಲ್ಲಲ್ಲಿ ಶೋಭಿಸುತ್ತಾ, ವಸ್ತ್ರಾಭರಣಗಳನ್ನು ತೊಟ್ಟು ಅಲಂಕರಿಸಿಕೊಂಡ ಯುವತಿಯಂತೆ ಕಂಗೊಳಿಸುತ್ತಿದೆ. ನೂರಾರು ಪಕ್ಷಿಸಮೂಹಗಳ ನಾನಾ ಕಲರವದಿಂದ ನಿನದಿಸುತ್ತಾ, ಒಂದನ್ನೊಂದು ಅನುರಾಗದಿಂದ ಹಿಂಬಾಲಿಸುವ ಚಕ್ರವಾಕಗಳಿಂದ ಅಲಂಕೃತವಾಗಿ, ಅತಿ ರಮ್ಯವಾದ ಮರಳದಿಣ್ಣೆಗಳಿಂದ ಕೂಡಿ, ಹಂಸ-ಸಾರಸಗಳು ಸೇವಿಸುವ, ನಾನಾ ರತ್ನಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಇದು ನಗುತ್ತಿರುವಂತೆ ಕಾಣುತ್ತದೆ. ಎಲ್ಲೋ ನೀಲಿ ನೈದಿಲೆಗಳಿಂದ ಮುಚ್ಚಿದೆ, ಎಲ್ಲೋ ಕೆಂಪು ನೈದಿಲೆಗಳಿಂದ ಹೊಳೆಯುತ್ತಿದೆ, ಎಲ್ಲೋ ಬಿಳಿಯ ದಿವ್ಯವಾದ ಕುಮುದ ಮೊಗ್ಗುಗಳಿಂದ ಕಂಗೊಳಿಸುತ್ತಿದೆ. ಸೌಮ್ಯನೇ, ನೂರಾರು ಪಾರಿಪ್ಲವ ಪಕ್ಷಿಗಳು ಸೇವಿಸುವ, ನವಿಲು-ಕ್ರೌಂಚಗಳ ಕೂಗಿನಿಂದ ನಿನದಿಸುವ, ಮುನಿಸಮೂಹಗಳು ಸೇವಿಸುವ ಈ ನದಿ ರಮಣೀಯವಾಗಿದೆ. ಶ್ರೀಗಂಧದ ಮರಗಳ ಮತ್ತು ಕಕುಭ (ಅರ್ಜುನ) ಮರಗಳ ಸಾಲುಗಳನ್ನು ನೋಡು — ಮನಸ್ಸಿನಿಂದಲೇ ಸಂಕಲ್ಪಿಸಿ ಹುಟ್ಟಿಸಿದಂತೆ ಅತಿ ಸುಂದರವಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತವೆ.’ ಇಲ್ಲಿ ಮೂವತ್ತಕ್ಕೂ ಹೆಚ್ಚು ಮರಗಳ, ಪಕ್ಷಿಗಳ ಮತ್ತು ಹೂವುಗಳ ಹೆಸರುಗಳನ್ನು ಎಣಿಸಲಾಗಿದೆ; ಈ ಸಮಗ್ರ ವರ್ಣನೆ ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲ, ಆದ್ದರಿಂದ ಇದು ವಲ್ಗೇಟ್ ಪರಂಪರೆಯದೇ ವಿಸ್ತಾರ. ‘ಪ್ರಹಸಂತೀ ಇವ’ (ನಗುತ್ತಿರುವಂತೆ) ಎಂಬ ಉಪಮೆಯಿಂದ ಬಿಳಿಯ ಕುಮುದಗಳಲ್ಲಿ ನಗುವಿನ ಕಾಂತಿ ಕಲ್ಪಿತವಾಗಿದೆ; ‘ಮನಸಾ ಏವ ಉದಿತಾಃ’ (ಮನಸ್ಸಿನಿಂದಲೇ ಹುಟ್ಟಿದಂತೆ) ಎಂಬುದು ಕೇವಲ ಸಂಕಲ್ಪದಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದಂತೆ ಎಂಬ ಅತಿಶಯೋಕ್ತಿ. ನದಿಯ ವರ್ಣನೆ ಎಂಟು ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ವಿಸ್ತರಿಸಿದೆ; ಅದರಲ್ಲಿ ಕ್ರಮವಾಗಿ ದಡದ ಮರಗಳು, ಪಕ್ಷಿಗಳು, ಮರಳದಿಣ್ಣೆಗಳು, ಕಮಲಗಳು, ಮುನಿಗಳು ಎಣಿಸಲ್ಪಡುತ್ತಾರೆ. ಇಲ್ಲಿ ಸ್ತ್ರೀರೂಪಕವೇ ಪ್ರಧಾನ — ನದಿ ವಸ್ತ್ರಾಭರಣ ತೊಟ್ಟ ಯುವತಿಯಂತೆ, ನಗುತ್ತಿರುವವಳಂತೆ; ಈ ರೂಪಕ ವಿರಹಿಯಾದ ರಾಮನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಸೀತೆಯ ನೆನಪನ್ನು ಎಚ್ಚರಿಸುತ್ತದೆ ಎಂಬುದು ಧ್ವನಿ. ‘ಮುನಿಸಂಘನಿಷೇವಿತಾಮ್’ (ಮುನಿಸಮೂಹಗಳು ಸೇವಿಸುವ) ಎಂಬ ಕೊನೆಯ ವಿಶೇಷಣ ನದಿಯ ಪಾವಿತ್ರ್ಯವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತದೆ; ಪ್ರಾಕೃತಿಕ ಸೌಂದರ್ಯದಿಂದ ಆಧ್ಯಾತ್ಮಿಕ ಮಹಿಮೆಯತ್ತ ಸಾಗುವುದು ಕವಿಯ ರೀತಿ. ಎಂಟು ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದು ಸಾಲೂ ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಸಿಗುವುದಿಲ್ಲ; ಹದಿನೇಳಕ್ಕೂ ಹೆಚ್ಚು ಅರ್ಧಶ್ಲೋಕಗಳ ಈ ವಲ್ಗೇಟ್-ಮಾತ್ರ ಪ್ರಕರಣವೇ ಈ ಸರ್ಗದ ದೀರ್ಘತೆಗೆ ಮುಖ್ಯ ಕಾರಣ.

‘ಶತ್ರುಸಂಹಾರಕನೇ, ಆಹಾ, ಈ ಪ್ರದೇಶ ಅತಿ ರಮಣೀಯ. ಸೌಮಿತ್ರಿಯೇ, ನಾವು ಇಲ್ಲಿ ಚೆನ್ನಾಗಿ ಆನಂದಿಸೋಣ; ಇಲ್ಲಿ ಸುಖವಾಗಿ ವಾಸಿಸೋಣ. ರಾಜಪುತ್ರನೇ, ಇಲ್ಲಿಂದ ಹೆಚ್ಚು ದೂರವಿಲ್ಲದೆಯೇ ಚಿತ್ರವಿಚಿತ್ರ ಕಾಡುಗಳುಳ್ಳ ರಮ್ಯವಾದ ಸುಗ್ರೀವನ ನಗರ ಕಿಷ್ಕಿಂಧೆ ಇದೆ. ಜಯಶಾಲಿಗಳಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನೇ, ಮೃದಂಗಗಳ ಆರ್ಭಟದೊಡನೆ ಕೂಗುತ್ತಿರುವ ವಾನರರ ಹಾಡು-ವಾದ್ಯಗಳ ಘೋಷ ಇಲ್ಲಿಂದ ಕೇಳಿಸುತ್ತಿದೆ. ಪತ್ನಿಯನ್ನು ಪಡೆದು, ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಹೊಂದಿ, ಮಿತ್ರರಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿದ ಕಪಿಶ್ರೇಷ್ಠ ಸುಗ್ರೀವನು ಮಹಾ ಸಂಪತ್ತನ್ನು ಪಡೆದು ನಿಶ್ಚಯವಾಗಿ ಆನಂದಿಸುತ್ತಿದ್ದಾನೆ.’ ಈ ಕೊನೆಯ ಮಾತು ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದ ವಿಷಾದದ ಸೂಚನೆ — ಮಿತ್ರನ ಆನಂದ ತನ್ನ ವಿಯೋಗವನ್ನು ಇನ್ನಷ್ಟು ಭಾರವಾಗಿಸುತ್ತದೆ. ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ ರಾಘವನು ಲಕ್ಷ್ಮಣನೊಡನೆ ನೋಡಬೇಕಾದ ಅನೇಕ ಕಣಿವೆ-ಲತಾಕುಂಜಗಳುಳ್ಳ ಆ ಪ್ರಸ್ರವಣ ಗಿರಿಯಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸಿದನು. ‘ಬಹುದೃಶ್ಯದರೀಕುಂಜೇ’ (ನೋಡಬೇಕಾದ ಅನೇಕ ಕಣಿವೆ-ಕುಂಜಗಳುಳ್ಳ) ಎಂಬ ಒಂದೇ ಪದದಿಂದ ಗುಹೆಗಳ ಮತ್ತು ಲತಾಗೃಹಗಳ ಬಾಹುಳ್ಯ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ. ‘ದೃಢಂ ರಂಸ್ಯಾವಹೇ’ (ನಾವು ಚೆನ್ನಾಗಿ ಆನಂದಿಸೋಣ) ಎಂಬ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ರಾಮನು ತನ್ನ ಮನಸ್ಸನ್ನು ತಾನೇ ಸಮಾಧಾನಪಡಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ಬಯಸುತ್ತಾನೆ; ಆದರೆ ಮುಂದಿನ ಶ್ಲೋಕವೇ ಅದರ ವಿಫಲತೆಯನ್ನು ಹೇಳುತ್ತದೆ. ಕಿಷ್ಕಿಂಧೆಯ ವಾದ್ಯಘೋಷ ದೂರದಿಂದ ಕೇಳಿಸುತ್ತದೆ ಎಂದು ಹೇಳಿ ಕವಿ ಎರಡು ಸ್ಥಳಗಳ ವೈರುಧ್ಯವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತಾನೆ — ಅಲ್ಲಿ ಉತ್ಸವ, ಇಲ್ಲಿ ಏಕಾಂತ. ‘ಲಬ್ಧ್ವಾ ಭಾರ್ಯಾಮ್… ಪ್ರಾಪ್ಯ ರಾಜ್ಯಮ್’ (ಪತ್ನಿಯನ್ನು ಪಡೆದು… ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಹೊಂದಿ) ಎಂಬ ಎರಡು ಲಾಭಗಳ ಉಲ್ಲೇಖದಿಂದ ರಾಮನ ಎರಡು ನಷ್ಟಗಳೂ — ಪತ್ನಿ ಮತ್ತು ರಾಜ್ಯ — ಪರೋಕ್ಷವಾಗಿ ನೆನಪಿಸಲ್ಪಡುತ್ತವೆ; ಆದ್ದರಿಂದಲೇ ಮುಂದಿನ ಶ್ಲೋಕ ಅವನ ಅಸಂತೋಷವನ್ನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತದೆ. ಇಪ್ಪತ್ತೊಂಬತ್ತನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಿಂದ ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯೊಡನೆ ಮತ್ತೆ ಸಾಮ್ಯ ಆರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ (4.026.005, ಮೂರನೆಯ ಪಾದ); ಆದ್ದರಿಂದ ವಲ್ಗೇಟ್-ಮಾತ್ರ ಪ್ರಕರಣ ಐದನೆಯದರಿಂದ ಇಪ್ಪತ್ತೆಂಟನೆಯವರೆಗೆ ಮಾತ್ರ.

ಅತ್ಯಂತ ಸುಖಕರವೂ ಸಮೃದ್ಧ ಸಂಪತ್ತುಳ್ಳದ್ದೂ ಆದ ಆ ಪರ್ವತದಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುತ್ತಿದ್ದರೂ ರಾಮನಿಗೆ ಸ್ವಲ್ಪವೂ ಆನಂದವಾಗಲಿಲ್ಲ, ಏಕೆಂದರೆ ಪ್ರಾಣಕ್ಕಿಂತಲೂ ಹೆಚ್ಚಿನವಳಾದ, ಅಪಹೃತಳಾದ ಪತ್ನಿಯನ್ನು ಅವನು ನೆನೆಯುತ್ತಿದ್ದನು. ‘ಅಲ್ಪಾ ಅಪಿ’ (ಸ್ವಲ್ಪವೂ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಕವಿ ಸಂಪೂರ್ಣ ಅಸಂತೋಷವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ; ಹೊರಗಿನ ಸುಖಕ್ಕೂ ಒಳಗಿನ ದುಃಖಕ್ಕೂ ಇರುವ ವೈರುಧ್ಯವೇ ಇಲ್ಲಿನ ರಸ. ಉದಯಪರ್ವತದಲ್ಲಿ ಮೂಡಿದ ಚಂದ್ರನನ್ನು ವಿಶೇಷವಾಗಿ ನೋಡಿ, ರಾತ್ರಿಗಳಲ್ಲಿ ಹಾಸಿಗೆಗೆ ಹೋದರೂ ಅವನಿಗೆ ನಿದ್ರೆ ಬರಲಿಲ್ಲ — ಚಂದ್ರದರ್ಶನವೇ ವಿರಹಿಗಳ ದುಃಖವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುತ್ತದೆ. ಅದರಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದ ಶೋಕದಿಂದ ಕಣ್ಣೀರಿನಲ್ಲಿ ಪ್ರಜ್ಞೆ ಮುಳುಗಿದ, ಸದಾ ಶೋಕದಲ್ಲೇ ಮಗ್ನನಾಗಿ ಚಿಂತಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಕಾಕುತ್ಸ್ಥನನ್ನು ನೋಡಿ, ಸಮಾನದುಃಖಿಯಾದ ತಮ್ಮ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಅನುನಯದ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದನು — ‘ವೀರನೇ, ವ್ಯಥೆಪಡುವುದು ಸಾಕು; ನೀನು ಶೋಕಿಸಬಾರದು. ಶೋಕಿಸುವವನ ಎಲ್ಲ ಉದ್ದೇಶಗಳೂ ಕುಸಿದುಹೋಗುತ್ತವೆ — ಇದು ನಿನಗೆ ತಿಳಿದೇ ಇದೆ.’ ‘ತುಲ್ಯದುಃಖಃ’ (ಸಮಾನದುಃಖಿ) ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣದಿಂದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಸಹಾನುಭೂತಿ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ; ಅವನು ಉಪದೇಶಕನಲ್ಲ, ಸಹಭಾಗಿ. ‘ನಿದ್ರಾ ನ ಆವಿವೇಶ’ (ನಿದ್ರೆ ಆವರಿಸಲಿಲ್ಲ) ಎಂಬ ನಿಷೇಧವಾಕ್ಯದಿಂದ ಕವಿ ವಿರಹದ ತೀವ್ರತೆಯನ್ನು ಹೇಳಿದ್ದಾನೆ. ‘ಶೋಕಪರಾಯಣಮ್’ (ಶೋಕದಲ್ಲೇ ಮಗ್ನನಾದವನನ್ನು) ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣ ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ವಾಲಿಯ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಬಳಸಿದ ‘ಪರಾಯಣಮ್’ ಎಂಬ ಪದದ ಪ್ರತಿಧ್ವನಿ. ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಮಾತಿನ ಆರಂಭದಲ್ಲೇ ‘ಅಲಮ್’ (ಸಾಕು) ಎಂಬ ನಿಷೇಧವಾಚಕ ಪದ ಬರುತ್ತದೆ; ಅದರಿಂದ ಮಾತಿನ ದೃಢತೆ ಸೂಚಿತ. ‘ಹೃತಾಂ ಭಾರ್ಯಾಮ್’ (ಅಪಹೃತಳಾದ ಪತ್ನಿಯನ್ನು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಶೋಕದ ಮೂಲ ಸ್ಪಷ್ಟಪಡಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ; ‘ಪ್ರಾಣೇಭ್ಯಃ ಅಪಿ ಗರೀಯಸೀಮ್’ (ಪ್ರಾಣಕ್ಕಿಂತಲೂ ಹೆಚ್ಚಿನವಳನ್ನು) ಎಂಬುದರಿಂದ ಅವಳ ಸ್ಥಾನ ನಿರ್ದೇಶಿತವಾಗಿದೆ. ಹೊರಗಿನ ಸುಖವೂ ನಿರಂತರ, ಒಳಗಿನ ದುಃಖವೂ ನಿರಂತರ — ಎರಡರ ವೈರುಧ್ಯ ಈ ಪ್ರಕರಣದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಯಿ. ಮೂವತ್ತನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಿಂದ ಮೂವತ್ತನಾಲ್ಕನೆಯವರೆಗಿನ ಎಲ್ಲ ಶ್ಲೋಕಗಳೂ ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯೊಡನೆ ಒಂದಕ್ಕೊಂದು ಹೊಂದುತ್ತವೆ (4.026.006–009); ಆದ್ದರಿಂದ ಇಲ್ಲಿ ಪಾಠ ನಿಶ್ಚಿತ.

‘ರಾಘವನೇ, ನೀನು ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಕರ್ಮನಿಷ್ಠನು, ದೇವಭಕ್ತನು, ಆಸ್ತಿಕನು, ಧರ್ಮಶೀಲನು, ಉದ್ಯಮಶೀಲನು. ನಿಶ್ಚಯವಿಲ್ಲದವನಾದರೆ ಮಾತ್ರ, ಪರಾಕ್ರಮದಲ್ಲಿ ಕುಟಿಲವಾಗಿ ನಡೆಯುವ ಆ ರಾಕ್ಷಸನನ್ನು ವಿಶೇಷವಾಗಿ ರಣದಲ್ಲಿ ಕೊಲ್ಲಲು ನೀನು ಸಮರ್ಥನಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಆದ್ದರಿಂದ ಶೋಕವನ್ನು ಬೇರುಸಹಿತ ಕಿತ್ತುಹಾಕು, ನಿಶ್ಚಯವನ್ನು ಸ್ಥಿರಗೊಳಿಸು; ಆಮೇಲೆ ಆ ರಾಕ್ಷಸನನ್ನು ಪರಿವಾರಸಮೇತ ಕೊಲ್ಲಬಲ್ಲೆ. ಕಾಕುತ್ಸ್ಥನೇ, ಸಾಗರ-ವನ-ಪರ್ವತಗಳೊಡನೆ ಕೂಡಿದ ಭೂಮಿಯನ್ನೇ ತಲೆಕೆಳಗಾಗಿಸಲು ನೀನು ಸಮರ್ಥ; ಇನ್ನು ಆ ರಾವಣನದೇನು? ಶರತ್ಕಾಲವನ್ನು ನಿರೀಕ್ಷಿಸು; ಈಗ ಮಳೆಗಾಲ ಬಂದಿದೆ. ಆಮೇಲೆ ರಾಷ್ಟ್ರಸಮೇತ, ಗಣಸಮೇತ ಆ ರಾವಣನನ್ನು ನೀನು ವಧಿಸುವೆ. ನಾನಾದರೋ ನಿನ್ನಲ್ಲಿ ಮಲಗಿರುವ ವೀರ್ಯವನ್ನು ಎಚ್ಚರಿಸುತ್ತೇನೆ — ಬೂದಿಯಿಂದ ಮುಚ್ಚಿದ ಅಗ್ನಿಯನ್ನು ಸಕಾಲದಲ್ಲಿ ಉರಿಯುವ ಆಹುತಿಗಳಿಂದ ಪ್ರಜ್ವಲಿಸುವಂತೆ.’ ಈ ಉಪಮೆ ಸಮಗ್ರ ಪ್ರಕರಣದ ಕೇಂದ್ರ — ರಾಮನ ತೇಜಸ್ಸು ನಷ್ಟವಾಗಿಲ್ಲ, ಶೋಕದಿಂದ ಮುಚ್ಚಿಹೋಗಿದೆ ಅಷ್ಟೆ; ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಮಾತೇ ಆಹುತಿ. ‘ವ್ಯವಸಾಯಃ’ (ನಿಶ್ಚಯ, ಉದ್ಯಮ) ಎಂಬ ಪದ ಮೂರು ಬಾರಿ ಪುನರಾವರ್ತಿತವಾಗಿದೆ; ಅದರಿಂದ ನಿಶ್ಚಯಕ್ಕೇ ಪ್ರಾಧಾನ್ಯ ಸ್ಥಾಪಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ನಾಲ್ಕು ಮೆಟ್ಟಿಲುಗಳು — ರಾಮನ ಗುಣಕೀರ್ತನೆ, ನಿಶ್ಚಯವಿಲ್ಲದಿರುವುದರ ದೋಷಕಥನ, ಕರ್ತವ್ಯನಿರ್ದೇಶ, ಕಾಲನಿರ್ದೇಶ. ‘ಭಸ್ಮಚ್ಛನ್ನಮ್ ಅನಲಮ್’ (ಬೂದಿಮುಚ್ಚಿದ ಅಗ್ನಿ) ಎಂಬ ಉಪಮೆ ವೈದಿಕ ಹೋಮದ ಚಿತ್ರವನ್ನು ತರುತ್ತದೆ; ಅದು ಕ್ಷತ್ರಿಯನ ತೇಜಸ್ಸಿನ ಪ್ರತೀಕ. ‘ಸಪರಿವಾರಮ್’ (ಪರಿವಾರಸಮೇತ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ರಾವಣನ ಕುಲಸಮೇತ ನಾಶ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ; ಅದು ಯುದ್ಧಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ಸಿದ್ಧಿಸುತ್ತದೆ. ‘ಸಸಾಗರವನಾಚಲಾಮ್’ (ಸಾಗರ-ವನ-ಪರ್ವತಗಳೊಡನೆ ಕೂಡಿದ) ಎಂಬ ಭೂಮಿಯ ಮೂರು ವಿಶೇಷಣಗಳು ಅತಿಶಯೋಕ್ತಿಯ ಆಧಾರ. ಮೂವತ್ತೈದನೆಯದರಿಂದ ಮೂವತ್ತೆಂಟನೆಯ ಶ್ಲೋಕದವರೆಗೆ ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯೊಡನೆ ಸಾಮ್ಯವಿದೆ (4.026.010–013); ಮೂವತ್ತೊಂಬತ್ತನೆಯದಾದರೋ ಸಮೀಕ್ಷಿತದ 4.026.018ರ ಪುರುಷ ಬದಲಾದ ರೂಪ.

ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಆ ಹಿತಕರವೂ ಶುಭವೂ ಆದ ಮಾತನ್ನು ಗೌರವಿಸಿ ರಾಘವನು ಪ್ರೀತಿಪೂರ್ವಕವಾದ, ಸ್ನೇಹಪೂರ್ಣವಾದ ಈ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದನು — ‘ಲಕ್ಷ್ಮಣ, ಅನುರಕ್ತನೂ ಸ್ನೇಹಶೀಲನೂ ಹಿತೈಷಿಯೂ ಸತ್ಯಪರಾಕ್ರಮಿಯೂ ಆದವನು ಏನು ಹೇಳಬೇಕೋ ಅದನ್ನೆಲ್ಲ ನೀನು ಹೇಳಿದ್ದೀಯೆ. ಎಲ್ಲ ಕಾರ್ಯಗಳನ್ನೂ ಕುಸಿಯುವಂತೆ ಮಾಡುವ ಈ ಶೋಕವನ್ನು ನಾನು ತ್ಯಜಿಸಿದ್ದೇನೆ; ಪರಾಕ್ರಮದಲ್ಲಿ ತಡೆಯಿಲ್ಲದ ತೇಜಸ್ಸನ್ನು ಉದ್ದೀಪಿಸುತ್ತೇನೆ. ನಿನ್ನ ಮಾತಿನಂತೆ ನಡೆದು ನಾನು ಶರತ್ಕಾಲವನ್ನು ನಿರೀಕ್ಷಿಸುತ್ತೇನೆ, ಸುಗ್ರೀವನ ಪ್ರಸನ್ನತೆಯನ್ನೂ ನದಿಗಳ ಪ್ರಸನ್ನತೆಯನ್ನೂ (ತಿಳಿಯಾಗುವುದನ್ನೂ) ಕಾಯುತ್ತಾ. ಉಪಕಾರ ಪಡೆದ ವೀರನು ಪ್ರತ್ಯುಪಕಾರ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ; ಕೃತಘ್ನನಾಗಿ ಪ್ರತ್ಯುಪಕಾರ ಮಾಡದವನು ಸತ್ತ್ವಶಾಲಿಗಳ ಮನಸ್ಸನ್ನು ನೋಯಿಸುತ್ತಾನೆ.’ ಈ ಕೊನೆಯ ಸುಭಾಷಿತ ಕೃತಜ್ಞತೆಯ ನೀತಿವಾಕ್ಯ; ಅದು ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಮತ್ತೆ ಮರಳಿ ಬರುತ್ತದೆ. ಅದನ್ನೇ ಯುಕ್ತವೆಂದು ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ನಿಶ್ಚಯಿಸಿ, ಕೈಮುಗಿದು, ಆ ಮಾತನ್ನು ಗೌರವಿಸಿ, ತನ್ನ ಶುಭವಾದ ದೃಷ್ಟಿಯನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸುತ್ತಾ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಅತಿ ಮನೋಹರವಾದ ರೂಪದ ರಾಮನಿಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ನರೇಂದ್ರನೇ, ನೀನು ಹೇಳಿದಂತೆ ನಿನ್ನ ಈ ಎಲ್ಲ ಬಯಕೆಯನ್ನೂ ಆ ವಾನರನು ಬೇಗನೆ ನೆರವೇರಿಸುವನು. ಶರತ್ತನ್ನು ನಿರೀಕ್ಷಿಸುತ್ತಾ, ಶತ್ರುನಿಗ್ರಹದಲ್ಲಿ ದೃಢನಿಶ್ಚಯನಾಗಿ ನೀನು ಈ ಮಳೆಯ ಸುರಿತವನ್ನು ಸಹಿಸಿಕೋ. ಕೋಪವನ್ನು ನಿಗ್ರಹಿಸಿ ಶರತ್ತನ್ನು ಕಾಯು; ನನ್ನೊಡನೆ ನಾಲ್ಕು ತಿಂಗಳುಗಳನ್ನು ಸಹಿಸಿಕೋ. ಶತ್ರುವಧೆಯಲ್ಲಿ ಸಮರ್ಥನಾಗಿದ್ದರೂ ಸಿಂಹಗಳು ಸೇವಿಸುವ ಈ ಪರ್ವತದಲ್ಲಿ ಕಾಲಕಳೆಯುತ್ತಾ ವಾಸಮಾಡು.’ ಕೊನೆಯ ಮೂರು ಶ್ಲೋಕಗಳು ದೀರ್ಘವೃತ್ತದಲ್ಲಿ ರಚಿತವಾಗಿವೆ. ರಾಮನ ಪ್ರತ್ಯುತ್ತರದಲ್ಲಿ ಮೂರು ಅಂಶಗಳು — ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಮಾತಿನ ಪ್ರಶಂಸೆ, ಶೋಕತ್ಯಾಗದ ಘೋಷಣೆ, ನಿರೀಕ್ಷೆಯ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ. ‘ಉಪಕಾರೇಣ ವೀರಃ ಪ್ರತಿಕಾರೇಣ ಯುಜ್ಯತೇ’ (ಉಪಕಾರ ಪಡೆದ ವೀರನು ಪ್ರತ್ಯುಪಕಾರ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ) ಎಂಬ ಸುಭಾಷಿತ ಮಿತ್ರಧರ್ಮದ ಸೂತ್ರ; ಅದರಿಂದ ಸುಗ್ರೀವನ ಬಗ್ಗೆ ರಾಮನ ಔದಾರ್ಯ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಲಕ್ಷ್ಮಣನೇ ಮತ್ತೆ ಮಾತನಾಡುತ್ತಾನೆ; ಅದರಿಂದ ಸರ್ಗ ಸಂವಾದರೂಪದಲ್ಲಿ ಮುಕ್ತಾಯವಾಗುತ್ತದೆ. ‘ಮಯಾ ಸಹ ಚತುರಃ ಮಾಸಾನ್ ಕ್ಷಮಸ್ವ’ (ನನ್ನೊಡನೆ ನಾಲ್ಕು ತಿಂಗಳುಗಳನ್ನು ಸಹಿಸಿಕೋ) ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ ತಮ್ಮನ ಸಾಹಚರ್ಯ ಪ್ರತಿಜ್ಞಾತವಾಗಿದೆ; ಇದೇ ವಾಕ್ಯ ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಇಪ್ಪತ್ತಾರನೆಯ ಸರ್ಗದ ಕೊನೆಯ ಶ್ಲೋಕ. ನಲವತ್ತನೆಯ ಶ್ಲೋಕ ಸಮೀಕ್ಷಿತದಲ್ಲಿ 4.026.014 ಎಂಬ ಹಿಂದಿನ ಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿದೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ವಲ್ಗೇಟ್‌ನಲ್ಲಿ ಕ್ರಮ ಸ್ವಲ್ಪ ಭಿನ್ನ, ಆದರೂ ಸರ್ಗಾಂತರವಾಗಿಲ್ಲ.

സുഗ്രീവൻ അഭിഷിക്തനായി, ആ വാനരൻ ഗുഹയിൽ പ്രവേശിച്ചപ്പോൾ, രാമൻ സഹോദരനോടൊപ്പം പ്രസ്രവണപർവതത്തിലെത്തി. ഇവിടെ ‘വാനരേ’ (വാനരൻ) എന്ന ഏകവചനത്താൽ സുഗ്രീവനെത്തന്നെയാണ് ഉദ്ദേശിക്കുന്നത്; നഗരപ്രവേശം അവന്റേതു മാത്രമാണ് പറയുന്നത്, രാമന്റെ വാസമോ പുറത്തുതന്നെ — ഈ വൈരുധ്യം കവി സൂക്ഷ്മമായി സ്ഥാപിക്കുന്നു. ആ പർവതം പുലികളുടെയും മൃഗങ്ങളുടെയും ശബ്ദത്താൽ മുഴങ്ങുന്നതും, ഭയങ്കരമായി ഗർജിക്കുന്ന സിംഹങ്ങളാൽ നിറഞ്ഞതും, പലവിധ കുറ്റിച്ചെടികളാലും വള്ളികളാലും മൂടപ്പെട്ടതും, അനേകം വൃക്ഷങ്ങൾ തിങ്ങിനിറഞ്ഞതുമായിരുന്നു. കരടികളും വാനരന്മാരും ഗോപുച്ഛങ്ങൾ എന്ന കുരങ്ങുകളും കാട്ടുപൂച്ചകളും അവിടെ വസിച്ചിരുന്നു; മേഘസമൂഹംപോലെ കാണപ്പെട്ട അത് എന്നും ശുദ്ധി നൽകുന്നതും മംഗളകരവുമായിരുന്നു. പർവതവർണനയിൽ ആദ്യം ഭീഷണരായ ജീവികൾ, പിന്നെ ശാന്തരായവ, ഒടുവിൽ ‘ശിവം’ (മംഗളകരം) എന്ന മാംഗല്യം — ക്രമേണ ഭയത്തിൽനിന്നു മംഗളത്തിലേക്കുള്ള ഗതി. ആ പർവതത്തിന്റെ ശിഖരത്തിലുള്ള വലുതും നീണ്ടതുമായ ഒരു ഗുഹ രാമൻ സൗമിത്രിയോടൊപ്പം വാസത്തിനായി സ്വീകരിച്ചു. ‘പ്രത്യഗൃഹ്ണീത’ (സ്വീകരിച്ചു) എന്ന പദത്തിൽനിന്ന്, ഗുഹ സ്വീകരിക്കപ്പെട്ടതാണ്, നിർമിക്കപ്പെട്ടതല്ല എന്നറിയാം — താപസന്മാരുടെ രീതിയാണിത്. ഈ പ്രസ്രവണഗിരിയാണ് തുടർന്നുള്ള സർഗങ്ങളിൽ രാമന്റെ വർഷകാലവാസസ്ഥാനം; അതു കിഷ്കിന്ധയ്ക്കു സമീപംതന്നെയാണ്. ‘മേഘരാശിനിഭം’ (മേഘസമൂഹംപോലെയുള്ളത്) എന്ന ഉപമ വർഷകാലത്തിന്റെ വരവിനെ മുൻകൂട്ടി സൂചിപ്പിക്കുന്നു — പർവതംതന്നെ മേഘംപോലെ കാണപ്പെടുന്നു. ‘ശുചികരം ശിവം’ (ശുദ്ധി നൽകുന്നതും മംഗളകരവും) എന്ന രണ്ടു വിശേഷണങ്ങൾ തപസ്വികളുടെ വാസത്തിനുള്ള യോഗ്യത സ്ഥാപിക്കുന്നു. ഗുഹയ്ക്കു രണ്ടു വിശേഷണങ്ങൾ — വലുത്, നീണ്ടത്; വർഷകാലത്തെ നാലുമാസവാസത്തിനു വിസ്താരം ആവശ്യമാണ്. സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ ഇവിടെ ‘നിത്യം ശുചിജലാശ്രയം’ (എന്നും ശുദ്ധജലത്തിന് ആശ്രയമായത്) എന്ന പാഠമാണ്; അച്ചടിയിലോ ‘നിത്യം ശുചികരം ശിവം’ എന്നാണ് പാഠം. ആ ഗിരിതന്നെയാണ് തുടർന്നുള്ള പല സർഗങ്ങളിലും രാമന്റെ വാസസ്ഥാനം. നാലു ശ്ലോകങ്ങളുടെയും പാഠം സമീക്ഷിതപതിപ്പുമായി ഏറെ അടുത്ത് ഒത്തുപോകുന്നു; അതിനാൽ സർഗാരംഭം തർക്കമറ്റതാണ്.

സുഗ്രീവനുമായി ഉടമ്പടി ചെയ്തശേഷം പാപരഹിതനായ രഘുനന്ദനൻ, വിനീതനും ലക്ഷ്മിയെ വർധിപ്പിക്കുന്നവനുമായ സഹോദരൻ ലക്ഷ്മണനോട് സമയോചിതമായ മഹത്തായ ഈ വാക്കു പറഞ്ഞു. ‘കാലയുക്തം’ (സമയോചിതം) എന്ന വിശേഷണം വാക്കിന്റെ സന്ദർഭയോഗ്യത സൂചിപ്പിക്കുന്നു; ‘ലക്ഷ്മിവർധനം’ (ലക്ഷ്മിയെ വർധിപ്പിക്കുന്നവൻ) എന്നത് ലക്ഷ്മണന്റെ പേരിന്റെ നിരുക്തിയെ സ്പർശിക്കുന്നതുപോലെയാണ്. ‘ഈ ഗിരിഗുഹ രമണീയവും വിശാലവും നല്ല കാറ്റുള്ളതുമാണ്; ശത്രുക്കളെ അടക്കുന്ന സൗമിത്രേ, നാം ഇതിൽ മഴക്കാലരാത്രികൾ കഴിച്ചുകൂട്ടും. രാജപുത്രാ, ഈ ഗിരിശൃംഗം ഉത്തമവും രമണീയവുമാണ്; വെളുത്തതും കറുത്തതും ചെമ്പുനിറമുള്ളതുമായ ശിലകളാൽ ശോഭിതം, പലവിധ ധാതുക്കൾ നിറഞ്ഞത്, നദികളും തവളകളും ഉള്ളത്, പലതരം വൃക്ഷക്കൂട്ടങ്ങളും മനോഹരമായ ചിത്രലതകളും ഉള്ളത്, പലവിധ പക്ഷികളുടെ ശബ്ദത്താലും ശ്രേഷ്ഠമായ മയിലുകളുടെ നാദത്താലും മുഴങ്ങുന്നത്, മാലതി, കുന്ദം എന്നിവയുടെ കുറ്റിക്കാടുകളാലും, സിന്ദുവാരം, ശിരീഷം, കടമ്പ്, അർജുനം, സർജം എന്നിങ്ങനെ പൂത്തുനിൽക്കുന്ന മരങ്ങളാലും ശോഭിതം.’ ഈ വർണനയിൽ മൂന്നു വിഷയങ്ങൾ — ശിലകളുടെ വർണവൈചിത്ര്യം, ധാതുക്കളുടെ വൈവിധ്യം, വൃക്ഷങ്ങളുടെയും പൂക്കളുടെയും ബാഹുല്യം; വർഷകാലത്തിന് ഈ സ്ഥലം സർവഥാ യോഗ്യമാണെന്നു രാമൻ സ്ഥാപിക്കുന്നു. ‘സമയം കൃത്വാ’ (ഉടമ്പടി ചെയ്ത്) എന്ന പദത്താൽ മുൻസർഗത്തിലെ പ്രതിജ്ഞ — കാർത്തികത്തിൽ ഉദ്യമം — ഓർമിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു; അതിനാൽ ഈ സർഗം ആ പ്രതിജ്ഞയുടെ പാലനത്തിന്റെ ആരംഭമാണ്. രാമന്റെ വാക്ക് ഇവിടെ വർണനാത്മകമാണ്, ആജ്ഞാരൂപമല്ല; വിരഹിയുടെ മനസ്സ് ബാഹ്യസൗന്ദര്യത്തിൽ വിശ്രാന്തി തേടുന്നു എന്നതു കവിയുടെ മനഃശാസ്ത്രദൃഷ്ടിയാണ്. ലക്ഷ്മണനാകട്ടെ ശ്രോതാവു മാത്രം, മറുപടി പറയുന്നവനല്ല — ഇരുപത്തിയെട്ടാം സർഗത്തിലും ഇതേ ക്രമംതന്നെ. ‘പാർഥിവാത്മജ’ (രാജപുത്രാ) എന്ന സംബോധനയാൽ ലക്ഷ്മണന്റെ രാജപുത്രത്വം ഓർമിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു; വനത്തിൽ വസിക്കുമ്പോഴും അവൻ രാജകുമാരൻതന്നെ എന്ന ഗൗരവം. ‘നാനാധാതുസമാകീർണം’ (പലവിധ ധാതുക്കൾ നിറഞ്ഞത്) എന്ന പദത്താൽ പർവതത്തിൽ കാവിമണ്ണ് മുതലായവയുടെ ഖനികളുണ്ടെന്നു സൂചിപ്പിക്കുന്നു; ഇതു മുന്നോട്ടുള്ള വർഷവർണനയിൽ വീണ്ടും ഉപയോഗിക്കപ്പെടുന്നു. ഇവിടെ അഞ്ചും ആറും ശ്ലോകങ്ങൾ വൾഗേറ്റിൽ മാത്രമുള്ളവയാണ് — സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ അവയ്ക്കു പ്രതിരൂപമില്ല; എങ്കിലും അവ സർഗത്തിന്റെ സന്ധി രചിക്കുന്നു, കാരണം രാമന്റെ വാക്ക് ആരംഭിക്കാൻ ഒരു പ്രസ്താവന ആവശ്യമായിരുന്നു.

‘രാജപുത്രാ, വിടർന്ന താമരകളാൽ അലംകൃതമായ ഈ രമണീയമായ താമരപ്പൊയ്ക നമ്മുടെ ഗുഹയിൽനിന്ന് അധികം ദൂരെയല്ലാതെ ഉണ്ടാകും. സൗമ്യാ, വടക്കുകിഴക്കോട്ടു ചരിഞ്ഞ സ്ഥലത്തുള്ള ഗുഹ നല്ലതായിരിക്കും; പിൻഭാഗം (പടിഞ്ഞാറ്) ഉയർന്നിരിക്കുന്നതിനാൽ ഇതു കാറ്റേൽക്കാത്തതുമായിരിക്കും.’ ഇതിലൂടെ വാസ്തുവിദ്യയുടെ നിയമം സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു — വടക്കുകിഴക്കു താഴ്ന്നതും തെക്കുപടിഞ്ഞാറ് ഉയർന്നതുമായ ഗൃഹം പ്രശസ്തമാണ്; അച്ചടിയിൽ ഇവിടത്തെ അടിക്കുറിപ്പും ഇതേ അർഥംതന്നെ വിവരിക്കുന്നു. ‘സൗമിത്രേ, ഗുഹാദ്വാരത്തിൽ സമതലമായ, മംഗളകരമായ ഒരു ശില ഉണ്ട്; കറുത്തതും നീണ്ടതും, പൊടിച്ച അഞ്ജനക്കൂമ്പാരംപോലെയുള്ളതും. കുഞ്ഞേ, വടക്കുഭാഗത്ത് ശുഭമായ ഈ ഗിരിശൃംഗം നോക്കൂ — പൊടിച്ച അഞ്ജനക്കൂമ്പാരത്തിന്റെ ആകൃതിയുള്ള, ഉയർന്നുവന്ന ഒരു മഴമേഘംപോലെ. തെക്കുദിക്കിലും വെളുത്ത വസ്ത്രംപോലെ, കൈലാസശിഖരത്തിനു തുല്യമായി, പലവിധ ധാതുക്കളാൽ ശോഭിക്കുന്ന ഒരു ശൃംഗം നിൽക്കുന്നു. ഗുഹയ്ക്കപ്പുറം കിഴക്കോട്ട് ഒഴുകുന്ന, തീരെ ചെളിയില്ലാത്ത നദിയെ നോക്കൂ — ത്രികൂടത്തിലെ ജാഹ്നവിയെപ്പോലെ.’ ‘പ്രാചീനവാഹിനീ’ എന്നാൽ കിഴക്കോട്ടൊഴുകുന്നവൾ; ഹിന്ദിഭാഷ്യത്തിൽ ഇതു തുംഗഭദ്രയാണെന്നു നിർദേശിക്കുന്നു. ‘അകർദമാം’ (ചെളിയില്ലാത്ത) എന്ന വിശേഷണം മഴക്കാലത്തുപോലും അതിന്റെ സ്വച്ഛത സൂചിപ്പിക്കുന്നു. വടക്കും തെക്കുമായി രണ്ടു ശൃംഗങ്ങൾ വർണിക്കപ്പെടുന്നു — ഒന്ന് അഞ്ജനക്കൂമ്പാരംപോലെ കറുത്തത്, മറ്റേത് കൈലാസംപോലെ വെളുത്തത്; വർണവൈരുധ്യത്താൽ ചിത്രം ഉജ്ജ്വലമാകുന്നു. ‘ത്രികൂടത്തിലെ ജാഹ്നവിയെപ്പോലെ’ എന്ന ഉപമയിലൂടെ കവി ദക്ഷിണദേശത്തെ നദിയെ ഉത്തരദേശത്തെ ഗംഗയോടു തുലനം ചെയ്യുന്നു; അതിലൂടെ ശ്രോതാവിനു പരിചിതമായ ഒരു ഉപമാനം നൽകപ്പെടുന്നു. ‘നാതിദൂരേ’ (അധികം ദൂരെയല്ലാതെ) എന്ന പദം രണ്ടുവട്ടം പ്രയോഗിച്ചിരിക്കുന്നു — താമരപ്പൊയ്കയുടെയും കിഷ്കിന്ധയുടെയും കാര്യത്തിൽ; അതിലൂടെ വാസസ്ഥാനത്തിന്റെ സൗകര്യം സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. ‘ഗുഹാദ്വാരത്തിലെ ശില’ ഇരിക്കാൻ യോഗ്യമായ സ്ഥലമാണ്; തുടർന്നുള്ള സർഗങ്ങളിൽ അതു രാമന്റെ ആസനംപോലെ വർണിക്കപ്പെടുന്നു. ഈ ആറു ശ്ലോകങ്ങൾ സമീക്ഷിതപതിപ്പിലെ ഈ കാണ്ഡത്തിൽ എവിടെയും കാണുന്നില്ല; അതിനാൽ ഈ പ്രകരണം വൾഗേറ്റിന്റെ മാത്രം വിപുലീകരണമാണ്; അതു സർഗസംഖ്യയെ മാറ്റുന്നില്ല.

‘ആ നദി ചന്ദനം, തിലകം, സാലം, തമാലം, അതിമുക്തകം, പദ്മകം, സരളം, അശോകം എന്നീ വൃക്ഷങ്ങളാൽ ശോഭിതമാണ്; വാനീരം, തിമിദം, ഇലഞ്ഞി, കൈത, ഹിന്താലം, തിനിശം, നീപം, വേതസം, കൃതമാലകം എന്നിങ്ങനെ പലരൂപത്തിലുള്ള തീരവൃക്ഷങ്ങളാൽ അവിടവിടെ ശോഭിതയായി അവൾ — വസ്ത്രാഭരണങ്ങളണിഞ്ഞ് അലംകൃതയായ ഒരു യുവതിയെപ്പോലെ — പ്രകാശിക്കുന്നു. നൂറുകണക്കിനു പക്ഷിക്കൂട്ടങ്ങളുടെ പലവിധ നാദങ്ങളാൽ മുഴങ്ങുന്നവളും, പരസ്പരം അനുരക്തരായ ചക്രവാകപ്പക്ഷികളാൽ അലംകൃതയും, അതിരമണീയമായ മണൽത്തിട്ടകളുള്ളവളും, അരയന്നങ്ങളും സാരസങ്ങളും സേവിക്കുന്നവളും, പലവിധ രത്നങ്ങളാൽ സമൃദ്ധയുമായ ഇവൾ ചിരിക്കുന്നവളെപ്പോലെ ശോഭിക്കുന്നു. ചിലയിടത്ത് നീലോത്പലങ്ങളാൽ മൂടപ്പെട്ടും, ചിലയിടത്ത് ചെന്താമരകളാൽ ശോഭിച്ചും, ചിലയിടത്ത് വെളുത്ത ദിവ്യമായ ആമ്പൽമൊട്ടുകളാൽ പ്രകാശിച്ചും അവൾ കാണപ്പെടുന്നു. സൗമ്യാ, നൂറുകണക്കിനു ജലപ്പക്ഷികൾ സേവിക്കുന്ന, മയിലുകളുടെയും ക്രൗഞ്ചങ്ങളുടെയും നാദത്താൽ മുഴങ്ങുന്ന, മുനിസംഘങ്ങൾ സേവിക്കുന്ന ഈ നദി രമണീയമാണ്. ചന്ദനവൃക്ഷങ്ങളുടെയും കകുഭവൃക്ഷങ്ങളുടെയും നിരകൾ നോക്കൂ — മനസ്സുകൊണ്ടുതന്നെ ഉദിച്ചുവന്നവയെപ്പോലെ അവ അതിമനോഹരമായി കാണപ്പെടുന്നു.’ ഇവിടെ മുപ്പതിലധികം വൃക്ഷങ്ങളുടെയും പക്ഷികളുടെയും പൂക്കളുടെയും പേരുകൾ എണ്ണിപ്പറയുന്നു; ഈ വർണന മുഴുവനും സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ ഇല്ല; അതിനാൽ ഇതു വൾഗേറ്റ് പാരമ്പര്യത്തിന്റെ വിപുലീകരണംതന്നെ. ‘ചിരിക്കുന്നവളെപ്പോലെ’ എന്ന ഉപമയിലൂടെ വെളുത്ത ആമ്പലുകളുടെ പുഞ്ചിരിശോഭ കല്പിക്കപ്പെടുന്നു; ‘മനസ്സുകൊണ്ടുതന്നെ ഉദിച്ചുവന്നവ’ എന്നത് സങ്കല്പമാത്രത്തിൽ ജനിച്ചവയെപ്പോലെ എന്ന അതിശയോക്തിയാണ്. നദിയുടെ വർണന എട്ടു ശ്ലോകങ്ങളിൽ നീളുന്നു; അതിൽ ക്രമത്തിൽ തീരവൃക്ഷങ്ങൾ, പക്ഷികൾ, മണൽത്തിട്ടകൾ, താമരകൾ, മുനിമാർ എന്നിവ എണ്ണപ്പെടുന്നു. സ്ത്രീരൂപകമാണ് ഇവിടെ പ്രധാനം — നദി വസ്ത്രാഭരണങ്ങളണിഞ്ഞ യുവതിയെപ്പോലെ, ചിരിക്കുന്നവളെപ്പോലെ; ഈ രൂപകം വിരഹിയായ രാമന്റെ മനസ്സിൽ സീതയുടെ ഓർമ ഉണർത്തുന്നു എന്നതാണ് ധ്വനി. ‘മുനിസംഘനിഷേവിതാം’ (മുനിസംഘങ്ങൾ സേവിക്കുന്നവൾ) എന്ന അവസാനവിശേഷണം നദിയുടെ പാവിത്ര്യം സ്ഥാപിക്കുന്നു; പ്രകൃതിസൗന്ദര്യത്തിൽനിന്ന് ആധ്യാത്മികമാഹാത്മ്യത്തിലേക്കുള്ള ഈ ഗതി കവിയുടെ രീതിയാണ്. എട്ടു ശ്ലോകങ്ങളിൽ ഒരു വരിപോലും സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ ലഭ്യമല്ല; പതിനേഴിലധികം അർധശ്ലോകങ്ങളുള്ള, വൾഗേറ്റിൽ മാത്രമുള്ള ഈ പ്രകരണമാണ് ഈ സർഗത്തിന്റെ ദൈർഘ്യത്തിന്റെ മുഖ്യകാരണം.

‘ശത്രുനിഷൂദനാ, ഹാ, ഈ ദേശം എത്ര രമണീയം! സൗമിത്രേ, നമുക്ക് ഇവിടെ നന്നായി രമിക്കാം; ഇവിടെ നമുക്കു സുഖമായി വസിക്കാം. രാജപുത്രാ, ഇവിടെനിന്ന് അധികം ദൂരെയല്ലാതെതന്നെ ചിത്രവനങ്ങളുള്ള രമണീയമായ സുഗ്രീവന്റെ നഗരം കിഷ്കിന്ധ ഉണ്ടാകും. ജയിക്കുന്നവരിൽ ശ്രേഷ്ഠാ, മൃദംഗനാദത്തോടൊപ്പം ആർത്തുല്ലസിക്കുന്ന വാനരന്മാരുടെ പാട്ടിന്റെയും വാദ്യങ്ങളുടെയും ഘോഷം ഇവിടെനിന്നു കേൾക്കാം. ഭാര്യയെ വീണ്ടെടുത്ത്, രാജ്യം നേടി, സുഹൃത്തുക്കളാൽ ചുറ്റപ്പെട്ട്, മഹത്തായ ഐശ്വര്യം പ്രാപിച്ച വാനരശ്രേഷ്ഠനായ സുഗ്രീവൻ നിശ്ചയമായും ആനന്ദിക്കുന്നുണ്ടാകും.’ ഈ അവസാനവാക്ക് അടുത്ത ശ്ലോകത്തിലെ വിഷാദത്തിന്റെ സൂചനയാണ് — മിത്രത്തിന്റെ ആനന്ദം സ്വന്തം വിയോഗത്തെ കൂടുതൽ ഭാരമുള്ളതാക്കുന്നു. ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞ് രാഘവൻ ലക്ഷ്മണനോടൊപ്പം കാണാൻ ധാരാളം ഗുഹകളും വള്ളിക്കുടിലുകളുമുള്ള ആ പ്രസ്രവണഗിരിയിൽ വസിച്ചു. ‘ബഹുദൃശ്യദരീകുഞ്ജേ’ (കാണാൻ ധാരാളം ഗുഹകളും വള്ളിക്കുടിലുകളുമുള്ള) എന്ന ഒരൊറ്റ പദത്താൽ ഗുഹകളുടെയും ലതാഗൃഹങ്ങളുടെയും ബാഹുല്യം സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. ‘ദൃഢം രംസ്യാവഹേ’ (നമുക്കു നന്നായി രമിക്കാം) എന്ന വാക്കിൽ രാമൻ സ്വന്തം മനസ്സിനെ സ്വയം സമാധാനിപ്പിക്കാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു; എന്നാൽ അടുത്ത ശ്ലോകംതന്നെ അതിന്റെ പരാജയം പറയുന്നു. കിഷ്കിന്ധയിലെ വാദ്യഘോഷം ദൂരെനിന്നു കേൾക്കുന്നു എന്നു പറഞ്ഞ് കവി രണ്ടു സ്ഥലങ്ങൾ തമ്മിലുള്ള വൈരുധ്യം സ്ഥാപിക്കുന്നു — അവിടെ ഉത്സവം, ഇവിടെ ഏകാന്തത. ‘ഭാര്യയെ വീണ്ടെടുത്ത്… രാജ്യം നേടി’ എന്ന രണ്ടു നേട്ടങ്ങളുടെ പരാമർശത്തിലൂടെ രാമന്റെ രണ്ടു നഷ്ടങ്ങളും — ഭാര്യയും രാജ്യവും — പരോക്ഷമായി ഓർമിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു; അതുകൊണ്ടാണ് അടുത്ത ശ്ലോകം അരതിയെ (മനസ്സിന്റെ അസംതൃപ്തിയെ) വർണിക്കുന്നത്. ഇരുപത്തിയൊമ്പതാം ശ്ലോകംമുതൽ സമീക്ഷിതപതിപ്പുമായി വീണ്ടും സാമ്യം ആരംഭിക്കുന്നു (4.026.005, മൂന്നാം പാദം); അതിനാൽ വൾഗേറ്റിൽ മാത്രമുള്ള പ്രകരണം അഞ്ചുമുതൽ ഇരുപത്തിയെട്ടുവരെ മാത്രമാണ്.

സുഖകരവും ധാരാളം വിഭവങ്ങളുള്ളതുമായ ആ പർവതത്തിൽ വസിക്കുമ്പോഴും ആ രാമന് അല്പംപോലും ആനന്ദമുണ്ടായില്ല; കാരണം പ്രാണനെക്കാൾ പ്രിയപ്പെട്ട, അപഹരിക്കപ്പെട്ട ഭാര്യയെ അവൻ ഓർത്തുകൊണ്ടിരുന്നു. ‘അല്പംപോലും’ എന്ന പദത്താൽ കവി പൂർണമായ അരതി സൂചിപ്പിക്കുന്നു; ബാഹ്യസുഖവും ആന്തരദുഃഖവും തമ്മിലുള്ള വൈരുധ്യംതന്നെയാണ് ഇവിടെ രസം. ഉദയപർവതത്തിൽ ഉദിച്ചുയർന്ന ചന്ദ്രനെ പ്രത്യേകിച്ചു കണ്ടതിനാൽ, രാത്രികളിൽ കിടക്കയിലെത്തിയ അവനെ ഉറക്കം പ്രാപിച്ചില്ല — ചന്ദ്രദർശനംതന്നെ വിരഹികളുടെ ദുഃഖം വർധിപ്പിക്കുന്നു. അതിൽനിന്നുണ്ടായ ശോകത്താൽ കണ്ണീരിൽ ബോധം മറഞ്ഞ്, എന്നും ശോകത്തിൽ മുഴുകി ദുഃഖിക്കുന്ന കാകുത്സ്ഥനെ കണ്ട്, തുല്യദുഃഖിതനായ സഹോദരൻ ലക്ഷ്മണൻ അനുനയത്തോടെ ഈ വാക്കു പറഞ്ഞു — ‘വീരാ, വ്യഥയിൽ ആണ്ടുപോയതു മതി; അങ്ങു ദുഃഖിക്കരുത്. ദുഃഖിക്കുന്നവന്റെ എല്ലാ കാര്യങ്ങളും തളർന്നുപോകുന്നു — ഇത് അങ്ങേക്ക് അറിവുള്ളതാണല്ലോ.’ ‘തുല്യദുഃഖഃ’ (തുല്യദുഃഖിതൻ) എന്ന വിശേഷണത്താൽ ലക്ഷ്മണന്റെ സഹാനുഭൂതി സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു; അവൻ ഉപദേഷ്ടാവല്ല, പങ്കാളിയാണ്. ‘ഉറക്കം പ്രാപിച്ചില്ല’ എന്ന നിഷേധവാക്യത്തിലൂടെ കവി വിരഹത്തിന്റെ തീവ്രത പറഞ്ഞു. ‘ശോകപരായണം’ (ശോകത്തിൽ മുഴുകിയവൻ) എന്ന വിശേഷണം മുൻസർഗത്തിൽ ബാലിയെക്കുറിച്ചു പ്രയോഗിച്ച ‘പരായണം’ എന്ന പദത്തിന്റെ പ്രതിധ്വനിയാണ്. ലക്ഷ്മണന്റെ തുടക്കത്തിൽ ‘അലം’ (മതി) എന്ന നിഷേധവാചകപദം ആദ്യംതന്നെ വരുന്നു; അതിലൂടെ വാക്കിന്റെ ദൃഢത സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. ‘ഹൃതാം ഭാര്യാം’ (അപഹരിക്കപ്പെട്ട ഭാര്യ) എന്ന പദത്താൽ ശോകത്തിന്റെ മൂലം വ്യക്തമാക്കപ്പെടുന്നു; ‘പ്രാണനെക്കാൾ പ്രിയപ്പെട്ട’ എന്നതിനാൽ അവളുടെ സ്ഥാനവും നിർദേശിക്കപ്പെടുന്നു. ബാഹ്യസുഖം നിത്യം, ആന്തരദുഃഖവും നിത്യം — ഇവ തമ്മിലുള്ള വൈരുധ്യം ഈ പ്രകരണത്തിൽ സ്ഥായിയാണ്. മുപ്പതുമുതൽ മുപ്പത്തിനാലുവരെയുള്ള എല്ലാ ശ്ലോകങ്ങളും സമീക്ഷിതപതിപ്പുമായി ഒന്നിനൊന്ന് ഒത്തുപോകുന്നു (4.026.006–009); അതിനാൽ ഇവിടത്തെ പാഠം നിശ്ചിതമാണ്.

‘രാഘവാ, അങ്ങ് ലോകത്തിൽ കർമനിരതനാണ്, ദേവന്മാരെ ആശ്രയിക്കുന്നവനാണ്, ആസ്തികനും ധർമശീലനും ഉദ്യമശീലനുമാണ്. എന്നാൽ ഉദ്യമമില്ലാതെ ഇരുന്നാൽ, വിക്രമത്തിൽ വക്രമായി പ്രവർത്തിക്കുന്ന ആ രാക്ഷസനെ, വിശേഷിച്ചും യുദ്ധത്തിൽ, കൊല്ലാൻ അങ്ങേക്കു കഴിയുകയില്ല. അതിനാൽ ശോകത്തെ വേരോടെ പിഴുതെറിയൂ, ഉദ്യമത്തെ സ്ഥിരപ്പെടുത്തൂ; പിന്നെ ആ രാക്ഷസനെ പരിവാരസഹിതം കൊല്ലാൻ അങ്ങേക്കു കഴിയും. കാകുത്സ്ഥാ, സാഗരങ്ങളും വനങ്ങളും പർവതങ്ങളുമടങ്ങിയ ഭൂമിയെപ്പോലും തകിടംമറിക്കാൻ അങ്ങേക്കു കഴിയും; പിന്നെ ആ രാവണന്റെ കാര്യം പറയാനുണ്ടോ? ശരത്കാലത്തിനായി കാത്തിരിക്കൂ; ഈ വർഷകാലം വന്നെത്തിയിരിക്കുന്നു. പിന്നെ രാഷ്ട്രത്തോടും ഗണത്തോടുംകൂടി ആ രാവണനെ അങ്ങു വധിക്കും. ഞാനാകട്ടെ അങ്ങയുടെ ഉറങ്ങിക്കിടക്കുന്ന വീര്യത്തെ ഉണർത്താം — ചാരത്താൽ മൂടപ്പെട്ട അഗ്നിയെ തക്കസമയത്ത് ജ്വലിക്കുന്ന ആഹുതികൾകൊണ്ട് ഉണർത്തുന്നതുപോലെ.’ ഈ ഉപമയാണ് പ്രകരണത്തിന്റെ കേന്ദ്രം — രാമന്റെ തേജസ്സ് നശിച്ചിട്ടില്ല, ശോകത്താൽ മൂടപ്പെട്ടിരിക്കുന്നതേയുള്ളൂ; ലക്ഷ്മണന്റെ വാക്കുതന്നെയാണ് ആഹുതി. ‘വ്യവസായം’ (ഉദ്യമം, ദൃഢനിശ്ചയം) എന്ന പദം മൂന്നുവട്ടം ആവർത്തിക്കുന്നു; അതിലൂടെ നിശ്ചയത്തിന്റെ പ്രാധാന്യം സ്ഥാപിക്കപ്പെടുന്നു. ലക്ഷ്മണന്റെ വാക്കിൽ നാലു പടവുകളുണ്ട് — രാമന്റെ ഗുണകീർത്തനം, ഉദ്യമമില്ലായ്മയുടെ ദോഷം പറയൽ, കർത്തവ്യനിർദേശം, കാലനിർദേശം. ‘ചാരത്താൽ മൂടപ്പെട്ട അഗ്നി’ എന്ന ഉപമ വൈദികഹോമത്തിന്റെ ചിത്രം കൊണ്ടുവരുന്നു; അതു ക്ഷത്രിയതേജസ്സിന്റെ പ്രതീകമാണ്. ‘സപരിവാരം’ (പരിവാരസഹിതം) എന്ന പദത്താൽ രാവണന്റെ കുലസഹിതമായ നാശം സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു; അതു യുദ്ധകാണ്ഡത്തിൽ സാധിക്കുന്നു. ‘സസാഗരവനാചലാം’ (സാഗരങ്ങളും വനങ്ങളും പർവതങ്ങളുമടങ്ങിയ) എന്ന ഭൂമിയുടെ മൂന്നു വിശേഷണങ്ങളാണ് അതിശയോക്തിയുടെ ആധാരം. മുപ്പത്തിയഞ്ചുമുതൽ മുപ്പത്തിയെട്ടുവരെ സമീക്ഷിതപതിപ്പുമായി സാമ്യമുണ്ട് (4.026.010–013); മുപ്പത്തിയൊമ്പതാം ശ്ലോകമാകട്ടെ സമീക്ഷിതപതിപ്പിലെ 4.026.018-ന്റെ പുരുഷം മാറ്റിയ രൂപമാണ്.

ലക്ഷ്മണന്റെ ഹിതകരവും ശുഭവുമായ ആ വാക്കിനെ ആദരിച്ച്, രാഘവൻ സ്നേഹമുള്ള ആ സുഹൃത്തിനോട് ഈ വാക്കു പറഞ്ഞു — ‘ലക്ഷ്മണാ, അനുരക്തനും സ്നേഹമുള്ളവനും ഹിതകാംക്ഷിയും സത്യമായ വിക്രമമുള്ളവനുമായ ഒരാൾ എന്തു പറയണമോ അതെല്ലാം നീ പറഞ്ഞു. എല്ലാ കാര്യങ്ങളെയും തളർത്തുന്ന ഈ ശോകം ഞാൻ ഉപേക്ഷിച്ചിരിക്കുന്നു; വിക്രമങ്ങളിൽ തടസ്സമില്ലാത്ത തേജസ്സിനെ ഞാൻ ഉത്തേജിപ്പിക്കുന്നു. നിന്റെ വാക്കിൽ ഉറച്ചുനിന്ന്, സുഗ്രീവന്റെയും നദികളുടെയും പ്രസാദത്തിനായി (തെളിവിനായി) കാത്തുകൊണ്ട്, ഞാൻ ശരത്കാലം പ്രതീക്ഷിക്കും. ഉപകാരം ലഭിച്ച വീരൻ പ്രത്യുപകാരം ചെയ്യുന്നു; നന്ദികെട്ടവനും പ്രത്യുപകാരം ചെയ്യാത്തവനുമായവൻ സത്ത്വമുള്ളവരുടെ മനസ്സിനെ മുറിപ്പെടുത്തുന്നു.’ ഈ അവസാനത്തെ സുഭാഷിതം കൃതജ്ഞതയെക്കുറിച്ചുള്ള നീതിവാക്യമാണ്; അത് അടുത്ത സർഗത്തിൽ വീണ്ടും ആവർത്തിക്കുന്നു. അതുതന്നെ ഉചിതമെന്നു മനസ്സിലുറപ്പിച്ച്, കൈകൂപ്പിക്കൊണ്ട്, ആ വാക്കിനെ ആദരിച്ച്, തന്റെ ശുഭമായ കാഴ്ചപ്പാട് വെളിപ്പെടുത്തിക്കൊണ്ട് ലക്ഷ്മണൻ അതിമനോഹരരൂപനായ രാമനോടു പറഞ്ഞു — ‘നരേന്ദ്രാ, അങ്ങു പറഞ്ഞതുപോലെ അങ്ങ് ആഗ്രഹിക്കുന്നതെല്ലാം ആ വാനരൻ അധികം വൈകാതെ ചെയ്യും. ശരത്കാലം പ്രതീക്ഷിച്ച്, ശത്രുനിഗ്രഹത്തിൽ ദൃഢനിശ്ചയത്തോടെ, അങ്ങ് ഈ മഴക്കാലം സഹിക്കണം. കോപം അടക്കി ശരത്കാലം കാത്തിരിക്കൂ; എന്നോടൊപ്പം നാലു മാസം ക്ഷമിക്കൂ. ശത്രുവധത്തിനു കഴിവുള്ളവനാണെങ്കിലും, സിംഹങ്ങൾ വസിക്കുന്ന ഈ പർവതത്തിൽ കാലം കഴിച്ചുകൂട്ടി വസിക്കൂ.’ അവസാനത്തെ മൂന്നു ശ്ലോകങ്ങൾ ദീർഘവൃത്തത്തിലാണ് രചിച്ചിരിക്കുന്നത്. രാമന്റെ മറുപടിയിൽ മൂന്ന് അംശങ്ങൾ — ലക്ഷ്മണന്റെ വാക്കിനുള്ള പ്രശംസ, ശോകത്യാഗത്തിന്റെ പ്രഖ്യാപനം, കാത്തിരിപ്പിന്റെ പ്രതിജ്ഞ. ‘ഉപകാരം ലഭിച്ച വീരൻ പ്രത്യുപകാരം ചെയ്യുന്നു’ എന്ന സുഭാഷിതം മിത്രധർമത്തിന്റെ സൂത്രമാണ്; അതിലൂടെ സുഗ്രീവനോടുള്ള രാമന്റെ ഔദാര്യം സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. ഒടുവിൽ ലക്ഷ്മണൻ വീണ്ടും വക്താവാകുന്നു; അതിനാൽ സർഗം സംവാദരൂപത്തിൽ സമാപിക്കുന്നു. ‘എന്നോടൊപ്പം നാലു മാസം ക്ഷമിക്കൂ’ എന്ന വാക്കിനാൽ സഹോദരന്റെ കൂട്ട് ഉറപ്പുനൽകപ്പെടുന്നു; ഈ വാക്യംതന്നെയാണ് സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ ഇരുപത്തിയാറാം സർഗത്തിന്റെ അവസാനശ്ലോകം. നാല്പതാം ശ്ലോകം സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ 4.026.014 എന്ന മുൻസ്ഥാനത്താണ്; അതിനാൽ വൾഗേറ്റിൽ ക്രമം അല്പം വ്യത്യസ്തമാണ്, എങ്കിലും സർഗവിഭജനത്തിൽ മാറ്റം വന്നിട്ടില്ല.

When Sugrīva had been consecrated and the monkey had gone into his cave, Rāma went with his brother to the mountain Prasravaṇa. The poet quietly sets the two apart: Sugrīva enters the city, while Rāma's home is outside it. The mountain echoed with the cries of tigers and deer and was full of lions with terrible roars; it was hidden under thickets and creepers of every kind and crowded with trees. Bears, monkeys, langurs and wild cats lived there; the mountain looked like a mass of cloud, and it was always pure and auspicious. The description moves from fierce creatures to gentle ones and ends on the word "auspicious", passing from fear to blessing; the likeness to a mass of cloud already hints at the coming rains, and "pure and auspicious" makes the place fit for ascetics to live in. On the peak of that mountain Rāma, with Saumitri, took for their dwelling a great, long cave. They accepted a cave that was already there, as ascetics do, rather than building one, and it was large, as a stay of four rainy months requires. This mountain, close to Kiṣkindhā, will be Rāma's home through the rains in the sargas that follow.

Having made his agreement with Sugrīva, the sinless delight of the Raghus spoke weighty words suited to the season to his modest brother Lakṣmaṇa, the increaser of good fortune, an epithet that seems to play on Lakṣmaṇa's own name. The agreement recalls the promise of the previous sarga, to march in Kārtika, and this sarga begins the keeping of it. "This mountain cave is lovely, spacious and airy," said Rāma. "Let us live here through the rainy season, Saumitri, crusher of foes. This peak is excellent and delightful, prince, adorned with rocks of white and black and copper hue, strewn with many minerals and full of river frogs, set with groves of many kinds of trees and lovely bright creepers, loud with birds of every kind and musical with fine peacocks, and beautiful with flowering mālatī and kunda bushes, with sinduvāra and śirīṣa, kadamba, arjuna and sarja trees." He speaks of three things, the colours of the rocks, the variety of minerals and the abundance of trees and flowers, to show that the place suits the rainy season in every way. Rāma's words here describe rather than command; the poet understands that a mind in separation seeks rest in outward beauty. Lakṣmaṇa only listens and does not answer. By calling him "prince" Rāma reminds us that even in the forest Lakṣmaṇa is a king's son, and the many minerals, such as red ochre, will appear again in the description of the rains.

"This lovely lotus pool, decked with open lotuses, will be not far from our cave, prince," Rāma went on. "The cave will serve us well, gentle brother, for the ground slopes towards the north-east and rises behind, so it will be sheltered from the wind." This follows the rule of house-building that a dwelling should lie low to the north-east and high to the south-west. "At the cave's mouth, Saumitri, there is a level, auspicious slab of rock, black and long, like a heap of crushed collyrium. Look, my friend, at this fine peak to the north, shaped like a heap of crushed collyrium, like a raincloud risen in the sky. And to the south too stands a peak white as cloth, like the summit of Kailāsa, bright with many minerals. Beyond the cave, look at the river flowing east, quite free of mud, like the Ganges at Trikūṭa." The two peaks, one black as collyrium, one white as Kailāsa, set colour against colour and make the picture vivid. The river keeps clear even in the rains, and by likening it to the Ganges the poet gives his listener a familiar image for a river of the south. "Not far", said of the pool and later of Kiṣkindhā, shows how convenient the dwelling was, and the rock at the cave's mouth is a place to sit, which in later sargas becomes almost Rāma's seat.

"The river is made beautiful by sandal and tilaka trees, by sāla, tamāla and atimuktaka, by padmaka, sarala and aśoka, by vānīra and timida, bakula and ketaka, hintāla, tiniśa, nīpa, vetasa and kṛtamālaka; with trees of every kind growing here and there along its banks it shines like a beautiful woman dressed and adorned with jewels. It rings with the many calls of hundreds of flocks of birds and is graced by cakravāka birds, each devoted to its mate. With its lovely sandbanks, haunted by geese and cranes, and rich with jewels of every kind, it seems to be laughing. In one place it is covered with blue lotuses, in another it glows with red, and in another it gleams with the white, heavenly buds of water lilies. Visited by hundreds of waterfowl, loud with peacocks and curlews, this lovely river, gentle brother, is a haunt of sages. Look at the rows of sandal and arjuna trees: they are so beautiful they seem to have sprung up from thought alone." More than thirty trees, birds and flowers are named. The laughter is the gleam of the white lilies, and "sprung from thought alone" is a poet's exaggeration, as though they had come into being by mere wishing. The description of the river runs through eight verses, bank-trees, birds, sandbanks, lotuses and sages in turn. The chief image is of a woman, the river dressed and adorned, laughing, and it suggests how the memory of Sītā wakes in the mind of Rāma in his separation. The last word, that sages frequent it, gives the river its holiness, moving from natural beauty to spiritual greatness, as the poet likes to do.

"Ah, slayer of foes, this is a most delightful place! We shall be very happy here, Saumitri; let us live here in comfort. And not far from here, prince, is Sugrīva's lovely city Kiṣkindhā with its beautiful woods. Best of victors, from here we can hear the sound of singing and music, with the din of drums and the shouting of monkeys. Having won back his wife and gained his kingdom, surrounded by friends, Sugrīva, best of monkeys, has come into great fortune and is surely rejoicing." These last words foreshadow the sorrow of the next passage: a friend's joy makes one's own loss heavier. So saying, Rāghava settled with Lakṣmaṇa on Prasravaṇa mountain, in a place full of caves and bowers. In saying they would be very happy there Rāma was trying to steady his own mind, but the verses that follow tell how he failed. With the music of Kiṣkindhā heard from afar the poet sets the two places side by side, festivity there, solitude here; and by naming Sugrīva's two gains, a wife and a kingdom, he reminds us indirectly of Rāma's two losses, which is why the next verse speaks of his joylessness.

Though the mountain was pleasant and rich in every good thing, Rāma, living there, found not the least delight, for he remembered his stolen wife, dearer to him than life. The outward ease set against the inner pain is the very mood of this passage. When he saw the moon rise over the eastern mountain, sleep would not come to him as he lay on his bed at night, for the sight of the moon only deepens the sorrow of those who are parted. The grief that rose in him clouded his mind with tears, and seeing Kākutstha always mourning, lost in sorrow, his brother Lakṣmaṇa, who shared his pain, spoke to him gently. "Enough of this anguish, hero; you should not grieve. Everything a man aims at comes to nothing when he mourns; you know that well." Lakṣmaṇa shares the pain, so he speaks not as a teacher but as a partner in it; and his first word, "enough", shows how firmly he means it.

"You are a man of action in this world, Rāghava," Lakṣmaṇa went on, "devoted to the gods, a believer, righteous and resolute. But without resolve you will not be able to kill that rākṣasa in battle, crooked as he is in his use of force. So tear your grief out by the roots and make your resolve firm; then you can destroy that rākṣasa with all his household. Kākutstha, you could overturn the whole earth with its oceans, forests and mountains; how much more Rāvaṇa! Wait for the autumn; the rainy season has come. Then you will kill Rāvaṇa with his kingdom and his hosts. I am only waking your sleeping valour, as a fire covered with ash is rekindled at the proper time with blazing oblations." This image is the centre of the passage: Rāma's fire is not gone, only covered by grief, and Lakṣmaṇa's words are the oblation. The word "resolve" comes three times, to show that resolve is what matters most. His speech climbs in four steps: praise of Rāma's virtues, the danger of irresolution, what must be done, and when. The fire under the ash brings to mind the Vedic sacrifice, a symbol of a warrior's energy, and "with all his household" foretells the destruction of Rāvaṇa's whole line, which comes to pass in the Yuddha Kāṇḍa.

Rāghava honoured Lakṣmaṇa's good and kindly advice and spoke to his loving friend. "Lakṣmaṇa, you have said everything that a devoted, loving, well-wishing man of true valour ought to say. I have cast off this grief, which ruins every undertaking, and I rouse my valour, whose energy nothing can check. I will do as you say and wait for the autumn, waiting for Sugrīva's favour and for the rivers to clear. A hero is bound to repay a kindness; the ungrateful man who makes no return wounds the hearts of the noble." This saying about gratitude will come back in the next sarga; it is the rule of friendship, and it shows Rāma's generosity towards Sugrīva. His answer has three parts: praise for Lakṣmaṇa's words, the casting off of grief and a promise to wait. Lakṣmaṇa, seeing that this was right, folded his hands, honoured what had been said and, showing his own good judgment, spoke to Rāma, so fair to look on. "Lord of men, the monkey will soon do all you wish, just as you have said. Waiting for the autumn and set on crushing your enemy, bear with this downpour. Hold back your anger and wait for the autumn; be patient through the four months with me. Though you are able to destroy your enemy, stay on this mountain where lions live, and let the time pass." The last verses are in a longer metre, and the sarga ends as a dialogue with Lakṣmaṇa speaking again; "be patient with me" is his promise to stay by his brother's side.