शोकाभिसंतप्तं क्लिन्नवाससं सुग्रीवं शाखामृगमहामात्राः परिवार्य उपतस्थिरे। ‘क्लिन्नवाससम्’ इति पदेन जलाञ्जलेः अनन्तरम् आर्द्रवस्त्रः एव सः आगतः इति सूच्यते — संस्कारात् साक्षात् एव एषा सभा। अक्लिष्टकारिणं महाबाहुं रामम् अभिगम्य ते सर्वे प्राञ्जलयः स्थिताः, यथा पितामहं ब्रह्माणम् ऋषयः उपतिष्ठन्ते। ततः काञ्चनशैलाभः तरुणार्कनिभाननः मारुतात्मजः हनूमान् प्राञ्जलिः वाक्यम् अब्रवीत् — ‘हे काकुत्स्थ, भवतः प्रसादात् एव सुदंष्ट्राणां सम्पन्नबलशालिनां महात्मनां वानराणां पितृपैतामहं महत् सुदुष्प्राप्यं राज्यम् अनेन प्राप्तम्। भवता समनुज्ञातः सन् अयं शुभं नगरं प्रविश्य ससुहृद्गणः सर्वाणि कार्याणि संविधास्यति। विविधैः गन्धैः ओषधैश्च यथाविधि स्नातः अयं माल्यैः रत्नैश्च त्वां विशेषतः अर्चयिष्यति। इमां रम्यां गिरिगुहाम् अभिगन्तुं त्वम् अर्हसि; स्वामिसम्बन्धं कुरु, वानरान् च सम्प्रहर्षय।’ हनूमतः वचने त्रयः भागाः — कृतज्ञता, निमन्त्रणम्, प्रयोजनकथनम्; तत्र ‘भवत्प्रसादात्’ इति प्रथमम् एव पदं दूतस्य विनयं प्रकाशयति। अस्मिन् सर्गे हनूमान् प्रथमवारं सुग्रीवस्य प्रतिनिधिरूपेण वक्ता भवति, यत् अग्रिमेषु सर्गेषु तस्य प्राधान्यस्य सूचना। ‘पितामहम् इव ऋषयः’ इति उपमया कविः रामस्य दैवीयं स्थानं सूचयति — वानराणां दृष्टौ सः ब्रह्मा इव पूज्यः। हनूमतः वर्णने द्वे विशेषणे — काञ्चनशैलाभः इति कायस्य, तरुणार्कनिभाननः इति मुखस्य; उभाभ्यां तेजस्विता प्रकाश्यते। ‘सुदंष्ट्राणाम्’ इति पदेन वानराणां शौर्यं सूच्यते, ‘सम्पन्नबलशालिनाम्’ इति च तेषां समृद्धिः। ‘पितृपैतामहम्’ इति पदेन राज्यस्य क्रमागतत्वं स्थापयित्वा हनूमान् सुग्रीवस्य अधिकारं दृढीकरोति। ‘भवता समनुज्ञातः’ इति पदेन च सः रामस्य प्राधान्यं स्वीकरोति — विना रामस्य अनुमतिं सुग्रीवः पुरं न प्रवेक्ष्यति इति विनयः। स्नानम्, अर्चनम्, गिरिगुहागमनम्, स्वामिसम्बन्धः इति चत्वारः प्रार्थनायाः विषयाः।

एवम् उक्तः परवीरहा बुद्धिमान् वाक्यकोविदः राघवः हनूमन्तं प्रत्युवाच — ‘सौम्य हनुमन्, पितुः निर्देशपालकः अहं चतुर्दश वर्षाणि ग्रामं वा पुरं वा न प्रवेक्ष्यामि।’ एतेन वनवासव्रतस्य कठोरता दर्शिता — मित्रस्य राज्याभिषेकः अपि तस्य अपवादः न भवति। ‘सुसमृद्धां दिव्यां गुहां प्रविष्टः वानरर्षभः सुग्रीवः विधिवत् क्षिप्रम् एव राज्येऽभिषिच्यताम्’ इति च आदिष्टम्। एवम् उक्त्वा रामः सुग्रीवम् अब्रवीत् — ‘वृत्तज्ञः त्वम्; वृत्तसम्पन्नम् उदारबलविक्रमम् इमम् अङ्गदं वीरम् अपि यौवराज्येऽभिषेचय। ज्येष्ठस्य भ्रातुः सुतः ज्येष्ठः, विक्रमेण च सदृशः; अयम् अदीनात्मा अङ्गदः यौवराज्यस्य भाजनम्।’ अत्र रामः वालिनः पुत्रं स्मृत्वा वैरस्य शेषम् अपि नाशयति — हतस्य पुत्रः एव युवराजः क्रियते, इति राजनीतेः औदार्यम्। ततः ऋतुम् उक्तवान् — ‘अयं श्रावणः सलिलागमः वार्षिकाणां मासानां प्रथमः; हे सौम्य, वार्षिकसंज्ञिताः चत्वारः मासाः प्रवृत्ताः।’ ‘चतुर्दश समाः’ इति सङ्ख्यावचनेन रामः स्वप्रतिज्ञां स्मारयति; एतत् वचनम् अयोध्याकाण्डस्य प्रतिज्ञायाः प्रतिध्वनिः। ‘क्षिप्रम्’ इति पदेन राज्यस्य अराजकता न सोढव्या इति नीतिः सूच्यते। अङ्गदविषये रामस्य आग्रहः त्रिभिः हेतुभिः समर्थितः — वृत्तसम्पत्तिः, बलविक्रमौ, ज्येष्ठपुत्रत्वं च; अतः एषा न केवलं करुणा, अपि तु धर्म्या व्यवस्था। रामस्य उत्तरं द्विधा विभक्तम् — प्रथमं हनूमते प्रतिषेधः, ततः सुग्रीवाय आदेशः; एकस्मिन् एव वचने मित्रस्य सत्कारः स्वव्रतस्य रक्षणं च उभयं साधितम्।

‘अयम् उद्योगसमयः न; अतः त्वं शुभां पुरीं प्रविश। अहं तु सहलक्ष्मणः सौम्य अस्मिन् पर्वते वत्स्यामि। इयं गिरिगुहा रम्या विशाला युक्तमारुता, प्रभूतसलिला प्रभूतकमलोत्पला च; अत्र निवासः सुखकरः। कार्तिके मासे समनुप्राप्ते त्वं रावणवधे यतस्व; एषः एव नः समयः। हे सौम्य, त्वं स्वम् आलयं प्रविश, राज्ये अभिषिञ्चस्व, सुहृदः च सम्प्रहर्षय।’ अत्र रामः समयबन्धं स्थापयति — चत्वारः मासाः प्रतीक्षा, ततः उद्योगः; एषः एव समयः अग्रिमेषु सर्गेषु सुग्रीवस्य प्रमादेन उल्लङ्घ्यते, यत् एव अष्टाविंशस्य एकोनत्रिंशस्य च सर्गयोः बीजम्। ‘समयः’ इति पदं द्वयोः अर्थयोः — कालः, प्रतिज्ञा च; उभयम् अपि अत्र सङ्गच्छते। इति रामेण अभ्यनुज्ञातः वानरर्षभः सुग्रीवः वालिपालितां रम्यां किष्किन्धां पुरीं प्रविवेश। ‘प्रभूतसलिला प्रभूतकमलोत्पला’ इति द्वे विशेषणे गुहायाः समीपे जलाशयस्य सत्तां सूचयतः, यत् वर्षावासस्य कृते आवश्यकम्। वर्षाचतुर्मासस्य नियमः भारतीयस्य युद्धशास्त्रस्य प्रसिद्धा व्यवस्था; वर्षासु सेनायाः सञ्चारः दुष्करः इति नीतिशास्त्रे उक्तम्, अतः रामस्य प्रतीक्षा युक्ता एव।

प्रविष्टं तं वानरेश्वरं वानरसहस्राणि सर्वतः अभिवार्य प्रविष्टानि — सहस्रशः वानराः तेन सह एव गुहां प्रविष्टाः इति दृश्यं राज्ञः प्रभावं सूचयति। ततः सर्वाः प्रकृतयः हरिगणेश्वरं दृष्ट्वा समाहिताः सत्यः मूर्ध्ना वसुधायां पतिताः; साष्टाङ्गः प्रणामः एव अत्र वर्णितः। वीर्यवान् सुग्रीवः सर्वाः प्रकृतीः सम्भाष्य उत्थाप्य महाबलः भ्रातुः सौम्यम् अन्तःपुरं प्रविवेश। ‘भ्रातुः अन्तःपुरम्’ इति पदेन कविः वालिनः स्मृतिं जागरयति — यत् गृहं पूर्वं वालिनः आसीत् तत् एव अधुना सुग्रीवस्य। प्रविष्टं भीमविक्रान्तं वानरर्षभं सुग्रीवं सुहृदः तथा अभ्यषिञ्चन्त यथा अमराः सहस्राक्षम् इन्द्रम्। एषा उपमा सर्गे त्रिः आवर्तते — सहस्राक्षः, वासवः, त्रिदशाधिपः इति; तेन सुग्रीवस्य राज्यम् इन्द्रस्य राज्येन तुलितम्। ‘वालिपालिताम्’ इति एकेन विशेषणेन कविः पुनः वालिनं स्मारयति — पुरी सा एव, पालकः तु अन्यः। ‘समाहिताः’ इति पदेन प्रजानाम् एकाग्रता भक्तिश्च सूच्यते। ‘सम्भाष्य उत्थाप्य’ इति क्रियाद्वयेन नूतनस्य राज्ञः सौजन्यं दर्शितम् — प्रणतान् सः न उपेक्षते। ‘भीमविक्रान्तम्’ इति विशेषणं प्रवेशसमये प्रयुक्तम्, येन प्रजानां मनसि नूतनस्य राज्ञः बलविषयकः विश्वासः जायते इति सूच्यते। अभिषेकस्य वर्णनम् अत्र आरभ्यते, यत् सप्तदशसु श्लोकेषु विस्तीर्यते।

तस्य कृते हेमपरिष्कृतं पाण्डुरं छत्रम् आजह्रुः; हेमदण्डे यशस्करे शुक्ले वालव्यजने च। तथा सर्वाणि रत्नानि सर्वबीजौषधानि च, क्षीरवतां वृक्षाणां प्ररोहान् कुसुमानि च, शुक्लानि वस्त्राणि श्वेतम् अनुलेपनं च, सुगन्धीनि माल्यानि स्थलजानि अम्बुजानि च, दिव्यानि चन्दनानि विविधान् बहून् गन्धान् च, अक्षतं जातरूपं प्रियङ्गुं मधुसर्पिषी च, दधि वैयाघ्रं चर्म परार्घ्यौ उपानहौ च, समालम्भनं गोरोचनं मनःशिलां च आदाय मुदिताः षोडश वराः कन्याः तत्र आजग्मुः। एषा सम्भारगणना राजसूयवत् विस्तृता; प्रत्येकं द्रव्यं शुक्लं मङ्गलं च, यतः अभिषेके शुक्लद्रव्याणि एव विहितानि। ‘षोडश कन्याः’ इति सङ्ख्या मङ्गलसूचिका; ताः एव सम्भारं वहन्ति इति लौकिकः आचारः। शुक्लच्छत्रं शुक्लव्यजने शुक्लवस्त्राणि श्वेतानुलेपनं च — शुक्लवर्णस्य आधिक्यम् अभिषेकस्य माङ्गल्यं सूचयति। ‘परार्घ्यौ उपानहौ’ इति द्विवचनं पादुकयोः युगलं सूचयति; राजचिह्नेषु उपानहौ अपि गण्येते इति प्राचीनः आचारः। ‘गोरोचनम्’ ‘मनःशिला’ इति च तिलकद्रव्ये।

ततः ते वानरश्रेष्ठं यथाविधि अभिषेक्तुं रत्नैः वस्त्रैः भक्ष्यैश्च द्विजर्षभान् तोषयित्वा उपक्रान्तवन्तः — ब्राह्मणतर्पणम् एव अभिषेकस्य प्रथमम् अङ्गम्। ततः मन्त्रविदः जनाः कुशपरिस्तीर्णे समिद्धे जातवेदसि मन्त्रपूतेन हविषा हुत्वा वेद्याम् अग्निसंस्कारम् अकुर्वन्। ततः हेमप्रतिष्ठाने वरास्तरणसंवृते चित्रमाल्योपशोभिते रम्ये प्रासादशिखरे वरासने मन्त्रैः विधिवत् प्राङ्मुखं तं स्थापयित्वा अभिषेकम् आरब्धवन्तः। ‘प्राङ्मुखम्’ इति दिङ्नियमः शास्त्रोक्तः; ‘हेमप्रतिष्ठानम्’ इति सिंहासनस्य सौवर्णत्वं सूचयति। समीक्षितसंस्करणे अत्र पाठः किञ्चित् भिन्नः, मुद्रणे तु ‘विधिवन्मन्त्रैः’ इति पाठः। ‘मन्त्रविदः जनाः’ इति पदेन पुरोहितानां सत्ता सूच्यते, यद्यपि ते वानराः एव। वानरराज्ये अपि वैदिकः विधिः प्रवर्तते इति कवेः कल्पना; एतेन वानराः केवलं मृगाः न, अपि तु सभ्याः प्रजाः इति स्थाप्यते। ‘कुशपरिस्तीर्णम्’, ‘समिद्धम्’, ‘मन्त्रपूतेन हविषा’ इति त्रिभिः पदैः अग्निकर्मणः त्रयः अंशाः — वेदीसंस्कारः, अग्न्याधानम्, आहुतिः — क्रमेण सूचिताः। ततः सिंहासनस्थापनम्, यत् अभिषेकस्य साक्षात् पूर्वाङ्गम्।

वानरर्षभाः नदीनदेभ्यः समन्ततः तीर्थेभ्यः सर्वेभ्यः समुद्रेभ्यश्च जलं संहृत्य आहृत्य कनककुम्भेषु विमलं जलं निधाय, शुभैः ऋषभशृङ्गैः काञ्चनैः कलशैश्च, शास्त्रदृष्टेन महर्षिविहितेन विधिना अभिषेकम् अकुर्वन्। गजः गवाक्षः गवयः शरभः गन्धमादनः मैन्दः द्विविदः हनूमान् जाम्बवान् च — एते नव वानरप्रवराः प्रसन्नेन सुगन्धिना सलिलेन सुग्रीवम् अभ्यषिञ्चन्, यथा वसवः सहस्राक्षं वासवम्। ‘ऋषभशृङ्गैः’ इति वृषभशृङ्गनिर्मितैः पात्रैः इति अर्थः, यत् प्राचीनस्य अभिषेकविधेः विशेषः। अभिषिक्ते सुग्रीवे सर्वे वानरपुङ्गवाः महात्मानः हृष्टाः शतसहस्रशः प्रचुक्रुशुः — लक्षशः वानराणां जयघोषेण गुहा प्रतिध्वनिता। जलस्य आहरणं चतुर्भ्यः स्थानेभ्यः — नदीभ्यः, नदेभ्यः, तीर्थेभ्यः, समुद्रेभ्यः; एतेन अभिषेकस्य सार्वभौमत्वं सूच्यते। नव अभिषेक्तारः नामशः गणिताः, येषु हनूमान् जाम्बवान् च प्रसिद्धौ; एषा नामावली अग्रिमेषु सर्गेषु सेनानायकानां परिचयाय उपयुज्यते। ‘प्रसन्नेन सुगन्धिना सलिलेन’ इति जलस्य द्वे विशेषणे। ‘शतसहस्रशः’ इति पदेन वानराणां सङ्ख्यायाः आधिक्यम् उक्तम्; तेन गुहायाः विशालता अपि सूच्यते। अभिषेकस्य अनन्तरं जयघोषः इति लोकाचारः। समीक्षितसंस्करणे अत्र ‘हृष्टास्तत्र सहस्रशः’ इति पाठः, वुल्गेटे तु ‘हृष्टाः शतसहस्रशः’ इति।

रामस्य वचः कुर्वन् वानरेश्वरः सुग्रीवः अङ्गदं सम्परिष्वज्य यौवराज्ये अभ्यषेचयत् — ‘सम्परिष्वज्य’ इति पदेन भ्रातृपुत्रे वात्सल्यं सूच्यते, न केवलं राजनीतिः। अङ्गदे च अभिषिक्ते सानुक्रोशाः महात्मानः प्लवंगमाः ‘साधु साधु’ इति सुग्रीवम् अपूजयन्; दयालुतायाः एव सा प्रशंसा। महात्मानं रामं लक्ष्मणं च ते पुनः पुनः प्रीताः सन्तः तुष्टुवुः, यतः तादृशे कार्ये तौ एव निमित्तम्। ततः हृष्टपुष्टजनाकीर्णा पताकाध्वजशोभिता गिरिगह्वरे स्थिता किष्किन्धा नगरी रम्या बभूव। अन्ते महात्मने रामाय महाभिषेकं निवेद्य वीर्यवान् कपिवाहिनीपतिः रुमां भार्याम् उपलभ्य त्रिदशाधिपः इव राज्यम् अवाप। एषः अन्तिमः श्लोकः वंशस्थवृत्तेन निबद्धः; तेन सर्गः गाम्भीर्येण समाप्यते, सुग्रीवस्य च द्वे अपि प्रतिज्ञे — राज्यं भार्या च — सिद्धे इति सूच्येते। अत्र त्रयः अपि सन्तुष्टाः — वानराः जयघोषेण, सुग्रीवः राज्येन रुमया च, रामः प्रतिज्ञापालनेन। तथापि कविः अग्रिमस्य सर्गस्य कृते विषादस्य बीजं न त्यजति — रामः पुरीं न प्रविशति, पर्वते एव तिष्ठति। ‘गिरिगह्वरे’ इति पदेन किष्किन्धायाः स्थितिः पुनः स्मारिता — सा पर्वतस्य गुहायाम् एव स्थिता नगरी। ‘महाभिषेकम्’ इति पदेन अभिषेकस्य महत्त्वं सूचितम्; तस्य निवेदनं रामाय क्रियते, येन सुग्रीवस्य कृतज्ञता प्रकाश्यते।

శోకంతో తపించిపోతూ, తడిసిన వస్త్రాలతో ఉన్న సుగ్రీవుని వానర మహామంత్రులు చుట్టుముట్టి నిలిచారు. ‘క్లిన్నవాససమ్’ (తడిబట్టలతో ఉన్నవాడు) అనే పదం జలాంజలి తరువాత తడిబట్టలతోనే అతడు వచ్చాడని సూచిస్తుంది — సంస్కారం ముగిసిన వెంటనే ఈ సభ జరుగుతోంది. శ్రమలేకుండా కార్యాలు సాధించే మహాబాహువైన రాముని దగ్గరికి వెళ్ళి, పితామహుడైన బ్రహ్మను ఋషులు సేవించినట్లుగా, వారందరూ చేతులు జోడించి నిలుచున్నారు. అప్పుడు బంగారుకొండ వంటి శరీరమూ ఉదయసూర్యుని వంటి ముఖమూ గల వాయుపుత్రుడు హనుమంతుడు చేతులు జోడించి ఇలా అన్నాడు — ‘ఓ కాకుత్స్థా, మీ అనుగ్రహం వల్లనే చక్కని కోరలు గలవారూ సమృద్ధమైన బలంతో శోభించేవారూ అయిన మహాత్ములైన వానరుల తండ్రితాతల నాటి గొప్ప, పొందడానికి ఎంతో కష్టమైన రాజ్యం ఇతనికి లభించింది. మీ అనుమతి పొంది ఇతడు శుభమైన నగరంలోకి ప్రవేశించి మిత్రబృందంతో కలిసి అన్ని పనులూ చక్కబెడతాడు. రకరకాల సుగంధాలతో ఓషధులతో విధిప్రకారం స్నానం చేసి ఇతడు మాలలతో రత్నాలతో మిమ్మల్ని ప్రత్యేకంగా పూజిస్తాడు. రమణీయమైన ఈ కొండగుహకు మీరు దయచేయాలి; ప్రభువుతో సంబంధాన్ని నెలకొల్పండి, వానరులను సంతోషపెట్టండి.’ హనుమంతుని మాటలో మూడు భాగాలు — కృతజ్ఞత, ఆహ్వానం, ప్రయోజనాన్ని చెప్పడం; అందులో ‘భవత్ప్రసాదాత్’ (మీ అనుగ్రహం వల్ల) అనే మొదటి పదమే దూత వినయాన్ని వెల్లడిస్తుంది. ఈ సర్గలో హనుమంతుడు మొదటిసారిగా సుగ్రీవుని ప్రతినిధిగా మాట్లాడుతున్నాడు; ఇది తరువాతి సర్గలలో అతని ప్రాధాన్యానికి సూచన. ‘పితామహుని ఋషులవలె’ అనే ఉపమానంతో కవి రాముని దైవీయమైన స్థానాన్ని సూచిస్తున్నాడు — వానరుల దృష్టిలో అతడు బ్రహ్మవలె పూజ్యుడు. హనుమంతుని వర్ణనలో రెండు విశేషణాలు — ‘కాంచనశైలాభః’ (బంగారుకొండ వంటివాడు) అనేది శరీరానికి, ‘తరుణార్కనిభాననః’ (ఉదయసూర్యుని వంటి ముఖం గలవాడు) అనేది ముఖానికి; రెంటితోనూ అతని తేజస్సు వెల్లడవుతుంది. ‘సుదంష్ట్రాణామ్’ (చక్కని కోరలు గలవారి) అనే పదం వానరుల శౌర్యాన్నీ, ‘సంపన్నబలశాలినామ్’ అనే పదం వారి సమృద్ధినీ సూచిస్తాయి. ‘పితృపైతామహమ్’ (తండ్రితాతల నాటిది) అనే పదంతో రాజ్యం వంశపారంపర్యంగా వచ్చినదని స్థాపించి హనుమంతుడు సుగ్రీవుని అధికారాన్ని దృఢపరుస్తున్నాడు. ‘భవతా సమనుజ్ఞాతః’ (మీ అనుమతి పొంది) అనే మాటతో అతడు రాముని ప్రాధాన్యాన్ని అంగీకరిస్తున్నాడు — రాముని అనుమతి లేకుండా సుగ్రీవుడు నగరంలోకి ప్రవేశించడు అనే వినయం. స్నానం, పూజ, కొండగుహకు రావడం, ప్రభుసంబంధం — ఇవి ప్రార్థనలోని నాలుగు విషయాలు.

ఇలా అనగా, శత్రువీరులను సంహరించేవాడూ బుద్ధిమంతుడూ మాటలలో నేర్పరీ అయిన రాఘవుడు హనుమంతునికి ఇలా బదులిచ్చాడు — ‘సౌమ్యుడా హనుమా, తండ్రి ఆజ్ఞను పాలించే నేను పద్నాలుగు సంవత్సరాలు గ్రామంలోకి గాని నగరంలోకి గాని ప్రవేశించను.’ దీనితో వనవాసవ్రతపు కఠినత్వం చూపబడింది — మిత్రుని రాజ్యాభిషేకం కూడా దానికి మినహాయింపు కాదు. ‘సుసమృద్ధమైన దివ్యమైన గుహలోకి ప్రవేశించి వానరశ్రేష్ఠుడైన సుగ్రీవుడు విధిప్రకారం వెంటనే రాజ్యంలో అభిషిక్తుడవుగాక’ అని కూడా ఆదేశించాడు. ఇలా చెప్పి రాముడు సుగ్రీవునితో అన్నాడు — ‘నువ్వు సదాచారం తెలిసినవాడివి; సచ్ఛీలసంపన్నుడూ ఉదారమైన బలపరాక్రమాలు గలవాడూ అయిన ఈ వీరుడు అంగదుని కూడా యౌవరాజ్యంలో అభిషేకించు. ఇతడు పెద్దన్నగారి పెద్దకొడుకు, పరాక్రమంలోనూ ఆయనకు సాటి; దైన్యం లేని మనస్సు గల ఈ అంగదుడు యౌవరాజ్యానికి అర్హుడు.’ ఇక్కడ రాముడు వాలి కొడుకును తలచుకొని వైరపు చివరి అవశేషాన్ని కూడా నశింపజేస్తున్నాడు — హతుడైనవాని కొడుకునే యువరాజుగా చేయడం రాజనీతిలోని ఔదార్యం. తరువాత ఋతువును గురించి చెప్పాడు — ‘వర్షాలు వచ్చే ఈ శ్రావణమాసం వర్షాకాలపు నెలలలో మొదటిది; సౌమ్యుడా, వర్షాకాలమని పేరుగల నాలుగు నెలలు మొదలయ్యాయి.’ ‘చతుర్దశ సమాః’ (పద్నాలుగు సంవత్సరాలు) అనే సంఖ్యతో రాముడు తన ప్రతిజ్ఞను గుర్తుచేస్తున్నాడు; ఈ మాట అయోధ్యాకాండలోని ప్రతిజ్ఞకు ప్రతిధ్వని. ‘క్షిప్రమ్’ (వెంటనే) అనే పదంతో రాజ్యంలో అరాజకతను సహించకూడదనే నీతి సూచించబడుతుంది. అంగదుని విషయంలో రాముని పట్టుదలకు మూడు కారణాల సమర్థన ఉంది — సచ్ఛీలం, బలపరాక్రమాలు, పెద్దకొడుకు కావడం; కాబట్టి ఇది కేవలం కరుణ కాదు, ధర్మబద్ధమైన ఏర్పాటు. రాముని సమాధానం రెండుగా విభజించబడింది — మొదట హనుమంతునికి నిరాకరణ, తరువాత సుగ్రీవునికి ఆదేశం; ఒకే మాటలో మిత్రుని సత్కారమూ తన వ్రతరక్షణమూ రెండూ సాధించబడ్డాయి.

‘ఇది యుద్ధప్రయత్నానికి సమయం కాదు; కాబట్టి నువ్వు శుభమైన నగరంలోకి ప్రవేశించు. సౌమ్యుడా, నేను మాత్రం లక్ష్మణునితో కలిసి ఈ పర్వతం మీదే ఉంటాను. ఈ కొండగుహ రమణీయమైనది, విశాలమైనది, మంచి గాలి వీచేది, సమృద్ధిగా నీరూ సమృద్ధిగా పద్మాలూ కలువలూ గలది; ఇక్కడ నివసించడం సుఖంగా ఉంటుంది. కార్తికమాసం రాగానే నువ్వు రావణవధకు ప్రయత్నించు; ఇదే మన ఒప్పందం. సౌమ్యుడా, నువ్వు నీ ఇంటికి వెళ్ళు, రాజ్యాభిషేకం చేసుకో, మిత్రులను సంతోషపెట్టు.’ ఇక్కడ రాముడు సమయబంధాన్ని నెలకొల్పుతున్నాడు — నాలుగు నెలలు నిరీక్షణ, తరువాత ప్రయత్నం; ఈ ఒప్పందాన్నే తరువాతి సర్గలలో సుగ్రీవుడు ప్రమాదం వల్ల అతిక్రమిస్తాడు, అదే ఇరవై ఎనిమిదవ, ఇరవై తొమ్మిదవ సర్గలకు బీజం. ‘సమయః’ అనే పదానికి రెండు అర్థాలు — కాలం, ప్రతిజ్ఞ; రెండూ ఇక్కడ సరిపోతాయి. ఇలా రాముని అనుమతి పొందిన వానరశ్రేష్ఠుడు సుగ్రీవుడు వాలి పాలించిన రమణీయమైన కిష్కింధానగరంలోకి ప్రవేశించాడు. ‘ప్రభూతసలిలా ప్రభూతకమలోత్పలా’ (సమృద్ధిగా నీరూ, సమృద్ధిగా పద్మాలూ కలువలూ గలది) అనే రెండు విశేషణాలు గుహ సమీపంలో ఒక జలాశయం ఉన్నదని సూచిస్తాయి; వర్షావాసానికి అది అవసరం. వర్షాకాలపు నాలుగు నెలల నియమం భారతీయ యుద్ధశాస్త్రంలో ప్రసిద్ధమైన వ్యవస్థ; వర్షాలలో సైన్యం సంచరించడం కష్టమని నీతిశాస్త్రంలో చెప్పబడింది, కాబట్టి రాముని నిరీక్షణ సముచితమే.

లోపలికి ప్రవేశించిన ఆ వానరేశ్వరుని వేలకొలది వానరులు అన్ని వైపులా చుట్టుముట్టి లోపలికి ప్రవేశించారు — వేలాది వానరులు అతనితో పాటే గుహలోకి ప్రవేశించిన దృశ్యం రాజు ప్రభావాన్ని సూచిస్తుంది. అప్పుడు ప్రజలందరూ వానరగణాధిపతిని చూసి ఏకాగ్రచిత్తులై తలలతో నేలపై పడ్డారు; ఇక్కడ సాష్టాంగప్రణామమే వర్ణించబడింది. వీర్యవంతుడూ మహాబలుడూ అయిన సుగ్రీవుడు ప్రజలందరితో మాట్లాడి వారిని లేవనెత్తి అన్నగారి సౌమ్యమైన అంతఃపురంలోకి ప్రవేశించాడు. ‘భ్రాతుః అంతఃపురమ్’ (అన్నగారి అంతఃపురం) అనే మాటతో కవి వాలి స్మృతిని మేల్కొలుపుతున్నాడు — ఏ ఇల్లు ఇంతకు ముందు వాలిదో అదే ఇప్పుడు సుగ్రీవునిది. లోపలికి ప్రవేశించిన భయంకర పరాక్రమం గల వానరశ్రేష్ఠుడు సుగ్రీవుని, వేయి కన్నుల ఇంద్రుని దేవతలు అభిషేకించినట్లు మిత్రులు అభిషేకించారు. ఈ ఉపమానం సర్గలో మూడుసార్లు వస్తుంది — సహస్రాక్షుడు, వాసవుడు, త్రిదశాధిపతి అని; దానితో సుగ్రీవుని రాజ్యం ఇంద్రుని రాజ్యంతో పోల్చబడింది. ‘వాలిపాలితామ్’ (వాలి పాలించినది) అనే ఒక్క విశేషణంతో కవి మళ్ళీ వాలిని గుర్తుచేస్తున్నాడు — నగరం అదే, పాలకుడు మాత్రం వేరు. ‘సమాహితాః’ అనే పదం ప్రజల ఏకాగ్రతనూ భక్తినీ సూచిస్తుంది. ‘సంభాష్య ఉత్థాప్య’ (మాట్లాడి, లేవనెత్తి) అనే రెండు క్రియలతో కొత్త రాజు సౌజన్యం చూపబడింది — ప్రణమిల్లినవారిని అతడు ఉపేక్షించడు. ‘భీమవిక్రాంతమ్’ (భయంకర పరాక్రమం గలవాడు) అనే విశేషణం ప్రవేశ సమయంలో వాడబడింది; దానితో ప్రజల మనస్సులో కొత్త రాజు బలం పట్ల విశ్వాసం కలుగుతుందని సూచించబడుతుంది. అభిషేక వర్ణన ఇక్కడ మొదలై పదిహేడు శ్లోకాల వరకూ విస్తరిస్తుంది.

అతని కోసం బంగారంతో అలంకరించిన తెల్లని గొడుగును తెచ్చారు; బంగారు పిడులు గల, కీర్తిని కలిగించే తెల్లని రెండు వింజామరలను కూడా. అలాగే అన్ని రత్నాలనూ, అన్ని బీజాలనూ ఓషధులనూ, పాలుకారే చెట్ల చిగుళ్ళనూ పువ్వులనూ, తెల్లని వస్త్రాలనూ తెల్లని మైపూతనూ, సువాసన గల మాలలనూ, నేలపై పుట్టిన పూలనూ నీటిలో పుట్టిన పూలనూ, దివ్యమైన చందనాలనూ రకరకాల ఎన్నో సుగంధాలనూ, అక్షతలనూ బంగారాన్నీ ప్రియంగువునూ తేనెనూ నెయ్యినీ, పెరుగునూ పులితోలునూ అమూల్యమైన రెండు పాదరక్షలనూ, మైపూతకు తగిన ద్రవ్యాన్నీ గోరోచనాన్నీ మణిశిలనూ తీసుకొని సంతోషంతో పదహారుమంది శ్రేష్ఠమైన కన్యలు అక్కడికి వచ్చారు. ఈ సంభారాల లెక్క రాజసూయంలాగా విస్తృతమైనది; ప్రతి ద్రవ్యమూ తెల్లనిది, మంగళకరమైనది, ఎందుకంటే అభిషేకంలో తెల్లని ద్రవ్యాలే విహితాలు. ‘పదహారుమంది కన్యలు’ అనే సంఖ్య మంగళసూచకం; వారే సంభారాలను మోసుకువస్తారనేది లౌకికాచారం. తెల్లని గొడుగు, తెల్లని వింజామరలు, తెల్లని వస్త్రాలు, తెల్లని మైపూత — తెలుపు రంగు ఆధిక్యం అభిషేకపు మాంగల్యాన్ని సూచిస్తుంది. ‘పరార్ఘ్యౌ ఉపానహౌ’ (అమూల్యమైన రెండు పాదరక్షలు) అనే ద్వివచనం పాదుకల జంటను సూచిస్తుంది; రాజచిహ్నాలలో పాదరక్షలు కూడా లెక్కించబడతాయనేది ప్రాచీనాచారం. ‘గోరోచనం’, ‘మనఃశిల’ (మణిశిల) — ఈ రెండూ తిలకద్రవ్యాలు.

తరువాత వారు వానరశ్రేష్ఠుని విధిప్రకారం అభిషేకించడానికి రత్నాలతో వస్త్రాలతో భక్ష్యాలతో బ్రాహ్మణోత్తములను సంతోషపెట్టి ప్రారంభించారు — బ్రాహ్మణులను తృప్తిపరచడమే అభిషేకంలో మొదటి అంగం. తరువాత మంత్రాలు తెలిసినవారు దర్భలు పరచిన, బాగా మండుతున్న అగ్నిలో మంత్రాలతో పవిత్రమైన హవిస్సును హోమం చేసి వేదికపై అగ్నిసంస్కారం చేశారు. తరువాత బంగారు పీఠం గలదీ, శ్రేష్ఠమైన పరుపులతో కప్పబడినదీ, రంగురంగుల మాలలతో శోభిస్తున్నదీ అయిన శ్రేష్ఠమైన ఆసనంపై, రమణీయమైన ప్రాసాద శిఖరంపై, మంత్రాలతో విధిప్రకారం తూర్పుముఖంగా అతనిని కూర్చోబెట్టి అభిషేకాన్ని ప్రారంభించారు. ‘ప్రాఙ్ముఖమ్’ (తూర్పుముఖంగా) అనే దిక్కు నియమం శాస్త్రోక్తం; ‘హేమప్రతిష్ఠానమ్’ (బంగారు పీఠం) అనే మాట సింహాసనం బంగారుదని సూచిస్తుంది. సమీక్షిత సంస్కరణలో ఇక్కడ పాఠం కొంచెం భిన్నంగా ఉంది, ముద్రిత ప్రతిలో మాత్రం ‘విధివన్మంత్రైః’ (మంత్రాలతో విధిప్రకారం) అని పాఠం ఉంది. ‘మంత్రవిదః జనాః’ (మంత్రాలు తెలిసినవారు) అనే మాటతో పురోహితులు ఉన్నారని సూచించబడుతుంది, వారు కూడా వానరులే అయినప్పటికీ. వానరరాజ్యంలో కూడా వైదిక విధి ప్రవర్తిస్తుందనేది కవి కల్పన; దీనితో వానరులు కేవలం మృగాలు కారు, సభ్యులైన ప్రజలు అని స్థాపించబడుతుంది. ‘కుశపరిస్తీర్ణమ్’ (దర్భలు పరచినది), ‘సమిద్ధమ్’ (బాగా మండుతున్నది), ‘మంత్రపూతేన హవిషా’ (మంత్రాలతో పవిత్రమైన హవిస్సుతో) అనే మూడు పదాలతో అగ్నికర్మలోని మూడు అంశాలు — వేదికా సంస్కారం, అగ్ని ఆధానం, ఆహుతి — క్రమంగా సూచించబడ్డాయి. తరువాత సింహాసనంపై కూర్చోబెట్టడం, ఇది అభిషేకానికి ప్రత్యక్షంగా ముందుండే అంగం.

వానరశ్రేష్ఠులు అన్ని వైపులా ఉన్న నదులనుండీ నదాలనుండీ, అన్ని తీర్థాలనుండీ సముద్రాలనుండీ నీటిని సేకరించి తెచ్చి, బంగారు కుండలలో నిర్మలమైన నీటిని ఉంచి, శుభమైన ఎద్దుకొమ్ములతో బంగారు కలశాలతో, శాస్త్రంలో చూపబడిన, మహర్షులు నిర్దేశించిన విధానంతో అభిషేకం చేశారు. గజుడు, గవాక్షుడు, గవయుడు, శరభుడు, గంధమాదనుడు, మైందుడు, ద్వివిదుడు, హనుమంతుడు, జాంబవంతుడు — ఈ తొమ్మిదిమంది వానరప్రముఖులు, వసువులు వేయికన్నుల వాసవుని అభిషేకించినట్లు, నిర్మలమైన సుగంధభరితమైన జలంతో సుగ్రీవుని అభిషేకించారు. ‘ఋషభశృంగైః’ అంటే ఎద్దుకొమ్ములతో చేసిన పాత్రలతో అని అర్థం; ఇది ప్రాచీన అభిషేకవిధిలోని విశేషం. సుగ్రీవుడు అభిషిక్తుడు కాగానే మహాత్ములైన వానరపుంగవులందరూ సంతోషించి లక్షలాదిగా జయజయధ్వనులు చేశారు — లక్షల వానరుల జయఘోషతో గుహ ప్రతిధ్వనించింది. నీటిని నాలుగు చోట్లనుండి తెచ్చారు — నదులనుండి, నదాలనుండి, తీర్థాలనుండి, సముద్రాలనుండి; దీనితో అభిషేకపు సార్వభౌమత్వం సూచించబడుతుంది. తొమ్మిదిమంది అభిషేకించినవారు పేర్లతో లెక్కించబడ్డారు, వారిలో హనుమంతుడూ జాంబవంతుడూ ప్రసిద్ధులు; ఈ పేర్ల జాబితా తరువాతి సర్గలలో సేనానాయకుల పరిచయానికి ఉపయోగపడుతుంది. ‘ప్రసన్నేన సుగంధినా సలిలేన’ (నిర్మలమైన, సుగంధభరితమైన జలంతో) — ఇవి నీటికి రెండు విశేషణాలు. ‘శతసహస్రశః’ (లక్షలాదిగా) అనే పదంతో వానరుల సంఖ్యాధిక్యం చెప్పబడింది; దానితో గుహ విశాలత్వం కూడా సూచించబడుతుంది. అభిషేకం తరువాత జయఘోషం లోకాచారం. సమీక్షిత సంస్కరణలో ఇక్కడ ‘హృష్టాస్తత్ర సహస్రశః’ (అక్కడ వేలాదిగా సంతోషించి) అనే పాఠం ఉంది, వల్గేట్‌లో మాత్రం ‘హృష్టాః శతసహస్రశః’ (లక్షలాదిగా సంతోషించి) అని ఉంది.

రాముని మాటను నెరవేరుస్తూ వానరేశ్వరుడు సుగ్రీవుడు అంగదుని గాఢంగా కౌగిలించుకొని యౌవరాజ్యంలో అభిషేకించాడు — ‘సంపరిష్వజ్య’ (గాఢంగా కౌగిలించుకొని) అనే పదంతో అన్నకొడుకుపై వాత్సల్యం సూచించబడుతుంది, కేవలం రాజనీతి కాదు. అంగదుడు అభిషిక్తుడు కాగానే దయార్ద్రహృదయులైన మహాత్ములైన వానరులు ‘బాగు, బాగు’ అని సుగ్రీవుని ప్రశంసించారు; అది అతని దయాళుత్వానికే ప్రశంస. మహాత్ముడైన రాముని, లక్ష్మణుని వారు మళ్ళీ మళ్ళీ ప్రీతితో స్తుతించారు, ఎందుకంటే అటువంటి కార్యానికి వారిద్దరే నిమిత్తం. అప్పుడు సంతోషంతో, పుష్టితో నిండిన జనంతో కిక్కిరిసి, పతాకలతో ధ్వజాలతో శోభిస్తూ, కొండగుహలో ఉన్న కిష్కింధానగరం రమణీయంగా మారింది. చివరికి మహాత్ముడైన రామునికి మహాభిషేకాన్ని నివేదించి, వీర్యవంతుడైన వానరసేనాపతి తన భార్య రుమను పొంది, దేవేంద్రునిలా రాజ్యాన్ని పొందాడు. ఈ చివరి శ్లోకం వంశస్థ వృత్తంలో రచించబడింది; దానితో సర్గ గంభీరంగా ముగుస్తుంది, సుగ్రీవుని రెండు కోరికలూ — రాజ్యమూ భార్యా — సిద్ధించాయని సూచించబడుతుంది. ఇక్కడ ముగ్గురూ సంతుష్టులు — వానరులు జయఘోషంతో, సుగ్రీవుడు రాజ్యంతో రుమతో, రాముడు ప్రతిజ్ఞాపాలనతో. అయినా కవి తరువాతి సర్గ కోసం విషాదపు బీజాన్ని వదలడు — రాముడు నగరంలోకి ప్రవేశించడు, పర్వతం మీదే ఉంటాడు. ‘గిరిగహ్వరే’ (కొండగుహలో) అనే పదంతో కిష్కింధ స్థానం మళ్ళీ గుర్తుచేయబడింది — అది పర్వతపు గుహలోనే ఉన్న నగరం. ‘మహాభిషేకమ్’ అనే పదంతో అభిషేకపు గొప్పతనం సూచించబడింది; దానిని రామునికి నివేదించడంతో సుగ్రీవుని కృతజ్ఞత వెల్లడవుతుంది.

சோகத்தால் வெந்து, ஈரமான ஆடையோடு நின்ற சுக்ரீவனை வானரர்களின் தலைமை அமைச்சர்கள் சூழ்ந்து நின்றனர். ‘க்லின்னவாஸஸம்’ (ஈரமான ஆடை உடையவன்) என்ற சொல்லால், நீர்க்கடன் செலுத்திய பின் ஈர ஆடையோடேயே அவன் வந்தான் என்பது உணர்த்தப்படுகிறது — சடங்கிலிருந்து நேராகவே இந்தச் சபை கூடுகிறது. தயக்கமின்றிச் செயல்களை நிறைவேற்றுபவனும் நீண்ட கரங்கள் கொண்டவனுமான ராமனை அணுகி, பாட்டனாரான பிரம்மனை ரிஷிகள் அணுகி நிற்பது போல, அவர்கள் அனைவரும் கைகூப்பி நின்றனர். பிறகு பொன்மலை போன்ற ஒளியும் இளஞ்சூரியன் போன்ற முகமும் கொண்ட வாயுமைந்தன் அனுமன் கைகூப்பியவாறு இவ்வாறு சொன்னான் — ‘காகுத்ஸ்தா, உன் அருளால்தான், கூரிய பற்களும் நிறைந்த வலிமையும் கொண்ட மகாத்மாக்களான வானரர்களின், தந்தை பாட்டன் வழியாக வந்த, அடைவதற்கு மிகவும் அரிதான இந்தப் பெரும் அரசை இவன் அடைந்திருக்கிறான். உன் அனுமதி பெற்று, இவன் இந்த மங்கலமான நகரத்துக்குள் நுழைந்து, நண்பர்களோடு சேர்ந்து எல்லாக் காரியங்களையும் ஒழுங்குபடுத்துவான். பலவித நறுமணப் பொருள்களாலும் மூலிகைகளாலும் முறைப்படி நீராடி, மாலைகளாலும் ரத்தினங்களாலும் இவன் உன்னைச் சிறப்பாகப் பூஜிப்பான். இந்த அழகிய மலைக்குகைக்கு நீ வர வேண்டும்; தலைவன் என்ற உறவை ஏற்றுக்கொண்டு வானரர்களை மகிழ்வி.’ அனுமனின் சொற்களில் மூன்று பகுதிகள் — நன்றியுணர்வு, அழைப்பு, நோக்கத்தைச் சொல்லுதல்; அவற்றில் ‘பவத்ப்ரஸாதாத்’ (உன் அருளால்) என்ற முதல் சொல்லே தூதனின் பணிவை வெளிப்படுத்துகிறது. இந்தச் சர்க்கத்தில்தான் அனுமன் முதன்முறையாகச் சுக்ரீவனின் பிரதிநிதியாகப் பேசுகிறான்; இது அடுத்து வரும் சர்க்கங்களில் அவனுக்கு ஏற்படப்போகும் முதன்மைக்கு முன்னறிவிப்பு. ‘பாட்டனாரை ரிஷிகள் அணுகுவது போல’ என்ற உவமையால் கவி ராமனின் தெய்வீக நிலையைக் குறிப்பிடுகிறார் — வானரர்களின் பார்வையில் அவன் பிரம்மனைப் போலப் பூஜிக்கத் தக்கவன். அனுமனின் வர்ணனையில் இரண்டு அடைமொழிகள் — ‘பொன்மலை போன்ற ஒளி கொண்டவன்’ என்பது உடலுக்கு, ‘இளஞ்சூரியன் போன்ற முகம் கொண்டவன்’ என்பது முகத்துக்கு; இரண்டாலும் அவனுடைய தேஜஸ் வெளிப்படுகிறது. ‘ஸுதம்ஷ்ட்ராணாம்’ (கூரிய பற்கள் கொண்டவர்களின்) என்ற சொல்லால் வானரர்களின் வீரமும், ‘ஸம்பன்னபலசாலினாம்’ (நிறைந்த வலிமை கொண்டவர்களின்) என்ற சொல்லால் அவர்களுடைய வளமும் உணர்த்தப்படுகின்றன. ‘பித்ருபைதாமஹம்’ (தந்தை பாட்டன் வழி வந்த) என்ற சொல்லால் அரசு பரம்பரையாக வந்தது என்று நிறுவி, அனுமன் சுக்ரீவனின் உரிமையை உறுதிப்படுத்துகிறான். ‘பவதா ஸமனுஜ்ஞாத:’ (உன் அனுமதி பெற்று) என்ற சொல்லால் அவன் ராமனின் முதன்மையையும் ஏற்கிறான் — ராமனின் அனுமதியின்றிச் சுக்ரீவன் நகருக்குள் நுழையமாட்டான் என்பது பணிவு. நீராடல், பூஜை, மலைக்குகைக்கு வருதல், தலைவன் என்ற உறவு என்பவை வேண்டுகோளின் நான்கு பொருள்கள்.

இவ்வாறு சொல்லப்பட்டதும், பகைவீரர்களை அழிப்பவனும் அறிவாளியும் சொல்வன்மை மிக்கவனுமான ராகவன் அனுமனுக்கு மறுமொழி சொன்னான் — ‘இனியவனே அனுமனே, தந்தையின் கட்டளையைக் காப்பவனான நான் பதினான்கு ஆண்டுகள் எந்தக் கிராமத்துக்குள்ளோ நகரத்துக்குள்ளோ நுழையமாட்டேன்.’ இதனால் வனவாச விரதத்தின் கடுமை காட்டப்படுகிறது — நண்பனின் முடிசூட்டு விழாகூட அதற்கு விதிவிலக்காகாது. ‘செல்வம் நிறைந்த தெய்வீகமான குகைக்குள் நுழைந்து, வானரர்களில் சிறந்த சுக்ரீவன் முறைப்படி விரைவிலேயே அரசனாக அபிஷேகம் செய்யப்படட்டும்’ என்றும் கட்டளையிட்டான். இவ்வாறு சொல்லிவிட்டு ராமன் சுக்ரீவனிடம் சொன்னான் — ‘நீ நன்னடத்தையை அறிந்தவன்; நன்னடத்தை நிறைந்தவனும், பெருவலிமையும் பராக்கிரமமும் கொண்ட வீரனுமான இந்த அங்கதனையும் இளவரசுப் பதவியில் அபிஷேகம் செய். இவன் மூத்த சகோதரனின் மூத்த மகன், பராக்கிரமத்தில் அவனுக்கு நிகரானவன்; மனத்தளர்ச்சி அற்ற இந்த அங்கதன் இளவரசுப் பதவிக்குத் தகுதியானவன்.’ இங்கே ராமன் வாலியின் மகனை நினைவுகூர்ந்து பகையின் மிச்சத்தையும் அழிக்கிறான் — கொல்லப்பட்டவனின் மகனே இளவரசனாக்கப்படுகிறான்; இது அரசியல் நெறியின் பெருந்தன்மை. பிறகு பருவத்தைப் பற்றிச் சொன்னான் — ‘நீர் பொழியத் தொடங்கும் இந்தச் சிராவண மாதம் மழைக்கால மாதங்களில் முதலாவது; இனியவனே, மழைக்காலம் என்று பெயர் பெற்ற நான்கு மாதங்கள் தொடங்கிவிட்டன.’ ‘பதினான்கு ஆண்டுகள்’ என்ற எண்ணைச் சொல்லி ராமன் தன் சபதத்தை நினைவூட்டுகிறான்; இந்தச் சொற்கள் அயோத்தியா காண்டத்தின் சபதத்தின் எதிரொலி. ‘க்ஷிப்ரம்’ (விரைவில்) என்ற சொல்லால், அரசு தலைவனின்றி இருப்பதைப் பொறுக்கக் கூடாது என்ற நீதி உணர்த்தப்படுகிறது. அங்கதன் விஷயத்தில் ராமனின் வலியுறுத்தல் மூன்று காரணங்களால் நிறுவப்படுகிறது — நன்னடத்தை, வலிமையும் பராக்கிரமமும், மூத்த மகன் என்ற நிலை; ஆகவே இது வெறும் இரக்கம் அல்ல, தர்மத்துக்கு இணங்கிய ஏற்பாடு. ராமனின் மறுமொழி இரண்டாகப் பிரிக்கப்பட்டுள்ளது — முதலில் அனுமனுக்கு மறுப்பு, பிறகு சுக்ரீவனுக்குக் கட்டளை; ஒரே பேச்சில் நண்பனுக்கு மரியாதையும் தன் விரதத்தின் காப்பும் இரண்டுமே நிறைவேற்றப்படுகின்றன.

‘இது படையெடுப்புக்கான காலம் அல்ல; ஆகவே நீ மங்கலமான நகரத்துக்குள் நுழை. இனியவனே, நானோ லக்ஷ்மணனோடு இந்த மலையிலேயே தங்குவேன். இந்த மலைக்குகை அழகானது, விசாலமானது, காற்றோட்டம் நிறைந்தது, மிகுந்த நீரும் ஏராளமான தாமரைகளும் அல்லிகளும் கொண்டது; இங்கே வசிப்பது சுகமானது. கார்த்திகை மாதம் வந்ததும் நீ ராவணனைக் கொல்வதற்கு முயற்சி செய்; இதுவே நம் ஒப்பந்தம். இனியவனே, நீ உன் இல்லத்துக்குள் நுழை, அரசில் அபிஷேகம் செய்துகொள், நண்பர்களையும் மகிழ்வி.’ இங்கே ராமன் ஒரு கால ஒப்பந்தத்தை நிறுவுகிறான் — நான்கு மாதக் காத்திருப்பு, பிறகு படையெடுப்பு; இதே ஒப்பந்தம்தான் அடுத்த சர்க்கங்களில் சுக்ரீவனின் கவனக்குறைவால் மீறப்படுகிறது; அதுவே இருபத்தெட்டாம், இருபத்தொன்பதாம் சர்க்கங்களின் வித்து. ‘ஸமய:’ என்ற சொல்லுக்கு இரண்டு பொருள்கள் — காலம், ஒப்பந்தம்; இரண்டுமே இங்கே பொருந்துகின்றன. இவ்வாறு ராமனால் அனுமதிக்கப்பட்ட வானரர்களில் சிறந்த சுக்ரீவன், வாலி ஆண்டுவந்த அழகிய கிஷ்கிந்தை நகருக்குள் நுழைந்தான். ‘ப்ரபூதஸலிலா ப்ரபூதகமலோத்பலா’ (மிகுந்த நீரும் ஏராளமான தாமரைகளும் அல்லிகளும் கொண்டது) என்ற இரண்டு அடைமொழிகள் குகைக்கு அருகில் ஒரு நீர்நிலை இருப்பதைக் குறிக்கின்றன; மழைக்காலத் தங்கலுக்கு இது அவசியம். மழைக்கால நான்கு மாதங்களின் நியமம் இந்தியப் போர்நெறியின் பிரசித்தமான ஏற்பாடு; மழைக்காலத்தில் படை நகர்வது கடினம் என்று நீதிசாஸ்திரத்தில் சொல்லப்படுகிறது; ஆகவே ராமனின் காத்திருப்பு பொருத்தமானதே.

நுழைந்த அந்த வானர அரசனை எல்லாப் பக்கங்களிலும் சூழ்ந்தபடி ஆயிரக்கணக்கான வானரர்கள் உள்ளே நுழைந்தனர் — ஆயிரக்கணக்கான வானரர்கள் அவனோடு சேர்ந்தே குகைக்குள் நுழைந்தனர் என்ற காட்சி அரசனின் பெருமையை உணர்த்துகிறது. பிறகு குடிமக்கள் அனைவரும் வானரக் கூட்டங்களின் தலைவனைக் கண்டு, ஒருமுகப்பட்ட மனத்தோடு தலையால் நிலத்தில் விழுந்து வணங்கினர்; இங்கே சாஷ்டாங்க நமஸ்காரமே வர்ணிக்கப்படுகிறது. வீரம் மிக்கவனும் பெருவலிமை கொண்டவனுமான சுக்ரீவன், குடிமக்கள் அனைவரோடும் பேசி அவர்களை எழுப்பிவிட்டு, தமையனின் இனிய அந்தப்புரத்துக்குள் நுழைந்தான். ‘தமையனின் அந்தப்புரம்’ என்ற சொல்லால் கவி வாலியின் நினைவை எழுப்புகிறார் — முன்பு வாலியுடையதாக இருந்த இல்லமே இப்போது சுக்ரீவனுடையது. உள்ளே நுழைந்த, அச்சம் தரும் பராக்கிரமம் கொண்ட வானரர்களில் சிறந்த சுக்ரீவனை, ஆயிரம் கண்கள் கொண்ட இந்திரனைத் தேவர்கள் அபிஷேகம் செய்தது போல, நண்பர்கள் அபிஷேகம் செய்தனர். இந்த உவமை சர்க்கத்தில் மூன்று முறை திரும்ப வருகிறது — ஆயிரம் கண்ணன், வாசவன், தேவர்களின் தலைவன் என்று; இதனால் சுக்ரீவனின் அரசு இந்திரனின் அரசோடு ஒப்பிடப்படுகிறது. ‘வாலிபாலிதாம்’ (வாலி ஆண்டுவந்த) என்ற ஒரே அடைமொழியால் கவி மீண்டும் வாலியை நினைவூட்டுகிறார் — நகரம் அதுவே, ஆள்பவன் மட்டும் வேறு. ‘ஸமாஹிதா:’ (ஒருமுகப்பட்டவர்கள்) என்ற சொல்லால் மக்களின் ஒருமுகப்பாடும் பக்தியும் உணர்த்தப்படுகின்றன. ‘ஸம்பாஷ்ய உத்தாப்ய’ (பேசி, எழுப்பி) என்ற இரு வினைகளால் புதிய அரசனின் இனிய பண்பு காட்டப்படுகிறது — வணங்கியவர்களை அவன் புறக்கணிப்பதில்லை. ‘பீமவிக்ராந்தம்’ (அச்சம் தரும் பராக்கிரமம் கொண்டவன்) என்ற அடைமொழி நுழையும் நேரத்தில் ஆளப்படுகிறது; இதனால் மக்கள் மனத்தில் புதிய அரசனின் வலிமை பற்றிய நம்பிக்கை பிறக்கிறது என்பது உணர்த்தப்படுகிறது. அபிஷேகத்தின் வர்ணனை இங்கே தொடங்குகிறது; இது பதினேழு சுலோகங்கள் வரை விரிகிறது.

அவனுக்காகப் பொன்னால் அலங்கரிக்கப்பட்ட வெண்குடையைக் கொண்டு வந்தனர்; பொற்பிடி கொண்ட, புகழ் சேர்க்கும் இரண்டு வெண்சாமரங்களையும் கொண்டு வந்தனர். அவ்வாறே எல்லா ரத்தினங்களையும், எல்லா விதைகளையும் மூலிகைகளையும், பால் வடியும் மரங்களின் இளந்தளிர்களையும் மலர்களையும், வெண்ணிற ஆடைகளையும் வெண்ணிறப் பூச்சுக் குழம்பையும், நிலத்தில் பூப்பவையும் நீரில் பூப்பவையுமான நறுமண மாலைகளையும், தெய்வீகமான சந்தனங்களையும் பலவகையான ஏராளமான நறுமணப் பொருள்களையும், அட்சதையையும் பொன்னையும் பிரியங்கு மலரையும் தேனையும் நெய்யையும், தயிரையும் புலித்தோலையும் விலையுயர்ந்த ஒரு ஜோடி பாதுகைகளையும், பூச்சுப் பொருள்களையும் கோரோசனையையும் மனோசிலையையும் எடுத்துக்கொண்டு, மகிழ்ச்சியுற்ற பதினாறு அழகிய கன்னியர் அங்கே வந்தனர். இந்தப் பொருள்களின் பட்டியல் ராஜசூய யாகத்தைப் போல விரிவானது; ஒவ்வொரு பொருளும் வெண்மையானதும் மங்கலமானதும் ஆகும், ஏனெனில் அபிஷேகத்தில் வெண்ணிறப் பொருள்களே விதிக்கப்பட்டுள்ளன. ‘பதினாறு கன்னியர்’ என்ற எண் மங்கலத்தைக் குறிக்கிறது; அவர்களே பொருள்களைச் சுமந்து வருவது உலக வழக்கம். வெண்குடை, வெண்சாமரங்கள், வெண்ணிற ஆடைகள், வெண்ணிறப் பூச்சு — வெண்மையின் மிகுதி அபிஷேகத்தின் மங்கலத்தை உணர்த்துகிறது. ‘பரார்க்யௌ உபானஹௌ’ (விலையுயர்ந்த இரண்டு பாதுகைகள்) என்ற இருமை எண் பாதுகைகளின் ஜோடியைக் குறிக்கிறது; அரசச் சின்னங்களில் பாதுகைகளும் எண்ணப்படுகின்றன என்பது பண்டைய வழக்கம். கோரோசனையும் மனோசிலையும் திலகம் இடுவதற்கான பொருள்கள்.

பிறகு அவர்கள் வானரர்களில் சிறந்தவனை முறைப்படி அபிஷேகம் செய்வதற்காக, ரத்தினங்களாலும் ஆடைகளாலும் உணவுப் பண்டங்களாலும் அந்தணர்களில் சிறந்தவர்களை மகிழ்வித்துவிட்டுத் தொடங்கினர் — அந்தணர்களை மகிழ்விப்பதே அபிஷேகத்தின் முதல் அங்கம். பிறகு மந்திரம் அறிந்தவர்கள், தர்ப்பை பரப்பப்பட்டுக் கொழுந்துவிட்டெரியும் அக்னியில் மந்திரத்தால் தூய்மையாக்கப்பட்ட ஹவிஸைச் சொரிந்து, வேதியில் அக்னிச் சடங்கைச் செய்தனர். பிறகு பொன்னால் ஆன அடித்தளம் கொண்டு, சிறந்த விரிப்புகளால் மூடப்பட்டு, வண்ண மாலைகளால் அழகுபடுத்தப்பட்ட, அழகிய மாளிகையின் மேல்தளத்தில் இருந்த சிறந்த ஆசனத்தில், மந்திரங்களோடு முறைப்படி அவனைக் கிழக்கு நோக்கி அமர்த்தி அபிஷேகத்தைத் தொடங்கினர். ‘ப்ராங்முகம்’ (கிழக்கு நோக்கி) என்ற திசை நியமம் சாஸ்திரத்தில் சொல்லப்பட்டது; ‘ஹேமப்ரதிஷ்டானம்’ (பொன் அடித்தளம்) என்பது சிம்மாசனம் பொன்னாலானது என்பதைக் குறிக்கிறது. திறனாய்வுப் பதிப்பில் இங்கே பாடம் சற்று வேறுபடுகிறது; அச்சுப் பதிப்பிலோ ‘விதிவன்மந்த்ரை:’ (மந்திரங்களோடு முறைப்படி) என்ற பாடம் உள்ளது. ‘மந்திரம் அறிந்தவர்கள்’ என்ற சொல்லால் புரோகிதர்கள் இருந்தனர் என்பது உணர்த்தப்படுகிறது, அவர்களும் வானரர்களே என்றாலும். வானர அரசிலும் வைதிக விதியே நடைமுறையில் உள்ளது என்பது கவியின் கற்பனை; இதனால் வானரர்கள் வெறும் விலங்குகள் அல்லர், பண்பட்ட குடிமக்களே என்று நிறுவப்படுகிறது. ‘குசபரிஸ்தீர்ணம்’ (தர்ப்பை பரப்பப்பட்டது), ‘ஸமித்தம்’ (கொழுந்துவிட்டெரிவது), ‘மந்த்ரபூதேன ஹவிஷா’ (மந்திரத்தால் தூய்மையான ஹவிஸால்) என்ற மூன்று சொற்களால் அக்னிச் சடங்கின் மூன்று பகுதிகள் — வேதியைத் தயார் செய்தல், அக்னியை நிறுவுதல், ஆகுதி — வரிசையாகக் குறிப்பிடப்படுகின்றன. பிறகு சிம்மாசனத்தில் அமர்த்துதல்; இது அபிஷேகத்துக்கு நேர் முந்தைய அங்கம்.

வானரர்களில் சிறந்தவர்கள், ஆறுகளிலிருந்தும் நதங்களிலிருந்தும், எல்லாப் பக்கங்களிலும் உள்ள தீர்த்தங்களிலிருந்தும், எல்லாக் கடல்களிலிருந்தும் நீரைச் சேகரித்துக் கொண்டு வந்து, தூய அந்த நீரைப் பொற்குடங்களில் நிரப்பி, மங்கலமான காளைக் கொம்புகளாலும் பொற்கலசங்களாலும், சாஸ்திரங்களில் காணப்படுவதும் மகரிஷிகளால் விதிக்கப்பட்டதுமான முறைப்படி அபிஷேகம் செய்தனர். கஜன், கவாக்ஷன், கவயன், சரபன், கந்தமாதனன், மைந்தன், த்விவிதன், அனுமன், ஜாம்பவான் — வானரர்களில் சிறந்த இந்த ஒன்பது பேரும், வசுக்கள் ஆயிரம் கண்கள் கொண்ட வாசவனை அபிஷேகம் செய்தது போல, தெளிந்த நறுமண நீரால் சுக்ரீவனை அபிஷேகம் செய்தனர். ‘ருஷபச்ருங்கை:’ என்பதற்குக் காளைக் கொம்புகளால் செய்த பாத்திரங்களால் என்று பொருள்; இது பண்டைய அபிஷேக விதியின் சிறப்பம்சம். சுக்ரீவன் அபிஷேகம் செய்யப்பட்டதும், மகாத்மாக்களான வானரத் தலைவர்கள் அனைவரும் மகிழ்ந்து லட்சக்கணக்கில் ஆரவாரம் செய்தனர் — லட்சக்கணக்கான வானரர்களின் ஜயகோஷத்தால் குகை எதிரொலித்தது. நீர் நான்கு இடங்களிலிருந்து கொண்டு வரப்பட்டது — ஆறுகள், நதங்கள், தீர்த்தங்கள், கடல்கள்; இதனால் அபிஷேகத்தின் உலகளாவிய தன்மை உணர்த்தப்படுகிறது. அபிஷேகம் செய்த ஒன்பது பேரும் பெயர் சொல்லிக் குறிப்பிடப்படுகின்றனர்; அவர்களுள் அனுமனும் ஜாம்பவானும் பிரசித்தமானவர்கள்; இந்தப் பெயர்ப் பட்டியல் அடுத்த சர்க்கங்களில் படைத்தலைவர்களை அறிமுகப்படுத்தப் பயன்படுகிறது. ‘ப்ரஸன்னேன ஸுகந்தினா ஸலிலேன’ (தெளிந்த நறுமண நீரால்) என்பதில் நீருக்கு இரண்டு அடைமொழிகள். ‘சதஸஹஸ்ரச:’ (லட்சக்கணக்கில்) என்ற சொல்லால் வானரர்களின் எண்ணிக்கையின் மிகுதி சொல்லப்படுகிறது; இதனால் குகையின் விசாலமும் உணர்த்தப்படுகிறது. அபிஷேகத்துக்குப் பின் ஜயகோஷம் எழுப்புவது உலக வழக்கம். திறனாய்வுப் பதிப்பில் இங்கே ‘ஹ்ருஷ்டாஸ் தத்ர ஸஹஸ்ரச:’ (அங்கே ஆயிரக்கணக்கில் மகிழ்ந்து) என்ற பாடம் உள்ளது; வல்கேட் பாடத்திலோ ‘ஹ்ருஷ்டா: சதஸஹஸ்ரச:’ (லட்சக்கணக்கில் மகிழ்ந்து) என்று உள்ளது.

ராமனின் சொல்லை நிறைவேற்றியவனாக, வானர அரசன் சுக்ரீவன் அங்கதனைத் தழுவிக்கொண்டு இளவரசுப் பதவியில் அபிஷேகம் செய்தான் — ‘ஸம்பரிஷ்வஜ்ய’ (தழுவிக்கொண்டு) என்ற சொல்லால் சகோதரனின் மகன் மீதுள்ள பாசம் உணர்த்தப்படுகிறது; இது வெறும் அரசியல் அல்ல. அங்கதன் அபிஷேகம் செய்யப்பட்டதும், இரக்க உள்ளம் கொண்ட மகாத்மாக்களான வானரர்கள் ‘நன்று, நன்று’ என்று சுக்ரீவனைப் போற்றினர்; அந்தப் புகழ்ச்சி அவனுடைய கருணைக்கே உரியது. மகாத்மாவான ராமனையும் லக்ஷ்மணனையும் அவர்கள் மகிழ்ச்சியோடு மீண்டும் மீண்டும் துதித்தனர், ஏனெனில் இத்தகைய காரியத்துக்கு அவர்கள் இருவருமே காரணம். பிறகு மகிழ்ச்சியும் செழிப்பும் கொண்ட மக்கள் நிறைந்து, கொடிகளாலும் பதாகைகளாலும் அழகுற்று, மலைக்குகையில் அமைந்திருந்த கிஷ்கிந்தை நகரம் அழகுற்று விளங்கியது. இறுதியில், மகாத்மாவான ராமனுக்குத் தன் மகா அபிஷேகத்தைத் தெரிவித்துவிட்டு, வீரம் மிக்க வானரப் படைத்தலைவன் தன் மனைவி ருமையை மீண்டும் அடைந்து, தேவர்களின் தலைவனான இந்திரனைப் போல அரசைப் பெற்றான். இந்தக் கடைசிச் சுலோகம் வம்சஸ்த விருத்தத்தில் அமைந்துள்ளது; இதனால் சர்க்கம் கம்பீரத்தோடு நிறைவடைகிறது; சுக்ரீவனின் இரண்டு நோக்கங்களும் — அரசும் மனைவியும் — நிறைவேறின என்பதும் உணர்த்தப்படுகிறது. இங்கே மூன்று தரப்பினருமே மகிழ்ந்தனர் — வானரர்கள் ஜயகோஷத்தால், சுக்ரீவன் அரசாலும் ருமையாலும், ராமன் வாக்கைக் காப்பாற்றியதால். ஆயினும் கவி அடுத்த சர்க்கத்துக்காக விஷாதத்தின் வித்தைக் கைவிடவில்லை — ராமன் நகருக்குள் நுழையவில்லை, மலையிலேயே தங்குகிறான். ‘கிரிகஹ்வரே’ (மலைக்குகையில்) என்ற சொல்லால் கிஷ்கிந்தையின் அமைவிடம் மீண்டும் நினைவூட்டப்படுகிறது — அது மலையின் குகையிலேயே அமைந்த நகரம். ‘மஹாபிஷேகம்’ என்ற சொல்லால் அபிஷேகத்தின் பெருமை உணர்த்தப்படுகிறது; அது ராமனுக்குத் தெரிவிக்கப்படுகிறது; இதனால் சுக்ரீவனின் நன்றியுணர்வு வெளிப்படுகிறது.

ಶೋಕದಿಂದ ಸಂತಪ್ತನಾಗಿ ಒದ್ದೆಬಟ್ಟೆಯಲ್ಲೇ ಇದ್ದ ಸುಗ್ರೀವನನ್ನು ವಾನರರ ಪ್ರಧಾನ ಮಂತ್ರಿಗಳು ಸುತ್ತುವರಿದು ನಿಂತರು. ‘ಕ್ಲಿನ್ನವಾಸಸಮ್’ (ಒದ್ದೆಬಟ್ಟೆಯವನನ್ನು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ, ಜಲಾಂಜಲಿಯ ನಂತರ ಒದ್ದೆಬಟ್ಟೆಯಲ್ಲೇ ಅವನು ಬಂದನು ಎಂದು ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ — ಸಂಸ್ಕಾರದಿಂದ ನೇರವಾಗಿ ಈ ಸಭೆ. ಕ್ಲೇಶವಿಲ್ಲದೆ ಕಾರ್ಯಸಾಧಿಸುವ ಮಹಾಬಾಹು ರಾಮನ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗಿ ಅವರೆಲ್ಲರೂ ಕೈಮುಗಿದು ನಿಂತರು — ಪಿತಾಮಹನಾದ ಬ್ರಹ್ಮನ ಬಳಿ ಋಷಿಗಳು ನಿಲ್ಲುವಂತೆ. ಆಗ ಚಿನ್ನದ ಬೆಟ್ಟದಂತೆ ಹೊಳೆಯುವ, ಎಳೆಯ ಸೂರ್ಯನಂತಹ ಮುಖವುಳ್ಳ ವಾಯುಪುತ್ರ ಹನುಮಂತನು ಕೈಮುಗಿದು ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ಕಾಕುತ್ಸ್ಥನೇ, ನಿನ್ನ ಅನುಗ್ರಹದಿಂದಲೇ, ಸುಂದರವಾದ ಕೋರೆಹಲ್ಲುಗಳುಳ್ಳ, ಸಂಪನ್ನರೂ ಬಲಶಾಲಿಗಳೂ ಆದ ಮಹಾತ್ಮ ವಾನರರ, ತಂದೆ-ತಾತಂದಿರಿಂದ ಬಂದ, ಪಡೆಯಲು ಅತಿ ದುರ್ಲಭವಾದ ಈ ಮಹಾರಾಜ್ಯವನ್ನು ಇವನು ಪಡೆದಿದ್ದಾನೆ. ನಿನ್ನ ಅನುಮತಿ ಪಡೆದು ಇವನು ಶುಭವಾದ ನಗರವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿ ಮಿತ್ರವರ್ಗದೊಡನೆ ಎಲ್ಲ ಕಾರ್ಯಗಳನ್ನೂ ವ್ಯವಸ್ಥೆಗೊಳಿಸುವನು. ಬಗೆಬಗೆಯ ಸುಗಂಧದ್ರವ್ಯಗಳಿಂದಲೂ ಓಷಧಿಗಳಿಂದಲೂ ವಿಧಿವತ್ತಾಗಿ ಸ್ನಾನಮಾಡಿ, ಮಾಲೆಗಳಿಂದಲೂ ರತ್ನಗಳಿಂದಲೂ ನಿನ್ನನ್ನು ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಪೂಜಿಸುವನು. ಈ ರಮ್ಯವಾದ ಗಿರಿಗುಹೆಗೆ ನೀನು ಬರಬೇಕು; ಒಡೆಯನಾಗಿ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ಬೆಳೆಸು, ವಾನರರನ್ನು ಸಂತೋಷಪಡಿಸು.’ ಹನುಮಂತನ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ಮೂರು ಭಾಗಗಳು — ಕೃತಜ್ಞತೆ, ಆಹ್ವಾನ, ಉದ್ದೇಶದ ಕಥನ; ಅದರಲ್ಲಿ ‘ಭವತ್ಪ್ರಸಾದಾತ್’ (ನಿನ್ನ ಅನುಗ್ರಹದಿಂದ) ಎಂಬ ಮೊದಲ ಪದವೇ ದೂತನ ವಿನಯವನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸುತ್ತದೆ. ಈ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಹನುಮಂತನು ಮೊದಲ ಬಾರಿಗೆ ಸುಗ್ರೀವನ ಪ್ರತಿನಿಧಿಯಾಗಿ ಮಾತನಾಡುತ್ತಾನೆ; ಇದು ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗಗಳಲ್ಲಿ ಅವನ ಪ್ರಾಧಾನ್ಯದ ಸೂಚನೆ. ‘ಪಿತಾಮಹಮ್ ಇವ ಋಷಯಃ’ (ಪಿತಾಮಹನ ಬಳಿ ಋಷಿಗಳಂತೆ) ಎಂಬ ಉಪಮೆಯಿಂದ ಕವಿ ರಾಮನ ದೈವೀ ಸ್ಥಾನವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ — ವಾನರರ ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಅವನು ಬ್ರಹ್ಮನಂತೆ ಪೂಜ್ಯ. ಹನುಮಂತನ ವರ್ಣನೆಯಲ್ಲಿ ಎರಡು ವಿಶೇಷಣಗಳು — ‘ಕಾಂಚನಶೈಲಾಭಃ’ (ಚಿನ್ನದ ಬೆಟ್ಟದಂತೆ ಹೊಳೆಯುವವನು) ದೇಹಕ್ಕೆ, ‘ತರುಣಾರ್ಕನಿಭಾನನಃ’ (ಎಳೆಯ ಸೂರ್ಯನಂತಹ ಮುಖವುಳ್ಳವನು) ಮುಖಕ್ಕೆ; ಎರಡರಿಂದಲೂ ತೇಜಸ್ಸು ಪ್ರಕಟವಾಗುತ್ತದೆ. ‘ಸುದಂಷ್ಟ್ರಾಣಾಮ್’ (ಸುಂದರ ಕೋರೆಹಲ್ಲುಗಳುಳ್ಳವರ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ವಾನರರ ಶೌರ್ಯವೂ, ‘ಸಂಪನ್ನಬಲಶಾಲಿನಾಮ್’ (ಸಂಪನ್ನರೂ ಬಲಶಾಲಿಗಳೂ ಆದವರ) ಎಂಬುದರಿಂದ ಅವರ ಸಮೃದ್ಧಿಯೂ ಸೂಚಿತ. ‘ಪಿತೃಪೈತಾಮಹಮ್’ (ತಂದೆ-ತಾತಂದಿರಿಂದ ಬಂದ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ರಾಜ್ಯದ ವಂಶಪಾರಂಪರ್ಯವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿ ಹನುಮಂತನು ಸುಗ್ರೀವನ ಅಧಿಕಾರವನ್ನು ದೃಢಪಡಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಭವತಾ ಸಮನುಜ್ಞಾತಃ’ (ನಿನ್ನ ಅನುಮತಿ ಪಡೆದು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅವನು ರಾಮನ ಪ್ರಾಧಾನ್ಯವನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ — ರಾಮನ ಅನುಮತಿಯಿಲ್ಲದೆ ಸುಗ್ರೀವನು ನಗರವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸುವುದಿಲ್ಲ ಎಂಬುದು ವಿನಯ. ಸ್ನಾನ, ಅರ್ಚನೆ, ಗಿರಿಗುಹೆಗೆ ಆಗಮನ, ಒಡೆತನದ ಸಂಬಂಧ — ಇವು ಪ್ರಾರ್ಥನೆಯ ನಾಲ್ಕು ವಿಷಯಗಳು.

ಹೀಗೆ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟಾಗ ಶತ್ರುವೀರರನ್ನು ಕೊಲ್ಲುವ, ಬುದ್ಧಿವಂತನಾದ, ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ನಿಪುಣನಾದ ರಾಘವನು ಹನುಮಂತನಿಗೆ ಉತ್ತರಿಸಿದನು — ‘ಸೌಮ್ಯನೇ ಹನುಮಂತ, ತಂದೆಯ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಪಾಲಿಸುವ ನಾನು ಹದಿನಾಲ್ಕು ವರ್ಷಗಳ ಕಾಲ ಗ್ರಾಮವನ್ನಾಗಲಿ ನಗರವನ್ನಾಗಲಿ ಪ್ರವೇಶಿಸುವುದಿಲ್ಲ.’ ಇದರಿಂದ ವನವಾಸವ್ರತದ ಕಠೋರತೆ ತೋರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ — ಮಿತ್ರನ ರಾಜ್ಯಾಭಿಷೇಕವೂ ಅದಕ್ಕೆ ಅಪವಾದವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ‘ಸಮೃದ್ಧವಾದ ದಿವ್ಯಗುಹೆಯನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿ ವಾನರಶ್ರೇಷ್ಠ ಸುಗ್ರೀವನು ವಿಧಿವತ್ತಾಗಿ ಬೇಗನೆ ರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿ ಅಭಿಷಿಕ್ತನಾಗಲಿ’ ಎಂದೂ ಆದೇಶಿಸಿದನು. ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ ರಾಮನು ಸುಗ್ರೀವನಿಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ನೀನು ಆಚಾರವನ್ನು ಬಲ್ಲವನು; ಸನ್ನಡತೆಯುಳ್ಳ, ಉದಾರವಾದ ಬಲ-ಪರಾಕ್ರಮಗಳುಳ್ಳ ಈ ವೀರ ಅಂಗದನನ್ನೂ ಯುವರಾಜಪದದಲ್ಲಿ ಅಭಿಷೇಕಿಸು. ಇವನು ಅಣ್ಣನ ಹಿರಿಯ ಮಗ, ಪರಾಕ್ರಮದಲ್ಲಿ ಅವನಿಗೆ ಸಮಾನ; ದೀನತೆಯಿಲ್ಲದ ಮನಸ್ಸಿನ ಈ ಅಂಗದನು ಯುವರಾಜಪದಕ್ಕೆ ಪಾತ್ರನು.’ ಇಲ್ಲಿ ರಾಮನು ವಾಲಿಯ ಮಗನನ್ನು ನೆನೆದು ವೈರದ ಉಳಿಕೆಯನ್ನೂ ನಾಶಮಾಡುತ್ತಾನೆ — ಹತನಾದವನ ಮಗನನ್ನೇ ಯುವರಾಜನನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಲಾಗುತ್ತದೆ; ಇದು ರಾಜನೀತಿಯ ಔದಾರ್ಯ. ಅನಂತರ ಅವನು ಋತುವನ್ನು ಕುರಿತು ಹೇಳಿದನು — ‘ನೀರು ಸುರಿಯುವ ಈ ಶ್ರಾವಣ ಮಾಸ ಮಳೆಗಾಲದ ತಿಂಗಳುಗಳಲ್ಲಿ ಮೊದಲನೆಯದು; ಸೌಮ್ಯನೇ, ಮಳೆಗಾಲವೆಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಡುವ ನಾಲ್ಕು ತಿಂಗಳುಗಳು ಆರಂಭವಾಗಿವೆ.’ ‘ಚತುರ್ದಶ ಸಮಾಃ’ (ಹದಿನಾಲ್ಕು ವರ್ಷಗಳು) ಎಂಬ ಸಂಖ್ಯಾವಚನದಿಂದ ರಾಮನು ತನ್ನ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಯನ್ನು ನೆನಪಿಸುತ್ತಾನೆ; ಈ ಮಾತು ಅಯೋಧ್ಯಾಕಾಂಡದ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಯ ಪ್ರತಿಧ್ವನಿ. ‘ಕ್ಷಿಪ್ರಮ್’ (ಬೇಗನೆ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿ ಅರಾಜಕತೆಯನ್ನು ಸಹಿಸಬಾರದು ಎಂಬ ನೀತಿ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ಅಂಗದನ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ರಾಮನ ಆಗ್ರಹಕ್ಕೆ ಮೂರು ಕಾರಣಗಳ ಬೆಂಬಲವಿದೆ — ಸನ್ನಡತೆ, ಬಲ-ಪರಾಕ್ರಮಗಳು, ಹಿರಿಯ ಮಗನೆಂಬ ಸ್ಥಾನ; ಆದ್ದರಿಂದ ಇದು ಕೇವಲ ಕರುಣೆಯಲ್ಲ, ಧರ್ಮಸಮ್ಮತ ವ್ಯವಸ್ಥೆ. ರಾಮನ ಉತ್ತರ ಎರಡು ಭಾಗವಾಗಿದೆ — ಮೊದಲು ಹನುಮಂತನಿಗೆ ನಿರಾಕರಣೆ, ಆಮೇಲೆ ಸುಗ್ರೀವನಿಗೆ ಆದೇಶ; ಒಂದೇ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ಮಿತ್ರನ ಸತ್ಕಾರವೂ ತನ್ನ ವ್ರತದ ರಕ್ಷಣೆಯೂ ಎರಡೂ ಸಾಧಿತವಾಗಿವೆ.

‘ಇದು ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಹೊರಡುವ ಸಮಯವಲ್ಲ; ಆದ್ದರಿಂದ ನೀನು ಶುಭವಾದ ನಗರವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸು. ಸೌಮ್ಯನೇ, ನಾನಾದರೋ ಲಕ್ಷ್ಮಣನೊಡನೆ ಈ ಪರ್ವತದಲ್ಲೇ ವಾಸಿಸುವೆನು. ಈ ಗಿರಿಗುಹೆ ರಮ್ಯವಾಗಿದೆ, ವಿಶಾಲವಾಗಿದೆ, ಗಾಳಿ ಸರಿಯಾಗಿ ಆಡುತ್ತದೆ, ಹೇರಳವಾದ ನೀರೂ ಹೇರಳವಾದ ಕಮಲ-ನೈದಿಲೆಗಳೂ ಇವೆ; ಇಲ್ಲಿ ವಾಸ ಸುಖಕರ. ಕಾರ್ತಿಕ ಮಾಸ ಬಂದಾಗ ನೀನು ರಾವಣವಧೆಗೆ ಪ್ರಯತ್ನಿಸು; ಇದೇ ನಮ್ಮ ಒಪ್ಪಂದ. ಸೌಮ್ಯನೇ, ನೀನು ನಿನ್ನ ಮನೆಯನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸು, ರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿ ಅಭಿಷಿಕ್ತನಾಗು, ಮಿತ್ರರನ್ನು ಸಂತೋಷಪಡಿಸು.’ ಇಲ್ಲಿ ರಾಮನು ಕಾಲದ ಒಪ್ಪಂದವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತಾನೆ — ನಾಲ್ಕು ತಿಂಗಳ ಕಾಯುವಿಕೆ, ಆಮೇಲೆ ಉದ್ಯೋಗ; ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗಗಳಲ್ಲಿ ಸುಗ್ರೀವನ ಪ್ರಮಾದದಿಂದ ಇದೇ ಒಪ್ಪಂದ ಉಲ್ಲಂಘಿಸಲ್ಪಡುತ್ತದೆ; ಅದೇ ಇಪ್ಪತ್ತೆಂಟನೆಯ ಮತ್ತು ಇಪ್ಪತ್ತೊಂಬತ್ತನೆಯ ಸರ್ಗಗಳ ಬೀಜ. ‘ಸಮಯಃ’ ಎಂಬ ಪದಕ್ಕೆ ಎರಡು ಅರ್ಥಗಳು — ಕಾಲ ಮತ್ತು ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ (ಒಪ್ಪಂದ); ಎರಡೂ ಇಲ್ಲಿ ಹೊಂದುತ್ತವೆ. ಹೀಗೆ ರಾಮನಿಂದ ಅನುಮತಿ ಪಡೆದ ವಾನರಶ್ರೇಷ್ಠ ಸುಗ್ರೀವನು ವಾಲಿಯಿಂದ ಪಾಲಿತವಾಗಿದ್ದ ರಮ್ಯವಾದ ಕಿಷ್ಕಿಂಧಾ ನಗರವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದನು. ‘ಪ್ರಭೂತಸಲಿಲಾ ಪ್ರಭೂತಕಮಲೋತ್ಪಲಾ’ (ಹೇರಳ ನೀರುಳ್ಳ, ಹೇರಳ ಕಮಲ-ನೈದಿಲೆಗಳುಳ್ಳ) ಎಂಬ ಎರಡು ವಿಶೇಷಣಗಳು ಗುಹೆಯ ಸಮೀಪದಲ್ಲಿ ಜಲಾಶಯವಿರುವುದನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತವೆ; ಮಳೆಗಾಲದ ವಾಸಕ್ಕೆ ಅದು ಅಗತ್ಯ. ಮಳೆಗಾಲದ ನಾಲ್ಕು ತಿಂಗಳ ನಿಯಮ ಭಾರತೀಯ ಯುದ್ಧಶಾಸ್ತ್ರದ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ವ್ಯವಸ್ಥೆ; ಮಳೆಗಾಲದಲ್ಲಿ ಸೇನೆಯ ಸಂಚಾರ ಕಷ್ಟ ಎಂದು ನೀತಿಶಾಸ್ತ್ರದಲ್ಲಿ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ರಾಮನ ಕಾಯುವಿಕೆ ಯುಕ್ತವೇ.

ಪ್ರವೇಶಿಸಿದ ಆ ವಾನರೇಶ್ವರನನ್ನು ಸಾವಿರಾರು ವಾನರರು ಎಲ್ಲ ಕಡೆಯಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿದು ಒಳಗೆ ಹೊಕ್ಕರು — ಸಾವಿರಾರು ವಾನರರು ಅವನೊಡನೆಯೇ ಗುಹೆಯನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದರು ಎಂಬ ದೃಶ್ಯ ರಾಜನ ಪ್ರಭಾವವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಆಗ ಎಲ್ಲ ಪ್ರಜೆಗಳೂ ವಾನರಗಣೇಶ್ವರನನ್ನು ನೋಡಿ ಏಕಾಗ್ರಚಿತ್ತರಾಗಿ ತಲೆಯನ್ನು ನೆಲಕ್ಕೆ ಮುಟ್ಟಿಸಿ ಬಿದ್ದರು; ಇಲ್ಲಿ ಸಾಷ್ಟಾಂಗ ಪ್ರಣಾಮವೇ ವರ್ಣಿತವಾಗಿದೆ. ವೀರ್ಯವಂತನೂ ಮಹಾಬಲನೂ ಆದ ಸುಗ್ರೀವನು ಎಲ್ಲ ಪ್ರಜೆಗಳೊಡನೆ ಮಾತನಾಡಿ ಅವರನ್ನು ಎಬ್ಬಿಸಿ, ಅಣ್ಣನ ಸುಂದರವಾದ ಅಂತಃಪುರವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದನು. ‘ಭ್ರಾತುಃ ಅಂತಃಪುರಮ್’ (ಅಣ್ಣನ ಅಂತಃಪುರ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಕವಿ ವಾಲಿಯ ನೆನಪನ್ನು ಎಚ್ಚರಿಸುತ್ತಾನೆ — ಹಿಂದೆ ವಾಲಿಯದಾಗಿದ್ದ ಮನೆಯೇ ಈಗ ಸುಗ್ರೀವನದು. ಪ್ರವೇಶಿಸಿದ, ಭಯಂಕರ ಪರಾಕ್ರಮಿಯಾದ ವಾನರಶ್ರೇಷ್ಠ ಸುಗ್ರೀವನನ್ನು ಮಿತ್ರರು, ದೇವತೆಗಳು ಸಹಸ್ರಾಕ್ಷನಾದ ಇಂದ್ರನನ್ನು ಅಭಿಷೇಕಿಸಿದಂತೆ ಅಭಿಷೇಕಿಸಿದರು. ಈ ಉಪಮೆ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಮೂರು ಬಾರಿ ಮರಳಿ ಬರುತ್ತದೆ — ಸಹಸ್ರಾಕ್ಷ, ವಾಸವ, ತ್ರಿದಶಾಧಿಪ ಎಂದು; ಅದರಿಂದ ಸುಗ್ರೀವನ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಇಂದ್ರನ ರಾಜ್ಯಕ್ಕೆ ಹೋಲಿಸಲಾಗಿದೆ. ‘ವಾಲಿಪಾಲಿತಾಮ್’ (ವಾಲಿಯಿಂದ ಪಾಲಿತವಾಗಿದ್ದ) ಎಂಬ ಒಂದೇ ವಿಶೇಷಣದಿಂದ ಕವಿ ಮತ್ತೆ ವಾಲಿಯನ್ನು ನೆನಪಿಸುತ್ತಾನೆ — ನಗರ ಅದೇ, ಪಾಲಕ ಮಾತ್ರ ಬೇರೆ. ‘ಸಮಾಹಿತಾಃ’ (ಏಕಾಗ್ರರಾದವರು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಪ್ರಜೆಗಳ ಏಕಾಗ್ರತೆಯೂ ಭಕ್ತಿಯೂ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತವೆ. ‘ಸಂಭಾಷ್ಯ ಉತ್ಥಾಪ್ಯ’ (ಮಾತನಾಡಿ, ಎಬ್ಬಿಸಿ) ಎಂಬ ಎರಡು ಕ್ರಿಯೆಗಳಿಂದ ಹೊಸ ರಾಜನ ಸೌಜನ್ಯ ತೋರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ — ನಮಸ್ಕರಿಸಿದವರನ್ನು ಅವನು ಉಪೇಕ್ಷಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ‘ಭೀಮವಿಕ್ರಾಂತಮ್’ (ಭಯಂಕರ ಪರಾಕ್ರಮಿಯನ್ನು) ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣ ಪ್ರವೇಶದ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಬಳಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ; ಅದರಿಂದ ಪ್ರಜೆಗಳ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಹೊಸ ರಾಜನ ಬಲದ ಬಗ್ಗೆ ವಿಶ್ವಾಸ ಹುಟ್ಟುತ್ತದೆ ಎಂದು ಸೂಚಿತ. ಅಭಿಷೇಕದ ವರ್ಣನೆ ಇಲ್ಲಿಂದ ಆರಂಭವಾಗಿ ಹದಿನೇಳು ಶ್ಲೋಕಗಳವರೆಗೆ ವಿಸ್ತರಿಸುತ್ತದೆ.

ಅವನಿಗಾಗಿ ಚಿನ್ನದಿಂದ ಅಲಂಕೃತವಾದ ಬಿಳಿಯ ಛತ್ರವನ್ನು ತಂದರು; ಚಿನ್ನದ ಹಿಡಿಯುಳ್ಳ, ಯಶಸ್ಸನ್ನು ತರುವ ಬಿಳಿಯ ಎರಡು ಚಾಮರಗಳನ್ನೂ ತಂದರು. ಹಾಗೆಯೇ ಎಲ್ಲ ರತ್ನಗಳು, ಎಲ್ಲ ಬೀಜಗಳು ಮತ್ತು ಓಷಧಿಗಳು, ಹಾಲುಳ್ಳ ಮರಗಳ ಚಿಗುರುಗಳು ಮತ್ತು ಹೂವುಗಳು, ಬಿಳಿಯ ವಸ್ತ್ರಗಳು ಮತ್ತು ಬಿಳಿಯ ಲೇಪನ, ನೆಲದಲ್ಲೂ ನೀರಿನಲ್ಲೂ ಬೆಳೆದ ಹೂವುಗಳ ಸುಗಂಧಮಾಲೆಗಳು, ದಿವ್ಯ ಚಂದನಗಳು ಮತ್ತು ಬಗೆಬಗೆಯ ಅನೇಕ ಸುಗಂಧದ್ರವ್ಯಗಳು, ಅಕ್ಷತೆ, ಚಿನ್ನ, ಪ್ರಿಯಂಗು, ಜೇನು ಮತ್ತು ತುಪ್ಪ, ಮೊಸರು, ಹುಲಿಯ ಚರ್ಮ ಮತ್ತು ಬೆಲೆಬಾಳುವ ಒಂದು ಜೊತೆ ಪಾದರಕ್ಷೆಗಳು, ಲೇಪನದ್ರವ್ಯ, ಗೋರೋಚನ ಮತ್ತು ಮನಃಶಿಲೆ — ಇವನ್ನೆಲ್ಲ ಹಿಡಿದು ಸಂತೋಷಗೊಂಡ ಹದಿನಾರು ಶ್ರೇಷ್ಠ ಕನ್ಯೆಯರು ಅಲ್ಲಿಗೆ ಬಂದರು. ಈ ಸಾಮಗ್ರಿಗಳ ಪಟ್ಟಿ ರಾಜಸೂಯದಂತೆ ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿದೆ; ಪ್ರತಿಯೊಂದು ದ್ರವ್ಯವೂ ಬಿಳಿಯದು, ಮಂಗಳಕರವಾದುದು, ಏಕೆಂದರೆ ಅಭಿಷೇಕದಲ್ಲಿ ಬಿಳಿಯ ದ್ರವ್ಯಗಳೇ ವಿಹಿತ. ‘ಹದಿನಾರು ಕನ್ಯೆಯರು’ ಎಂಬ ಸಂಖ್ಯೆ ಮಂಗಳಸೂಚಕ; ಅವರೇ ಸಾಮಗ್ರಿಗಳನ್ನು ಹೊರುತ್ತಾರೆ ಎಂಬುದು ಲೌಕಿಕ ಆಚಾರ. ಬಿಳಿಯ ಛತ್ರ, ಬಿಳಿಯ ಚಾಮರಗಳು, ಬಿಳಿಯ ವಸ್ತ್ರಗಳು, ಬಿಳಿಯ ಲೇಪನ — ಬಿಳಿಯ ಬಣ್ಣದ ಆಧಿಕ್ಯ ಅಭಿಷೇಕದ ಮಾಂಗಲ್ಯವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ‘ಪರಾರ್ಘ್ಯೌ ಉಪಾನಹೌ’ (ಬೆಲೆಬಾಳುವ ಎರಡು ಪಾದರಕ್ಷೆಗಳು) ಎಂಬ ದ್ವಿವಚನ ಪಾದರಕ್ಷೆಗಳ ಜೊತೆಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ; ರಾಜಚಿಹ್ನೆಗಳಲ್ಲಿ ಪಾದರಕ್ಷೆಗಳೂ ಸೇರುತ್ತವೆ ಎಂಬುದು ಪ್ರಾಚೀನ ಆಚಾರ. ಗೋರೋಚನ ಮತ್ತು ಮನಃಶಿಲೆ ತಿಲಕದ ದ್ರವ್ಯಗಳು.

ಅನಂತರ ಅವರು ರತ್ನಗಳಿಂದಲೂ ವಸ್ತ್ರಗಳಿಂದಲೂ ಭಕ್ಷ್ಯಗಳಿಂದಲೂ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಶ್ರೇಷ್ಠರನ್ನು ತೃಪ್ತಿಪಡಿಸಿ, ಆ ವಾನರಶ್ರೇಷ್ಠನನ್ನು ವಿಧಿವತ್ತಾಗಿ ಅಭಿಷೇಕಿಸಲು ಆರಂಭಿಸಿದರು — ಬ್ರಾಹ್ಮಣತರ್ಪಣವೇ ಅಭಿಷೇಕದ ಮೊದಲ ಅಂಗ. ಆಮೇಲೆ ಮಂತ್ರಗಳನ್ನು ಬಲ್ಲವರು ದರ್ಭೆಯನ್ನು ಹರಡಿದ ವೇದಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಪ್ರಜ್ವಲಿಸುವ ಅಗ್ನಿಯಲ್ಲಿ ಮಂತ್ರಪೂತವಾದ ಹವಿಸ್ಸನ್ನು ಹೋಮಮಾಡಿ ಅಗ್ನಿಸಂಸ್ಕಾರವನ್ನು ನೆರವೇರಿಸಿದರು. ಅನಂತರ ಚಿನ್ನದ ಪೀಠವುಳ್ಳ, ಶ್ರೇಷ್ಠ ಹಾಸಿನಿಂದ ಮುಚ್ಚಿದ, ಬಣ್ಣಬಣ್ಣದ ಮಾಲೆಗಳಿಂದ ಶೋಭಿಸುವ, ರಮ್ಯವಾದ ಪ್ರಾಸಾದಶಿಖರದಲ್ಲಿದ್ದ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಆಸನದಲ್ಲಿ ಮಂತ್ರಗಳೊಡನೆ ವಿಧಿವತ್ತಾಗಿ ಅವನನ್ನು ಪೂರ್ವಾಭಿಮುಖವಾಗಿ ಕುಳ್ಳಿರಿಸಿ ಅಭಿಷೇಕವನ್ನು ಆರಂಭಿಸಿದರು. ‘ಪ್ರಾಙ್ಮುಖಮ್’ (ಪೂರ್ವಾಭಿಮುಖವಾಗಿ) ಎಂಬ ದಿಕ್ಕಿನ ನಿಯಮ ಶಾಸ್ತ್ರೋಕ್ತ; ‘ಹೇಮಪ್ರತಿಷ್ಠಾನಮ್’ (ಚಿನ್ನದ ಪೀಠ) ಎಂಬುದು ಸಿಂಹಾಸನ ಚಿನ್ನದ್ದೆಂದು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲಿ ಪಾಠ ಸ್ವಲ್ಪ ಭಿನ್ನವಾಗಿದೆ; ಮುದ್ರಣದಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ‘ವಿಧಿವನ್ಮಂತ್ರೈಃ’ (ವಿಧಿವತ್ತಾಗಿ ಮಂತ್ರಗಳೊಡನೆ) ಎಂಬ ಪಾಠವಿದೆ. ‘ಮಂತ್ರವಿದಃ ಜನಾಃ’ (ಮಂತ್ರಗಳನ್ನು ಬಲ್ಲವರು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ, ಅವರು ವಾನರರೇ ಆದರೂ, ಪುರೋಹಿತರ ಇರುವಿಕೆ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ವಾನರರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿಯೂ ವೈದಿಕ ವಿಧಿ ಪ್ರವರ್ತಿಸುತ್ತದೆ ಎಂಬುದು ಕವಿಯ ಕಲ್ಪನೆ; ಇದರಿಂದ ವಾನರರು ಕೇವಲ ಪ್ರಾಣಿಗಳಲ್ಲ, ಸುಸಂಸ್ಕೃತ ಪ್ರಜೆಗಳು ಎಂದು ಸ್ಥಾಪಿಸಲ್ಪಡುತ್ತದೆ. ‘ಕುಶಪರಿಸ್ತೀರ್ಣಮ್’ (ದರ್ಭೆ ಹರಡಿದ), ‘ಸಮಿದ್ಧಮ್’ (ಪ್ರಜ್ವಲಿಸುವ), ‘ಮಂತ್ರಪೂತೇನ ಹವಿಷಾ’ (ಮಂತ್ರಪೂತ ಹವಿಸ್ಸಿನಿಂದ) ಎಂಬ ಮೂರು ಪದಗಳಿಂದ ಅಗ್ನಿಕರ್ಮದ ಮೂರು ಅಂಶಗಳು — ವೇದಿಸಂಸ್ಕಾರ, ಅಗ್ನ್ಯಾಧಾನ, ಆಹುತಿ — ಕ್ರಮವಾಗಿ ಸೂಚಿತವಾಗಿವೆ. ಆಮೇಲೆ ಸಿಂಹಾಸನದಲ್ಲಿ ಕುಳ್ಳಿರಿಸುವುದು; ಇದು ಅಭಿಷೇಕದ ನೇರ ಪೂರ್ವಾಂಗ.

ವಾನರಶ್ರೇಷ್ಠರು ಎಲ್ಲ ಕಡೆಗಳ ನದಿ-ನದಗಳಿಂದ, ತೀರ್ಥಗಳಿಂದ, ಎಲ್ಲ ಸಮುದ್ರಗಳಿಂದ ನೀರನ್ನು ಸಂಗ್ರಹಿಸಿ ತಂದು, ಆ ನಿರ್ಮಲ ಜಲವನ್ನು ಚಿನ್ನದ ಕುಂಭಗಳಲ್ಲಿ ತುಂಬಿ, ಶುಭವಾದ ಎತ್ತಿನ ಕೊಂಬುಗಳಿಂದಲೂ ಚಿನ್ನದ ಕಲಶಗಳಿಂದಲೂ, ಶಾಸ್ತ್ರದಲ್ಲಿ ಕಂಡ, ಮಹರ್ಷಿಗಳು ವಿಧಿಸಿದ ವಿಧಾನದಿಂದ ಅಭಿಷೇಕವನ್ನು ಮಾಡಿದರು. ಗಜ, ಗವಾಕ್ಷ, ಗವಯ, ಶರಭ, ಗಂಧಮಾದನ, ಮೈಂದ, ದ್ವಿವಿದ, ಹನುಮಂತ ಮತ್ತು ಜಾಂಬವಂತ — ಈ ಒಂಬತ್ತು ವಾನರಪ್ರಮುಖರು ತಿಳಿಯಾದ ಸುಗಂಧಭರಿತ ಜಲದಿಂದ ಸುಗ್ರೀವನನ್ನು ಅಭಿಷೇಕಿಸಿದರು — ವಸುಗಳು ಸಹಸ್ರಾಕ್ಷನಾದ ವಾಸವನನ್ನು ಅಭಿಷೇಕಿಸಿದಂತೆ. ‘ಋಷಭಶೃಂಗೈಃ’ ಎಂದರೆ ಎತ್ತಿನ ಕೊಂಬಿನಿಂದ ಮಾಡಿದ ಪಾತ್ರೆಗಳಿಂದ ಎಂದು ಅರ್ಥ; ಇದು ಪ್ರಾಚೀನ ಅಭಿಷೇಕವಿಧಿಯ ವಿಶೇಷ. ಸುಗ್ರೀವನು ಅಭಿಷಿಕ್ತನಾದಾಗ ಎಲ್ಲ ವಾನರಶ್ರೇಷ್ಠರೂ ಮಹಾತ್ಮರೂ ಹರ್ಷದಿಂದ ಲಕ್ಷೋಪಲಕ್ಷ ಸಂಖ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ಜಯಘೋಷ ಮಾಡಿದರು — ಲಕ್ಷಾಂತರ ವಾನರರ ಜಯಘೋಷದಿಂದ ಗುಹೆ ಪ್ರತಿಧ್ವನಿಸಿತು. ನೀರನ್ನು ನಾಲ್ಕು ಸ್ಥಾನಗಳಿಂದ ತರಲಾಯಿತು — ನದಿಗಳಿಂದ, ನದಗಳಿಂದ, ತೀರ್ಥಗಳಿಂದ, ಸಮುದ್ರಗಳಿಂದ; ಇದರಿಂದ ಅಭಿಷೇಕದ ಸಾರ್ವಭೌಮತೆ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ಅಭಿಷೇಕಿಸಿದ ಒಂಬತ್ತು ಮಂದಿಯನ್ನು ಹೆಸರಿಸಿ ಎಣಿಸಲಾಗಿದೆ, ಅವರಲ್ಲಿ ಹನುಮಂತ ಮತ್ತು ಜಾಂಬವಂತ ಪ್ರಸಿದ್ಧರು; ಈ ಹೆಸರಿನ ಪಟ್ಟಿ ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗಗಳಲ್ಲಿ ಸೇನಾನಾಯಕರ ಪರಿಚಯಕ್ಕೆ ಉಪಯೋಗವಾಗುತ್ತದೆ. ‘ಪ್ರಸನ್ನೇನ ಸುಗಂಧಿನಾ ಸಲಿಲೇನ’ (ತಿಳಿಯಾದ, ಸುಗಂಧಭರಿತ ಜಲದಿಂದ) — ಇವು ನೀರಿನ ಎರಡು ವಿಶೇಷಣಗಳು. ‘ಶತಸಹಸ್ರಶಃ’ (ಲಕ್ಷಗಟ್ಟಲೆ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ವಾನರರ ಸಂಖ್ಯೆಯ ಆಧಿಕ್ಯ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ; ಅದರಿಂದ ಗುಹೆಯ ವಿಶಾಲತೆಯೂ ಸೂಚಿತ. ಅಭಿಷೇಕದ ನಂತರ ಜಯಘೋಷ — ಇದು ಲೋಕಾಚಾರ. ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲಿ ‘ಹೃಷ್ಟಾಸ್ ತತ್ರ ಸಹಸ್ರಶಃ’ (ಅಲ್ಲಿ ಸಾವಿರಗಟ್ಟಲೆ ಹರ್ಷಿತರಾಗಿ) ಎಂಬ ಪಾಠವಿದೆ, ವಲ್ಗೇಟ್‌ನಲ್ಲಿ ‘ಹೃಷ್ಟಾಃ ಶತಸಹಸ್ರಶಃ’ ಎಂದಿದೆ.

ರಾಮನ ಮಾತನ್ನು ನೆರವೇರಿಸುತ್ತಾ ವಾನರೇಶ್ವರ ಸುಗ್ರೀವನು ಅಂಗದನನ್ನು ಬಿಗಿದಪ್ಪಿ ಯುವರಾಜಪದದಲ್ಲಿ ಅಭಿಷೇಕಿಸಿದನು — ‘ಸಂಪರಿಷ್ವಜ್ಯ’ (ಬಿಗಿದಪ್ಪಿ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅಣ್ಣನ ಮಗನ ಮೇಲಿನ ವಾತ್ಸಲ್ಯ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ, ಕೇವಲ ರಾಜನೀತಿಯಲ್ಲ. ಅಂಗದನು ಅಭಿಷಿಕ್ತನಾದಾಗ ಕರುಣಾಳುಗಳಾದ ಮಹಾತ್ಮ ವಾನರರು ‘ಸಾಧು, ಸಾಧು’ ಎಂದು ಸುಗ್ರೀವನನ್ನು ಗೌರವಿಸಿದರು; ಅದು ಅವನ ದಯಾಳುತೆಗೆ ಸಂದ ಪ್ರಶಂಸೆ. ಮಹಾತ್ಮ ರಾಮನನ್ನೂ ಲಕ್ಷ್ಮಣನನ್ನೂ ಅವರು ಪ್ರೀತಿಯಿಂದ ಮತ್ತೆಮತ್ತೆ ಸ್ತುತಿಸಿದರು, ಏಕೆಂದರೆ ಇಂತಹ ಕಾರ್ಯಕ್ಕೆ ಅವರಿಬ್ಬರೇ ನಿಮಿತ್ತ. ಆಗ ಹರ್ಷಿತರೂ ಪುಷ್ಟರೂ ಆದ ಜನರಿಂದ ತುಂಬಿದ, ಪತಾಕೆ-ಧ್ವಜಗಳಿಂದ ಶೋಭಿಸುವ, ಬೆಟ್ಟದ ಗುಹೆಯಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸಿದ ಕಿಷ್ಕಿಂಧಾ ನಗರ ರಮ್ಯವಾಗಿ ಕಂಗೊಳಿಸಿತು. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಮಹಾತ್ಮ ರಾಮನಿಗೆ ಮಹಾಭಿಷೇಕದ ಸುದ್ದಿಯನ್ನು ನಿವೇದಿಸಿ, ವೀರ್ಯವಂತನಾದ ವಾನರಸೇನಾಪತಿಯು ತನ್ನ ಪತ್ನಿ ರುಮೆಯನ್ನು ಮರಳಿ ಪಡೆದು, ದೇವೇಂದ್ರನಂತೆ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಹೊಂದಿದನು. ಈ ಕೊನೆಯ ಶ್ಲೋಕ ವಂಶಸ್ಥ ವೃತ್ತದಲ್ಲಿ ರಚಿತವಾಗಿದೆ; ಅದರಿಂದ ಸರ್ಗ ಗಾಂಭೀರ್ಯದಿಂದ ಮುಕ್ತಾಯವಾಗುತ್ತದೆ, ಮತ್ತು ಸುಗ್ರೀವನ ಎರಡೂ ಬಯಕೆಗಳು — ರಾಜ್ಯ ಮತ್ತು ಪತ್ನಿ — ಸಿದ್ಧಿಸಿದವು ಎಂದು ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ಇಲ್ಲಿ ಮೂವರೂ ಸಂತುಷ್ಟರು — ವಾನರರು ಜಯಘೋಷದಿಂದ, ಸುಗ್ರೀವನು ರಾಜ್ಯದಿಂದಲೂ ರುಮೆಯಿಂದಲೂ, ರಾಮನು ಪ್ರತಿಜ್ಞಾಪಾಲನೆಯಿಂದ. ಆದರೂ ಕವಿ ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗಕ್ಕಾಗಿ ವಿಷಾದದ ಬೀಜವನ್ನು ಬಿಡುವುದಿಲ್ಲ — ರಾಮನು ನಗರವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಪರ್ವತದಲ್ಲೇ ಉಳಿಯುತ್ತಾನೆ. ‘ಗಿರಿಗಹ್ವರೇ’ (ಬೆಟ್ಟದ ಗುಹೆಯಲ್ಲಿ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಕಿಷ್ಕಿಂಧೆಯ ನೆಲೆಯನ್ನು ಮತ್ತೆ ನೆನಪಿಸಲಾಗಿದೆ — ಅದು ಪರ್ವತದ ಗುಹೆಯಲ್ಲೇ ನೆಲೆಸಿದ ನಗರ. ‘ಮಹಾಭಿಷೇಕಮ್’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅಭಿಷೇಕದ ಮಹತ್ತ್ವ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ; ಅದರ ನಿವೇದನೆ ರಾಮನಿಗೆ ಮಾಡಲ್ಪಡುತ್ತದೆ, ಅದರಿಂದ ಸುಗ್ರೀವನ ಕೃತಜ್ಞತೆ ಪ್ರಕಟವಾಗುತ್ತದೆ.

ശോകത്താൽ തപിച്ച്, നനഞ്ഞ വസ്ത്രവുമായി നിൽക്കുന്ന സുഗ്രീവനെ വാനരപ്രമുഖരായ മഹാമാത്യന്മാർ ചുറ്റിനിന്നു. ‘ക്ലിന്നവാസസം’ (നനഞ്ഞ വസ്ത്രമുള്ളവൻ) എന്ന പദത്താൽ, ജലാഞ്ജലിക്കുശേഷം നനഞ്ഞ വസ്ത്രത്തോടെതന്നെയാണ് അവൻ വന്നത് എന്നു സൂചിപ്പിക്കുന്നു — സംസ്കാരം കഴിഞ്ഞ ഉടൻതന്നെയാണ് ഈ സഭ. ക്ലേശമില്ലാതെ കർമം സാധിക്കുന്ന മഹാബാഹുവായ രാമന്റെ അടുക്കലെത്തി അവരെല്ലാവരും കൈകൂപ്പി നിന്നു — ഋഷിമാർ പിതാമഹനായ ബ്രഹ്മാവിനെ ഉപാസിക്കുന്നതുപോലെ. പിന്നെ സ്വർണപർവതംപോലെ ശോഭിക്കുന്നവനും ഉദയസൂര്യനെപ്പോലെ മുഖമുള്ളവനുമായ മാരുതപുത്രൻ ഹനുമാൻ കൈകൂപ്പിക്കൊണ്ട് ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു — ‘കാകുത്സ്ഥാ, അങ്ങയുടെ പ്രസാദത്താൽതന്നെയാണ്, നല്ല ദംഷ്ട്രകളുള്ളവരും സമ്പന്നമായ ബലമുള്ളവരും മഹാത്മാക്കളുമായ വാനരന്മാരുടെ, പിതൃപിതാമഹന്മാരിൽനിന്നു പരമ്പരയായി ലഭിച്ച, നേടാൻ അതിദുഷ്കരമായ ഈ മഹത്തായ രാജ്യം ഇവനു ലഭിച്ചത്. അങ്ങയുടെ അനുമതിയോടെ ഇവൻ ശുഭമായ നഗരത്തിൽ പ്രവേശിച്ച് സുഹൃദ്ഗണത്തോടൊപ്പം എല്ലാ കാര്യങ്ങളും ക്രമീകരിക്കും. പലവിധ സുഗന്ധദ്രവ്യങ്ങളും ഔഷധികളുംകൊണ്ട് വിധിപ്രകാരം സ്നാനം ചെയ്ത് ഇവൻ മാലകളും രത്നങ്ങളുംകൊണ്ട് അങ്ങയെ വിശേഷിച്ചു പൂജിക്കും. രമണീയമായ ഈ ഗിരിഗുഹയിലേക്ക് അങ്ങ് എഴുന്നള്ളണം; സ്വാമിബന്ധം സ്ഥാപിക്കൂ, വാനരന്മാരെ സന്തോഷിപ്പിക്കൂ.’ ഹനുമാന്റെ വാക്കിൽ മൂന്നു ഭാഗങ്ങളുണ്ട് — കൃതജ്ഞത, ക്ഷണം, പ്രയോജനം പറയൽ; അതിൽ ‘ഭവത്പ്രസാദാത്’ (അങ്ങയുടെ പ്രസാദത്താൽ) എന്ന ആദ്യപദംതന്നെ ദൂതന്റെ വിനയം വെളിപ്പെടുത്തുന്നു. ഈ സർഗത്തിൽ ഹനുമാൻ ആദ്യമായി സുഗ്രീവന്റെ പ്രതിനിധിയായി സംസാരിക്കുന്നു; തുടർന്നുള്ള സർഗങ്ങളിലെ അവന്റെ പ്രാധാന്യത്തിന്റെ സൂചനയാണിത്. ‘ഋഷിമാർ പിതാമഹനെ എന്നപോലെ’ എന്ന ഉപമയിലൂടെ കവി രാമന്റെ ദൈവികസ്ഥാനം സൂചിപ്പിക്കുന്നു — വാനരന്മാരുടെ ദൃഷ്ടിയിൽ അവൻ ബ്രഹ്മാവിനെപ്പോലെ പൂജ്യനാണ്. ഹനുമാന്റെ വർണനയിൽ രണ്ടു വിശേഷണങ്ങൾ — ‘കാഞ്ചനശൈലാഭഃ’ (സ്വർണപർവതംപോലെ ശോഭിക്കുന്നവൻ) ദേഹത്തിന്റേത്, ‘തരുണാർകനിഭാനനഃ’ (ഉദയസൂര്യനെപ്പോലെ മുഖമുള്ളവൻ) മുഖത്തിന്റേത്; രണ്ടിലൂടെയും തേജസ്സ് പ്രകാശിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. ‘സുദംഷ്ട്രാണാം’ (നല്ല ദംഷ്ട്രകളുള്ളവരുടെ) എന്ന പദത്താൽ വാനരന്മാരുടെ ശൗര്യവും ‘സമ്പന്നബലശാലിനാം’ (സമ്പന്നമായ ബലമുള്ളവരുടെ) എന്നതിനാൽ അവരുടെ സമൃദ്ധിയും സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. ‘പിതൃപൈതാമഹം’ (പിതൃപിതാമഹന്മാരിൽനിന്നു ലഭിച്ച) എന്ന പദത്താൽ രാജ്യത്തിന്റെ പാരമ്പര്യം സ്ഥാപിച്ചുകൊണ്ട് ഹനുമാൻ സുഗ്രീവന്റെ അധികാരം ഉറപ്പിക്കുന്നു. ‘ഭവതാ സമനുജ്ഞാതഃ’ (അങ്ങയുടെ അനുമതിയോടെ) എന്ന പദത്താൽ അവൻ രാമന്റെ പ്രാധാന്യം അംഗീകരിക്കുന്നു — രാമന്റെ അനുമതി കൂടാതെ സുഗ്രീവൻ നഗരത്തിൽ പ്രവേശിക്കുകയില്ല എന്ന വിനയം. സ്നാനം, പൂജ, ഗിരിഗുഹയിലേക്കുള്ള വരവ്, സ്വാമിബന്ധം — ഇവ നാലുമാണ് പ്രാർഥനയുടെ വിഷയങ്ങൾ.

ഇങ്ങനെ പറയപ്പെട്ടപ്പോൾ ശത്രുവീരന്മാരെ കൊല്ലുന്നവനും ബുദ്ധിമാനും വാക്ചതുരനുമായ രാഘവൻ ഹനുമാനോടു മറുപടി പറഞ്ഞു — ‘സൗമ്യനായ ഹനുമാനേ, പിതാവിന്റെ നിർദേശം പാലിക്കുന്ന ഞാൻ പതിനാലു വർഷം ഗ്രാമത്തിലോ നഗരത്തിലോ പ്രവേശിക്കുകയില്ല.’ ഇതിലൂടെ വനവാസവ്രതത്തിന്റെ കാഠിന്യം കാണിക്കുന്നു — മിത്രത്തിന്റെ രാജ്യാഭിഷേകംപോലും അതിന് ഒഴിവാകുന്നില്ല. ‘സുസമൃദ്ധമായ ദിവ്യഗുഹയിൽ പ്രവേശിച്ച്, വാനരശ്രേഷ്ഠനായ സുഗ്രീവൻ വിധിപ്രകാരം വേഗംതന്നെ രാജ്യത്തിൽ അഭിഷേകം ചെയ്യപ്പെടട്ടെ’ എന്നും ആജ്ഞാപിച്ചു. ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞശേഷം രാമൻ സുഗ്രീവനോടു പറഞ്ഞു — ‘നീ സദാചാരം അറിയുന്നവനാണ്; സദാചാരസമ്പന്നനും ഉദാരമായ ബലവും വിക്രമവുമുള്ളവനുമായ ഈ വീരനായ അംഗദനെയും യൗവരാജ്യത്തിൽ അഭിഷേകം ചെയ്യുക. ജ്യേഷ്ഠസഹോദരന്റെ പുത്രനാണ്, ജ്യേഷ്ഠനാണ്, വിക്രമത്തിൽ അവനു തുല്യനുമാണ്; ദൈന്യമില്ലാത്ത മനസ്സുള്ള ഈ അംഗദൻ യൗവരാജ്യത്തിന് അർഹനാണ്.’ ഇവിടെ രാമൻ ബാലിയുടെ പുത്രനെ ഓർത്ത് വൈരത്തിന്റെ അവശേഷിപ്പുപോലും നശിപ്പിക്കുന്നു — കൊല്ലപ്പെട്ടവന്റെ പുത്രനെത്തന്നെ യുവരാജാവാക്കുന്നു; ഇതു രാജനീതിയുടെ ഔദാര്യമാണ്. പിന്നെ ഋതുവിനെക്കുറിച്ചു പറഞ്ഞു — ‘ജലം വരുന്ന ഈ ശ്രാവണമാസം വർഷകാലമാസങ്ങളിൽ ആദ്യത്തേതാണ്; സൗമ്യാ, വർഷകാലം എന്നു പേരുള്ള നാലു മാസങ്ങൾ ആരംഭിച്ചിരിക്കുന്നു.’ ‘ചതുർദശ സമാഃ’ (പതിനാലു വർഷം) എന്ന സംഖ്യാവചനത്താൽ രാമൻ തന്റെ പ്രതിജ്ഞ ഓർമിപ്പിക്കുന്നു; ഈ വാക്ക് അയോധ്യാകാണ്ഡത്തിലെ പ്രതിജ്ഞയുടെ പ്രതിധ്വനിയാണ്. ‘ക്ഷിപ്രം’ (വേഗം) എന്ന പദത്താൽ രാജ്യത്തിലെ അരാജകത്വം സഹിക്കരുത് എന്ന നീതി സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. അംഗദന്റെ കാര്യത്തിൽ രാമന്റെ നിർബന്ധം മൂന്നു ഹേതുക്കളാൽ സമർഥിക്കപ്പെടുന്നു — സദാചാരസമ്പത്ത്, ബലവിക്രമങ്ങൾ, ജ്യേഷ്ഠപുത്രത്വം; അതിനാൽ ഇതു കരുണ മാത്രമല്ല, ധർമ്യമായ വ്യവസ്ഥയുമാണ്. രാമന്റെ മറുപടി രണ്ടായി വിഭജിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു — ആദ്യം ഹനുമാനോടുള്ള നിരസനം, പിന്നെ സുഗ്രീവനോടുള്ള ആജ്ഞ; ഒരേ വാക്കിൽത്തന്നെ മിത്രത്തിന്റെ സത്കാരവും സ്വന്തം വ്രതത്തിന്റെ രക്ഷയും രണ്ടും സാധിക്കപ്പെട്ടു.

‘ഇതു യുദ്ധോദ്യമത്തിനുള്ള സമയമല്ല; അതിനാൽ നീ ശുഭമായ നഗരത്തിൽ പ്രവേശിക്കുക. സൗമ്യാ, ഞാനാകട്ടെ ലക്ഷ്മണനോടൊപ്പം ഈ പർവതത്തിൽ വസിക്കും. ഈ ഗിരിഗുഹ രമണീയവും വിശാലവും നല്ല കാറ്റുള്ളതും ധാരാളം ജലമുള്ളതും ധാരാളം താമരകളും ആമ്പലുകളും ഉള്ളതുമാണ്; ഇവിടെ താമസിക്കുന്നതു സുഖകരമാണ്. കാർത്തികമാസം വന്നെത്തുമ്പോൾ നീ രാവണവധത്തിനായി ഉദ്യമിക്കണം; ഇതുതന്നെയാണ് നമ്മുടെ ഉടമ്പടി. സൗമ്യാ, നീ നിന്റെ ഭവനത്തിൽ പ്രവേശിക്കുക, രാജ്യത്തിൽ അഭിഷിക്തനാവുക, സുഹൃത്തുക്കളെ സന്തോഷിപ്പിക്കുക.’ ഇവിടെ രാമൻ ഒരു കാലനിബന്ധന സ്ഥാപിക്കുന്നു — നാലു മാസം കാത്തിരിപ്പ്, പിന്നെ ഉദ്യമം; ഇതേ ഉടമ്പടിയാണ് തുടർന്നുള്ള സർഗങ്ങളിൽ സുഗ്രീവന്റെ അശ്രദ്ധയാൽ ലംഘിക്കപ്പെടുന്നത്; അതുതന്നെയാണ് ഇരുപത്തിയെട്ടാമത്തെയും ഇരുപത്തിയൊമ്പതാമത്തെയും സർഗങ്ങളുടെ ബീജം. ‘സമയം’ എന്ന പദത്തിനു രണ്ട് അർഥങ്ങളുണ്ട് — കാലവും പ്രതിജ്ഞയും; രണ്ടും ഇവിടെ യോജിക്കുന്നു. ഇങ്ങനെ രാമന്റെ അനുമതി ലഭിച്ച വാനരശ്രേഷ്ഠനായ സുഗ്രീവൻ ബാലി പരിപാലിച്ചിരുന്ന രമണീയമായ കിഷ്കിന്ധാനഗരത്തിൽ പ്രവേശിച്ചു. ‘പ്രഭൂതസലിലാ പ്രഭൂതകമലോത്പലാ’ (ധാരാളം ജലവും ധാരാളം താമരയും ആമ്പലും ഉള്ളത്) എന്ന രണ്ടു വിശേഷണങ്ങൾ ഗുഹയുടെ സമീപത്ത് ഒരു ജലാശയം ഉണ്ടെന്നു സൂചിപ്പിക്കുന്നു; വർഷകാലവാസത്തിന് അത് ആവശ്യമാണ്. വർഷകാലത്തെ നാലു മാസത്തെ നിയമം ഭാരതീയ യുദ്ധശാസ്ത്രത്തിലെ പ്രസിദ്ധമായ വ്യവസ്ഥയാണ്; മഴക്കാലത്ത് സൈന്യത്തിന്റെ സഞ്ചാരം ദുഷ്കരമാണെന്നു നീതിശാസ്ത്രത്തിൽ പറയുന്നു; അതിനാൽ രാമന്റെ കാത്തിരിപ്പ് ഉചിതംതന്നെ.

പ്രവേശിച്ച ആ വാനരേശ്വരനെ എല്ലാ ഭാഗത്തുനിന്നും ചുറ്റിക്കൊണ്ട് ആയിരക്കണക്കിനു വാനരന്മാരും പ്രവേശിച്ചു — ആയിരക്കണക്കിനു വാനരന്മാർ അവനോടൊപ്പംതന്നെ ഗുഹയിൽ പ്രവേശിച്ചു എന്ന ദൃശ്യം രാജാവിന്റെ പ്രഭാവം സൂചിപ്പിക്കുന്നു. പിന്നെ എല്ലാ പ്രജകളും വാനരഗണേശ്വരനെ കണ്ട് ഏകാഗ്രചിത്തരായി തല ഭൂമിയിൽ മുട്ടിച്ചു വീണു; സാഷ്ടാംഗപ്രണാമമാണ് ഇവിടെ വർണിക്കുന്നത്. വീര്യവാനും മഹാബലനുമായ സുഗ്രീവൻ എല്ലാ പ്രജകളോടും സംസാരിച്ച്, അവരെ എഴുന്നേൽപ്പിച്ച്, സഹോദരന്റെ സൗമ്യമായ അന്തഃപുരത്തിൽ പ്രവേശിച്ചു. ‘സഹോദരന്റെ അന്തഃപുരം’ എന്ന വാക്കിനാൽ കവി ബാലിയുടെ ഓർമ ഉണർത്തുന്നു — മുമ്പ് ബാലിയുടേതായിരുന്ന ഭവനം ഇപ്പോൾ സുഗ്രീവന്റേതാണ്. പ്രവേശിച്ച, ഭയങ്കരമായ വിക്രമമുള്ള വാനരശ്രേഷ്ഠനായ സുഗ്രീവനെ സുഹൃത്തുക്കൾ, ദേവന്മാർ സഹസ്രാക്ഷനായ ഇന്ദ്രനെ എന്നപോലെ, അഭിഷേകം ചെയ്തു. ഈ ഉപമ സർഗത്തിൽ മൂന്നുവട്ടം ആവർത്തിക്കുന്നു — സഹസ്രാക്ഷൻ, വാസവൻ, ത്രിദശാധിപൻ എന്നിങ്ങനെ; അതിലൂടെ സുഗ്രീവന്റെ രാജ്യം ഇന്ദ്രന്റെ രാജ്യത്തോടു തുലനം ചെയ്യപ്പെടുന്നു. ‘വാലിപാലിതാം’ (ബാലി പരിപാലിച്ചിരുന്ന) എന്ന ഒരൊറ്റ വിശേഷണംകൊണ്ട് കവി വീണ്ടും ബാലിയെ ഓർമിപ്പിക്കുന്നു — നഗരം അതുതന്നെ, പാലകനോ മറ്റൊരാൾ. ‘സമാഹിതാഃ’ (ഏകാഗ്രചിത്തർ) എന്ന പദത്താൽ പ്രജകളുടെ ഏകാഗ്രതയും ഭക്തിയും സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. ‘സംഭാഷ്യ ഉത്ഥാപ്യ’ (സംസാരിച്ച്, എഴുന്നേൽപ്പിച്ച്) എന്ന രണ്ടു ക്രിയകളാൽ പുതിയ രാജാവിന്റെ സൗജന്യം കാണിക്കുന്നു — പ്രണമിച്ചവരെ അവൻ അവഗണിക്കുന്നില്ല. ‘ഭീമവിക്രാന്തം’ (ഭയങ്കരമായ വിക്രമമുള്ളവൻ) എന്ന വിശേഷണം പ്രവേശനസമയത്തു പ്രയോഗിച്ചിരിക്കുന്നു; അതിലൂടെ പ്രജകളുടെ മനസ്സിൽ പുതിയ രാജാവിന്റെ ബലത്തെക്കുറിച്ചു വിശ്വാസം ജനിക്കുന്നു എന്നു സൂചിപ്പിക്കുന്നു. അഭിഷേകത്തിന്റെ വർണന ഇവിടെ ആരംഭിക്കുന്നു; അതു പതിനേഴു ശ്ലോകങ്ങൾവരെ നീളുന്നു.

അവനുവേണ്ടി സ്വർണംകൊണ്ടു മിനുക്കിയ വെളുത്ത കുട കൊണ്ടുവന്നു; സ്വർണപ്പിടിയുള്ള, യശസ്സു നൽകുന്ന രണ്ടു വെളുത്ത വെൺചാമരങ്ങളും. അതുപോലെ എല്ലാ രത്നങ്ങളും, എല്ലാ ബീജങ്ങളും ഔഷധികളും, പാലുള്ള വൃക്ഷങ്ങളുടെ തളിരുകളും പൂക്കളും, വെളുത്ത വസ്ത്രങ്ങളും വെളുത്ത അനുലേപനവും, കരയിലും ജലത്തിലും വളരുന്ന പൂക്കളുടെ സുഗന്ധമാലകളും, ദിവ്യചന്ദനങ്ങളും പലവിധത്തിലുള്ള ധാരാളം സുഗന്ധദ്രവ്യങ്ങളും, അക്ഷതവും സ്വർണവും പ്രിയംഗുവും തേനും നെയ്യും, തൈരും പുലിത്തോലും വിലയേറിയ ഒരു ജോടി പാദുകങ്ങളും, ലേപനദ്രവ്യവും ഗോരോചനവും മനയോലയും എടുത്തുകൊണ്ട് സന്തുഷ്ടരായ പതിനാറു സുന്ദരകന്യകമാർ അവിടെ എത്തിച്ചേർന്നു. ഈ സാമഗ്രിഗണന രാജസൂയത്തിലേതുപോലെ വിസ്തൃതമാണ്; ഓരോ ദ്രവ്യവും വെളുത്തതും മംഗളകരവുമാണ്, കാരണം അഭിഷേകത്തിൽ വെളുത്ത ദ്രവ്യങ്ങളാണ് വിധിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നത്. ‘പതിനാറു കന്യകമാർ’ എന്ന സംഖ്യ മംഗളസൂചകമാണ്; അവരാണ് സാമഗ്രി വഹിക്കുന്നത് എന്നതു ലൗകികാചാരം. വെളുത്ത കുട, വെളുത്ത ചാമരങ്ങൾ, വെളുത്ത വസ്ത്രങ്ങൾ, വെളുത്ത അനുലേപനം — വെള്ളനിറത്തിന്റെ ആധിക്യം അഭിഷേകത്തിന്റെ മാംഗല്യം സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ‘പരാർഘ്യൗ ഉപാനഹൗ’ (വിലയേറിയ രണ്ടു പാദുകങ്ങൾ) എന്ന ദ്വിവചനം പാദുകങ്ങളുടെ ജോടിയെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു; രാജചിഹ്നങ്ങളിൽ പാദുകങ്ങളും എണ്ണപ്പെടുന്നു എന്നതു പ്രാചീനാചാരം. ഗോരോചനവും മനയോലയും തിലകദ്രവ്യങ്ങളാണ്.

പിന്നെ അവർ വാനരശ്രേഷ്ഠനെ വിധിപ്രകാരം അഭിഷേകം ചെയ്യാനായി രത്നങ്ങൾ, വസ്ത്രങ്ങൾ, ഭക്ഷ്യങ്ങൾ എന്നിവകൊണ്ട് ബ്രാഹ്മണശ്രേഷ്ഠന്മാരെ സന്തോഷിപ്പിച്ചശേഷം ആരംഭിച്ചു — ബ്രാഹ്മണതർപ്പണമാണ് അഭിഷേകത്തിന്റെ ആദ്യാംഗം. പിന്നെ മന്ത്രജ്ഞരായവർ ദർഭ വിരിച്ച്, ജ്വലിപ്പിച്ച അഗ്നിയിൽ മന്ത്രപൂതമായ ഹവിസ്സുകൊണ്ട് ഹോമം ചെയ്ത് വേദിയിൽ അഗ്നിസംസ്കാരം നടത്തി. പിന്നെ സ്വർണപീഠമുള്ളതും ശ്രേഷ്ഠമായ വിരിപ്പുകൊണ്ടു മൂടിയതും ചിത്രമാലകളാൽ ശോഭിതവുമായ, രമണീയമായ പ്രാസാദശിഖരത്തിലെ ശ്രേഷ്ഠാസനത്തിൽ, മന്ത്രങ്ങളോടെ വിധിപ്രകാരം കിഴക്കോട്ടു മുഖമാക്കി അവനെ ഇരുത്തി അഭിഷേകം ആരംഭിച്ചു. ‘പ്രാങ്മുഖം’ (കിഴക്കോട്ടു മുഖമാക്കി) എന്ന ദിങ്നിയമം ശാസ്ത്രോക്തമാണ്; ‘ഹേമപ്രതിഷ്ഠാനം’ (സ്വർണപീഠം) എന്നത് സിംഹാസനം സ്വർണമാണെന്നു സൂചിപ്പിക്കുന്നു. സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ ഇവിടത്തെ പാഠം അല്പം വ്യത്യസ്തമാണ്; എന്നാൽ അച്ചടിയിൽ ‘വിധിവന്മന്ത്രൈഃ’ (വിധിപ്രകാരം മന്ത്രങ്ങളോടെ) എന്നാണ് പാഠം. ‘മന്ത്രജ്ഞരായവർ’ എന്ന പദത്താൽ പുരോഹിതന്മാരുടെ സാന്നിധ്യം സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു, അവർ വാനരന്മാർതന്നെയാണെങ്കിലും. വാനരരാജ്യത്തിലും വൈദികവിധി നടപ്പിലുണ്ട് എന്നതു കവിയുടെ കല്പനയാണ്; ഇതിലൂടെ വാനരന്മാർ വെറും മൃഗങ്ങളല്ല, സംസ്കാരമുള്ള പ്രജകളാണ് എന്നു സ്ഥാപിക്കപ്പെടുന്നു. ‘കുശപരിസ്തീർണം’ (ദർഭ വിരിച്ചത്), ‘സമിദ്ധം’ (ജ്വലിപ്പിച്ചത്), ‘മന്ത്രപൂതേന ഹവിഷാ’ (മന്ത്രപൂതമായ ഹവിസ്സുകൊണ്ട്) എന്ന മൂന്നു പദങ്ങളാൽ അഗ്നികർമത്തിന്റെ മൂന്ന് അംശങ്ങൾ — വേദീസംസ്കാരം, അഗ്ന്യാധാനം, ആഹുതി — ക്രമത്തിൽ സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. പിന്നെ സിംഹാസനത്തിൽ ഇരുത്തൽ; അത് അഭിഷേകത്തിന്റെ തൊട്ടുമുമ്പുള്ള അംഗമാണ്.

വാനരശ്രേഷ്ഠന്മാർ എല്ലാ ഭാഗത്തുമുള്ള നദികളിൽനിന്നും നദങ്ങളിൽനിന്നും എല്ലാ തീർഥങ്ങളിൽനിന്നും സമുദ്രങ്ങളിൽനിന്നും ജലം ശേഖരിച്ചുകൊണ്ടുവന്ന്, ആ നിർമലജലം സ്വർണകുംഭങ്ങളിൽ നിറച്ച്, ശുഭമായ കാളക്കൊമ്പുകൾകൊണ്ടും സ്വർണകലശങ്ങൾകൊണ്ടും, ശാസ്ത്രത്തിൽ കാണുന്നതും മഹർഷിമാർ വിധിച്ചതുമായ രീതിയിൽ അഭിഷേകം ചെയ്തു. ഗജൻ, ഗവാക്ഷൻ, ഗവയൻ, ശരഭൻ, ഗന്ധമാദനൻ, മൈന്ദൻ, ദ്വിവിദൻ, ഹനുമാൻ, ജാംബവാൻ — ഈ ഒമ്പതു വാനരപ്രമുഖന്മാർ, വസുക്കൾ സഹസ്രാക്ഷനായ വാസവനെ എന്നപോലെ, തെളിഞ്ഞ സുഗന്ധജലംകൊണ്ട് സുഗ്രീവനെ അഭിഷേകം ചെയ്തു. ‘ഋഷഭശൃംഗൈഃ’ എന്നതിന് കാളക്കൊമ്പുകൊണ്ടു നിർമിച്ച പാത്രങ്ങളാൽ എന്നർഥം; ഇതു പ്രാചീനമായ അഭിഷേകവിധിയുടെ ഒരു സവിശേഷതയാണ്. സുഗ്രീവൻ അഭിഷിക്തനായപ്പോൾ മഹാത്മാക്കളായ എല്ലാ വാനരശ്രേഷ്ഠന്മാരും സന്തുഷ്ടരായി ലക്ഷക്കണക്കിന് ആർത്തുവിളിച്ചു — ലക്ഷക്കണക്കിനു വാനരന്മാരുടെ ജയഘോഷത്താൽ ഗുഹ പ്രതിധ്വനിച്ചു. ജലം നാലിടങ്ങളിൽനിന്നാണ് കൊണ്ടുവന്നത് — നദികൾ, നദങ്ങൾ, തീർഥങ്ങൾ, സമുദ്രങ്ങൾ; ഇതിലൂടെ അഭിഷേകത്തിന്റെ സാർവഭൗമത്വം സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. ഒമ്പത് അഭിഷേക്താക്കളെ പേരെടുത്തു പറയുന്നു; അവരിൽ ഹനുമാനും ജാംബവാനും പ്രസിദ്ധരാണ്; തുടർന്നുള്ള സർഗങ്ങളിൽ സേനാനായകന്മാരെ പരിചയപ്പെടുത്താൻ ഈ നാമാവലി ഉപകരിക്കുന്നു. ‘പ്രസന്നേന സുഗന്ധിനാ സലിലേന’ (തെളിഞ്ഞ സുഗന്ധജലംകൊണ്ട്) എന്നതിൽ ജലത്തിനു രണ്ടു വിശേഷണങ്ങൾ. ‘ശതസഹസ്രശഃ’ (ലക്ഷക്കണക്കിന്) എന്ന പദത്താൽ വാനരന്മാരുടെ എണ്ണത്തിന്റെ ആധിക്യം പറയുന്നു; അതിലൂടെ ഗുഹയുടെ വിശാലതയും സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. അഭിഷേകത്തിനുശേഷം ജയഘോഷം എന്നതു ലോകാചാരമാണ്. സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ ഇവിടെ ‘ഹൃഷ്ടാസ്തത്ര സഹസ്രശഃ’ (സന്തുഷ്ടരായി അവിടെ ആയിരക്കണക്കിന്) എന്ന പാഠമാണ്; വൾഗേറ്റിലോ ‘ഹൃഷ്ടാഃ ശതസഹസ്രശഃ’ (സന്തുഷ്ടരായി ലക്ഷക്കണക്കിന്) എന്നും.

രാമന്റെ വാക്കു നിറവേറ്റിക്കൊണ്ട് വാനരേശ്വരനായ സുഗ്രീവൻ അംഗദനെ ഗാഢമായി ആലിംഗനം ചെയ്ത് യൗവരാജ്യത്തിൽ അഭിഷേകം ചെയ്തു — ‘സമ്പരിഷ്വജ്യ’ (ഗാഢമായി ആലിംഗനം ചെയ്ത്) എന്ന പദത്താൽ സഹോദരപുത്രനോടുള്ള വാത്സല്യം സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു, വെറും രാജനീതിയല്ല. അംഗദൻ അഭിഷിക്തനായപ്പോൾ കരുണയുള്ള മഹാത്മാക്കളായ വാനരന്മാർ ‘നന്നായി, നന്നായി’ എന്നു പറഞ്ഞ് സുഗ്രീവനെ ആദരിച്ചു; ആ പ്രശംസ അവന്റെ ദയാലുത്വത്തിനുള്ളതായിരുന്നു. മഹാത്മാവായ രാമനെയും ലക്ഷ്മണനെയും അവർ സന്തുഷ്ടരായി വീണ്ടും വീണ്ടും സ്തുതിച്ചു; കാരണം ഇത്തരമൊരു കാര്യത്തിന് അവർ രണ്ടുപേരുമായിരുന്നു നിമിത്തം. അപ്പോൾ സന്തുഷ്ടരും പുഷ്ടരുമായ ജനങ്ങളാൽ നിറഞ്ഞ്, പതാകകളാലും കൊടിക്കൂറകളാലും ശോഭിച്ച്, ഗിരിഗഹ്വരത്തിൽ സ്ഥിതിചെയ്യുന്ന കിഷ്കിന്ധാനഗരം രമണീയമായിത്തീർന്നു. ഒടുവിൽ മഹാത്മാവായ രാമനോടു മഹാഭിഷേകം നിവേദനം ചെയ്ത്, വീര്യവാനായ വാനരസേനാപതി ഭാര്യയായ രുമയെ വീണ്ടെടുത്ത്, ദേവാധിപനായ ഇന്ദ്രനെപ്പോലെ രാജ്യം പ്രാപിച്ചു. ഈ അവസാനശ്ലോകം വംശസ്ഥവൃത്തത്തിലാണ് രചിച്ചിരിക്കുന്നത്; അതിലൂടെ സർഗം ഗാംഭീര്യത്തോടെ സമാപിക്കുന്നു; സുഗ്രീവന്റെ രണ്ട് ആഗ്രഹങ്ങളും — രാജ്യവും ഭാര്യയും — സഫലമായി എന്നും സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. ഇവിടെ മൂന്നു കൂട്ടരും സംതൃപ്തരാണ് — വാനരന്മാർ ജയഘോഷത്താൽ, സുഗ്രീവൻ രാജ്യത്താലും രുമയാലും, രാമൻ പ്രതിജ്ഞാപാലനത്താൽ. എങ്കിലും അടുത്ത സർഗത്തിനുവേണ്ടി കവി വിഷാദത്തിന്റെ ബീജം ഉപേക്ഷിക്കുന്നില്ല — രാമൻ നഗരത്തിൽ പ്രവേശിക്കുന്നില്ല, പർവതത്തിൽത്തന്നെ കഴിയുന്നു. ‘ഗിരിഗഹ്വരേ’ (പർവതഗുഹയിൽ) എന്ന പദത്താൽ കിഷ്കിന്ധയുടെ സ്ഥാനം വീണ്ടും ഓർമിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു — പർവതത്തിന്റെ ഗുഹയിൽത്തന്നെ സ്ഥിതിചെയ്യുന്ന നഗരമാണത്. ‘മഹാഭിഷേകം’ എന്ന പദത്താൽ അഭിഷേകത്തിന്റെ മഹത്ത്വം സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു; അതിന്റെ നിവേദനം രാമനോടാണ് ചെയ്യുന്നത്; അതിലൂടെ സുഗ്രീവന്റെ കൃതജ്ഞത പ്രകാശിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു.

The chief ministers of the monkeys gathered round Sugrīva, scorched with grief, his clothes still wet, for he had come straight from the water offering to this assembly. They went to the mighty-armed Rāma, who achieves great things without strain, and all stood before him with folded hands, as the seers stand before Brahmā, the Grandfather; the image shows that in the monkeys' eyes Rāma was as worthy of worship as Brahmā. Then Hanumān, son of the Wind, shining like a golden mountain, his face like the rising sun, both images of his radiance, spoke with folded hands. "Kākutstha, it is by your favour that he has won this great kingdom of the mighty monkeys, strong-tusked and full of strength, a kingdom handed down from father and grandfather and hard for even the great to win. With your leave he will enter the fair city and with his friends set all affairs in order. Bathed according to rule with various perfumes and herbs, he will honour you above all with garlands and jewels. Please come to this lovely mountain cave, take up the bond of a lord with us, and gladden the monkeys." His speech has three parts, thanks, invitation and the purpose of it, and his very first words, "by your favour", show an envoy's humility. Here for the first time Hanumān speaks for Sugrīva, a sign of the prominence he will have in the sargas to come. By calling the kingdom ancestral he strengthens Sugrīva's claim to it, and by saying "with your leave" he acknowledges Rāma's primacy: Sugrīva will not enter the city without Rāma's consent. His request has four parts: the bath, the worship, the visit to the cave and the bond of lordship.

To this the wise Rāghava, slayer of enemy heroes and master of speech, replied to Hanumān, "Gentle friend, I am keeping my father's command, and for fourteen years I shall enter neither village nor city." So strict was his vow of forest life that not even a friend's consecration could be an exception, and the fourteen years recall his vow in the Ayodhyā Kāṇḍa. "Let Sugrīva, bull among monkeys, enter that rich and splendid cave and be consecrated king at once, as the rites require," for a kingdom must not be left without a ruler. Having said this to Hanumān, Rāma spoke to Sugrīva: "You know what is right. Consecrate this heroic Aṅgada too as crown prince; his conduct is good and his strength and valour are noble. He is the eldest son of your elder brother and his equal in prowess; this high-spirited Aṅgada is worthy to be heir." By remembering Vālin's son Rāma wipes away the last trace of the feud: the son of the slain king is made crown prince, a generous act of statecraft. He supports it with three reasons, good conduct, strength and valour, and being the eldest son, so it is not pity alone but a settlement in keeping with dharma. Then he spoke of the season: "This is Śrāvaṇa, the month that brings the waters, the first of the rainy months; the four months called the rains have begun, my friend." Rāma's answer falls into two parts, first a refusal to Hanumān, then an instruction to Sugrīva, and in one speech he both honours his friend and keeps his own vow.

"This is no time to march," Rāma went on, "so enter your fair city. I will stay on this mountain with Lakṣmaṇa. This mountain cave is lovely, spacious and airy, my friend, with plenty of water and many lotuses and lilies; it will be pleasant to live here." The water and lotuses tell of a pool near the cave, needed for a stay through the rains. "When the month of Kārtika comes, set to work to kill Rāvaṇa; that is our agreement. Now go into your own home, my friend, have yourself consecrated king and gladden your friends." Here Rāma fixes the terms: four months of waiting, then the campaign. It is this agreement that Sugrīva will neglect in the sargas that follow, and that neglect is the seed of the twenty-eighth and twenty-ninth sargas. The word Rāma uses for agreement also means a set time, and both senses fit here. Keeping still through the four months of the rains is a well-known rule of Indian warfare, since armies can hardly move in the rains, so Rāma's waiting was wise. Given leave by Rāma, Sugrīva, bull among monkeys, entered the lovely city of Kiṣkindhā, which Vālin had ruled.

Thousands of monkeys surrounded their lord and went in with him on every side, a sight that shows a king's power. Then all the people of the realm, seeing the lord of the monkey hosts, bowed their heads to the ground with one mind in full prostration. Mighty Sugrīva spoke with them all and raised them up; the new king does not ignore those who bow to him. Then he entered his brother's pleasant inner apartments. The poet wakes the memory of Vālin: the house that was once his is now Sugrīva's, just as "the city Vālin had ruled" is the same city with a new guardian. As Sugrīva, bull among monkeys, terrible in prowess, came in, his friends consecrated him as the immortals consecrate thousand-eyed Indra; calling him terrible in prowess as he enters suggests the people's new trust in their king's strength. The likeness to Indra returns three times in the sarga, comparing Sugrīva's kingship with the rule of the king of the gods. Here the account of the consecration begins.

They brought for him a white parasol worked with gold and two white yak-tail fans with golden handles, emblems of renown. Sixteen lovely maidens came there joyfully bearing every kind of jewel and all seeds and healing herbs, shoots and blossoms of the milky-sapped trees, white garments and white unguent, fragrant garlands of flowers that grow on land and in water, divine sandal pastes and many kinds of perfume, unbroken rice and gold, priyaṅgu, honey and clarified butter, curds, a tiger skin and a pair of costly sandals, and unguent, the yellow pigment gorocana and red arsenic for the forehead mark. The list of requisites is as full as for a royal consecration. Each thing is white and auspicious, for white things are prescribed for a consecration, and the white parasol, fans, garments and unguent together proclaim the good omen of the rite. Sixteen is an auspicious number, and it is the custom for maidens to carry the requisites. The pair of sandals is counted among the emblems of a king by ancient custom.

Then, to consecrate the best of monkeys in due form, they first pleased the foremost brahmins with jewels, clothes and fine food, which is the first part of a consecration. Men learned in the mantras strewed kuśa grass about the altar, kindled the fire and offered into it oblations hallowed by mantras: the altar prepared, the fire laid and the offering made, in that order. Then on the roof of the palace, on a golden dais covered with fine spreads in a lovely place bright with many-coloured garlands, they seated him on a splendid throne facing east, as the scriptures direct, with the proper mantras, and so the consecration began. The poet imagines the Vedic rite carried out even in the kingdom of the monkeys, and so shows that they are not mere beasts but a civilised people with their own priests.

The bulls among monkeys gathered water from the rivers and streams, from all the sacred fords on every side and from all the seas, and put the clear water into golden jars. Then with auspicious vessels of bull's horn, a feature of the ancient rite, and with golden pitchers, following the rite laid down in the scriptures and ordained by the great seers, nine chief monkeys, Gaja, Gavākṣa, Gavaya, Śarabha, Gandhamādana, Mainda, Dvivida, Hanumān and Jāmbavān, consecrated Sugrīva with clear, fragrant water, as the Vasus consecrated thousand-eyed Indra. Water brought from rivers, streams, sacred fords and seas signifies a sovereignty that reaches everywhere. The nine are named one by one, among them the famous Hanumān and Jāmbavān, and this roll will serve to introduce the army's leaders in the sargas ahead. When Sugrīva had been consecrated, all those great-souled monkeys shouted for joy in their hundreds of thousands, so that the cave rang with it; the number shows how many they were and how vast the cave, and a shout of victory after a consecration is the custom.

Carrying out Rāma's word, Sugrīva, lord of monkeys, embraced Aṅgada and consecrated him as crown prince; the embrace shows real affection for his brother's son, not statecraft alone. When Aṅgada too had been consecrated, the great-souled monkeys, moved with compassion, honoured Sugrīva with cries of "Well done! Well done!", praising his kindness. In their delight they praised again and again the great-souled Rāma and Lakṣmaṇa, for it was they who had brought all this about. Thronged with joyful, thriving people and bright with flags and banners, the lovely city of Kiṣkindhā stood in its mountain cavern; the poet reminds us that the city lies within a mountain cave. Then, having reported the great consecration to the great-souled Rāma, a sign of his gratitude, the valiant lord of the monkey host won back his wife Rumā and took possession of his kingdom, like Indra, king of the gods. The last verse is in a grander metre, closing the sarga with dignity and showing that both of Sugrīva's wishes, his kingdom and his wife, have been fulfilled. All are content, the monkeys with their shouts of victory, Sugrīva with his kingdom and Rumā, Rāma with his promise kept. Yet the poet leaves a seed of sorrow for what follows: Rāma does not enter the city but stays on the mountain.