समानशोकः काकुत्स्थः सुग्रीवं तारां साङ्गदं च सान्त्वयन् इदम् अब्रवीत् — ‘शोकपरितापेन मृतः श्रेयसा न युज्यते; अतः यत् अनन्तरं कर्तव्यं तत् एव समाधातुम् अर्हथ। लोकवृत्तम् अनुष्ठेयम्, बाष्पमोक्षणं च युष्माभिः कृतम्; कालात् उत्तरं तु किमपि कर्म न शक्यम् उपासितुम्।’ अत्र रामः शोकं न निषेधति, किन्तु तस्य सीमां दर्शयति — रोदनम् अपि लोकाचारस्य अङ्गम्, कालातिक्रमः तु कर्मणः नाशकः। ततः सः कालतत्त्वं विवृणोति। लोके नियतिः एव कारणम्, नियतिः एव कर्मसाधनम्, नियतिः एव सर्वभूतानां नियोगेषु हेतुः। न कश्चित् कस्यचित् कर्ता, न च कश्चित् नियोगे ईश्वरः; लोकः स्वभावे वर्तते, तस्य च कालः परायणम्। कालः कालम् अतीत्य न गच्छति, न च परिहीयते; स्वभावं समासाद्य न कश्चित् अतिवर्तते। कालस्य न बन्धुत्वम्, न हेतुः, न पराक्रमः, न मित्रज्ञातिसम्बन्धः; सः न कस्यापि आत्मनः वशे वर्तते। साधु पश्यता तु कालपरिणामः एव द्रष्टव्यः, यतः धर्मः अर्थः कामश्च त्रयः अपि कालक्रमेण एव समाहिताः। एतत् वचनं सुग्रीवस्य कृते विशेषतः उपयुक्तम्, यतः सः एव भ्रातृवधस्य निमित्तम् आसीत्; कालः कर्ता इति उक्ते तस्य आत्मग्लानिः शाम्यति। वाली इतः स्वां प्रकृतिं गतः, क्रियाफलं च प्राप्तः; सामदानार्थसंयोगैः अर्जितं पवित्रं फलम् अनुभवति। स्वधर्मसंयोगात् महात्मना तेन पूर्वं यः स्वर्गः जितः, सः इदानीं प्राणान् अपरिरक्षता युद्धे परिगृहीतः — क्षत्रियवत् मृत्युः एव तस्य सिद्धिः। एषा एव श्रेष्ठा नियतिः, यां हरियूथपः गतः; अतः परितापेन अलम्, प्राप्तकालः एव उपास्यताम्। अत्र त्रयः अपि शोकार्ताः — सुग्रीवः भ्रातृवधात्, तारा पतिवियोगात्, अङ्गदः पितृहानेः; अतः रामः त्रीन् अपि एकवाक्येन सम्बोधयति। ‘नियतिः’ इति पदं त्रिषु पादेषु आवर्तितम्, येन कविः तस्य प्राधान्यं स्थापयति। ‘स्वभावे वर्तते लोकः’ इति वचनेन कर्तृत्वाभिमानस्य निरासः क्रियते; ‘तस्य कालः परायणम्’ इति च स्वभावस्य अपि आश्रयः दर्शितः। एतत् प्रकरणम् अस्मिन् काण्डे दार्शनिकस्य विवेचनस्य केन्द्रम्। वालिनः सप्तदशे सर्गे उक्तः प्रश्नः — ‘किमर्थं त्वया अहं हतः’ इति — अत्र परोक्षतया समाहितः; कालः एव हन्ता इति उक्ते व्यक्तिगतं वैरं विलीयते। अनन्तरं तारा अपि एतत् एव वचनं प्रतिध्वनयति — ‘एष त्वां रामरूपेण कालः कर्षति’ इति; अतः रामस्य उपदेशः तस्याः अन्तःकरणं प्राविशत् इति ज्ञायते। अस्मिन् उपदेशे रामः कर्मकाण्डं तत्त्वज्ञानं च उभयं मिश्रयति — लोकवृत्तानुष्ठानम् इति कर्म, नियतिचिन्तनम् इति ज्ञानम्; द्वाभ्याम् एव शोकः शाम्यति। ‘प्राप्तकालम् उपास्यताम्’ इति उपसंहारेण प्रकरणं क्रियायां परिणमति।

रामस्य वचनान्ते परवीरहा लक्ष्मणः गतचेतसं सुग्रीवं प्रश्रितं वाक्यम् अवदत् — ‘सुग्रीव, तारया अङ्गदेन च सहितः त्वम् अनन्तरम् एव वालिनः दहनं प्रति प्रेतकार्यं कुरु। शुष्काणि बहूनि काष्ठानि दिव्यानि चन्दनानि च वालिसंस्कारार्थं समाज्ञापय। दीनचेतसं दीनम् अङ्गदं समाश्वासय; त्वं बालिशबुद्धिः मा भूः, इदं पुरं त्वदधीनम् एव। अङ्गदः माल्यं विविधानि वस्त्राणि घृतं तैलं गन्धान् यच्च अन्यत् समनन्तरम् उपयुज्यते तत् आनयतु। तार, त्वं सम्भ्रमेण शीघ्रं शिबिकाम् आदाय आगच्छ; अस्मिन् काले त्वरा विशेषतः गुणवती युक्ता च। शिबिकावाहनोचिताः समर्थाः बलिनः प्लवगाः सज्जीभवन्तु; ते एव वालिनं निर्हरिष्यन्ति।’ एवम् उक्त्वा सुमित्रानन्दवर्धनः लक्ष्मणः भ्रातुः समीपस्थः तस्थौ — कार्यम् आदिश्य स्वयं दूरे न गतः, इति तस्य विनयः। लक्ष्मणस्य वचः श्रुत्वा सम्भ्रान्तमानसः तारः शिबिकासक्तमानसः शीघ्रं गुहां प्रविवेश। उद्वहनोचितैः शूरैः वानरैः उह्यमानां तां शिबिकाम् आदाय सः पुनः त्वरितं प्रत्यापतत्। लक्ष्मणस्य एतत् वचनं रामस्य दार्शनिकोपदेशस्य पूरकम् — रामः तत्त्वम् उपदिशति, लक्ष्मणः तु क्रियाक्रमं विभजति। काष्ठानि, चन्दनानि, माल्यम्, वस्त्राणि, घृतम्, तैलम्, गन्धाः, शिबिका, वाहकाः इति सामग्री गणनया एव उक्ता, येन शीघ्रता सूच्यते। त्रयाणां पृथक् पृथक् नियोगः — सुग्रीवस्य आज्ञापनम्, अङ्गदस्य सामग्र्याहरणम्, तारस्य शिबिकानयनम् — एतेन शोकमग्नानां मनः कर्मणि योज्यते, यत् एव शोकस्य औषधम्। ‘त्वदधीनमिदं पुरम्’ इति वचनेन सुग्रीवः राजपदे स्थाप्यते; तेन तस्य कर्तव्यबोधः जायते। ‘गतचेतसम्’ इति सुग्रीवस्य विशेषणम् अत्र मार्मिकम् — विजयस्य अनन्तरम् अपि सः शोकेन विगतचैतन्यः; अतः लक्ष्मणस्य प्रश्रितं वचनम् अपेक्षितम्। ‘अनन्तरम्’ इति पदं द्विः प्रयुक्तम् — कार्यम् अविलम्बं कर्तव्यम् इति रामस्य वचनस्य एव अनुवादः। तारस्य ‘शिबिकासक्तमानसः’ इति विशेषणेन ज्ञायते यत् सः अन्यत् सर्वं विस्मृत्य केवलं शिबिकाम् एव चिन्तयन् गतः; शोकार्तानां मनः एकत्र एव निबध्यते इति कवेः सूक्ष्मा दृष्टिः। ‘उद्वहनोचितैः शूरैः’ इति वाहकानां विशेषणद्वयेन शिबिकायाः गुरुत्वं वालिनः देहस्य महत्त्वं च सूच्येते।

सा शिबिका दिव्या भद्रासनयुता स्यन्दनोपमा च आसीत्; शिल्पिभिः कृतैः पक्षिकर्मभिः आचित्रा, द्रुमकर्मभिः च विभूषिता। चित्रपत्तीभिः आचिता, समन्ततः सुनिविष्टा, जालवातायनयुक्ता च सा सिद्धानां विमानम् इव अभात्। सुनियुक्ता विशाला सुकृता शिल्पिभिः निर्मिता, दारुपर्वतकैः उपेता, चारुकर्मणा परिष्कृता। वराभरणहारैः चित्रमाल्यैः च उपशोभिता, गुहागहनैः संछन्ना, रक्तचन्दनेन च भूषिता। पुष्पौघैः समभिच्छन्ना, तरुणादित्यवर्णाभिः भ्राजमानाभिः पद्ममालाभिः च आवृता आसीत्। एतत् विस्तृतं वर्णनम् एकस्य वानरराजस्य और्ध्वदेहिकस्य गौरवं सूचयति; मृतः अपि वाली राजवत् एव नीयते। ईदृशीं शिबिकां दृष्ट्वा रामः लक्ष्मणम् अब्रवीत् — ‘क्षिप्रं वाली विनीयताम्, प्रेतकार्यं च विधीयताम्।’ रामः स्वयं संस्कारं न करोति, किन्तु तस्य त्वरां निर्दिशति; एतेन वैरस्य अन्तः सूच्यते। मुद्रणे अस्य वर्णनस्य षट् श्लोकाः; समीक्षितसंस्करणे तु एतत् समग्रं वर्णनं नास्ति, अतः एते वुल्गेटपरम्परायाः विस्तारः। शिल्पकर्मणः विस्तृतं चित्रणं कवेः अलङ्कारप्रियतां दर्शयति — पक्षिणः, द्रुमाः, चित्रपत्त्यः, जालवातायनानि, दारुपर्वतकाः, हाराः, माल्यानि, रक्तचन्दनम्, पद्ममालाः इति क्रमेण नयनं गच्छति। ‘सिद्धानां विमानम् इव’ इति उपमा मृतस्य ऊर्ध्वगतिं सूचयति। ‘ईदृशीम्’ इति एकेन पदेन कविः षण्णां श्लोकानां वर्णनम् उपसंहरति। रामस्य वचने ‘क्षिप्रम्’ इति पदं पुनः त्वरां स्मारयति, यतः कालातिक्रमे संस्कारः निष्फलः इति सः एव पूर्वम् उक्तवान्।

ततः सुग्रीवः अङ्गदेन सह एव विक्रोशन् वालिनम् उद्यम्य तदा शिबिकायाम् आरोपयत्। गतजीवितं वालिनं शिबिकायाम् आरोप्य विविधैः अलंकारैः माल्यैः वस्त्रैश्च तं भूषितवान्। अत्र ‘विक्रोशन्’ इति पदेन सुग्रीवस्य शोकः प्रकाश्यते — विजयी अपि सः भ्रातरं स्मृत्वा रोदिति। ततः प्लवगेश्वरः राजा सुग्रीवः आज्ञापयत् — ‘आर्यस्य और्ध्वदेहिकम् अनुकूलतः क्रियताम्’ इति; ‘आर्यस्य’ इति सम्बोधनेन ज्येष्ठभ्रातुः प्रति गौरवं रक्षितम्। विविधानि बहूनि रत्नानि विश्राणयन्तः प्लवगाः अग्रतः यान्तु, शिबिका च तदनन्तरम् इति व्यवस्था। ‘भुवि राज्ञाम् ऋद्धिविशेषाः यादृशाः दृश्यन्ते तादृशैः एव वानराः भर्तृसत्क्रियां कुर्वन्तु’ इति च उक्तम् — वानरराजस्य संस्कारः मानुषराज्ञाम् अन्त्येष्टेः समः भवतु इति अभिप्रायः। ‘उद्यम्य’ इति पदेन ज्ञायते यत् सुग्रीवः स्वयम् एव भ्रातुः शवम् उत्थापितवान्, न तु भृत्यैः उत्थापितम् — एतत् एव तस्य पश्चात्तापस्य साक्ष्यम्। अलंकारैः माल्यैः वस्त्रैश्च भूषणम् अन्त्येष्टेः विधिः, यः मानुषेषु अपि प्रसिद्धः। रत्नविश्राणनम् अपि राजकीयस्य संस्कारस्य अङ्गम्; तेन मार्गे स्थिताः याचकाः तोष्यन्ते। ‘क्रियताम्’ इति कर्मणि प्रयोगेण सुग्रीवः स्वयं कर्ता न भवति, किन्तु राजा आज्ञापकः एव इति स्थितिः सूच्यते। ‘अनुकूलतः’ इति पदं शास्त्रानुसारम् इति अर्थे; हिन्दीभाष्यम् अपि ‘शास्त्रानुकूलेन विधिना’ इति तम् एव अर्थम् अनुसरति।

तादृशम् एव और्ध्वदेहिकं वालिनः क्षिप्रं प्राकुर्वन्। ताराप्रभृतयः तदा अङ्गदं परिरभ्य आशु क्रोशन्तः प्रचलिताः; हतबान्धवाः सर्वे वानराः रुदन्तः एव प्रययुः। ततः अस्य वशानुगाः सर्वाः वानर्यः प्रणिहिताः सत्यः ‘वीर वीर’ इति भूयः चुक्रुशुः, प्रियं च पुनः पुनः आक्रोशन्ति स्म। ताराप्रभृतयः सर्वाः हतबान्धवाः वानर्यः करुणस्वनाः क्रोशन्त्यः भर्तारम् अनुजग्मुः। वनान्तरे तासां वानरीणां रुदितशब्देन वनानि गिरयश्च सर्वतः प्रतिध्वनिं कुर्वन्तः स्वयम् अपि विक्रोशन्ति इव प्रतीयन्ते स्म — प्रतिध्वनिः एव अत्र कवेः उपमानम्। जलसंवृते विविक्ते गिरिनद्याः पुलिने ते उपागताः। यात्रायाः वर्णने कविः क्रमेण त्रीन् समूहान् गणयति — प्रथमं ताराप्रभृतयः सचिवाः, ततः सर्वे वानराः, ततः वानर्यः। ‘वीर वीर’ इति आमन्त्रणद्वयं शोकस्य स्वाभाविकं रूपम्। वनानां गिरीणां च विक्रोशनम् इति प्रतिध्वनेः अलङ्कारः, यः महाकाव्येषु प्रसिद्धः; तेन शोकस्य व्याप्तिः सूच्यते। श्मशानभूमिः विविक्ता जलसंवृता च इति शास्त्रविहितम्। ‘हतबान्धवाः’ इति विशेषणं वानराणां वानरीणां च उभयत्र प्रयुक्तम्, येन सर्वेषां समानः शोकः सूच्यते। ‘प्रणिहिताः’ इति पदेन वानरीणां भक्तिः, ‘वशानुगाः’ इति पदेन च तासाम् आज्ञानुवर्तित्वं कथ्यते।

तत्र वनचारिणः सुबहवः वानराः चितां चक्रुः। ततः वानरोत्तमाः स्कन्धात् शिबिकाम् अवरोप्य सर्वे शोकपरायणाः एकान्तम् आश्रित्य तस्थुः। ततः तारा शिबिकातले शयानं पतिं दृष्ट्वा तस्य शिरः अङ्के आरोप्य सुदुःखिता विललाप — ‘हा वानरमहाराज! हा नाथ! हा मम वत्सल! हा महार्ह! हा महाबाहो! हा मम प्रिय! मां पश्य। शोकाभिपीडितम् इमं जनं त्वं कस्मात् न पश्यसि? हे मानद, गतासोः अपि ते वक्त्रम् इह प्रहृष्टम् इव, अस्तंगतसूर्यसमवर्णं च जीवतः इव दृश्यते।’ अत्र ‘जनम्’ इति पदेन तारा स्वात्मानम् एव तृतीयपुरुषेण निर्दिशति — पत्युः पुरतः स्वस्य दैन्यं दर्शयितुम् एषा रीतिः। मुखस्य प्रसन्नता मृतस्य अपि वीरस्य लक्षणम् इति कविः सूचयति। ‘एकान्तम् आश्रित्य तस्थुः’ इति पदेन शवस्य समीपे भार्यायाः एकाकित्वम् अवकाशं च कविः कल्पयति, येन तारायाः विलापः स्वाभाविकः भवति। अङ्के शिरसः आरोपणम् इति प्रेम्णः अन्तिमं चिह्नम्। ‘हा’ इति निपातस्य षड्वारम् आवृत्तिः विलापस्य वेगं सूचयति। चितायाः स्थानं जलसमीपे विविक्तं च इति शास्त्रविहितम्; ‘वनचारिणः सुबहवः’ इति च वानराणां बाहुल्यं सूचयति। ‘सुदुःखिता’ इति एकेन विशेषणेन कविः तारायाः अन्तरङ्गं सर्वं कथयति।

तारा पुनः अवदत् — ‘हे वानर, एषः कालः एव रामरूपेण त्वां कर्षति, येन एकेन एव इषुणा रणे सर्वाः वयं विधवाः कृताः।’ एतेन सा रामं न दूषयति, अपि तु रामस्य वचनम् एव — कालः कर्ता इति — प्रतिध्वनयति। ‘हे राजेन्द्र, एताः तव वानर्यः अप्लवगाः सत्यः पादाभ्याम् एव विकृष्टम् अध्वानम् आगताः; किं त्वं न बुध्यसे? एताः चन्द्रनिभाननाः भार्याः तव इष्टाः आसन्; इदानीं तु हे प्लवगेश्वर, सुग्रीवम् अपि कस्मात् न ईक्षसे? हे राजन्, तारप्रभृतयः एते तव सचिवाः अयं च पुरवासिजनः त्वां परिवार्य विषीदति। हे अरिंदम, एतान् सचिवान् यथापुरं विसर्जय; ततः वयं सर्वाः मदनोत्कटाः सत्यः वनेषु क्रीडामहे।’ अन्तिमम् एतत् वचनं शोकोन्मादजम् — मृतं पतिं जीवन्तम् इव सम्बोध्य सा पूर्ववत् विहारं प्रार्थयते, यत् करुणरसस्य पराकाष्ठा। तारायाः विलापे त्रयः भागाः — कालस्य निन्दा, सहचरीणां दुर्दशा, सचिवानां पुरवासिनां च वेदना। अन्ते सा विस्मृतिम् इव प्राप्य पूर्ववत् वनक्रीडां प्रार्थयते; एषा उन्मादवत् अवस्था शोकस्य अन्तिमा भूमिका। ‘सुग्रीवम् अपि कस्मात् न ईक्षसे’ इति वचनेन वैरस्य शान्तिः सूच्यते — मृत्युना भ्रातृविरोधः समाप्तः। एतेषु श्लोकेषु सम्बोधनानाम् आधिक्यम् — राजेन्द्र, प्लवगेश्वर, राजन्, अरिंदम, वानर इति; प्रत्येकं सम्बोधनेन सा पतिं जीवन्तम् इव मन्यते। ‘पादैर्विकृष्टमध्वानम्’ इति वानरीणां क्लेशः चित्रितः — प्लवनसमर्थाः वानराः, ताः तु पदातिन्यः।

एवं पतिशोकपरीवृतां विलपन्तीं तारां शोककर्शिताः वानर्यः तदा उत्थापयन्ति स्म। ततः शोकेन अभिप्लुतेन्द्रियः अङ्गदः रुदन् सुग्रीवेण सार्धं पितरं चितायाम् आरोपयामास। ततः विधिवत् अग्निं दत्त्वा सः दीर्घम् अध्वानं प्रस्थितं पितरं व्याकुलेन्द्रियः अपसव्यं चकार — मृतस्य प्रदक्षिणं न, अपसव्यम् एव विधिः इति शास्त्रम्। वालिनं विधिवत् संस्कृत्य प्लवगर्षभाः शुभजलां शिवां नदीम् उदकं कर्तुम् आजग्मुः। तत्र ते सहिताः अङ्गदम् अग्रतः स्थापयित्वा सुग्रीवतारासहिताः वालिने जलं सिषिचुः — जलाञ्जलौ पुत्रः एव अग्रणीः इति मर्यादा रक्षिता। दीनेन सुग्रीवेण सह दीनः भूत्वा समानशोकः महाबलः काकुत्स्थः सर्वाणि प्रेतकार्याणि कारयामास। ततः अग्र्यपौरुषं प्रकाशम् इक्ष्वाकुवरस्य इषुणा हतं दीप्ताग्निसमौजसं तं वालिनं प्रदीप्य हरिः सुग्रीवः सलक्ष्मणं रामम् उपेयिवान्। अङ्गदस्य कर्तृत्वम् अत्र स्पष्टम् — सः एव पितरं चितायाम् आरोपयति, सः एव अग्निं ददाति, सः एव अपसव्यं करोति, सः एव जलाञ्जलौ अग्रतः स्थाप्यते; पुत्रस्य एव एते अधिकाराः इति शास्त्रम्। सुग्रीवः तु सहायकमात्रम्। रामः स्वयं न करोति, किन्तु ‘कारयामास’ इति प्रयोजकक्रियया तस्य अधिष्ठातृत्वं सूच्यते। अन्तिमः श्लोकः वंशस्थवृत्तेन निबद्धः, येन सर्गस्य समाप्तिः गाम्भीर्येण अङ्क्यते। ‘दीर्घमध्वानं प्रस्थितम्’ इति पितुः परलोकयात्रायाः रूपकम्; तेन मृत्युः यात्रा इति दृष्टिः स्थाप्यते। ‘शुभजलां शिवाम्’ इति नद्याः द्वे विशेषणे उदककर्मणः पवित्रतां सूचयतः। ‘सिषिचुः’ इति बहुवचनेन सर्वेषां सम्मिलिता जलाञ्जलिः उक्ता। अन्ते ‘उपेयिवान्’ इति लिटा वाक्यं समाप्य कविः सुग्रीवस्य रामसमीपगमनेन अग्रिमस्य सर्गस्य सेतुं रचयति।

అదే శోకాన్ని పంచుకున్న కాకుత్స్థుడు సుగ్రీవుని, తారను, అంగదుని ఓదారుస్తూ ఇలా అన్నాడు — ‘శోకంతో పరితపించడం వల్ల మరణించినవానికి ఏ మేలూ కలగదు; కాబట్టి ఇక తరువాత చేయవలసినదేదో దానినే మీరు చక్కబెట్టాలి. లోకాచారాన్ని పాటించాలి; కన్నీరు కార్చడం మీరు చేశారు; కాలం దాటిపోయిన తరువాత ఏ కర్మనూ ఆచరించడం సాధ్యం కాదు.’ ఇక్కడ రాముడు శోకాన్ని నిషేధించడం లేదు, దాని హద్దును మాత్రం చూపిస్తున్నాడు — ఏడవడం కూడా లోకాచారంలో భాగమే, కాని కాలాన్ని అతిక్రమించడం కర్మను నాశనం చేస్తుంది. తరువాత అతడు కాలతత్త్వాన్ని విశదీకరిస్తాడు. లోకంలో నియతియే కారణం, నియతియే కర్మకు సాధనం, సమస్త ప్రాణులనూ ఆయా పనులలో నియోగించడానికి నియతియే హేతువు. ఎవడూ ఎవరికీ కర్త కాడు, ఎవడూ నియోగించడంలో ప్రభువూ కాడు; లోకం తన స్వభావం ప్రకారం నడుస్తుంది, ఆ స్వభావానికి కాలమే పరమాశ్రయం. కాలం కాలాన్ని దాటిపోదు, తగ్గిపోదు కూడా; తన స్వభావాన్ని పొందిన తరువాత ఎవడూ దానిని అతిక్రమించలేడు. కాలానికి బంధుత్వం లేదు, కారణం లేదు, పరాక్రమం లేదు, మిత్రులతో జ్ఞాతులతో సంబంధమూ లేదు; అది ఎవరి వశంలోనూ ఉండదు. బాగా ఆలోచించేవాడు కాలపరిణామాన్నే చూడాలి, ఎందుకంటే ధర్మార్థకామాలు మూడూ కాలక్రమంలోనే సమకూరుతాయి. ఈ మాట సుగ్రీవునికి ప్రత్యేకంగా తగినది, ఎందుకంటే సోదరుని వధకు అతడే నిమిత్తం; కాలమే కర్త అని చెప్పగానే అతని ఆత్మగ్లాని శమిస్తుంది. ‘వాలి ఇక్కడినుండి తన సహజస్థితిని పొందాడు, తన కర్మఫలాన్ని అందుకున్నాడు; సామదానాలతో, అర్థసంయోగంతో సంపాదించిన పవిత్రఫలాన్ని అనుభవిస్తున్నాడు. స్వధర్మాన్ని ఆచరించడం వల్ల ఆ మహాత్ముడు పూర్వం గెలుచుకున్న స్వర్గాన్ని, ఇప్పుడు యుద్ధంలో ప్రాణాలను లెక్కచేయకుండా స్వీకరించాడు’ — క్షత్రియునిలా మరణించడమే అతనికి సిద్ధి. ‘వానరయూథపతి పొందినది ఇదే శ్రేష్ఠమైన గతి; కాబట్టి పరితాపం చాలు, సమయం వచ్చిన కర్తవ్యాన్నే ఆచరించండి.’ ఇక్కడ ముగ్గురూ శోకార్తులే — సుగ్రీవుడు సోదరుని వధ వల్ల, తార భర్త వియోగం వల్ల, అంగదుడు తండ్రిని కోల్పోయినందువల్ల; అందుకే రాముడు ముగ్గురినీ ఒకే వాక్యంతో సంబోధిస్తున్నాడు. ‘నియతి’ అనే పదం మూడు పాదాలలో మళ్ళీ మళ్ళీ వస్తుంది; దానితో కవి దాని ప్రాధాన్యాన్ని స్థాపిస్తున్నాడు. ‘స్వభావే వర్తతే లోకః’ (లోకం స్వభావానుసారం నడుస్తుంది) అనే మాటతో ‘నేనే కర్తను’ అనే అభిమానం నిరాకరించబడుతుంది; ‘తస్య కాలః పరాయణమ్’ (దానికి కాలమే పరమాశ్రయం) అనే మాటతో స్వభావానికి కూడా ఆధారం చూపబడుతుంది. ఈ ప్రకరణం ఈ కాండంలోని తాత్త్విక వివేచనకు కేంద్రం. పదిహేడవ సర్గలో వాలి అడిగిన ప్రశ్న — ‘నన్ను నువ్వు ఎందుకు చంపావు?’ — ఇక్కడ పరోక్షంగా సమాధానం పొందుతుంది; కాలమే చంపేది అని చెప్పగానే వ్యక్తిగత వైరం కరిగిపోతుంది. తరువాత తార కూడా ఇదే మాటను ప్రతిధ్వనిస్తుంది — ‘ఈ కాలమే రాముని రూపంలో నిన్ను లాగుకొనిపోతోంది’ అని; కాబట్టి రాముని ఉపదేశం ఆమె అంతఃకరణంలో ప్రవేశించిందని తెలుస్తుంది. ఈ ఉపదేశంలో రాముడు కర్మనూ తత్త్వజ్ఞానాన్నీ రెండింటినీ కలుపుతున్నాడు — లోకాచారాన్ని పాటించడం కర్మ, నియతిని గురించి చింతించడం జ్ఞానం; ఈ రెంటితోనే శోకం శమిస్తుంది. ‘ప్రాప్తకాలమ్ ఉపాస్యతామ్’ (సమయం వచ్చిన కర్తవ్యాన్ని ఆచరించండి) అనే ముగింపుతో ప్రకరణం క్రియగా పరిణమిస్తుంది.

రాముని మాటలు ముగియగానే శత్రువీరులను సంహరించే లక్ష్మణుడు చైతన్యం కోల్పోయినట్లున్న సుగ్రీవునితో వినయంగా ఇలా అన్నాడు — ‘సుగ్రీవా, తారతో, అంగదునితో కలిసి నువ్వు వెంటనే వాలి దహనానికి సంబంధించిన ప్రేతకార్యాన్ని చెయ్యి. వాలి సంస్కారం కోసం ఎండిన కట్టెలు ఎన్నో, దివ్యమైన చందనాలూ తెప్పించమని ఆజ్ఞాపించు. దీనమైన మనస్సుతో దీనుడై ఉన్న అంగదుని ఓదార్చు; నువ్వు పిల్లవాని బుద్ధి గలవాడివి కావద్దు, ఈ నగరం ఇప్పుడు నీ అధీనంలోనే ఉంది. అంగదుడు పూలమాలలూ రకరకాల వస్త్రాలూ నెయ్యీ నూనే సుగంధద్రవ్యాలూ, ఇంకా వెంటనే అవసరమయ్యే మిగిలినవన్నీ తీసుకురావాలి. తారుడా, నువ్వు తొందరగా త్వరత్వరగా పల్లకిని తీసుకొని రా; ఈ సమయంలో త్వర ప్రత్యేకంగా గుణమూ, తగినదీ. పల్లకిని మోయడానికి తగిన సమర్థులూ బలవంతులూ అయిన వానరులు సిద్ధంగా ఉండాలి; వారే వాలిని తీసుకువెళతారు.’ ఇలా చెప్పి సుమిత్రకు ఆనందం పెంచే లక్ష్మణుడు అన్న దగ్గరే నిలుచున్నాడు — పనిని ఆదేశించి తాను దూరంగా వెళ్ళిపోలేదు, ఇది అతని వినయం. లక్ష్మణుని మాట విని కలవరపడిన మనస్సుతో, పల్లకిపైనే మనస్సు నిలిపి, తారుడు వెంటనే గుహలోకి ప్రవేశించాడు. మోయడానికి తగిన శూరులైన వానరులు మోస్తున్న ఆ పల్లకిని తీసుకొని అతడు మళ్ళీ త్వరగా తిరిగివచ్చాడు. లక్ష్మణుని ఈ మాట రాముని తాత్త్విక ఉపదేశానికి పూరకం — రాముడు తత్త్వాన్ని ఉపదేశిస్తాడు, లక్ష్మణుడు చేయవలసిన పనుల క్రమాన్ని విభజిస్తాడు. కట్టెలు, చందనాలు, మాలలు, వస్త్రాలు, నెయ్యి, నూనె, సుగంధాలు, పల్లకి, మోసేవారు — ఈ సామగ్రి కేవలం లెక్కపెట్టినట్లుగా చెప్పబడింది; దానితో తొందర సూచించబడుతుంది. ముగ్గురికీ వేర్వేరు పనులు — సుగ్రీవునికి ఆజ్ఞాపించడం, అంగదునికి సామగ్రి తేవడం, తారునికి పల్లకి తేవడం — దీనితో శోకంలో మునిగినవారి మనస్సు పనిలో నిమగ్నమవుతుంది, అదే శోకానికి మందు. ‘త్వదధీనమిదం పురమ్’ (ఈ నగరం నీ అధీనంలో ఉంది) అనే మాటతో సుగ్రీవుడు రాజపదవిలో నిలుపబడుతున్నాడు; దానితో అతనికి కర్తవ్యబోధ కలుగుతుంది. ఇక్కడ సుగ్రీవునికి వాడిన ‘గతచేతసమ్’ (చైతన్యం కోల్పోయినవాడు) అనే విశేషణం మర్మస్పర్శి — విజయం తరువాత కూడా అతడు శోకంతో స్పృహ కోల్పోయినట్లున్నాడు; అందుకే లక్ష్మణుని వినయపూర్వకమైన మాట అవసరమైంది. ‘అనంతరమ్’ (వెంటనే) అనే పదం రెండుసార్లు వాడబడింది — పనిని ఆలస్యం లేకుండా చేయాలనే రాముని మాటకే ఇది అనువాదం. తారునికి వాడిన ‘శిబికాసక్తమానసః’ (పల్లకిపైనే మనస్సు లగ్నమైనవాడు) అనే విశేషణంతో, అతడు మిగిలినదంతా మరచిపోయి పల్లకిని మాత్రమే తలచుకుంటూ వెళ్ళాడని తెలుస్తుంది; శోకార్తుల మనస్సు ఒకేచోట బంధింపబడుతుందనేది కవి సూక్ష్మదృష్టి. ‘ఉద్వహనోచితైః శూరైః’ (మోయడానికి తగిన శూరులతో) అనే మోసేవారి రెండు విశేషణాలతో పల్లకి బరువూ వాలి దేహం యొక్క పెద్దతనమూ సూచించబడుతున్నాయి.

ఆ పల్లకి దివ్యమైనది, శ్రేష్ఠమైన ఆసనం కలది, రథంలా ఉన్నది; శిల్పులు చెక్కిన పక్షుల బొమ్మలతో చిత్రితమై, చెట్ల బొమ్మలతో అలంకరించబడి ఉంది. చిత్రించిన కాల్బలపు బొమ్మలతో నిండి, అన్ని వైపులా చక్కగా అమర్చబడి, జాలీ కిటికీలు కలిగి అది సిద్ధుల విమానంలా ప్రకాశించింది. చక్కగా కూర్చబడినది, విశాలమైనది, బాగా తయారైనది, శిల్పులు నిర్మించినది, కొయ్యతో చేసిన చిన్నచిన్న కొండల ఆకృతులు కలది, అందమైన పనితనంతో మెరుగుపెట్టబడినది. శ్రేష్ఠమైన ఆభరణాలతో హారాలతో, రంగురంగుల మాలలతో శోభిస్తూ, గుహల వంటి లోతైన భాగాలతో కప్పబడి, ఎర్రచందనంతో అలంకరించబడి ఉంది. పూలరాశులతో పూర్తిగా కప్పబడి, ఉదయసూర్యుని వర్ణంతో మెరిసే పద్మమాలలతో చుట్టబడి ఉంది. ఈ విస్తృతమైన వర్ణన ఒక వానరరాజు ఉత్తరక్రియల గౌరవాన్ని సూచిస్తుంది; మరణించినా వాలి రాజులాగానే తీసుకువెళ్ళబడుతున్నాడు. ఇటువంటి పల్లకిని చూసి రాముడు లక్ష్మణునితో అన్నాడు — ‘త్వరగా వాలిని తీసుకువెళ్ళండి, ప్రేతకార్యం జరిపించండి.’ రాముడు స్వయంగా సంస్కారం చేయడు, కాని దాని త్వరను నిర్దేశిస్తాడు; దీనితో వైరం ముగిసిందని సూచించబడుతుంది. ముద్రిత ప్రతిలో ఈ వర్ణనకు ఆరు శ్లోకాలు ఉన్నాయి; సమీక్షిత సంస్కరణలో ఈ వర్ణన మొత్తం లేదు, కాబట్టి ఇవి వల్గేట్ పరంపరలోని విస్తరణ. శిల్పకర్మను విస్తృతంగా చిత్రించడం కవి అలంకారప్రియత్వాన్ని చూపిస్తుంది — పక్షులు, చెట్లు, చిత్రించిన కాల్బలం, జాలీ కిటికీలు, కొయ్య కొండలు, హారాలు, మాలలు, ఎర్రచందనం, పద్మమాలలు — ఇలా క్రమంగా చూపు సాగిపోతుంది. ‘సిద్ధుల విమానంలా’ అనే ఉపమానం మరణించినవాని ఊర్ధ్వగతిని సూచిస్తుంది. ‘ఈదృశీమ్’ (ఇటువంటి) అనే ఒక్క పదంతో కవి ఆరు శ్లోకాల వర్ణనను ముగిస్తాడు. రాముని మాటలోని ‘క్షిప్రమ్’ (త్వరగా) అనే పదం మళ్ళీ త్వరను గుర్తుచేస్తుంది, ఎందుకంటే కాలం దాటితే సంస్కారం నిష్ఫలమని అతడే ముందు చెప్పాడు.

తరువాత సుగ్రీవుడు అంగదునితో కలిసి బిగ్గరగా ఏడుస్తూ వాలిని ఎత్తి అప్పుడు పల్లకిపై ఉంచాడు. ప్రాణం పోయిన వాలిని పల్లకిపై ఉంచి రకరకాల అలంకారాలతో, మాలలతో, వస్త్రాలతో అతనిని అలంకరించాడు. ఇక్కడ ‘విక్రోశన్’ (బిగ్గరగా ఏడుస్తూ) అనే పదంతో సుగ్రీవుని శోకం వెల్లడవుతుంది — విజేత అయినా అతడు సోదరుని తలచుకొని ఏడుస్తున్నాడు. తరువాత వానరులకు ప్రభువైన రాజు సుగ్రీవుడు ఆజ్ఞాపించాడు — ‘ఆర్యునికి (నా అన్నగారికి) ఉత్తరక్రియలు విధిప్రకారం జరపండి’ అని; ‘ఆర్యస్య’ అనే సంబోధనతో అన్నగారి పట్ల గౌరవం కాపాడబడింది. రకరకాల రత్నాలను ఎన్నో దానం చేస్తూ వానరులు ముందు నడవాలి, ఆ తరువాత పల్లకి — ఇదీ ఏర్పాటు. ‘భూమిపై రాజుల ప్రత్యేక వైభవాలు ఎలా కనిపిస్తాయో అలాగే వానరులు తమ ప్రభువుకు సత్కారం చేయాలి’ అని కూడా చెప్పబడింది — వానరరాజు సంస్కారం మానవ రాజుల అంత్యక్రియలతో సమానంగా ఉండాలని అభిప్రాయం. ‘ఉద్యమ్య’ (ఎత్తి) అనే పదంతో, సుగ్రీవుడు సేవకులచేత కాక తానే స్వయంగా అన్నగారి శవాన్ని ఎత్తాడని తెలుస్తుంది — ఇదే అతని పశ్చాత్తాపానికి సాక్ష్యం. అలంకారాలతో మాలలతో వస్త్రాలతో అలంకరించడం అంత్యక్రియల విధి, ఇది మనుషులలోనూ ప్రసిద్ధమే. రత్నాలను దానం చేయడం కూడా రాజోచితమైన సంస్కారంలో భాగం; దానితో దారిలో ఉన్న యాచకులు సంతోషపెట్టబడతారు. ‘క్రియతామ్’ (చేయబడుగాక) అనే కర్మణి ప్రయోగంతో సుగ్రీవుడు స్వయంగా కర్త కాడు, రాజుగా ఆజ్ఞాపించేవాడు మాత్రమే అనే స్థితి సూచించబడుతుంది. ‘అనుకూలతః’ అనే పదానికి ‘శాస్త్రానుసారంగా’ అని అర్థం; హిందీ వ్యాఖ్యానం కూడా ‘శాస్త్రానికి అనుకూలమైన విధిలో’ అని అదే అర్థాన్ని అనుసరిస్తుంది.

అటువంటి ఉత్తరక్రియనే వాలికి వారు త్వరగా జరిపారు. తారుడు మొదలైనవారు అప్పుడు అంగదుని కౌగిలించుకొని వెంటనే రోదిస్తూ బయలుదేరారు; బంధువును కోల్పోయిన వానరులందరూ ఏడుస్తూనే సాగిపోయారు. తరువాత అతని ఆజ్ఞకు లోబడిన వానరస్త్రీలందరూ ఏకాగ్రచిత్తలై ‘వీరా, వీరా’ అని మళ్ళీ మళ్ళీ బిగ్గరగా రోదించారు, తమ ప్రియుని పదేపదే పిలిచారు. తార మొదలైన, భర్తను కోల్పోయిన వానరస్త్రీలందరూ దీనస్వరంతో రోదిస్తూ భర్తను అనుసరించారు. అడవి లోపల ఆ వానరస్త్రీల ఏడుపు శబ్దంతో అడవులూ కొండలూ అన్ని వైపులా ప్రతిధ్వనిస్తూ తామే రోదిస్తున్నట్లు అనిపించాయి — ఇక్కడ ప్రతిధ్వనియే కవికి ఉపమానం. నీటితో చుట్టబడిన, ఏకాంతమైన ఒక కొండనది ఇసుకతిన్నెకు వారు చేరుకున్నారు. యాత్రను వర్ణించడంలో కవి క్రమంగా మూడు సమూహాలను లెక్కిస్తాడు — మొదట తారుడు మొదలైన మంత్రులు, తరువాత వానరులందరూ, తరువాత వానరస్త్రీలు. ‘వీరా, వీరా’ అనే రెండుసార్ల పిలుపు శోకానికి సహజమైన రూపం. అడవులూ కొండలూ రోదించడం అనేది ప్రతిధ్వని అలంకారం, ఇది మహాకావ్యాలలో ప్రసిద్ధమైనది; దానితో శోకం ఎంత వ్యాపించిందో సూచించబడుతుంది. శ్మశానభూమి ఏకాంతంగా, నీటితో చుట్టబడి ఉండాలనేది శాస్త్రవిహితం. ‘హతబాంధవాః’ (బంధువును కోల్పోయినవారు) అనే విశేషణం వానరులకూ వానరస్త్రీలకూ రెండు చోట్లా వాడబడింది; దానితో అందరి శోకమూ సమానమని సూచించబడుతుంది. ‘ప్రణిహితాః’ అనే పదంతో వానరస్త్రీల భక్తి, ‘వశానుగాః’ అనే పదంతో వారి ఆజ్ఞానువర్తిత్వం చెప్పబడుతున్నాయి.

అక్కడ అడవిలో తిరిగే ఎంతో మంది వానరులు చితిని పేర్చారు. తరువాత వానరోత్తములు భుజాల మీదినుండి పల్లకిని దించి, శోకంలో మునిగినవారై అందరూ ఒక పక్కకు తొలగి నిలుచున్నారు. అప్పుడు తార పల్లకిలో పడుకొని ఉన్న భర్తను చూసి, అతని తలను తన ఒడిలో పెట్టుకొని, ఎంతో దుఃఖంతో విలపించింది — ‘హా వానర మహారాజా! హా నాథా! హా నా పట్ల వాత్సల్యం గలవాడా! హా మహాపూజ్యుడా! హా మహాబాహూ! హా నా ప్రియుడా! నన్ను చూడు. శోకంతో పీడింపబడుతున్న ఈ జనాన్ని నువ్వు ఎందుకు చూడవు? ఓ మానదా (గౌరవం ఇచ్చేవాడా), ప్రాణం పోయినా నీ ముఖం ఇక్కడ సంతోషంగా ఉన్నట్లుంది, అస్తమించే సూర్యుని వర్ణంతో, బతికున్నవాని ముఖంలా కనిపిస్తోంది.’ ఇక్కడ ‘జనమ్’ (ఈ జనాన్ని) అనే పదంతో తార తనను తాను ప్రథమపురుషంలో నిర్దేశించుకుంటోంది — భర్త ఎదుట తన దైన్యాన్ని చూపడానికి ఇదొక రీతి. మరణించినా ముఖంలో ప్రసన్నత ఉండడం వీరుని లక్షణమని కవి సూచిస్తున్నాడు. ‘ఏకాంతమ్ ఆశ్రిత్య తస్థుః’ (ఒక పక్కకు తొలగి నిలుచున్నారు) అనే మాటతో కవి శవం దగ్గర భార్యకు ఏకాంతాన్నీ అవకాశాన్నీ కల్పిస్తున్నాడు; దానితో తార విలాపం సహజంగా ఉంటుంది. తలను ఒడిలో పెట్టుకోవడం ప్రేమకు చివరి గుర్తు. ‘హా’ అనే నిపాతం ఆరుసార్లు ఆవృత్తం కావడం విలాపపు వేగాన్ని సూచిస్తుంది. చితి స్థలం నీటి దగ్గర, ఏకాంతంగా ఉండాలని శాస్త్రవిహితం; ‘వనచారిణః సుబహవః’ (అడవిలో తిరిగే ఎంతో మంది) అనే మాట వానరుల సంఖ్యాబాహుళ్యాన్ని సూచిస్తుంది. ‘సుదుఃఖితా’ (ఎంతో దుఃఖించినది) అనే ఒక్క విశేషణంతో కవి తార అంతరంగాన్నంతా చెప్పేస్తున్నాడు.

తార మళ్ళీ అంది — ‘ఓ వానరా, రాముని రూపంలో ఉన్న ఈ కాలమే నిన్ను లాగుకొనిపోతోంది; అతని ఒక్క బాణంతోనే రణంలో మేమందరం విధవలమయ్యాము.’ దీనితో ఆమె రాముని నిందించడం లేదు, పైగా రాముని మాటనే — కాలమే కర్త అనే మాటనే — ప్రతిధ్వనిస్తోంది. ‘ఓ రాజేంద్రా, ఈ నీ వానరస్త్రీలు గెంతలేనివారై కాళ్ళతోనే నడిచి ఇంత దూరమైన దారి వచ్చారు; నీకు తెలియడం లేదా? చంద్రుని వంటి ముఖాలు గల ఈ భార్యలు నీకు ప్రియమైనవారు; ఇప్పుడు ఓ వానరేశ్వరా, సుగ్రీవుని కూడా నువ్వు ఎందుకు చూడవు? ఓ రాజా, తారుడు మొదలైన ఈ నీ మంత్రులూ, ఈ పురజనులూ నిన్ను చుట్టుముట్టి విషాదిస్తున్నారు. ఓ శత్రుదమనా, ఈ మంత్రులను మునుపటిలా పంపివెయ్యి; తరువాత మనమందరం మదనోత్సాహంతో అడవులలో విహరిద్దాం.’ ఈ చివరి మాట శోకోన్మాదం నుండి పుట్టినది — చనిపోయిన భర్తను బతికున్నవానిలా సంబోధిస్తూ ఆమె మునుపటిలాగా విహారాన్ని కోరుతోంది; ఇది కరుణరసపు పరాకాష్ఠ. తార విలాపంలో మూడు భాగాలు — కాలనింద, సహచరుల దుర్దశ, మంత్రుల పురజనుల వేదన. చివరికి ఆమె మతిమరపు పొందినట్లై మునుపటిలా వనక్రీడను కోరుతుంది; ఈ ఉన్మాదం వంటి అవస్థ శోకపు చివరి మెట్టు. ‘సుగ్రీవుని కూడా నువ్వు ఎందుకు చూడవు’ అనే మాటతో వైరం శాంతించిందని సూచించబడుతుంది — మరణంతో సోదర విరోధం ముగిసింది. ఈ శ్లోకాలలో సంబోధనలు ఎక్కువ — రాజేంద్రా, వానరేశ్వరా, రాజా, శత్రుదమనా, వానరా; ప్రతి సంబోధనతో ఆమె భర్తను బతికున్నవానిగానే భావిస్తోంది. ‘పాదైర్వికృష్టమధ్వానమ్’ (కాళ్ళతో ఈడ్చుకుంటూ నడిచిన దారి) అనే మాటతో వానరస్త్రీల కష్టం చిత్రించబడింది — వానరులు గెంతగలవారు, వీరు మాత్రం కాలినడకన వచ్చినవారు.

ఇలా భర్తృశోకంలో మునిగి విలపిస్తున్న తారను శోకంతో కృశించిన వానరస్త్రీలు అప్పుడు లేవనెత్తారు. తరువాత శోకంతో ఇంద్రియాలు ముంచివేయబడిన అంగదుడు ఏడుస్తూ సుగ్రీవునితో కలిసి తండ్రిని చితిపై ఉంచాడు. తరువాత విధిప్రకారం నిప్పు అంటించి, దీర్ఘమైన దారికి బయలుదేరిన తండ్రికి వ్యాకులమైన ఇంద్రియాలతో అపసవ్యంగా ప్రదక్షిణ చేశాడు — మరణించినవానికి కుడివైపు ప్రదక్షిణ కాదు, అపసవ్యమే విధి అని శాస్త్రం. వాలికి విధిప్రకారం సంస్కారం చేసి వానరశ్రేష్ఠులు ఉదకక్రియ చేయడానికి శుభమైన జలం గల మంగళకరమైన నది దగ్గరికి వచ్చారు. అక్కడ వారందరూ కలిసి అంగదుని ముందు నిలిపి, సుగ్రీవునితో తారతో కలిసి వాలికి జలం విడిచారు — జలాంజలిలో కొడుకే ముందుండాలనే మర్యాద కాపాడబడింది. దీనుడైన సుగ్రీవునితో పాటు తానూ దీనుడై, సమానశోకుడైన మహాబలుడు కాకుత్స్థుడు ప్రేతకార్యాలన్నీ జరిపించాడు. తరువాత అగ్రశ్రేణి పౌరుషం గలవాడూ, ప్రసిద్ధుడూ, ఇక్ష్వాకు శ్రేష్ఠుని బాణంతో హతుడైనవాడూ, మండే అగ్నితో సమానమైన తేజస్సు గలవాడూ అయిన ఆ వాలికి అగ్నిసంస్కారం చేసి, వానరుడైన సుగ్రీవుడు లక్ష్మణ సహితుడైన రాముని దగ్గరికి వచ్చాడు. ఇక్కడ అంగదుని కర్తృత్వం స్పష్టంగా ఉంది — అతడే తండ్రిని చితిపై ఉంచుతాడు, అతడే నిప్పు అంటిస్తాడు, అతడే అపసవ్య ప్రదక్షిణ చేస్తాడు, జలాంజలిలో అతడే ముందు నిలుపబడతాడు; ఇవి కొడుకుకే ఉన్న అధికారాలని శాస్త్రం. సుగ్రీవుడు సహాయకుడు మాత్రమే. రాముడు స్వయంగా చేయడు, కాని ‘కారయామాస’ (జరిపించాడు) అనే ప్రేరణార్థక క్రియతో అతని అధిష్ఠాతృత్వం సూచించబడుతుంది. చివరి శ్లోకం వంశస్థ వృత్తంలో రచించబడింది; దానితో సర్గ సమాప్తికి గాంభీర్యం చేకూరుతుంది. ‘దీర్ఘమధ్వానం ప్రస్థితమ్’ (దీర్ఘమైన దారికి బయలుదేరినవాడు) అనేది తండ్రి పరలోకయాత్రకు రూపకం; దానితో మరణం ఒక యాత్ర అనే దృష్టి స్థాపించబడుతుంది. ‘శుభజలాం శివామ్’ (శుభమైన జలం గల, మంగళకరమైన) అనే నది రెండు విశేషణాలు ఉదకకర్మ పవిత్రతను సూచిస్తాయి. ‘సిషిచుః’ (జలం విడిచారు) అనే బహువచనంతో అందరూ కలిసి ఇచ్చిన జలాంజలి చెప్పబడింది. చివరికి ‘ఉపేయివాన్’ (దగ్గరికి వచ్చాడు) అనే పరోక్షభూతకాల క్రియతో వాక్యాన్ని ముగించి, సుగ్రీవుడు రాముని దగ్గరికి రావడంతో కవి తరువాతి సర్గకు వంతెన కడుతున్నాడు.

அவர்களுடைய சோகத்தைத் தானும் பகிர்ந்துகொண்ட காகுத்ஸ்தன், சுக்ரீவனையும் தாரையையும் அங்கதனையும் தேற்றியவாறு இவ்வாறு சொன்னான் — ‘சோகத்தாலும் மனவேதனையாலும் இறந்தவனுக்கு எந்த நன்மையும் சேர்வதில்லை; ஆகவே இனிச் செய்ய வேண்டியதையே நீங்கள் செம்மையாக நிறைவேற்ற வேண்டும். உலக வழக்கம் கடைப்பிடிக்கப்பட வேண்டும்; கண்ணீர் விடுதலையும் நீங்கள் செய்துவிட்டீர்கள்; காலம் கடந்த பிறகு எந்தக் கடமையையும் செய்ய இயலாது.’ இங்கே ராமன் சோகத்தைத் தடுக்கவில்லை; அதன் எல்லையையே காட்டுகிறான் — அழுவதும் உலக வழக்கத்தின் ஓர் அங்கமே, ஆனால் காலத்தைக் கடத்துவது கடமையை அழித்துவிடும். பிறகு அவன் காலத்தின் தத்துவத்தை விளக்குகிறான். உலகில் நியதியே காரணம், நியதியே செயலை நிறைவேற்றும் கருவி, எல்லா உயிர்களையும் அவரவர் பணிகளில் ஏவுவதற்கும் நியதியே காரணம். ஒருவரும் மற்றொருவருக்குக் கர்த்தா அல்லர்; ஏவுவதில் ஒருவரும் தலைவரும் அல்லர்; உலகம் தன் இயல்பின்படியே நடக்கிறது; அந்த இயல்புக்கும் காலமே இறுதிப் புகலிடம். காலம் காலத்தைக் கடந்து செல்வதில்லை, குறைவதுமில்லை; தன் இயல்பை அடைந்த பின் எவரும் அதை மீறுவதில்லை. காலத்துக்கு உறவு இல்லை, காரணம் இல்லை, பராக்கிரமம் இல்லை, நண்பன் உறவினன் என்ற தொடர்பும் இல்லை; அது எவருடைய வசத்திலும் இருப்பதில்லை. நன்கு காண்பவன் காலத்தின் விளைவையே காண வேண்டும்; ஏனெனில் தர்மம், அர்த்தம், காமம் என்ற மூன்றும் காலத்தின் வரிசைப்படியே நிலைபெறுகின்றன. இந்தச் சொற்கள் சுக்ரீவனுக்குச் சிறப்பாகப் பொருந்துகின்றன, ஏனெனில் சகோதரன் கொல்லப்பட்டதற்கு அவனே காரணமாக இருந்தான்; காலமே கர்த்தா என்று சொல்லப்படும்போது அவனுடைய குற்ற உணர்வு தணிகிறது. வாலி இங்கிருந்து தன் இயல்பான நிலையை அடைந்தான், தன் செயல்களின் பலனையும் பெற்றான்; சாமம், தானம், பொருள் ஆகியவற்றைச் சேர்த்து ஈட்டிய புனிதமான பலனை அவன் அனுபவிக்கிறான். தன் தர்மத்தைக் கடைப்பிடித்ததால் அந்த மகாத்மா முன்பே வென்றிருந்த சுவர்க்கத்தை, இப்போது உயிரைக் காத்துக்கொள்ளாமல் போரில் அவன் பற்றிக்கொண்டான் — க்ஷத்திரியனைப் போலப் போரில் மரணமே அவனுடைய சித்தி. வானரக் கூட்டத் தலைவன் அடைந்த இந்த நிலையே சிறந்த நியதி; ஆகவே வேதனைப்பட்டது போதும், இப்போது உரிய காலம் வந்த கடமையையே செய்யுங்கள். இங்கே மூவருமே சோகத்தால் வாடுகின்றனர் — சுக்ரீவன் சகோதரனைக் கொன்றதால், தாரை கணவனைப் பிரிந்ததால், அங்கதன் தந்தையை இழந்ததால்; ஆகவே ராமன் மூவரையும் ஒரே வாக்கியத்தில் விளிக்கிறான். ‘நியதி’ என்ற சொல் மூன்று பாதங்களில் திரும்பத் திரும்ப வருகிறது; இதனால் கவி அதன் முதன்மையை நிலைநாட்டுகிறார். ‘ஸ்வபாவே வர்ததே லோக:’ (உலகம் தன் இயல்பின்படி நடக்கிறது) என்ற சொற்களால் ‘நானே செய்பவன்’ என்ற செருக்கு மறுக்கப்படுகிறது; ‘தஸ்ய கால: பராயணம்’ (அதற்குக் காலமே புகலிடம்) என்பதால் இயல்புக்கும் ஓர் ஆதாரம் உண்டு என்பது காட்டப்படுகிறது. இந்தப் பகுதி இந்தக் காண்டத்தில் தத்துவ விசாரத்தின் மையமாக உள்ளது. பதினேழாம் சர்க்கத்தில் வாலி எழுப்பிய ‘எதற்காக நீ என்னைக் கொன்றாய்?’ என்ற கேள்விக்கு இங்கே மறைமுகமாக விடை கிடைக்கிறது; காலமே கொல்பவன் என்று சொல்லும்போது தனிப்பட்ட பகை கரைந்துவிடுகிறது. பின்னர் தாரையும் இதே சொற்களை எதிரொலிக்கிறாள் — ‘ராமனின் உருவில் காலமே உன்னை இழுத்துச் செல்கிறது’ என்று; ஆகவே ராமனின் உபதேசம் அவள் உள்ளத்தில் புகுந்தது என்று அறியப்படுகிறது. இந்த உபதேசத்தில் ராமன் கர்மத்தையும் தத்துவ ஞானத்தையும் ஒருசேரக் கலக்கிறான் — உலக வழக்கைக் கடைப்பிடித்தல் கர்மம், நியதியைச் சிந்தித்தல் ஞானம்; இரண்டாலுமே சோகம் தணிகிறது. ‘ப்ராப்தகாலம் உபாஸ்யதாம்’ (உரிய காலம் வந்த கடமை செய்யப்படட்டும்) என்ற முடிவுரையால் இந்தப் பகுதி செயலில் நிறைவடைகிறது.

ராமன் பேசி முடித்ததும், பகைவீரர்களை அழிக்கும் லக்ஷ்மணன், மனம் கலங்கி நின்ற சுக்ரீவனிடம் பணிவான சொற்களில் சொன்னான் — ‘சுக்ரீவா, தாரையோடும் அங்கதனோடும் சேர்ந்து நீ இப்போதே வாலியின் தகனத்துக்கான இறுதிக் கடன்களைச் செய். வாலியின் சடங்குக்காக நிறைய உலர்ந்த விறகுகளையும் தெய்வீகமான சந்தனக் கட்டைகளையும் கொண்டு வரக் கட்டளையிடு. மனம் தளர்ந்து வருந்தும் அங்கதனைத் தேற்று; நீ சிறுபிள்ளைத்தனமான மனம் கொண்டவனாக ஆகிவிடாதே; இந்த நகரம் இப்போது உன் ஆளுகையிலேயே உள்ளது. மாலைகள், பலவிதமான ஆடைகள், நெய், எண்ணெய், நறுமணப் பொருள்கள், அடுத்துத் தேவைப்படும் மற்றவை அனைத்தையும் அங்கதன் கொண்டு வரட்டும். தாரா, நீ பரபரப்போடு விரைவாக ஒரு பல்லக்கை எடுத்துக்கொண்டு வா; இந்த நேரத்தில் விரைவு மிகவும் சிறந்ததும் பொருத்தமானதும் ஆகும். பல்லக்கைச் சுமக்கத் தகுந்த, திறமையும் வலிமையும் கொண்ட வானரர்கள் ஆயத்தமாகட்டும்; அவர்களே வாலியைச் சுமந்து செல்வார்கள்.’ இவ்வாறு சொல்லிவிட்டு, சுமித்திரையின் மகிழ்ச்சியைப் பெருக்கும் லக்ஷ்மணன் தன் தமையன் அருகிலேயே நின்றான் — வேலையை ஏவிவிட்டுத் தான் விலகிப் போகவில்லை என்பது அவனுடைய பணிவு. லக்ஷ்மணனின் சொற்களைக் கேட்ட தாரன், மனம் பரபரக்க, பல்லக்கைப் பற்றியே எண்ணியவனாக விரைவாகக் குகைக்குள் புகுந்தான். சுமப்பதற்குத் தகுந்த வீரர்களான வானரர்கள் சுமந்து வந்த அந்தப் பல்லக்கை எடுத்துக்கொண்டு அவன் மீண்டும் விரைந்து திரும்பி வந்தான். லக்ஷ்மணனின் இந்தச் சொற்கள் ராமனின் தத்துவ உபதேசத்துக்கு நிறைவு சேர்க்கின்றன — ராமன் தத்துவத்தை உபதேசிக்கிறான், லக்ஷ்மணனோ செயல்களின் வரிசையைப் பகுத்துத் தருகிறான். விறகுகள், சந்தனக் கட்டைகள், மாலைகள், ஆடைகள், நெய், எண்ணெய், நறுமணப் பொருள்கள், பல்லக்கு, சுமப்பவர்கள் என்று பொருள்கள் வெறும் பட்டியலாகவே சொல்லப்படுகின்றன; இதனால் விரைவு உணர்த்தப்படுகிறது. மூவருக்கும் தனித்தனிப் பணி — சுக்ரீவனுக்குக் கட்டளையிடுதல், அங்கதனுக்குப் பொருள்களைக் கொண்டு வருதல், தாரனுக்குப் பல்லக்கைக் கொண்டு வருதல் — இதனால் சோகத்தில் மூழ்கியவர்களின் மனம் செயலில் ஈடுபடுத்தப்படுகிறது; அதுவே சோகத்துக்கு மருந்து. ‘த்வததீனம் இதம் புரம்’ (இந்த நகரம் உன் ஆளுகையில் உள்ளது) என்ற சொற்களால் சுக்ரீவன் அரசப் பதவியில் அமர்த்தப்படுகிறான்; அதனால் அவனுக்குக் கடமையுணர்வு பிறக்கிறது. ‘கதசேதஸம்’ (மனம் கலங்கியவன்) என்று சுக்ரீவனுக்குத் தரப்பட்ட அடைமொழி இங்கே நெஞ்சைத் தொடுகிறது — வெற்றிக்குப் பிறகும் அவன் சோகத்தால் உணர்விழந்து நிற்கிறான்; ஆகவே லக்ஷ்மணனின் பணிவான சொற்கள் தேவைப்பட்டன. ‘அனந்தரம்’ (இப்போதே, உடனே) என்ற சொல் இருமுறை ஆளப்படுகிறது — கடமையைத் தாமதமின்றிச் செய்ய வேண்டும் என்ற ராமனின் சொற்களையே அது வழிமொழிகிறது. தாரனுக்குத் தரப்பட்ட ‘சிபிகாஸக்தமானஸ:’ (பல்லக்கிலேயே மனம் பதிந்தவன்) என்ற அடைமொழியால், அவன் மற்ற அனைத்தையும் மறந்து பல்லக்கை மட்டுமே எண்ணியபடி சென்றான் என்று அறியப்படுகிறது; சோகத்தில் ஆழ்ந்தவர்களின் மனம் ஒன்றிலேயே கட்டுண்டு நிற்கும் என்பது கவியின் நுட்பமான பார்வை. ‘உத்வஹனோசிதை: சூரை:’ (சுமக்கத் தகுந்த வீரர்களால்) என்று சுமப்பவர்களுக்குத் தரப்பட்ட இரு அடைமொழிகளால் பல்லக்கின் கனமும் வாலியின் உடலின் பருமனும் உணர்த்தப்படுகின்றன.

அந்தப் பல்லக்கு தெய்வீகமானது, சிறந்த ஆசனம் பொருத்தப்பட்டது, தேருக்கு நிகரானது; சிற்பிகள் செதுக்கிய பறவை உருவங்களாலும் மர உருவங்களாலும் அழகுபடுத்தப்பட்டிருந்தது. வண்ணக் காலாட்படை வீரர்களின் உருவங்கள் நிறைந்து, எல்லாப் பக்கங்களிலும் நன்கு அமைக்கப்பட்டு, வலைப்பின்னல் கொண்ட சாளரங்களுடன் கூடிய அது, சித்தர்களின் விமானம் போல ஒளிர்ந்தது. நன்கு பொருத்தப்பட்டு, விசாலமாக, சிற்பிகளால் நேர்த்தியாக உருவாக்கப்பட்ட அது, மரத்தால் செய்த சிறு குன்றுகளைக் கொண்டு, அழகிய வேலைப்பாட்டால் மெருகூட்டப்பட்டிருந்தது. சிறந்த அணிகலன்களாலும் முத்துமாலைகளாலும் வண்ண மலர்மாலைகளாலும் அழகுற்று, குகை போன்ற அடர்ந்த அமைப்புகளால் மூடப்பட்டு, செஞ்சந்தனத்தால் அலங்கரிக்கப்பட்டிருந்தது. மலர்க்குவியல்களால் எங்கும் மூடப்பட்டு, இளஞ்சூரியனின் நிறம் கொண்டு ஒளிரும் தாமரை மாலைகளால் சூழப்பட்டிருந்தது. இந்த விரிவான வர்ணனை ஒரு வானர அரசனின் இறுதிச் சடங்கின் பெருமையை உணர்த்துகிறது; இறந்த பின்னும் வாலி ஓர் அரசனைப் போலவே எடுத்துச் செல்லப்படுகிறான். இத்தகைய பல்லக்கைக் கண்ட ராமன் லக்ஷ்மணனிடம் சொன்னான் — ‘வாலி விரைவில் எடுத்துச் செல்லப்படட்டும்; இறுதிக் கடன்களும் செய்யப்படட்டும்.’ ராமன் தானே சடங்கைச் செய்யவில்லை, ஆனால் அதன் விரைவை வலியுறுத்துகிறான்; இதனால் பகை முடிவுற்றது உணர்த்தப்படுகிறது. அச்சுப் பதிப்பில் இந்த வர்ணனைக்கு ஆறு சுலோகங்கள் உள்ளன; திறனாய்வுப் பதிப்பிலோ இந்த வர்ணனை முழுவதுமே இல்லை; ஆகவே இவை வல்கேட் பாடமரபின் விரிவாக்கம். சிற்ப வேலைப்பாட்டின் விரிவான சித்தரிப்பு கவியின் அலங்கார விருப்பைக் காட்டுகிறது — பறவைகள், மரங்கள், வண்ணக் காலாட்படை உருவங்கள், வலைச் சாளரங்கள், மரக் குன்றுகள், முத்துமாலைகள், மலர்மாலைகள், செஞ்சந்தனம், தாமரை மாலைகள் என்று கண் வரிசையாக நகர்கிறது. ‘சித்தர்களின் விமானம் போல’ என்ற உவமை இறந்தவனின் மேலுலகப் பயணத்தைக் குறிக்கிறது. ‘ஈத்ருசீம்’ (இத்தகைய) என்ற ஒரே சொல்லால் கவி ஆறு சுலோகங்களின் வர்ணனையையும் தொகுத்து முடிக்கிறார். ராமனின் சொற்களில் உள்ள ‘க்ஷிப்ரம்’ (விரைவாக) என்ற சொல் மீண்டும் விரைவை நினைவூட்டுகிறது; ஏனெனில் காலம் கடந்தால் சடங்கு பயனற்றுப் போகும் என்று அவனே முன்பு சொல்லியிருந்தான்.

பிறகு சுக்ரீவன், அங்கதனோடு சேர்ந்து கதறி அழுதவாறே, வாலியைத் தூக்கிப் பல்லக்கில் ஏற்றினான். உயிர் நீங்கிய வாலியைப் பல்லக்கில் ஏற்றி, பலவிதமான அணிகலன்களாலும் மாலைகளாலும் ஆடைகளாலும் அவனை அலங்கரித்தான். இங்கே ‘விக்ரோசன்’ (கதறியவாறு) என்ற சொல்லால் சுக்ரீவனின் சோகம் வெளிப்படுகிறது — வெற்றி பெற்றவனாக இருந்தும் அவன் சகோதரனை நினைத்து அழுகிறான். பிறகு வானரத் தலைவனான அரசன் சுக்ரீவன் கட்டளையிட்டான் — ‘என் தமையனாருக்கு மேலுலகச் சடங்குகள் முறைப்படி செய்யப்படட்டும்’; ‘ஆர்யஸ்ய’ (மதிப்புக்குரியவருக்கு) என்ற விளியால் மூத்த சகோதரன் மீதான மரியாதை காக்கப்பட்டது. பலவகையான ஏராளமான ரத்தினங்களை வாரி வழங்கியபடி வானரர்கள் முன்னே செல்லட்டும், அவர்களுக்குப் பின் பல்லக்கு வரட்டும் என்பது ஏற்பாடு. ‘பூமியில் அரசர்களுக்கு எத்தகைய சிறப்பான செல்வச் சிறப்புகள் காணப்படுகின்றனவோ, அத்தகையவற்றோடே வானரர்கள் தங்கள் தலைவனுக்கு மரியாதை செய்யட்டும்’ என்றும் சொல்லப்பட்டது — வானர அரசனின் சடங்கு மனித அரசர்களின் இறுதிச் சடங்குக்கு நிகராக இருக்கட்டும் என்பது கருத்து. ‘உத்யம்ய’ (தூக்கி) என்ற சொல்லால், சுக்ரீவன் தானே சகோதரனின் உடலைத் தூக்கினான், பணியாட்களால் தூக்கப்படவில்லை என்று அறியப்படுகிறது — இதுவே அவனுடைய மனவருத்தத்துக்குச் சான்று. அணிகலன்களாலும் மாலைகளாலும் ஆடைகளாலும் அலங்கரித்தல் இறுதிச் சடங்கின் விதி; இது மனிதர்களிடையேயும் பிரசித்தமானது. ரத்தினங்களை வாரி வழங்குவதும் அரச முறைச் சடங்கின் ஓர் அங்கம்; அதனால் வழியில் நிற்கும் இரவலர்கள் மகிழ்விக்கப்படுகின்றனர். ‘க்ரியதாம்’ (செய்யப்படட்டும்) என்ற செயப்பாட்டு வினையால், சுக்ரீவன் தானே செய்பவன் அல்லன், கட்டளையிடும் அரசன் மட்டுமே என்ற நிலை உணர்த்தப்படுகிறது. ‘அனுகூலத:’ என்ற சொல் ‘சாஸ்திரப்படி’ என்ற பொருளில் உள்ளது; இந்தி உரையும் ‘சாஸ்திரத்துக்கு இணங்கிய முறையில்’ என்று அதே பொருளையே பின்பற்றுகிறது.

அத்தகைய மேலுலகச் சடங்கையே அவர்கள் வாலிக்கு விரைவாகச் செய்தனர். தாரன் முதலானோர் அப்போது அங்கதனைத் தழுவிக்கொண்டு உடனே கதறியபடி புறப்பட்டனர்; உறவினனை இழந்த வானரர்கள் அனைவரும் அழுதவாறே சென்றனர். பிறகு அவனுக்குக் கட்டுப்பட்டு நடந்த வானரப் பெண்கள் அனைவரும் அவன் மீது மனம் பதித்தவர்களாய் ‘வீரனே, வீரனே’ என்று மீண்டும் மீண்டும் கதறினர்; தங்கள் அன்புக்குரியவனைத் திரும்பத் திரும்ப அழைத்துப் புலம்பினர். தாரை முதலான, தலைவனை இழந்த வானரப் பெண்கள் அனைவரும் இரங்கத்தக்க குரலில் கதறியபடி தங்கள் கணவனைப் பின்தொடர்ந்தனர். காட்டினுள் அந்த வானரப் பெண்களின் அழுகைக் குரலால் காடுகளும் மலைகளும் எங்கும் எதிரொலித்து, தாங்களும் கதறி அழுவது போலத் தோன்றின — இங்கே எதிரொலியே கவியின் உவமானம். நீர் சூழ்ந்த, தனிமையான மலையாற்றின் மணல்திட்டை அவர்கள் அடைந்தனர். ஊர்வலத்தின் வர்ணனையில் கவி மூன்று கூட்டங்களை வரிசையாகக் குறிப்பிடுகிறார் — முதலில் தாரன் முதலான அமைச்சர்கள், பிறகு வானரர்கள் அனைவரும், பிறகு வானரப் பெண்கள். ‘வீரனே, வீரனே’ என்ற இரட்டை விளி சோகத்தின் இயல்பான வடிவம். காடுகளும் மலைகளும் கதறுகின்றன என்பது எதிரொலி என்ற அணி; இது மகாகாவியங்களில் பிரசித்தமானது; இதனால் சோகம் எங்கும் பரவியது உணர்த்தப்படுகிறது. மயானம் தனிமையாகவும் நீர் சூழ்ந்ததாகவும் இருக்க வேண்டும் என்பது சாஸ்திர விதி. ‘ஹதபாந்தவா:’ (உறவினனை இழந்தவர்கள்) என்ற அடைமொழி வானரர்கள், வானரப் பெண்கள் இருவருக்குமே ஆளப்படுகிறது; இதனால் அனைவரின் சோகமும் ஒன்றே என்பது உணர்த்தப்படுகிறது. ‘ப்ரணிஹிதா:’ (மனம் பதித்தவர்கள்) என்ற சொல்லால் வானரப் பெண்களின் பக்தியும், ‘வசானுகா:’ (கட்டுப்பட்டு நடப்பவர்கள்) என்ற சொல்லால் அவர்களுடைய கீழ்ப்படிதலும் சொல்லப்படுகின்றன.

அங்கே காட்டில் திரியும் ஏராளமான வானரர்கள் சிதையை அமைத்தனர். பிறகு சிறந்த வானரர்கள் தோளிலிருந்து பல்லக்கை இறக்கி வைத்துவிட்டு, அனைவரும் சோகத்தில் ஆழ்ந்தவர்களாய் ஒதுங்கிப் போய் நின்றனர். அப்போது தாரை, பல்லக்கின் தளத்தில் கிடந்த கணவனைக் கண்டு, அவன் தலையைத் தன் மடியில் வைத்துக்கொண்டு, பெருந்துயரத்துடன் புலம்பினாள் — ‘ஐயோ, வானர மகாராஜனே! ஐயோ, என் நாதனே! ஐயோ, என்மீது அன்பு கொண்டவனே! ஐயோ, பெருமதிப்புக்கு உரியவனே! ஐயோ, நீண்ட கரங்கள் கொண்டவனே! ஐயோ, என் அன்பனே! என்னைப் பார். சோகத்தால் வாடும் இந்த மனிதரை நீ ஏன் பார்க்கவில்லை? மானம் அளிப்பவனே, உயிர் நீங்கிய பின்னும் உன் முகம் இங்கே மகிழ்ந்திருப்பது போலவும், அஸ்தமிக்கும் சூரியனின் நிறம் கொண்டு உயிரோடிருப்பவனுடையது போலவும் காணப்படுகிறது.’ இங்கே ‘ஜனம்’ (இந்த மனிதர்) என்ற சொல்லால் தாரை தன்னைத் தானே படர்க்கையில் குறிப்பிடுகிறாள் — கணவன் முன் தன் எளிமையைக் காட்டும் முறை இது. முகத்தின் மலர்ச்சி இறந்த வீரனின் அடையாளம் என்று கவி குறிப்பிடுகிறார். ‘ஏகாந்தம் ஆச்ரித்ய தஸ்து:’ (ஒதுங்கிப் போய் நின்றனர்) என்ற சொற்றொடரால், உடலின் அருகில் மனைவி தனித்திருக்கவும் அவளுக்கு இடமளிக்கவும் கவி ஏற்பாடு செய்கிறார்; இதனால் தாரையின் புலம்பல் இயல்பானதாகிறது. தலையை மடியில் வைத்தல் அன்பின் இறுதி அடையாளம். ‘ஹா’ (ஐயோ) என்ற இடைச்சொல் ஆறு முறை திரும்ப வருவது புலம்பலின் வேகத்தை உணர்த்துகிறது. சிதையின் இடம் நீருக்கு அருகிலும் தனிமையாகவும் இருக்க வேண்டும் என்பது சாஸ்திர விதி; ‘வனசாரிண: ஸுபஹவ:’ (காட்டில் திரியும் ஏராளமானோர்) என்பது வானரர்களின் பெருக்கத்தைக் குறிக்கிறது. ‘ஸுது:கிதா’ (பெருந்துயருற்றவள்) என்ற ஒரே அடைமொழியால் கவி தாரையின் உள்ளத்தை முழுவதுமாகச் சொல்லிவிடுகிறார்.

தாரை மீண்டும் சொன்னாள் — ‘வானரனே, ராமனின் உருவில் காலமே உன்னை இழுத்துச் செல்கிறது; போரில் ஒரே அம்பால் அவன் எங்கள் அனைவரையும் விதவைகளாக்கிவிட்டான்.’ இதனால் அவள் ராமனைப் பழிக்கவில்லை; மாறாக, காலமே கர்த்தா என்ற ராமனின் சொற்களையே எதிரொலிக்கிறாள். ‘அரசர்க்கரசே, தாவிச் செல்ல இயலாத உன் இந்த வானரப் பெண்கள், கால்களாலேயே நீண்ட வழியைக் கடந்து வந்திருக்கின்றனர்; நீ அதை அறியவில்லையா? நிலவு போன்ற முகம் கொண்ட இந்த மனைவியர் உனக்கு அன்புக்குரியவர்களாக இருந்தனர்; இப்போதோ, வானரர் தலைவனே, சுக்ரீவனைக்கூட ஏன் நீ பார்க்கவில்லை? அரசே, தாரன் முதலான உன் அமைச்சர்களும் இந்த நகரமக்களும் உன்னைச் சூழ்ந்து நின்று வருந்துகின்றனர். பகைவரை அடக்குபவனே, இந்த அமைச்சர்களை முன்பு போலவே அனுப்பிவிடு; பிறகு காமம் பொங்கும் நாங்கள் அனைவரும் காடுகளில் விளையாடுவோம்.’ இந்தக் கடைசிச் சொற்கள் சோகத்தால் எழுந்த பித்திலிருந்து பிறந்தவை — இறந்த கணவனை உயிரோடிருப்பவனாக விளித்து, முன்பு போல் இன்பமாகக் கழிக்க அவள் வேண்டுகிறாள்; இது கருணைச் சுவையின் உச்சம். தாரையின் புலம்பலில் மூன்று பகுதிகள் — காலத்தைப் பழித்தல், உடனிருந்த பெண்களின் அவலநிலை, அமைச்சர்களும் நகரமக்களும் படும் வேதனை. இறுதியில் அவள் தன்னை மறந்தவள் போல, முன்பு போலக் காட்டில் விளையாட வேண்டுகிறாள்; இந்தப் பித்து போன்ற நிலையே சோகத்தின் கடைசிப் படி. ‘சுக்ரீவனைக்கூட ஏன் நீ பார்க்கவில்லை?’ என்ற சொற்களால் பகை தணிந்தது உணர்த்தப்படுகிறது — மரணத்தோடு சகோதரப் பகை முடிந்துவிட்டது. இந்தச் சுலோகங்களில் விளிகள் மிகுதியாக உள்ளன — அரசர்க்கரசே, வானரர் தலைவனே, அரசே, பகைவரை அடக்குபவனே, வானரனே என்று; ஒவ்வொரு விளியிலும் அவள் கணவனை உயிரோடிருப்பவனாகவே கருதுகிறாள். ‘பாதைர் விக்ருஷ்டம் அத்வானம்’ (கால்களால் கடந்த நீண்ட வழி) என்பதில் வானரப் பெண்களின் துன்பம் சித்தரிக்கப்படுகிறது — வானரர்கள் தாவிச் செல்ல வல்லவர்கள், இவர்களோ கால்நடையாக வந்தவர்கள்.

இவ்வாறு கணவனை இழந்த சோகத்தில் சூழப்பட்டுப் புலம்பிக்கொண்டிருந்த தாரையை, சோகத்தால் மெலிந்த வானரப் பெண்கள் அப்போது தூக்கி எழுப்பினர். பிறகு சோகத்தில் புலன்கள் மூழ்கிய அங்கதன், அழுதவாறே சுக்ரீவனோடு சேர்ந்து தந்தையைச் சிதையில் ஏற்றினான். பிறகு முறைப்படி தீ மூட்டி, நீண்ட வழிப் பயணம் புறப்பட்ட தந்தையைப் புலன்கள் கலங்கியவனாக இடப்புறமாக வலம் வந்தான் — இறந்தவருக்கு வலம் வருதல் அல்ல, இடப்புறமாகச் சுற்றுதலே விதி என்பது சாஸ்திரம். வாலிக்கு முறைப்படி சடங்கு செய்த பின், வானரர்களில் சிறந்தவர்கள் நீர்க்கடன் செலுத்துவதற்காகத் தூய நீர் கொண்ட மங்கலமான நதிக்கு வந்தனர். அங்கே அவர்கள் அனைவரும் ஒன்றுகூடி, அங்கதனை முன்னே நிறுத்தி, சுக்ரீவனோடும் தாரையோடும் சேர்ந்து வாலிக்கு நீர் இறைத்தனர் — நீர்க்கடனில் மகனே முன்னிற்பவன் என்ற மரபு காக்கப்பட்டது. வருந்திய சுக்ரீவனோடு தானும் வருந்தியவனாக, அதே சோகத்தைப் பகிர்ந்துகொண்ட பெருவலிமை கொண்ட காகுத்ஸ்தன் இறுதிக் கடன்கள் அனைத்தையும் செய்வித்தான். பிறகு, இக்ஷ்வாகு குலத்தில் சிறந்தவனின் அம்பால் கொல்லப்பட்ட, முதன்மையான ஆண்மை கொண்ட, புகழ்பெற்ற, கொழுந்துவிட்டெரியும் நெருப்புக்கு நிகரான ஒளி கொண்ட அந்த வாலியைத் தீயிலிட்ட பின், வானரனான சுக்ரீவன் லக்ஷ்மணனோடு இருந்த ராமனை அணுகினான். இங்கே அங்கதனே செய்பவன் என்பது தெளிவு — அவனே தந்தையைச் சிதையில் ஏற்றுகிறான், அவனே தீ மூட்டுகிறான், அவனே இடப்புறமாகச் சுற்றுகிறான், நீர்க்கடனிலும் அவனே முன்னே நிறுத்தப்படுகிறான்; இவை மகனுக்கே உரிய உரிமைகள் என்பது சாஸ்திரம். சுக்ரீவனோ துணை செய்பவன் மட்டுமே. ராமன் தானே செய்யவில்லை; ஆனால் ‘காரயாமாஸ’ (செய்வித்தான்) என்ற பிறவினையால் அவனுடைய மேற்பார்வை உணர்த்தப்படுகிறது. கடைசிச் சுலோகம் வம்சஸ்த விருத்தத்தில் அமைந்துள்ளது; இதனால் சர்க்கத்தின் முடிவு கம்பீரத்தோடு குறிக்கப்படுகிறது. ‘தீர்கம் அத்வானம் ப்ரஸ்திதம்’ (நீண்ட வழிப் பயணம் புறப்பட்டவன்) என்பது தந்தையின் மறுவுலகப் பயணத்துக்கான உருவகம்; இதனால் மரணம் ஒரு பயணம் என்ற பார்வை நிலைநாட்டப்படுகிறது. ‘சுபஜலாம் சிவாம்’ (தூய நீர் கொண்ட, மங்கலமான) என்ற நதியின் இரு அடைமொழிகள் நீர்க்கடனின் புனிதத்தை உணர்த்துகின்றன. ‘ஸிஷிசு:’ (இறைத்தனர்) என்ற பன்மையால் அனைவரும் சேர்ந்து செலுத்திய நீர்க்கடன் சொல்லப்படுகிறது. இறுதியில் ‘உபேயிவான்’ (அணுகினான்) என்ற இறந்தகால வினையால் வாக்கியத்தை முடித்து, சுக்ரீவன் ராமனை அணுகுவதன் மூலம் கவி அடுத்த சர்க்கத்துக்கு ஒரு பாலம் அமைக்கிறார்.

ಅವರ ಶೋಕದಲ್ಲಿ ಸಮಭಾಗಿಯಾದ ಕಾಕುತ್ಸ್ಥನು ಸುಗ್ರೀವನನ್ನೂ ತಾರೆಯನ್ನೂ ಅಂಗದನನ್ನೂ ಸಂತೈಸುತ್ತಾ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ಶೋಕದ ಸಂತಾಪದಿಂದ ಸತ್ತವನಿಗೆ ಯಾವ ಶ್ರೇಯಸ್ಸೂ ದೊರೆಯುವುದಿಲ್ಲ; ಆದ್ದರಿಂದ ಮುಂದೆ ಮಾಡಬೇಕಾದುದನ್ನೇ ನೀವು ನೆರವೇರಿಸಬೇಕು. ಲೋಕಾಚಾರವನ್ನು ಪಾಲಿಸಬೇಕು; ಕಣ್ಣೀರನ್ನು ನೀವು ಸುರಿಸಿಯಾಗಿದೆ; ಕಾಲ ಮೀರಿದ ಮೇಲೆ ಯಾವ ಕರ್ಮವನ್ನೂ ಮಾಡಲು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ.’ ಇಲ್ಲಿ ರಾಮನು ಶೋಕವನ್ನು ನಿಷೇಧಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಅದರ ಎಲ್ಲೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ — ಅಳುವುದೂ ಲೋಕಾಚಾರದ ಅಂಗವೇ, ಆದರೆ ಕಾಲವನ್ನು ಮೀರುವುದು ಕರ್ಮವನ್ನೇ ನಾಶಮಾಡುತ್ತದೆ. ಅನಂತರ ಅವನು ಕಾಲತತ್ತ್ವವನ್ನು ವಿವರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಲೋಕದಲ್ಲಿ ನಿಯತಿಯೇ ಕಾರಣ, ನಿಯತಿಯೇ ಕರ್ಮದ ಸಾಧನ, ಎಲ್ಲ ಪ್ರಾಣಿಗಳನ್ನು ಅವರವರ ಕಾರ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿಸುವುದಕ್ಕೂ ನಿಯತಿಯೇ ಹೇತು. ಯಾರೂ ಯಾರಿಗೂ ಕರ್ತರಲ್ಲ, ಇನ್ನೊಬ್ಬರನ್ನು ತೊಡಗಿಸುವುದರಲ್ಲಿ ಯಾರೂ ಒಡೆಯರಲ್ಲ; ಲೋಕವು ತನ್ನ ಸ್ವಭಾವದಂತೆ ನಡೆಯುತ್ತದೆ, ಆ ಸ್ವಭಾವಕ್ಕೆ ಕಾಲವೇ ಆಶ್ರಯ. ಕಾಲವು ಕಾಲವನ್ನು ಮೀರಿ ಹೋಗುವುದಿಲ್ಲ, ಕುಂದುವುದೂ ಇಲ್ಲ; ತನ್ನ ಸ್ವಭಾವವನ್ನು ಹೊಂದಿದ ಮೇಲೆ ಯಾರೂ ಅದನ್ನು ಮೀರಲಾರರು. ಕಾಲಕ್ಕೆ ಬಂಧುತ್ವವಿಲ್ಲ, ಕಾರಣವಿಲ್ಲ, ಪರಾಕ್ರಮದ ಹಂಗಿಲ್ಲ, ಮಿತ್ರ-ಜ್ಞಾತಿಗಳ ಸಂಬಂಧವಿಲ್ಲ; ಅದು ಯಾರ ವಶದಲ್ಲೂ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಸರಿಯಾಗಿ ನೋಡುವವನು ಕಾಲದ ಪರಿಣಾಮವನ್ನೇ ಕಾಣಬೇಕು, ಏಕೆಂದರೆ ಧರ್ಮ, ಅರ್ಥ, ಕಾಮ — ಈ ಮೂರೂ ಕಾಲಕ್ರಮದಿಂದಲೇ ಒದಗುತ್ತವೆ. ಈ ಮಾತು ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಸುಗ್ರೀವನಿಗೆ ತಕ್ಕುದು, ಏಕೆಂದರೆ ಅಣ್ಣನ ವಧೆಗೆ ಅವನೇ ನಿಮಿತ್ತನಾಗಿದ್ದನು; ಕಾಲವೇ ಕರ್ತೃ ಎಂದು ಹೇಳಿದಾಗ ಅವನ ಆತ್ಮಗ್ಲಾನಿ ಶಮನವಾಗುತ್ತದೆ. ವಾಲಿಯು ಇಲ್ಲಿಂದ ತನ್ನ ಸ್ವಭಾವಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಸೇರಿದ್ದಾನೆ, ತನ್ನ ಕರ್ಮದ ಫಲವನ್ನು ಪಡೆದಿದ್ದಾನೆ; ಸಾಮ, ದಾನ, ಅರ್ಥ ಇವುಗಳ ಸಂಯೋಗದಿಂದ ಗಳಿಸಿದ ಪವಿತ್ರ ಫಲವನ್ನು ಅನುಭವಿಸುತ್ತಿದ್ದಾನೆ. ಸ್ವಧರ್ಮದ ಪಾಲನೆಯಿಂದ ಆ ಮಹಾತ್ಮನು ಹಿಂದೆ ಗೆದ್ದುಕೊಂಡಿದ್ದ ಸ್ವರ್ಗವನ್ನು, ಈಗ ಪ್ರಾಣವನ್ನು ಲೆಕ್ಕಿಸದೆ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಹೊಂದಿದ್ದಾನೆ — ಕ್ಷತ್ರಿಯನಂತೆ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಮರಣವೇ ಅವನ ಸಿದ್ಧಿ. ವಾನರಯೂಥಪತಿ ಹೊಂದಿದ ಈ ಗತಿಯೇ ಶ್ರೇಷ್ಠವಾದ ನಿಯತಿ; ಆದ್ದರಿಂದ ಸಂತಾಪ ಸಾಕು, ಈಗ ಒದಗಿಬಂದ ಕಾರ್ಯವನ್ನೇ ಮಾಡಿರಿ. ಇಲ್ಲಿ ಮೂವರೂ ಶೋಕಾರ್ತರು — ಸುಗ್ರೀವನು ಅಣ್ಣನ ವಧೆಯಿಂದ, ತಾರೆ ಪತಿವಿಯೋಗದಿಂದ, ಅಂಗದನು ತಂದೆಯನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಂಡುದರಿಂದ; ಆದ್ದರಿಂದ ರಾಮನು ಮೂವರನ್ನೂ ಒಂದೇ ವಾಕ್ಯದಲ್ಲಿ ಸಂಬೋಧಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ನಿಯತಿಃ’ (ನಿಯತಿ, ವಿಧಿನಿಯಮ) ಎಂಬ ಪದ ಮೂರು ಪಾದಗಳಲ್ಲಿ ಪುನರಾವರ್ತಿತವಾಗಿದೆ; ಅದರಿಂದ ಕವಿ ಅದರ ಪ್ರಾಧಾನ್ಯವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಸ್ವಭಾವೇ ವರ್ತತೇ ಲೋಕಃ’ (ಲೋಕವು ಸ್ವಭಾವದಂತೆ ನಡೆಯುತ್ತದೆ) ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ ‘ನಾನೇ ಕರ್ತೃ’ ಎಂಬ ಅಭಿಮಾನ ನಿರಾಕರಿಸಲ್ಪಡುತ್ತದೆ; ‘ತಸ್ಯ ಕಾಲಃ ಪರಾಯಣಮ್’ (ಅದಕ್ಕೆ ಕಾಲವೇ ಪರಮಾಶ್ರಯ) ಎಂಬುದರಿಂದ ಸ್ವಭಾವಕ್ಕೂ ಒಂದು ಆಶ್ರಯವಿದೆ ಎಂದು ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಈ ಪ್ರಕರಣ ಈ ಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ದಾರ್ಶನಿಕ ವಿವೇಚನೆಯ ಕೇಂದ್ರ. ಹದಿನೇಳನೆಯ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ವಾಲಿ ಕೇಳಿದ ಪ್ರಶ್ನೆ — ‘ನನ್ನನ್ನು ನೀನು ಏಕೆ ಕೊಂದೆ?’ — ಇಲ್ಲಿ ಪರೋಕ್ಷವಾಗಿ ಸಮಾಧಾನಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ; ಕಾಲವೇ ಕೊಲ್ಲುವವನು ಎಂದು ಹೇಳಿದಾಗ ವೈಯಕ್ತಿಕ ವೈರ ಕರಗಿಹೋಗುತ್ತದೆ. ಮುಂದೆ ತಾರೆಯೂ ಇದೇ ಮಾತನ್ನು ಪ್ರತಿಧ್ವನಿಸುತ್ತಾಳೆ — ‘ಏಷ ತ್ವಾಂ ರಾಮರೂಪೇಣ ಕಾಲಃ ಕರ್ಷತಿ’ (ಈ ಕಾಲವೇ ರಾಮನ ರೂಪದಲ್ಲಿ ನಿನ್ನನ್ನು ಸೆಳೆದೊಯ್ಯುತ್ತಿದೆ); ಆದ್ದರಿಂದ ರಾಮನ ಉಪದೇಶ ಅವಳ ಅಂತರಂಗವನ್ನು ಹೊಕ್ಕಿತು ಎಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತದೆ. ಈ ಉಪದೇಶದಲ್ಲಿ ರಾಮನು ಕರ್ಮವನ್ನೂ ತತ್ತ್ವಜ್ಞಾನವನ್ನೂ ಬೆರೆಸುತ್ತಾನೆ — ಲೋಕಾಚಾರದ ಪಾಲನೆ ಕರ್ಮ, ನಿಯತಿಯ ಚಿಂತನೆ ಜ್ಞಾನ; ಎರಡರಿಂದಲೇ ಶೋಕ ಶಮನವಾಗುತ್ತದೆ. ‘ಪ್ರಾಪ್ತಕಾಲಮ್ ಉಪಾಸ್ಯತಾಮ್’ (ಒದಗಿಬಂದ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಮಾಡಿರಿ) ಎಂಬ ಉಪಸಂಹಾರದಿಂದ ಪ್ರಕರಣ ಕ್ರಿಯೆಯಲ್ಲಿ ಪರಿಣಮಿಸುತ್ತದೆ.

ರಾಮನ ಮಾತು ಮುಗಿದ ಮೇಲೆ ಶತ್ರುವೀರರನ್ನು ಕೊಲ್ಲುವ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಮನಸ್ಸು ಕಳೆದುಕೊಂಡಂತಿದ್ದ ಸುಗ್ರೀವನಿಗೆ ವಿನಯದಿಂದ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ಸುಗ್ರೀವ, ತಾರೆ ಮತ್ತು ಅಂಗದನೊಡನೆ ಕೂಡಿ ನೀನು ತಡಮಾಡದೆ ವಾಲಿಯ ದಹನಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಪ್ರೇತಕಾರ್ಯವನ್ನು ಮಾಡು. ವಾಲಿಯ ಸಂಸ್ಕಾರಕ್ಕಾಗಿ ಒಣಗಿದ ಬಹಳ ಕಟ್ಟಿಗೆಯನ್ನೂ ದಿವ್ಯವಾದ ಶ್ರೀಗಂಧವನ್ನೂ ತರಲು ಆಜ್ಞೆಮಾಡು. ದೀನಮನಸ್ಕನಾಗಿ ದುಃಖಿಸುತ್ತಿರುವ ಅಂಗದನನ್ನು ಸಮಾಧಾನಪಡಿಸು; ನೀನು ಮೂಢಬುದ್ಧಿಯಾಗಬೇಡ, ಈ ನಗರ ಈಗ ನಿನ್ನ ಅಧೀನದಲ್ಲೇ ಇದೆ. ಹೂಮಾಲೆಗಳು, ಬಗೆಬಗೆಯ ವಸ್ತ್ರಗಳು, ತುಪ್ಪ, ಎಣ್ಣೆ, ಸುಗಂಧದ್ರವ್ಯಗಳು ಮತ್ತು ಕೂಡಲೇ ಬೇಕಾಗುವ ಇತರ ವಸ್ತುಗಳನ್ನು ಅಂಗದನು ತರಲಿ. ತಾರ, ನೀನು ಆತುರದಿಂದ ಬೇಗನೆ ಶಿಬಿಕೆಯನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಂಡು ಬಾ; ಈ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ತ್ವರೆ ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಗುಣವೂ ಉಚಿತವೂ ಆಗಿದೆ. ಶಿಬಿಕೆಯನ್ನು ಹೊರಲು ಯೋಗ್ಯರಾದ, ಸಮರ್ಥರಾದ, ಬಲಶಾಲಿಗಳಾದ ವಾನರರು ಸಿದ್ಧರಾಗಲಿ; ಅವರೇ ವಾಲಿಯನ್ನು ಹೊತ್ತೊಯ್ಯುವರು.’ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ ಸುಮಿತ್ರೆಯ ಆನಂದವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುವ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಅಣ್ಣನ ಸಮೀಪದಲ್ಲೇ ನಿಂತನು — ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಆಜ್ಞಾಪಿಸಿ ತಾನು ದೂರ ಹೋಗಲಿಲ್ಲ, ಇದು ಅವನ ವಿನಯ. ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಗಡಿಬಿಡಿಗೊಂಡ ಮನಸ್ಸಿನ ತಾರನು, ಶಿಬಿಕೆಯಲ್ಲೇ ಮನಸ್ಸನ್ನಿಟ್ಟು, ಬೇಗನೆ ಗುಹೆಯನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದನು. ಹೊರಲು ತಕ್ಕವರಾದ ಶೂರ ವಾನರರು ಹೊತ್ತಿದ್ದ ಆ ಶಿಬಿಕೆಯನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಂಡು ಅವನು ಮತ್ತೆ ತ್ವರೆಯಿಂದ ಹಿಂದಿರುಗಿದನು. ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಈ ಮಾತು ರಾಮನ ದಾರ್ಶನಿಕ ಉಪದೇಶಕ್ಕೆ ಪೂರಕ — ರಾಮನು ತತ್ತ್ವವನ್ನು ಉಪದೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ, ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಕ್ರಿಯಾಕ್ರಮವನ್ನು ಹಂಚಿಕೊಡುತ್ತಾನೆ. ಕಟ್ಟಿಗೆ, ಶ್ರೀಗಂಧ, ಮಾಲೆ, ವಸ್ತ್ರ, ತುಪ್ಪ, ಎಣ್ಣೆ, ಸುಗಂಧ, ಶಿಬಿಕೆ, ಹೊರುವವರು — ಸಾಮಗ್ರಿಗಳನ್ನು ಕೇವಲ ಪಟ್ಟಿಮಾಡಿ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ; ಅದರಿಂದಲೇ ತ್ವರೆ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ಮೂವರಿಗೆ ಬೇರೆಬೇರೆ ಕೆಲಸ — ಸುಗ್ರೀವನಿಗೆ ಆಜ್ಞಾಪಿಸುವುದು, ಅಂಗದನಿಗೆ ಸಾಮಗ್ರಿ ತರುವುದು, ತಾರನಿಗೆ ಶಿಬಿಕೆ ತರುವುದು — ಇದರಿಂದ ಶೋಕದಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿದವರ ಮನಸ್ಸು ಕರ್ಮದಲ್ಲಿ ತೊಡಗುತ್ತದೆ; ಅದೇ ಶೋಕಕ್ಕೆ ಔಷಧ. ‘ತ್ವದಧೀನಮಿದಂ ಪುರಮ್’ (ಈ ನಗರ ನಿನ್ನ ಅಧೀನ) ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ ಸುಗ್ರೀವನನ್ನು ರಾಜಪದದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ; ಅದರಿಂದ ಅವನಲ್ಲಿ ಕರ್ತವ್ಯಪ್ರಜ್ಞೆ ಹುಟ್ಟುತ್ತದೆ. ‘ಗತಚೇತಸಮ್’ (ಮನಸ್ಸು ಕಳೆದುಕೊಂಡವನನ್ನು) ಎಂಬ ಸುಗ್ರೀವನ ವಿಶೇಷಣ ಇಲ್ಲಿ ಮಾರ್ಮಿಕ — ಗೆದ್ದ ಮೇಲೆಯೂ ಅವನು ಶೋಕದಿಂದ ಪ್ರಜ್ಞಾಹೀನನಾಗಿದ್ದಾನೆ; ಆದ್ದರಿಂದಲೇ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ವಿನಯಪೂರ್ಣ ಮಾತು ಅಗತ್ಯವಾಯಿತು. ‘ಅನಂತರಮ್’ (ತಡಮಾಡದೆ, ಕೂಡಲೇ) ಎಂಬ ಪದ ಎರಡು ಬಾರಿ ಬಳಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ — ಕಾರ್ಯವನ್ನು ವಿಳಂಬವಿಲ್ಲದೆ ಮಾಡಬೇಕು ಎಂಬ ರಾಮನ ಮಾತಿನದೇ ಪುನರುಕ್ತಿ ಇದು. ತಾರನ ‘ಶಿಬಿಕಾಸಕ್ತಮಾನಸಃ’ (ಶಿಬಿಕೆಯಲ್ಲೇ ಮನಸ್ಸನ್ನಿಟ್ಟವನು) ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣದಿಂದ, ಅವನು ಬೇರೆಲ್ಲವನ್ನೂ ಮರೆತು ಶಿಬಿಕೆಯನ್ನೇ ಚಿಂತಿಸುತ್ತಾ ಹೋದನು ಎಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತದೆ; ಶೋಕಾರ್ತರ ಮನಸ್ಸು ಒಂದೇ ಕಡೆ ಕಟ್ಟುಬೀಳುತ್ತದೆ ಎಂಬುದು ಕವಿಯ ಸೂಕ್ಷ್ಮದೃಷ್ಟಿ. ‘ಉದ್ವಹನೋಚಿತೈಃ ಶೂರೈಃ’ (ಹೊರಲು ತಕ್ಕವರಾದ ಶೂರರಿಂದ) ಎಂಬ ಹೊರುವವರ ಎರಡು ವಿಶೇಷಣಗಳಿಂದ ಶಿಬಿಕೆಯ ಭಾರವೂ ವಾಲಿಯ ದೇಹದ ಗಾತ್ರವೂ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತವೆ.

ಆ ಶಿಬಿಕೆ ದಿವ್ಯವಾಗಿತ್ತು, ಶ್ರೇಷ್ಠವಾದ ಆಸನದಿಂದ ಕೂಡಿತ್ತು, ರಥದಂತಿತ್ತು; ಶಿಲ್ಪಿಗಳು ಕೆತ್ತಿದ ಪಕ್ಷಿಗಳ ಚಿತ್ರಗಳಿಂದ ವಿಚಿತ್ರವಾಗಿತ್ತು, ವೃಕ್ಷಗಳ ಕೆತ್ತನೆಗಳಿಂದ ಅಲಂಕೃತವಾಗಿತ್ತು. ಚಿತ್ರಿತ ಪದಾತಿಗಳ ಆಕೃತಿಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದ, ಎಲ್ಲ ಕಡೆಯೂ ಚೆನ್ನಾಗಿ ಜೋಡಿಸಲ್ಪಟ್ಟ, ಜಾಲರಿ ಕಿಟಕಿಗಳುಳ್ಳ ಅದು ಸಿದ್ಧರ ವಿಮಾನದಂತೆ ಶೋಭಿಸುತ್ತಿತ್ತು. ಅದು ಚೆನ್ನಾಗಿ ಹೊಂದಿಸಲ್ಪಟ್ಟು, ವಿಶಾಲವಾಗಿ, ಸುಂದರವಾಗಿ ಶಿಲ್ಪಿಗಳಿಂದ ನಿರ್ಮಿತವಾಗಿತ್ತು; ಮರದಿಂದ ಮಾಡಿದ ಕಿರುಬೆಟ್ಟಗಳಿಂದ ಕೂಡಿ, ಮನೋಹರವಾದ ಕುಸುರಿಕೆಲಸದಿಂದ ಸಿಂಗರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿತ್ತು. ಶ್ರೇಷ್ಠ ಆಭರಣಗಳಿಂದಲೂ ಹಾರಗಳಿಂದಲೂ ಬಣ್ಣಬಣ್ಣದ ಮಾಲೆಗಳಿಂದಲೂ ಶೋಭಿಸುತ್ತಿತ್ತು, ಗುಹೆಗಳಂತಹ ಗಹನವಾದ ರಚನೆಗಳಿಂದ ಆವೃತವಾಗಿತ್ತು, ಕೆಂಪು ಚಂದನದಿಂದ ಭೂಷಿತವಾಗಿತ್ತು. ಹೂವಿನ ರಾಶಿಗಳಿಂದ ಮುಚ್ಚಿಹೋಗಿತ್ತು, ಎಳೆಯ ಸೂರ್ಯನ ಬಣ್ಣದಿಂದ ಹೊಳೆಯುವ ಕಮಲಮಾಲೆಗಳಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿಯಲ್ಪಟ್ಟಿತ್ತು. ಈ ವಿಸ್ತೃತ ವರ್ಣನೆ ಒಬ್ಬ ವಾನರರಾಜನ ಅಂತ್ಯಕ್ರಿಯೆಯ ಗೌರವವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ; ಸತ್ತ ಮೇಲೆಯೂ ವಾಲಿಯನ್ನು ರಾಜನಂತೆಯೇ ಕೊಂಡೊಯ್ಯಲಾಗುತ್ತದೆ. ಇಂತಹ ಶಿಬಿಕೆಯನ್ನು ನೋಡಿ ರಾಮನು ಲಕ್ಷ್ಮಣನಿಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ಬೇಗನೆ ವಾಲಿಯನ್ನು ಕೊಂಡೊಯ್ಯಿರಿ, ಪ್ರೇತಕಾರ್ಯವನ್ನು ನೆರವೇರಿಸಿರಿ.’ ರಾಮನು ತಾನೇ ಸಂಸ್ಕಾರವನ್ನು ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ, ಆದರೆ ಅದರ ತ್ವರೆಯನ್ನು ನಿರ್ದೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ; ಇದರಿಂದ ವೈರದ ಅಂತ್ಯ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ಮುದ್ರಣದಲ್ಲಿ ಈ ವರ್ಣನೆಗೆ ಆರು ಶ್ಲೋಕಗಳಿವೆ; ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಈ ಸಮಗ್ರ ವರ್ಣನೆ ಇಲ್ಲ, ಆದ್ದರಿಂದ ಇವು ವಲ್ಗೇಟ್ (ಪ್ರಚಲಿತ ಪಾಠ) ಪರಂಪರೆಯ ವಿಸ್ತಾರ. ಶಿಲ್ಪಕರ್ಮದ ವಿಸ್ತೃತ ಚಿತ್ರಣ ಕವಿಯ ಅಲಂಕಾರಪ್ರಿಯತೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ — ಪಕ್ಷಿಗಳು, ವೃಕ್ಷಗಳು, ಚಿತ್ರಿತ ಪದಾತಿಗಳು, ಜಾಲರಿ ಕಿಟಕಿಗಳು, ಮರದ ಕಿರುಬೆಟ್ಟಗಳು, ಹಾರಗಳು, ಮಾಲೆಗಳು, ಕೆಂಪು ಚಂದನ, ಕಮಲಮಾಲೆಗಳು — ಹೀಗೆ ಕ್ರಮವಾಗಿ ಕಣ್ಣು ಸಾಗುತ್ತದೆ. ‘ಸಿದ್ಧಾನಾಂ ವಿಮಾನಮ್ ಇವ’ (ಸಿದ್ಧರ ವಿಮಾನದಂತೆ) ಎಂಬ ಉಪಮೆ ಮೃತನ ಊರ್ಧ್ವಗತಿಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ‘ಈದೃಶೀಮ್’ (ಇಂತಹದನ್ನು) ಎಂಬ ಒಂದೇ ಪದದಿಂದ ಕವಿ ಆರು ಶ್ಲೋಕಗಳ ವರ್ಣನೆಯನ್ನು ಉಪಸಂಹರಿಸುತ್ತಾನೆ. ರಾಮನ ಮಾತಿನಲ್ಲಿನ ‘ಕ್ಷಿಪ್ರಮ್’ (ಬೇಗನೆ) ಎಂಬ ಪದ ಮತ್ತೆ ತ್ವರೆಯನ್ನು ನೆನಪಿಸುತ್ತದೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಕಾಲ ಮೀರಿದರೆ ಸಂಸ್ಕಾರ ನಿಷ್ಫಲ ಎಂದು ಅವನೇ ಹಿಂದೆ ಹೇಳಿದ್ದನು.

ಅನಂತರ ಸುಗ್ರೀವನು ಅಂಗದನೊಡನೆ ಕೂಡಿ ಗೋಳಾಡುತ್ತಾ ವಾಲಿಯನ್ನು ಎತ್ತಿ ಶಿಬಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಇರಿಸಿದನು. ಪ್ರಾಣಹೋದ ವಾಲಿಯನ್ನು ಶಿಬಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಇರಿಸಿ ಬಗೆಬಗೆಯ ಅಲಂಕಾರಗಳಿಂದಲೂ ಮಾಲೆಗಳಿಂದಲೂ ವಸ್ತ್ರಗಳಿಂದಲೂ ಅವನನ್ನು ಸಿಂಗರಿಸಿದನು. ಇಲ್ಲಿ ‘ವಿಕ್ರೋಶನ್’ (ಗೋಳಾಡುತ್ತಾ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಸುಗ್ರೀವನ ಶೋಕ ಪ್ರಕಟವಾಗುತ್ತದೆ — ಗೆದ್ದವನಾದರೂ ಅವನು ಅಣ್ಣನನ್ನು ನೆನೆದು ಅಳುತ್ತಾನೆ. ಅನಂತರ ವಾನರೇಶ್ವರನಾದ ರಾಜ ಸುಗ್ರೀವನು ಆಜ್ಞಾಪಿಸಿದನು — ‘ಆರ್ಯನ ಅಂತ್ಯಕ್ರಿಯೆಯನ್ನು ವಿಧಿಗನುಸಾರವಾಗಿ ಮಾಡಿರಿ’; ‘ಆರ್ಯಸ್ಯ’ (ಪೂಜ್ಯನ, ಆರ್ಯನ) ಎಂಬ ಸಂಬೋಧನೆಯಿಂದ ಅಣ್ಣನ ಬಗೆಗಿನ ಗೌರವ ಕಾಪಾಡಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ. ಬಗೆಬಗೆಯ ಅನೇಕ ರತ್ನಗಳನ್ನು ದಾನಮಾಡುತ್ತಾ ವಾನರರು ಮುಂದೆ ನಡೆಯಲಿ, ಶಿಬಿಕೆ ಅವರ ಹಿಂದೆ — ಇದು ವ್ಯವಸ್ಥೆ. ‘ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ರಾಜರ ಅಂತ್ಯಕ್ರಿಯೆಯಲ್ಲಿ ಎಂತಹ ವೈಭವವಿಶೇಷಗಳು ಕಂಡುಬರುತ್ತವೆಯೋ ಅಂತಹವುಗಳಿಂದಲೇ ವಾನರರು ತಮ್ಮ ಒಡೆಯನ ಸತ್ಕಾರವನ್ನು ಮಾಡಲಿ’ ಎಂದೂ ಹೇಳಿದನು — ವಾನರರಾಜನ ಸಂಸ್ಕಾರ ಮನುಷ್ಯರಾಜರ ಅಂತ್ಯೇಷ್ಟಿಗೆ ಸಮವಾಗಿರಲಿ ಎಂಬುದು ಅಭಿಪ್ರಾಯ. ‘ಉದ್ಯಮ್ಯ’ (ಎತ್ತಿ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ, ಸುಗ್ರೀವನು ಸೇವಕರಿಂದ ಎತ್ತಿಸದೆ ತಾನೇ ಅಣ್ಣನ ಶವವನ್ನು ಎತ್ತಿದನು ಎಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತದೆ — ಇದೇ ಅವನ ಪಶ್ಚಾತ್ತಾಪಕ್ಕೆ ಸಾಕ್ಷಿ. ಅಲಂಕಾರ, ಮಾಲೆ, ವಸ್ತ್ರಗಳಿಂದ ಶವವನ್ನು ಸಿಂಗರಿಸುವುದು ಅಂತ್ಯೇಷ್ಟಿಯ ವಿಧಿ, ಮನುಷ್ಯರಲ್ಲೂ ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾದುದು. ರತ್ನದಾನವೂ ರಾಜಕೀಯ ಸಂಸ್ಕಾರದ ಅಂಗ; ಅದರಿಂದ ದಾರಿಯಲ್ಲಿ ನಿಂತ ಯಾಚಕರು ತೃಪ್ತರಾಗುತ್ತಾರೆ. ‘ಕ್ರಿಯತಾಮ್’ (ಮಾಡಲ್ಪಡಲಿ) ಎಂಬ ಕರ್ಮಣಿ ಪ್ರಯೋಗದಿಂದ ಸುಗ್ರೀವನು ತಾನೇ ಕರ್ತೃವಲ್ಲ, ಆಜ್ಞಾಪಿಸುವ ರಾಜನು ಮಾತ್ರ ಎಂಬ ಸ್ಥಿತಿ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ‘ಅನುಕೂಲತಃ’ ಎಂಬ ಪದ ‘ಶಾಸ್ತ್ರಾನುಸಾರವಾಗಿ’ ಎಂಬ ಅರ್ಥದಲ್ಲಿದೆ; ಹಿಂದಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನವೂ ‘ಶಾಸ್ತ್ರಕ್ಕೆ ಅನುಗುಣವಾದ ವಿಧಿಯಿಂದ’ ಎಂದು ಅದೇ ಅರ್ಥವನ್ನು ಅನುಸರಿಸುತ್ತದೆ.

ಅಂತಹದೇ ಅಂತ್ಯಕ್ರಿಯೆಯನ್ನು ಅವರು ವಾಲಿಗೆ ಬೇಗನೆ ಆರಂಭಿಸಿದರು. ತಾರನೇ ಮೊದಲಾದವರು ಆಗ ಅಂಗದನನ್ನು ಅಪ್ಪಿಕೊಂಡು ಗೋಳಾಡುತ್ತಾ ಬೇಗನೆ ಹೊರಟರು; ಬಂಧುವನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಂಡ ಎಲ್ಲ ವಾನರರೂ ಅಳುತ್ತಲೇ ಸಾಗಿದರು. ಅನಂತರ ಅವನ ವಶವರ್ತಿನಿಯರಾದ ಎಲ್ಲ ವಾನರಿಯರೂ ಏಕಚಿತ್ತರಾಗಿ ‘ವೀರಾ, ವೀರಾ’ ಎಂದು ಮತ್ತೆಮತ್ತೆ ಗೋಳಿಟ್ಟರು, ತಮ್ಮ ಪ್ರಿಯನನ್ನು ಪುನಃಪುನಃ ಕೂಗಿ ಕರೆದರು. ತಾರೆ ಮೊದಲಾದ, ಬಂಧುವನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಂಡ ಎಲ್ಲ ವಾನರಿಯರೂ ಕರುಣಸ್ವರದಲ್ಲಿ ರೋದಿಸುತ್ತಾ ತಮ್ಮ ಪತಿಯನ್ನು ಹಿಂಬಾಲಿಸಿದರು. ಕಾಡಿನ ನಡುವೆ ಆ ವಾನರಿಯರ ರೋದನದ ಶಬ್ದದಿಂದ ಕಾಡುಗಳೂ ಬೆಟ್ಟಗಳೂ ಎಲ್ಲೆಡೆ ಪ್ರತಿಧ್ವನಿಸುತ್ತಾ ತಾವೂ ಗೋಳಾಡುತ್ತಿರುವಂತೆ ತೋರುತ್ತಿದ್ದವು — ಇಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿಧ್ವನಿಯೇ ಕವಿಯ ಉಪಮಾನ. ನೀರಿನಿಂದ ಆವೃತವಾದ, ಏಕಾಂತವಾದ ಬೆಟ್ಟದ ನದಿಯ ಮರಳದಡವನ್ನು ಅವರು ತಲುಪಿದರು. ಯಾತ್ರೆಯ ವರ್ಣನೆಯಲ್ಲಿ ಕವಿ ಕ್ರಮವಾಗಿ ಮೂರು ಗುಂಪುಗಳನ್ನು ಎಣಿಸುತ್ತಾನೆ — ಮೊದಲು ತಾರನೇ ಮೊದಲಾದ ಸಚಿವರು, ಅನಂತರ ಎಲ್ಲ ವಾನರರು, ಅನಂತರ ವಾನರಿಯರು. ‘ವೀರ ವೀರ’ ಎಂಬ ಎರಡು ಬಾರಿಯ ಸಂಬೋಧನೆ ಶೋಕದ ಸ್ವಾಭಾವಿಕ ರೂಪ. ಕಾಡುಗಳೂ ಬೆಟ್ಟಗಳೂ ಗೋಳಾಡುತ್ತಿವೆ ಎಂಬುದು ಪ್ರತಿಧ್ವನಿಯ ಅಲಂಕಾರ, ಮಹಾಕಾವ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾದುದು; ಅದರಿಂದ ಶೋಕದ ವ್ಯಾಪ್ತಿ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ಶ್ಮಶಾನಭೂಮಿ ಏಕಾಂತವಾಗಿಯೂ ನೀರಿನಿಂದ ಆವೃತವಾಗಿಯೂ ಇರಬೇಕು ಎಂಬುದು ಶಾಸ್ತ್ರವಿಹಿತ. ‘ಹತಬಾಂಧವಾಃ’ (ಬಂಧುವನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಂಡವರು) ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣ ವಾನರರಿಗೂ ವಾನರಿಯರಿಗೂ ಎರಡೂ ಕಡೆ ಬಳಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ; ಅದರಿಂದ ಎಲ್ಲರ ಶೋಕವೂ ಸಮಾನ ಎಂದು ಸೂಚಿತ. ‘ಪ್ರಣಿಹಿತಾಃ’ (ಏಕಚಿತ್ತರಾದವರು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ವಾನರಿಯರ ಭಕ್ತಿಯೂ, ‘ವಶಾನುಗಾಃ’ (ವಶವರ್ತಿನಿಯರು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅವರ ಆಜ್ಞಾನುವರ್ತಿತ್ವವೂ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ.

ಅಲ್ಲಿ ಕಾಡಿನಲ್ಲಿ ಸಂಚರಿಸುವ ಬಹಳಷ್ಟು ವಾನರರು ಚಿತೆಯನ್ನು ರಚಿಸಿದರು. ಅನಂತರ ಶ್ರೇಷ್ಠ ವಾನರರು ಹೆಗಲಿನಿಂದ ಶಿಬಿಕೆಯನ್ನು ಇಳಿಸಿ, ಎಲ್ಲರೂ ಶೋಕದಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿ, ಒಂದು ಕಡೆ ಸರಿದು ನಿಂತರು. ಆಗ ತಾರೆ ಶಿಬಿಕೆಯ ತಳದಲ್ಲಿ ಮಲಗಿದ್ದ ಪತಿಯನ್ನು ನೋಡಿ, ಅವನ ತಲೆಯನ್ನು ತನ್ನ ತೊಡೆಯ ಮೇಲೆ ಇರಿಸಿಕೊಂಡು ಅತಿ ದುಃಖದಿಂದ ವಿಲಪಿಸಿದಳು — ‘ಹಾ ವಾನರ ಮಹಾರಾಜಾ! ಹಾ ನಾಥಾ! ಹಾ ನನ್ನ ಮೇಲೆ ವಾತ್ಸಲ್ಯವುಳ್ಳವನೇ! ಹಾ ಮಹಾಪೂಜ್ಯನೇ! ಹಾ ಮಹಾಬಾಹುವೇ! ಹಾ ನನ್ನ ಪ್ರಿಯನೇ! ನನ್ನನ್ನು ನೋಡು. ಶೋಕದಿಂದ ಪೀಡಿತಳಾದ ಈ ಜನವನ್ನು ನೀನು ಏಕೆ ನೋಡುತ್ತಿಲ್ಲ? ಮಾನವನ್ನು ಕೊಡುವವನೇ, ಪ್ರಾಣಹೋದರೂ ನಿನ್ನ ಮುಖ ಇಲ್ಲಿ ಸಂತೋಷದಿಂದಿರುವಂತೆ ತೋರುತ್ತಿದೆ; ಅಸ್ತಮಿಸುತ್ತಿರುವ ಸೂರ್ಯನ ಬಣ್ಣದಿಂದ ಕೂಡಿ ಜೀವಂತನ ಮುಖದಂತೆಯೇ ಕಾಣುತ್ತಿದೆ.’ ಇಲ್ಲಿ ‘ಜನಮ್’ (ಈ ಜನವನ್ನು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ತಾರೆ ತನ್ನನ್ನೇ ಪ್ರಥಮಪುರುಷದಲ್ಲಿ ನಿರ್ದೇಶಿಸುತ್ತಾಳೆ — ಪತಿಯ ಮುಂದೆ ತನ್ನ ದೈನ್ಯವನ್ನು ತೋರಿಸಲು ಇದು ಒಂದು ರೀತಿ. ಮುಖದ ಪ್ರಸನ್ನತೆ ಸತ್ತ ವೀರನದೂ ಲಕ್ಷಣ ಎಂದು ಕವಿ ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಏಕಾಂತಮ್ ಆಶ್ರಿತ್ಯ ತಸ್ಥುಃ’ (ಒಂದು ಕಡೆ ಸರಿದು ನಿಂತರು) ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ ಕವಿ ಶವದ ಬಳಿ ಪತ್ನಿಗೆ ಏಕಾಂತವನ್ನೂ ಅವಕಾಶವನ್ನೂ ಕಲ್ಪಿಸುತ್ತಾನೆ; ಅದರಿಂದ ತಾರೆಯ ವಿಲಾಪ ಸ್ವಾಭಾವಿಕವಾಗುತ್ತದೆ. ತಲೆಯನ್ನು ತೊಡೆಯ ಮೇಲೆ ಇರಿಸಿಕೊಳ್ಳುವುದು ಪ್ರೇಮದ ಕೊನೆಯ ಚಿಹ್ನೆ. ‘ಹಾ’ ಎಂಬ ನಿಪಾತದ ಆರು ಬಾರಿಯ ಆವೃತ್ತಿ ವಿಲಾಪದ ವೇಗವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಚಿತೆಯ ಸ್ಥಾನ ನೀರಿನ ಸಮೀಪದಲ್ಲಿಯೂ ಏಕಾಂತದಲ್ಲಿಯೂ ಇರಬೇಕು ಎಂಬುದು ಶಾಸ್ತ್ರವಿಹಿತ; ‘ವನಚಾರಿಣಃ ಸುಬಹವಃ’ (ಕಾಡಿನಲ್ಲಿ ಸಂಚರಿಸುವ ಬಹಳಷ್ಟು ಮಂದಿ) ಎಂಬುದು ವಾನರರ ಬಾಹುಳ್ಯವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ‘ಸುದುಃಖಿತಾ’ (ಅತಿ ದುಃಖಿತಳು) ಎಂಬ ಒಂದೇ ವಿಶೇಷಣದಿಂದ ಕವಿ ತಾರೆಯ ಅಂತರಂಗವನ್ನೆಲ್ಲ ಹೇಳಿಬಿಡುತ್ತಾನೆ.

ತಾರೆ ಮತ್ತೆ ಹೇಳಿದಳು — ‘ಓ ವಾನರನೇ, ಈ ಕಾಲವೇ ರಾಮನ ರೂಪದಲ್ಲಿ ನಿನ್ನನ್ನು ಸೆಳೆದೊಯ್ಯುತ್ತಿದೆ; ಅದು ರಣದಲ್ಲಿ ಒಂದೇ ಬಾಣದಿಂದ ನಮ್ಮೆಲ್ಲರನ್ನೂ ವಿಧವೆಯರನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಿತು.’ ಇದರಿಂದ ಅವಳು ರಾಮನನ್ನು ದೂಷಿಸುವುದಿಲ್ಲ; ರಾಮನದೇ ಮಾತನ್ನು — ಕಾಲವೇ ಕರ್ತೃ ಎಂಬುದನ್ನು — ಪ್ರತಿಧ್ವನಿಸುತ್ತಾಳೆ. ‘ರಾಜೇಂದ್ರನೇ, ನಿನ್ನ ಈ ವಾನರಿಯರು ಹಾರಿಹೋಗದೆ ಕಾಲ್ನಡಿಗೆಯಿಂದಲೇ ಈ ದೀರ್ಘ ದಾರಿಯನ್ನು ಸವೆಸಿ ಬಂದಿದ್ದಾರೆ; ನಿನಗೆ ಅದು ತಿಳಿಯುವುದಿಲ್ಲವೇ? ಚಂದ್ರನಂತಹ ಮುಖವುಳ್ಳ ಈ ಪತ್ನಿಯರು ನಿನಗೆ ಪ್ರಿಯರಾಗಿದ್ದರು; ಈಗ, ಓ ವಾನರೇಶ್ವರನೇ, ಸುಗ್ರೀವನನ್ನೂ ನೀನು ಏಕೆ ನೋಡುತ್ತಿಲ್ಲ? ರಾಜನೇ, ತಾರನೇ ಮೊದಲಾದ ಈ ನಿನ್ನ ಸಚಿವರೂ ಈ ಪುರಜನರೂ ನಿನ್ನನ್ನು ಸುತ್ತುವರಿದು ವಿಷಾದಿಸುತ್ತಿದ್ದಾರೆ. ಶತ್ರುಗಳನ್ನು ದಮನಮಾಡುವವನೇ, ಹಿಂದಿನಂತೆಯೇ ಈ ಸಚಿವರನ್ನು ಕಳುಹಿಸಿಬಿಡು; ಆಮೇಲೆ ನಾವೆಲ್ಲರೂ ಮದನೋನ್ಮತ್ತರಾಗಿ ವನಗಳಲ್ಲಿ ಕ್ರೀಡಿಸೋಣ.’ ಈ ಕೊನೆಯ ಮಾತು ಶೋಕೋನ್ಮಾದದಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದುದು — ಸತ್ತ ಪತಿಯನ್ನು ಜೀವಂತನಂತೆ ಸಂಬೋಧಿಸಿ ಅವಳು ಹಿಂದಿನಂತೆ ವಿಹಾರವನ್ನು ಬೇಡುತ್ತಾಳೆ; ಇದು ಕರುಣರಸದ ಪರಾಕಾಷ್ಠೆ. ತಾರೆಯ ವಿಲಾಪದಲ್ಲಿ ಮೂರು ಭಾಗಗಳಿವೆ — ಕಾಲದ ನಿಂದೆ, ಸಹಚರಿಯರ ದುರ್ದಶೆ, ಸಚಿವರ ಮತ್ತು ಪುರಜನರ ವೇದನೆ. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಅವಳು ಮೈಮರೆತವಳಂತೆ ಹಿಂದಿನಂತೆ ವನಕ್ರೀಡೆಯನ್ನು ಬೇಡುತ್ತಾಳೆ; ಈ ಉನ್ಮಾದದಂತಹ ಸ್ಥಿತಿ ಶೋಕದ ಕೊನೆಯ ಹಂತ. ‘ಸುಗ್ರೀವನನ್ನೂ ನೀನು ಏಕೆ ನೋಡುತ್ತಿಲ್ಲ’ ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ ವೈರದ ಶಾಂತಿ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ — ಮರಣದಿಂದ ಸೋದರವಿರೋಧ ಮುಗಿದಿದೆ. ಈ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಸಂಬೋಧನೆಗಳು ಹೇರಳವಾಗಿವೆ — ರಾಜೇಂದ್ರ, ಪ್ಲವಗೇಶ್ವರ, ರಾಜನ್, ಅರಿಂದಮ, ವಾನರ; ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಸಂಬೋಧನೆಯಿಂದಲೂ ಅವಳು ಪತಿಯನ್ನು ಜೀವಂತನೆಂದೇ ಭಾವಿಸುತ್ತಾಳೆ. ‘ಪಾದೈರ್ವಿಕೃಷ್ಟಮಧ್ವಾನಮ್’ (ಕಾಲ್ನಡಿಗೆಯಿಂದ ಸವೆಸಿದ ದೀರ್ಘ ದಾರಿ) ಎಂಬುದರಿಂದ ವಾನರಿಯರ ಕ್ಲೇಶ ಚಿತ್ರಿತವಾಗಿದೆ — ವಾನರರು ಹಾರಬಲ್ಲವರು, ಆದರೆ ಇವರು ಕಾಲ್ನಡಿಗೆಯಲ್ಲಿ ಬಂದವರು.

ಹೀಗೆ ಪತಿಶೋಕದಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿ ವಿಲಪಿಸುತ್ತಿದ್ದ ತಾರೆಯನ್ನು ಶೋಕದಿಂದ ಬಡವಾದ ವಾನರಿಯರು ಆಗ ಮೇಲಕ್ಕೆತ್ತಿದರು. ಅನಂತರ ಶೋಕದಿಂದ ಇಂದ್ರಿಯಗಳೆಲ್ಲ ಮುಳುಗಿಹೋದ ಅಂಗದನು ಅಳುತ್ತಾ ಸುಗ್ರೀವನೊಡನೆ ಕೂಡಿ ತಂದೆಯನ್ನು ಚಿತೆಯ ಮೇಲೆ ಇರಿಸಿದನು. ಆಮೇಲೆ ವಿಧಿವತ್ತಾಗಿ ಅಗ್ನಿಯನ್ನಿತ್ತು, ದೀರ್ಘಯಾತ್ರೆಗೆ ಹೊರಟ ತಂದೆಗೆ ವ್ಯಾಕುಲಿತ ಇಂದ್ರಿಯಗಳಿಂದ ಅಪಸವ್ಯವಾಗಿ ಸುತ್ತುಬಂದನು — ಮೃತನಿಗೆ ಪ್ರದಕ್ಷಿಣೆಯಲ್ಲ, ಅಪಸವ್ಯವೇ (ಎಡಮುಖವಾಗಿ ಸುತ್ತುವುದೇ) ವಿಧಿ ಎಂಬುದು ಶಾಸ್ತ್ರ. ವಾಲಿಯನ್ನು ವಿಧಿವತ್ತಾಗಿ ಸಂಸ್ಕರಿಸಿ ವಾನರಶ್ರೇಷ್ಠರು ಉದಕಕ್ರಿಯೆ ಮಾಡಲು ಶುಭಜಲವುಳ್ಳ ಮಂಗಳಕರವಾದ ನದಿಗೆ ಬಂದರು. ಅಲ್ಲಿ ಅವರೆಲ್ಲರೂ ಕೂಡಿ ಅಂಗದನನ್ನು ಮುಂದೆ ನಿಲ್ಲಿಸಿಕೊಂಡು, ಸುಗ್ರೀವ-ತಾರೆಯರೊಡನೆ ವಾಲಿಗೆ ಜಲಾಂಜಲಿಯನ್ನು ಅರ್ಪಿಸಿದರು — ಜಲಾಂಜಲಿಯಲ್ಲಿ ಮಗನೇ ಅಗ್ರಣಿ ಎಂಬ ಮರ್ಯಾದೆ ಕಾಪಾಡಲ್ಪಟ್ಟಿತು. ದೀನನಾದ ಸುಗ್ರೀವನೊಡನೆ ತಾನೂ ದೀನನಾಗಿ, ಸಮಾನಶೋಕನಾದ ಮಹಾಬಲಿ ಕಾಕುತ್ಸ್ಥನು ಎಲ್ಲ ಪ್ರೇತಕಾರ್ಯಗಳನ್ನೂ ಮಾಡಿಸಿದನು. ಅನಂತರ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಪೌರುಷದಿಂದ ಪ್ರಸಿದ್ಧನಾದ, ಇಕ್ಷ್ವಾಕುಶ್ರೇಷ್ಠನ ಬಾಣದಿಂದ ಹತನಾದ, ಉರಿಯುವ ಅಗ್ನಿಯಂತಹ ತೇಜಸ್ಸುಳ್ಳ ಆ ವಾಲಿಯನ್ನು ದಹಿಸಿ, ವಾನರನಾದ ಸುಗ್ರೀವನು ಲಕ್ಷ್ಮಣಸಹಿತನಾದ ರಾಮನ ಬಳಿಗೆ ಬಂದನು. ಇಲ್ಲಿ ಅಂಗದನ ಕರ್ತೃತ್ವ ಸ್ಪಷ್ಟ — ಅವನೇ ತಂದೆಯನ್ನು ಚಿತೆಯ ಮೇಲೆ ಇರಿಸುತ್ತಾನೆ, ಅವನೇ ಅಗ್ನಿಯನ್ನು ಕೊಡುತ್ತಾನೆ, ಅವನೇ ಅಪಸವ್ಯ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ, ಜಲಾಂಜಲಿಯಲ್ಲಿ ಅವನನ್ನೇ ಮುಂದೆ ನಿಲ್ಲಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ; ಇವೆಲ್ಲ ಮಗನ ಅಧಿಕಾರಗಳು ಎಂಬುದು ಶಾಸ್ತ್ರ. ಸುಗ್ರೀವನು ಕೇವಲ ಸಹಾಯಕ. ರಾಮನು ತಾನೇ ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ, ಆದರೆ ‘ಕಾರಯಾಮಾಸ’ (ಮಾಡಿಸಿದನು) ಎಂಬ ಪ್ರೇರಣಾರ್ಥಕ ಕ್ರಿಯಾಪದದಿಂದ ಅವನ ಅಧಿಷ್ಠಾತೃತ್ವ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ಕೊನೆಯ ಶ್ಲೋಕ ವಂಶಸ್ಥ ವೃತ್ತದಲ್ಲಿ ರಚಿತವಾಗಿದೆ; ಅದರಿಂದ ಸರ್ಗದ ಸಮಾಪ್ತಿ ಗಾಂಭೀರ್ಯದಿಂದ ಗುರುತಿಸಲ್ಪಡುತ್ತದೆ. ‘ದೀರ್ಘಮಧ್ವಾನಂ ಪ್ರಸ್ಥಿತಮ್’ (ದೀರ್ಘ ದಾರಿಗೆ ಹೊರಟವನನ್ನು) ಎಂಬುದು ತಂದೆಯ ಪರಲೋಕಯಾತ್ರೆಯ ರೂಪಕ; ಅದರಿಂದ ಮರಣವೇ ಒಂದು ಯಾತ್ರೆ ಎಂಬ ದೃಷ್ಟಿ ಸ್ಥಾಪಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ‘ಶುಭಜಲಾಂ ಶಿವಾಮ್’ (ಶುಭಜಲವುಳ್ಳ, ಮಂಗಳಕರವಾದ) ಎಂಬ ನದಿಯ ಎರಡು ವಿಶೇಷಣಗಳು ಉದಕಕರ್ಮದ ಪಾವಿತ್ರ್ಯವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತವೆ. ‘ಸಿಷಿಚುಃ’ (ಅರ್ಪಿಸಿದರು) ಎಂಬ ಬಹುವಚನದಿಂದ ಎಲ್ಲರೂ ಕೂಡಿ ಅರ್ಪಿಸಿದ ಜಲಾಂಜಲಿ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ‘ಉಪೇಯಿವಾನ್’ (ಬಳಿಗೆ ಬಂದನು) ಎಂಬ ಲಿಟ್ ರೂಪದಿಂದ ವಾಕ್ಯವನ್ನು ಮುಗಿಸಿ, ಸುಗ್ರೀವನು ರಾಮನ ಬಳಿಗೆ ಬರುವುದರ ಮೂಲಕ ಕವಿ ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗಕ್ಕೆ ಸೇತುವೆಯನ್ನು ಕಟ್ಟುತ್ತಾನೆ.

അവരുടെ ശോകത്തിൽ സമനായി പങ്കുചേർന്ന കാകുത്സ്ഥൻ സുഗ്രീവനെയും താരയെയും അംഗദനെയും സാന്ത്വനിപ്പിച്ചുകൊണ്ട് ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു — ‘ശോകത്തിലും സന്താപത്തിലും മുഴുകുന്നതുകൊണ്ട് മരിച്ചവന് ഒരു ശ്രേയസ്സും ലഭിക്കുന്നില്ല; അതിനാൽ ഇനി ചെയ്യേണ്ടതെന്തോ അതുതന്നെ നിങ്ങൾ നിർവഹിക്കണം. ലോകാചാരം അനുഷ്ഠിക്കേണ്ടതുണ്ട്; കണ്ണീർ വാർക്കലും നിങ്ങൾ ചെയ്തുകഴിഞ്ഞു. എന്നാൽ കാലം കടന്നുപോയശേഷം ഒരു കർമവും ശരിയായി അനുഷ്ഠിക്കാൻ കഴിയുകയില്ല.’ ഇവിടെ രാമൻ ശോകത്തെ വിലക്കുന്നില്ല, അതിന്റെ അതിര് കാണിച്ചുകൊടുക്കുകയാണ് — കരച്ചിലും ലോകാചാരത്തിന്റെ ഭാഗമാണ്; എന്നാൽ സമയം അതിക്രമിക്കുന്നത് കർമത്തെ നശിപ്പിക്കുന്നു. പിന്നെ അവൻ കാലതത്ത്വം വിവരിക്കുന്നു. ലോകത്തിൽ നിയതിതന്നെയാണ് കാരണം, നിയതിതന്നെയാണ് കർമത്തിന്റെ സാധനം, എല്ലാ ജീവികളുടെയും പ്രവൃത്തികൾക്കു പിന്നിലെ ഹേതുവും നിയതിതന്നെ. ആരും ആരുടെയും കർത്താവല്ല, ആരും നിയോഗിക്കാൻ കഴിവുള്ള ഈശ്വരനുമല്ല; ലോകം സ്വഭാവത്തിൽ വർത്തിക്കുന്നു, അതിന്റെ പരമാശ്രയം കാലമാണ്. കാലം കാലത്തെ ലംഘിച്ചു പോകുന്നില്ല, കുറഞ്ഞുപോകുന്നുമില്ല; സ്വഭാവത്തെ പ്രാപിച്ചശേഷം ആരും അതിനെ അതിവർത്തിക്കുന്നില്ല. കാലത്തിനു ബന്ധുത്വമില്ല, ഹേതുവില്ല, പരാക്രമമില്ല, മിത്രബന്ധമോ ജ്ഞാതിബന്ധമോ ഇല്ല; അത് ആരുടെയും വശത്തിൽ നിൽക്കുന്നില്ല. ശരിയായി കാണുന്നവൻ കാലത്തിന്റെ പരിണാമത്തെത്തന്നെ കാണണം; കാരണം ധർമവും അർഥവും കാമവും എന്ന മൂന്നും കാലക്രമത്താൽതന്നെയാണ് സിദ്ധിക്കുന്നത്. ഈ വാക്ക് സുഗ്രീവനു പ്രത്യേകിച്ചും യോജിച്ചതാണ്, കാരണം സഹോദരവധത്തിനു നിമിത്തമായത് അവനാണല്ലോ; കാലമാണ് കർത്താവ് എന്നു പറയുമ്പോൾ അവന്റെ ആത്മഗ്ലാനി ശമിക്കുന്നു. ബാലി ഇവിടെനിന്ന് തന്റെ സ്വന്തം പ്രകൃതിയിലേക്കു പോയി, തന്റെ കർമഫലം പ്രാപിച്ചു; സാമം, ദാനം, അർഥം എന്നിവയുടെ യോഗത്താൽ നേടിയ പവിത്രമായ ഫലം അവൻ അനുഭവിക്കുന്നു. സ്വധർമം പാലിച്ചതിനാൽ ആ മഹാത്മാവ് മുമ്പേ നേടിയ സ്വർഗം, ഇപ്പോൾ യുദ്ധത്തിൽ പ്രാണനെ രക്ഷിക്കാൻ ശ്രമിക്കാതെ അവൻ കൈവശമാക്കി — ക്ഷത്രിയനെപ്പോലെയുള്ള മരണംതന്നെയാണ് അവന്റെ സിദ്ധി. വാനരയൂഥപതി പ്രാപിച്ചത് ഏറ്റവും ശ്രേഷ്ഠമായ ഈ നിയതിതന്നെയാണ്; അതിനാൽ സന്താപം മതി, ഇപ്പോൾ സമയമായ കർമംതന്നെ അനുഷ്ഠിക്കുക. ഇവിടെ മൂന്നുപേരും ശോകാർത്തരാണ് — സുഗ്രീവൻ സഹോദരവധത്താൽ, താര പതിവിയോഗത്താൽ, അംഗദൻ പിതൃനഷ്ടത്താൽ; അതുകൊണ്ട് രാമൻ മൂവരെയും ഒരേ വാക്യത്തിൽ സംബോധന ചെയ്യുന്നു. ‘നിയതി’ എന്ന പദം മൂന്നു പാദങ്ങളിൽ ആവർത്തിക്കുന്നു; അതിലൂടെ കവി അതിന്റെ പ്രാധാന്യം ഉറപ്പിക്കുന്നു. ‘സ്വഭാവേ വർത്തതേ ലോകഃ’ (ലോകം സ്വഭാവത്തിൽ വർത്തിക്കുന്നു) എന്ന വാക്കിനാൽ കർത്തൃത്വാഭിമാനം നിരസിക്കപ്പെടുന്നു; ‘തസ്യ കാലഃ പരായണം’ (അതിന്റെ പരമാശ്രയം കാലമാണ്) എന്നതിനാൽ സ്വഭാവത്തിനും ഒരു ആശ്രയമുണ്ടെന്നു കാണിക്കുന്നു. ഈ കാണ്ഡത്തിലെ ദാർശനികവിചിന്തനത്തിന്റെ കേന്ദ്രമാണ് ഈ പ്രകരണം. പതിനേഴാം സർഗത്തിൽ ബാലി ഉന്നയിച്ച ചോദ്യം — ‘എന്തിനാണ് നീ എന്നെ കൊന്നത്?’ — ഇവിടെ പരോക്ഷമായി സമാധാനിക്കപ്പെടുന്നു; കാലമാണ് കൊന്നത് എന്നു പറയുമ്പോൾ വ്യക്തിപരമായ വൈരം അലിഞ്ഞില്ലാതാകുന്നു. തുടർന്ന് താരയും ഇതേ വാക്കുതന്നെ പ്രതിധ്വനിപ്പിക്കുന്നു — ‘രാമന്റെ രൂപത്തിൽ കാലമാണ് നിന്നെ വലിച്ചുകൊണ്ടുപോകുന്നത്’ എന്ന്; അതിനാൽ രാമന്റെ ഉപദേശം അവളുടെ അന്തഃകരണത്തിൽ പ്രവേശിച്ചു എന്ന് അറിയാം. ഈ ഉപദേശത്തിൽ രാമൻ കർമകാണ്ഡത്തെയും തത്ത്വജ്ഞാനത്തെയും ഒന്നിച്ചു ചേർക്കുന്നു — ലോകാചാരാനുഷ്ഠാനം കർമം, നിയതിചിന്തനം ജ്ഞാനം; രണ്ടുംകൊണ്ടാണ് ശോകം ശമിക്കുന്നത്. ‘പ്രാപ്തകാലമുപാസ്യതാം’ (സമയമായ കർമം അനുഷ്ഠിക്കുക) എന്ന ഉപസംഹാരത്തോടെ പ്രകരണം പ്രവൃത്തിയിലേക്കു തിരിയുന്നു.

രാമന്റെ വാക്കുകൾ അവസാനിച്ചപ്പോൾ ശത്രുവീരന്മാരെ കൊല്ലുന്നവനായ ലക്ഷ്മണൻ, ബോധം മറഞ്ഞവനെപ്പോലെ നിന്ന സുഗ്രീവനോട് വിനയത്തോടെ പറഞ്ഞു — ‘സുഗ്രീവാ, താരയോടും അംഗദനോടും ചേർന്ന് നീ ഉടൻതന്നെ ബാലിയുടെ ദഹനത്തിനുള്ള പ്രേതകാര്യം ചെയ്യുക. ബാലിയുടെ സംസ്കാരത്തിനായി ഉണങ്ങിയ ധാരാളം വിറകും ദിവ്യമായ ചന്ദനവും കൊണ്ടുവരാൻ ആജ്ഞാപിക്കുക. ദീനചിത്തനായി ദുഃഖിച്ചിരിക്കുന്ന അംഗദനെ ആശ്വസിപ്പിക്കുക; നീ ബാലിശബുദ്ധിയാകരുത്, ഈ നഗരം നിന്റെ അധീനത്തിലാണ്. മാലകൾ, പലവിധ വസ്ത്രങ്ങൾ, നെയ്യ്, എണ്ണ, സുഗന്ധദ്രവ്യങ്ങൾ, ഉടൻ ആവശ്യമുള്ള മറ്റെന്തും — അവയെല്ലാം അംഗദൻ കൊണ്ടുവരട്ടെ. താരാ, നീ തിടുക്കത്തിൽ വേഗം ഒരു ശിബിക (പല്ലക്ക്) കൊണ്ടുവരിക; ഈ സമയത്ത് വേഗത പ്രത്യേകിച്ചും ഗുണകരവും ഉചിതവുമാണ്. ശിബിക ചുമക്കാൻ യോഗ്യരായ, കഴിവുള്ള, ബലവാന്മാരായ വാനരന്മാർ ഒരുങ്ങിനിൽക്കട്ടെ; അവർതന്നെ ബാലിയെ കൊണ്ടുപോകും.’ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞശേഷം സുമിത്രയുടെ ആനന്ദം വർധിപ്പിക്കുന്ന ലക്ഷ്മണൻ സഹോദരന്റെ അരികിൽത്തന്നെ നിന്നു — കാര്യം ആജ്ഞാപിച്ചിട്ട് സ്വയം അകന്നുപോയില്ല, ഇത് അവന്റെ വിനയമാണ്. ലക്ഷ്മണന്റെ വാക്കു കേട്ട് മനസ്സു പരിഭ്രമിച്ച താരൻ, ശിബികയിൽ മാത്രം മനസ്സുറപ്പിച്ച്, വേഗം ഗുഹയിൽ പ്രവേശിച്ചു. ചുമക്കാൻ യോഗ്യരായ ശൂരന്മാരായ വാനരന്മാർ വഹിക്കുന്ന ആ ശിബികയുമായി അവൻ വീണ്ടും തിടുക്കത്തിൽ മടങ്ങിയെത്തി. ലക്ഷ്മണന്റെ ഈ വാക്ക് രാമന്റെ ദാർശനികോപദേശത്തിന്റെ പൂരകമാണ് — രാമൻ തത്ത്വം ഉപദേശിക്കുന്നു, ലക്ഷ്മണനോ പ്രവൃത്തിക്രമം വിഭജിച്ചുകൊടുക്കുന്നു. വിറക്, ചന്ദനം, മാല, വസ്ത്രങ്ങൾ, നെയ്യ്, എണ്ണ, സുഗന്ധദ്രവ്യങ്ങൾ, ശിബിക, ചുമട്ടുകാർ — സാമഗ്രികൾ എണ്ണിയെണ്ണിത്തന്നെ പറയുന്നു; അതിലൂടെ തിടുക്കം സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. മൂവർക്കും വെവ്വേറെ നിയോഗം — സുഗ്രീവന് ആജ്ഞാപിക്കൽ, അംഗദനു സാമഗ്രി കൊണ്ടുവരൽ, താരനു ശിബിക കൊണ്ടുവരൽ — ഇതിലൂടെ ശോകത്തിൽ മുങ്ങിയവരുടെ മനസ്സ് കർമത്തിൽ ഘടിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു; അതുതന്നെയാണ് ശോകത്തിനുള്ള ഔഷധം. ‘ത്വദധീനമിദം പുരം’ (ഈ നഗരം നിന്റെ അധീനത്തിലാണ്) എന്ന വാക്കിനാൽ സുഗ്രീവൻ രാജപദത്തിൽ സ്ഥാപിക്കപ്പെടുന്നു; അതോടെ അവനിൽ കർത്തവ്യബോധം ഉണരുന്നു. ‘ഗതചേതസം’ (ബോധം മറഞ്ഞവൻ) എന്ന സുഗ്രീവന്റെ വിശേഷണം ഇവിടെ മർമസ്പർശിയാണ് — വിജയത്തിനുശേഷവും അവൻ ശോകത്താൽ ചൈതന്യം നഷ്ടപ്പെട്ടവനാണ്; അതിനാൽ ലക്ഷ്മണന്റെ വിനീതമായ വാക്ക് ആവശ്യമായിരുന്നു. ‘അനന്തരം’ (ഉടൻ) എന്ന പദം രണ്ടുവട്ടം പ്രയോഗിച്ചിരിക്കുന്നു — കാര്യം താമസമില്ലാതെ ചെയ്യണം എന്ന രാമവാക്യത്തിന്റെ അനുവാദംതന്നെ ഇത്. ‘ശിബികാസക്തമാനസഃ’ (ശിബികയിൽ മനസ്സുറപ്പിച്ചവൻ) എന്ന താരന്റെ വിശേഷണത്തിൽനിന്ന്, അവൻ മറ്റെല്ലാം മറന്ന് ശിബികയെക്കുറിച്ചു മാത്രം ചിന്തിച്ചുകൊണ്ടാണ് പോയതെന്ന് അറിയാം; ശോകാർത്തരുടെ മനസ്സ് ഒരിടത്തുമാത്രം ബന്ധിക്കപ്പെടുന്നു എന്നതു കവിയുടെ സൂക്ഷ്മദൃഷ്ടിയാണ്. ‘ഉദ്വഹനോചിതൈഃ ശൂരൈഃ’ (ചുമക്കാൻ യോഗ്യരായ ശൂരന്മാരാൽ) എന്ന ചുമട്ടുകാരുടെ രണ്ടു വിശേഷണങ്ങളാൽ ശിബികയുടെ ഭാരവും ബാലിയുടെ ദേഹത്തിന്റെ വലിപ്പവും സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു.

ആ ശിബിക ദിവ്യവും, ഭദ്രാസനത്തോടുകൂടിയതും, രഥംപോലെയുള്ളതുമായിരുന്നു; ശില്പികൾ നിർമിച്ച പക്ഷിരൂപങ്ങൾകൊണ്ട് ചിത്രിതവും വൃക്ഷരൂപങ്ങൾകൊണ്ട് അലംകൃതവുമായിരുന്നു. ചിത്രിതമായ കാലാൾരൂപങ്ങൾ നിറഞ്ഞ്, എല്ലാ ഭാഗത്തും ഭംഗിയായി ഘടിപ്പിക്കപ്പെട്ട്, ജാലകങ്ങളോടുകൂടിയ അത് സിദ്ധന്മാരുടെ വിമാനംപോലെ ശോഭിച്ചു. നന്നായി ഘടിപ്പിച്ചതും വിശാലവും ശില്പികൾ ഭംഗിയായി നിർമിച്ചതുമായ അത് മരംകൊണ്ടുള്ള ചെറുപർവതരൂപങ്ങളോടുകൂടിയതും മനോഹരമായ പണികളാൽ മിനുക്കിയതുമായിരുന്നു. ശ്രേഷ്ഠമായ ആഭരണങ്ങളും ഹാരങ്ങളും ചിത്രമാലകളുംകൊണ്ട് ശോഭിതവും, ഗുഹകൾപോലെ നിബിഡമായ അലങ്കാരങ്ങളാൽ മൂടപ്പെട്ടതും, രക്തചന്ദനംകൊണ്ടു ഭൂഷിതവുമായിരുന്നു. പുഷ്പസമൂഹങ്ങളാൽ ആവൃതവും, ഉദയസൂര്യന്റെ നിറമുള്ള തിളങ്ങുന്ന താമരമാലകളാൽ ചുറ്റപ്പെട്ടതുമായിരുന്നു അത്. ഈ വിസ്തൃതമായ വർണന ഒരു വാനരരാജാവിന്റെ ഔർധ്വദേഹിക കർമത്തിന്റെ ഗൗരവം സൂചിപ്പിക്കുന്നു; മരിച്ചിട്ടും ബാലി ഒരു രാജാവിനെപ്പോലെതന്നെ കൊണ്ടുപോകപ്പെടുന്നു. ഇത്തരമൊരു ശിബിക കണ്ട് രാമൻ ലക്ഷ്മണനോടു പറഞ്ഞു — ‘ബാലിയെ വേഗം കൊണ്ടുപോകട്ടെ, പ്രേതകാര്യം നിർവഹിക്കപ്പെടട്ടെ.’ രാമൻ സംസ്കാരം സ്വയം ചെയ്യുന്നില്ല, എങ്കിലും അതിനുള്ള തിടുക്കം നിർദേശിക്കുന്നു; ഇതിലൂടെ വൈരത്തിന്റെ അന്ത്യം സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. അച്ചടിയിൽ ഈ വർണനയ്ക്ക് ആറു ശ്ലോകങ്ങളുണ്ട്; എന്നാൽ സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ ഈ വർണന മുഴുവനും ഇല്ല; അതിനാൽ ഇവ വൾഗേറ്റ് പാരമ്പര്യത്തിന്റെ വിപുലീകരണമാണ്. ശില്പകർമത്തിന്റെ വിസ്തൃതമായ ചിത്രീകരണം കവിയുടെ അലങ്കാരപ്രിയത കാണിക്കുന്നു — പക്ഷികൾ, വൃക്ഷങ്ങൾ, ചിത്രിതകാലാളുകൾ, ജാലകങ്ങൾ, മരപ്പർവതങ്ങൾ, ഹാരങ്ങൾ, മാലകൾ, രക്തചന്ദനം, താമരമാലകൾ — ഇങ്ങനെ ക്രമത്തിൽ കണ്ണ് സഞ്ചരിക്കുന്നു. ‘സിദ്ധന്മാരുടെ വിമാനംപോലെ’ എന്ന ഉപമ മരിച്ചവന്റെ ഊർധ്വഗതിയെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ‘ഈദൃശീം’ (ഇത്തരമൊരു) എന്ന ഒരൊറ്റ പദംകൊണ്ട് കവി ആറു ശ്ലോകങ്ങളിലെ വർണന ഉപസംഹരിക്കുന്നു. രാമന്റെ വാക്കിലെ ‘ക്ഷിപ്രം’ (വേഗം) എന്ന പദം വീണ്ടും തിടുക്കത്തെ ഓർമിപ്പിക്കുന്നു; കാരണം സമയം അതിക്രമിച്ചാൽ സംസ്കാരം നിഷ്ഫലമാകുമെന്ന് അവൻതന്നെ മുമ്പു പറഞ്ഞിരുന്നു.

പിന്നെ സുഗ്രീവൻ അംഗദനോടൊപ്പം ഉറക്കെ കരഞ്ഞുകൊണ്ട് ബാലിയെ എടുത്തുയർത്തി ശിബികയിൽ കയറ്റി. ജീവൻ പോയ ബാലിയെ ശിബികയിൽ കിടത്തി, പലവിധ ആഭരണങ്ങളും മാലകളും വസ്ത്രങ്ങളുംകൊണ്ട് അവനെ അലങ്കരിച്ചു. ഇവിടെ ‘വിക്രോശൻ’ (ഉറക്കെ കരഞ്ഞുകൊണ്ട്) എന്ന പദത്താൽ സുഗ്രീവന്റെ ശോകം വെളിപ്പെടുന്നു — ജയിച്ചവനായിട്ടും സഹോദരനെ ഓർത്ത് അവൻ കരയുന്നു. പിന്നെ വാനരേശ്വരനായ സുഗ്രീവരാജാവ് ആജ്ഞാപിച്ചു — ‘ആര്യന്റെ ഔർധ്വദേഹികം വിധിപ്രകാരം നടത്തപ്പെടട്ടെ’; ‘ആര്യൻ’ എന്ന സംബോധനയാൽ ജ്യേഷ്ഠസഹോദരനോടുള്ള ആദരം കാത്തുസൂക്ഷിക്കപ്പെടുന്നു. പലവിധത്തിലുള്ള ധാരാളം രത്നങ്ങൾ ദാനം ചെയ്തുകൊണ്ട് വാനരന്മാർ മുമ്പേ നടക്കട്ടെ, ശിബിക അതിനു പിന്നാലെ — ഇതായിരുന്നു ക്രമീകരണം. ‘ഭൂമിയിൽ രാജാക്കന്മാരുടെ ഐശ്വര്യവിശേഷങ്ങൾ എങ്ങനെ കാണപ്പെടുന്നുവോ അങ്ങനെതന്നെ വാനരന്മാർ തങ്ങളുടെ സ്വാമിയുടെ സത്കാരം നടത്തട്ടെ’ എന്നും പറഞ്ഞു — വാനരരാജാവിന്റെ സംസ്കാരം മനുഷ്യരാജാക്കന്മാരുടെ അന്ത്യേഷ്ടിക്കു തുല്യമാകട്ടെ എന്നാണ് അഭിപ്രായം. ‘ഉദ്യമ്യ’ (എടുത്തുയർത്തി) എന്ന പദത്തിൽനിന്ന്, സുഗ്രീവൻ സ്വയംതന്നെയാണ് സഹോദരന്റെ ശവം ഉയർത്തിയത്, ഭൃത്യന്മാരല്ല എന്ന് അറിയാം — ഇതുതന്നെയാണ് അവന്റെ പശ്ചാത്താപത്തിനു സാക്ഷ്യം. ആഭരണങ്ങൾ, മാലകൾ, വസ്ത്രങ്ങൾ എന്നിവകൊണ്ടുള്ള അലങ്കാരം അന്ത്യേഷ്ടിയുടെ വിധിയാണ്; മനുഷ്യരിലും അതു പ്രസിദ്ധമാണ്. രത്നദാനവും രാജകീയസംസ്കാരത്തിന്റെ ഭാഗമാണ്; അതിലൂടെ വഴിയിൽ നിൽക്കുന്ന യാചകർ സന്തുഷ്ടരാക്കപ്പെടുന്നു. ‘ക്രിയതാം’ (ചെയ്യപ്പെടട്ടെ) എന്ന കർമണിപ്രയോഗത്താൽ, സുഗ്രീവൻ സ്വയം കർത്താവാകുന്നില്ല, ആജ്ഞാപിക്കുന്ന രാജാവു മാത്രമാണ് എന്ന നില സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. ‘അനുകൂലതഃ’ എന്ന പദം ‘ശാസ്ത്രാനുസാരം’ എന്ന അർഥത്തിലാണ്; ഹിന്ദിഭാഷ്യവും ‘ശാസ്ത്രാനുകൂലമായ വിധിയോടെ’ എന്ന് അതേ അർഥംതന്നെ സ്വീകരിക്കുന്നു.

അങ്ങനെതന്നെയുള്ള ഔർധ്വദേഹികം അവർ ബാലിക്കുവേണ്ടി വേഗത്തിൽ നടത്തി. താരൻ തുടങ്ങിയവർ അപ്പോൾ അംഗദനെ ആലിംഗനം ചെയ്ത് ഉറക്കെ കരഞ്ഞുകൊണ്ട് വേഗം പുറപ്പെട്ടു; ബന്ധുവിനെ നഷ്ടപ്പെട്ട എല്ലാ വാനരന്മാരും കരഞ്ഞുകൊണ്ടുതന്നെ നടന്നു. പിന്നെ അവന്റെ വശവർത്തിനികളായ എല്ലാ വാനരികളും ഏകാഗ്രചിത്തകളായി ‘വീരാ, വീരാ’ എന്നു വീണ്ടും വീണ്ടും നിലവിളിച്ചു; പ്രിയനെ പിന്നെയും പിന്നെയും വിളിച്ചുകൊണ്ടിരുന്നു. താര തുടങ്ങിയ, ബന്ധുവിനെ നഷ്ടപ്പെട്ട എല്ലാ വാനരികളും കരുണസ്വരത്തിൽ നിലവിളിച്ചുകൊണ്ട് ഭർത്താവിനെ അനുഗമിച്ചു. വനത്തിനുള്ളിൽ ആ വാനരികളുടെ കരച്ചിലിന്റെ ശബ്ദത്താൽ വനങ്ങളും പർവതങ്ങളും എല്ലാ ഭാഗത്തും പ്രതിധ്വനിച്ചുകൊണ്ട് സ്വയം നിലവിളിക്കുന്നതുപോലെ തോന്നി — പ്രതിധ്വനിതന്നെയാണ് ഇവിടെ കവിയുടെ ഉപമാനം. ജലത്താൽ ചുറ്റപ്പെട്ട, വിജനമായ ഒരു മലയാറ്റിൻ മണൽത്തിട്ടയിൽ അവർ എത്തിച്ചേർന്നു. യാത്രയുടെ വർണനയിൽ കവി ക്രമത്തിൽ മൂന്നു സംഘങ്ങളെ എണ്ണുന്നു — ആദ്യം താരൻ തുടങ്ങിയ സചിവന്മാർ, പിന്നെ എല്ലാ വാനരന്മാരും, പിന്നെ വാനരികൾ. ‘വീരാ, വീരാ’ എന്ന ഇരട്ട വിളി ശോകത്തിന്റെ സ്വാഭാവികരൂപമാണ്. വനങ്ങളും പർവതങ്ങളും നിലവിളിക്കുന്നു എന്നതു പ്രതിധ്വനിയുടെ അലങ്കാരമാണ്, മഹാകാവ്യങ്ങളിൽ പ്രസിദ്ധം; അതിലൂടെ ശോകത്തിന്റെ വ്യാപ്തി സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. ശ്മശാനഭൂമി വിജനവും ജലത്താൽ ചുറ്റപ്പെട്ടതുമായിരിക്കണം എന്നതു ശാസ്ത്രവിധിയാണ്. ‘ഹതബാന്ധവാഃ’ (ബന്ധുവിനെ നഷ്ടപ്പെട്ടവർ) എന്ന വിശേഷണം വാനരന്മാർക്കും വാനരികൾക്കും ഒരുപോലെ പ്രയോഗിച്ചിരിക്കുന്നു; അതിലൂടെ എല്ലാവരുടെയും ശോകം സമാനമാണെന്നു സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ‘പ്രണിഹിതാഃ’ (ഏകാഗ്രചിത്തകൾ) എന്ന പദത്താൽ വാനരികളുടെ ഭക്തിയും ‘വശാനുഗാഃ’ (വശവർത്തിനികൾ) എന്ന പദത്താൽ അവരുടെ ആജ്ഞാനുവർത്തിത്വവും പറയപ്പെടുന്നു.

അവിടെ വനചാരികളായ അനേകം വാനരന്മാർ ചിത ഒരുക്കി. പിന്നെ വാനരശ്രേഷ്ഠന്മാർ തോളിൽനിന്ന് ശിബിക ഇറക്കിവെച്ച്, ശോകത്തിൽ മുഴുകി, എല്ലാവരും ഒരു ഭാഗത്തേക്കു മാറിനിന്നു. അപ്പോൾ താര ശിബികയിൽ കിടക്കുന്ന ഭർത്താവിനെ കണ്ട്, അവന്റെ തല മടിയിൽ വെച്ച്, അത്യധികം ദുഃഖിതയായി വിലപിച്ചു — ‘ഹാ വാനരമഹാരാജാ! ഹാ നാഥാ! ഹാ എന്റെ വാത്സല്യനിധേ! ഹാ മഹാർഹാ! ഹാ മഹാബാഹോ! ഹാ എന്റെ പ്രിയാ! എന്നെ നോക്കൂ. ശോകത്താൽ പീഡിതയായ ഈ ജനത്തെ നീ എന്താണു നോക്കാത്തത്? മാനം നൽകുന്നവനേ, പ്രാണൻ പോയിട്ടും നിന്റെ മുഖം ഇവിടെ പ്രസന്നമായതുപോലെ, അസ്തമയസൂര്യന്റെ നിറത്തോടെ, ജീവിച്ചിരിക്കുന്നവന്റേതുപോലെ കാണപ്പെടുന്നു.’ ഇവിടെ ‘ജനം’ എന്ന പദത്താൽ താര തന്നെത്തന്നെ പ്രഥമപുരുഷത്തിൽ സൂചിപ്പിക്കുന്നു — ഭർത്താവിന്റെ മുന്നിൽ തന്റെ ദൈന്യം കാണിക്കാനുള്ള രീതിയാണിത്. മരിച്ചിട്ടും മുഖത്തുള്ള പ്രസന്നത വീരന്റെ ലക്ഷണമാണെന്നു കവി സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ‘ഒരു ഭാഗത്തേക്കു മാറിനിന്നു’ എന്ന വാക്കിനാൽ ശവത്തിനരികെ ഭാര്യയ്ക്ക് ഏകാന്തതയും അവസരവും കവി ഒരുക്കുന്നു; അതിനാൽ താരയുടെ വിലാപം സ്വാഭാവികമാകുന്നു. തല മടിയിൽ വെക്കുന്നത് സ്നേഹത്തിന്റെ അന്തിമചിഹ്നമാണ്. ‘ഹാ’ എന്ന നിപാതം ആറുവട്ടം ആവർത്തിക്കുന്നത് വിലാപത്തിന്റെ വേഗം സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ചിതയുടെ സ്ഥാനം ജലത്തിനു സമീപവും വിജനവുമായിരിക്കണം എന്നതു ശാസ്ത്രവിധി; ‘വനചാരിണഃ സുബഹവഃ’ (വനചാരികളായ അനേകം) എന്നത് വാനരന്മാരുടെ ബാഹുല്യം സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ‘സുദുഃഖിതാ’ (അത്യധികം ദുഃഖിത) എന്ന ഒരൊറ്റ വിശേഷണംകൊണ്ട് കവി താരയുടെ അന്തരംഗം മുഴുവൻ പറയുന്നു.

താര വീണ്ടും പറഞ്ഞു — ‘വാനരാ, രാമന്റെ രൂപത്തിൽ കാലംതന്നെയാണ് നിന്നെ വലിച്ചുകൊണ്ടുപോകുന്നത്; ആ ഒരൊറ്റ ബാണംകൊണ്ട് യുദ്ധത്തിൽ ഞങ്ങളെല്ലാവരെയും വിധവകളാക്കി.’ ഇതിലൂടെ അവൾ രാമനെ കുറ്റപ്പെടുത്തുന്നില്ല; രാമന്റെ വാക്കുതന്നെ — കാലമാണ് കർത്താവ് എന്ന് — പ്രതിധ്വനിപ്പിക്കുകയാണ്. ‘രാജേന്ദ്രാ, നിന്റെ ഈ വാനരികൾ ചാടിപ്പോകാതെ, കാൽനടയായിത്തന്നെ ദീർഘമായ വഴി താണ്ടി വന്നിരിക്കുന്നു; നീ അതറിയുന്നില്ലേ? ചന്ദ്രനെപ്പോലെ മുഖമുള്ള ഈ ഭാര്യമാർ നിനക്കു പ്രിയപ്പെട്ടവരായിരുന്നു; ഇപ്പോഴോ, വാനരേശ്വരാ, നീ സുഗ്രീവനെപ്പോലും എന്താണു നോക്കാത്തത്? രാജാവേ, താരൻ തുടങ്ങിയ നിന്റെ ഈ സചിവന്മാരും ഈ നഗരവാസികളും നിന്നെ ചുറ്റിനിന്നു വിഷാദിക്കുന്നു. ശത്രുക്കളെ അടക്കുന്നവനേ, ഈ സചിവന്മാരെ പണ്ടത്തെപ്പോലെ പറഞ്ഞയയ്ക്കൂ; എന്നിട്ട് ഞങ്ങളെല്ലാവരും പ്രേമോന്മത്തകളായി വനങ്ങളിൽ ക്രീഡിക്കാം.’ ഈ അവസാനത്തെ വാക്ക് ശോകോന്മാദത്തിൽനിന്നു ജനിച്ചതാണ് — മരിച്ച ഭർത്താവിനെ ജീവിച്ചിരിക്കുന്നവനെപ്പോലെ സംബോധന ചെയ്ത് പഴയപോലെയുള്ള വിഹാരം അവൾ അപേക്ഷിക്കുന്നു; ഇതു കരുണരസത്തിന്റെ പരകോടിയാണ്. താരയുടെ വിലാപത്തിൽ മൂന്നു ഭാഗങ്ങളുണ്ട് — കാലത്തെ പഴിക്കൽ, സഹചാരിണികളുടെ ദുർദശ, സചിവന്മാരുടെയും നഗരവാസികളുടെയും വേദന. ഒടുവിൽ അവൾ മറവിയിലെന്നപോലെ പഴയപോലെ വനക്രീഡ അപേക്ഷിക്കുന്നു; ഉന്മാദത്തോടടുത്ത ഈ അവസ്ഥ ശോകത്തിന്റെ അവസാനഘട്ടമാണ്. ‘സുഗ്രീവനെപ്പോലും എന്താണു നോക്കാത്തത്’ എന്ന വാക്കിനാൽ വൈരത്തിന്റെ ശാന്തി സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു — മരണത്തോടെ സഹോദരവിരോധം അവസാനിച്ചു. ഈ ശ്ലോകങ്ങളിൽ സംബോധനകൾ ധാരാളം — രാജേന്ദ്രാ, വാനരേശ്വരാ, രാജാവേ, ശത്രുക്കളെ അടക്കുന്നവനേ, വാനരാ; ഓരോ സംബോധനയിലൂടെയും അവൾ ഭർത്താവിനെ ജീവിച്ചിരിക്കുന്നവനായി കരുതുന്നു. ‘പാദൈർവികൃഷ്ടമധ്വാനം’ (കാൽനടയായി താണ്ടിയ ദീർഘവഴി) എന്നതിൽ വാനരികളുടെ ക്ലേശം ചിത്രീകരിക്കപ്പെടുന്നു — വാനരന്മാർ ചാടിപ്പോകാൻ കഴിവുള്ളവർ, ഇവരോ കാൽനടക്കാരികൾ.

ഇങ്ങനെ പതിശോകത്തിൽ ആണ്ടു വിലപിക്കുന്ന താരയെ ശോകത്താൽ ക്ഷീണിച്ച വാനരികൾ അപ്പോൾ എഴുന്നേൽപ്പിച്ചു. പിന്നെ ശോകത്തിൽ ഇന്ദ്രിയങ്ങൾ മുങ്ങിയ അംഗദൻ കരഞ്ഞുകൊണ്ട് സുഗ്രീവനോടൊപ്പം പിതാവിനെ ചിതയിൽ കിടത്തി. പിന്നെ വിധിപ്രകാരം അഗ്നി കൊളുത്തി, ദീർഘമായ വഴിക്കു പുറപ്പെട്ട പിതാവിനെ, ഇന്ദ്രിയങ്ങൾ വ്യാകുലമായ അവൻ അപസവ്യമായി (ഇടത്തോട്ട്) ചുറ്റിവന്നു — മരിച്ചവനു പ്രദക്ഷിണമല്ല, അപസവ്യമാണു വിധി എന്നതു ശാസ്ത്രം. ബാലിയെ വിധിപ്രകാരം സംസ്കരിച്ചശേഷം വാനരശ്രേഷ്ഠന്മാർ ഉദകക്രിയ ചെയ്യാനായി ശുഭജലമുള്ള മംഗളകരമായ നദിയിലെത്തി. അവിടെ അവർ ഒന്നിച്ച് അംഗദനെ മുന്നിൽ നിർത്തി, സുഗ്രീവനോടും താരയോടുംകൂടി ബാലിക്കു ജലം തർപ്പണം ചെയ്തു — ജലാഞ്ജലിയിൽ പുത്രൻതന്നെയാണ് മുന്നിൽ എന്ന മര്യാദ പാലിക്കപ്പെട്ടു. ദീനനായ സുഗ്രീവനോടൊപ്പം ദീനനായി, അവനോടു സമാനമായ ശോകം പങ്കിട്ട്, മഹാബലനായ കാകുത്സ്ഥൻ എല്ലാ പ്രേതകാര്യങ്ങളും ചെയ്യിച്ചു. പിന്നെ, ശ്രേഷ്ഠമായ പൗരുഷംകൊണ്ടു പ്രസിദ്ധനും, ഇക്ഷ്വാകുശ്രേഷ്ഠന്റെ ബാണത്താൽ ഹതനും, ജ്വലിക്കുന്ന അഗ്നിക്കു തുല്യമായ ഓജസ്സുള്ളവനുമായ ആ ബാലിയെ ദഹിപ്പിച്ചശേഷം വാനരനായ സുഗ്രീവൻ ലക്ഷ്മണനോടുകൂടിയ രാമന്റെ അടുക്കലെത്തി. അംഗദന്റെ കർത്തൃത്വം ഇവിടെ വ്യക്തമാണ് — അവൻതന്നെ പിതാവിനെ ചിതയിൽ കിടത്തുന്നു, അവൻതന്നെ അഗ്നി കൊളുത്തുന്നു, അവൻതന്നെ അപസവ്യം ചെയ്യുന്നു, ജലാഞ്ജലിയിൽ അവൻതന്നെ മുന്നിൽ നിർത്തപ്പെടുന്നു; ഇവ പുത്രന്റെ അധികാരങ്ങളാണെന്നു ശാസ്ത്രം. സുഗ്രീവനോ സഹായി മാത്രം. രാമൻ സ്വയം ചെയ്യുന്നില്ല; എങ്കിലും ‘കാരയാമാസ’ (ചെയ്യിച്ചു) എന്ന പ്രയോജകക്രിയയാൽ അവന്റെ മേൽനോട്ടം സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. അവസാനശ്ലോകം വംശസ്ഥവൃത്തത്തിലാണ് രചിച്ചിരിക്കുന്നത്; അതിലൂടെ സർഗസമാപ്തി ഗാംഭീര്യത്തോടെ അടയാളപ്പെടുത്തപ്പെടുന്നു. ‘ദീർഘമധ്വാനം പ്രസ്ഥിതം’ (ദീർഘമായ വഴിക്കു പുറപ്പെട്ടവൻ) എന്നത് പിതാവിന്റെ പരലോകയാത്രയുടെ രൂപകമാണ്; അതിലൂടെ മരണം ഒരു യാത്ര എന്ന ദർശനം സ്ഥാപിക്കപ്പെടുന്നു. ‘ശുഭജലാം ശിവാം’ (ശുഭജലമുള്ള മംഗളകരമായ) എന്ന നദിയുടെ രണ്ടു വിശേഷണങ്ങൾ ഉദകകർമത്തിന്റെ പവിത്രത സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ‘സിഷിചുഃ’ (തർപ്പണം ചെയ്തു) എന്ന ബഹുവചനത്താൽ എല്ലാവരും ചേർന്നുള്ള ജലാഞ്ജലി പറയപ്പെടുന്നു. ഒടുവിൽ ‘ഉപേയിവാൻ’ (അടുക്കലെത്തി) എന്ന ഭൂതകാലരൂപത്തിൽ വാക്യം അവസാനിപ്പിച്ച്, സുഗ്രീവൻ രാമന്റെ അടുക്കലെത്തുന്നതിലൂടെ കവി അടുത്ത സർഗത്തിലേക്കുള്ള പാലം പണിയുന്നു.

Kākutstha, who shared their grief, spoke words of comfort to Sugrīva, to Tārā and to Aṅgada, with Lakṣmaṇa at his side. "The dead gain nothing from grief and lamentation," he said, "so you should now set about what has to be done next. The custom of the world must be kept, and you have shed your tears; but no rite can be performed once its time has passed." Rāma does not forbid grief; he shows its limit. Weeping is itself part of the world's custom, but letting the hour slip by destroys the rite. Then he laid out the nature of time. "In this world necessity is the cause; necessity is the means of every act; necessity is what sets every creature to its task. No one is the doer of anything, and no one is master of what he is set to do. The world moves by its own nature, and time is that nature's final resting place. Time never outruns time, nor does it fall short, and no one who has met his own nature passes beyond it. Time has no kin, no motive, no valour, no bond of friend or relation; it is subject to no one. One who sees rightly must see everything as the ripening of time, for dharma, wealth and pleasure are all held together in time's order." These words were especially fitting for Sugrīva, who had been the occasion of his brother's death; once time is named as the doer, his self-reproach is eased. "Vālin has gone from here to his own true state and has received the fruit of his deeds, the pure fruit won by the right use of conciliation, gifts and wealth, lord of monkeys. That great soul had already won heaven by keeping to his own duty, and now, by not sparing his life in battle, he has taken possession of it." A warrior's death was his fulfilment. "This is the highest destiny, and the leader of the monkey troops has reached it. Enough of mourning, then; let what the hour demands be done." All three before him were stricken, Sugrīva by his brother's death, Tārā by her husband's loss, Aṅgada by his father's, and so Rāma addressed them all in one speech. The word "necessity" returns three times in a single verse, and so the poet sets it above everything else. "The world moves by its own nature" takes away the pride of being the doer, and "time is its final resting place" shows what that nature itself rests on. This passage is the centre of the kāṇḍa's philosophical reflection. The question Vālin asked earlier, "why did you kill me?", is answered here indirectly: once time is the slayer, personal enmity dissolves. Tārā herself will soon echo these very words, saying that Time in the form of Rāma is dragging him away, which shows that Rāma's teaching had entered her heart. In this counsel Rāma joins practice and understanding, the keeping of the world's custom and the contemplation of necessity, and through both grief is calmed; and by ending with "let what the hour demands be done" he turns the teaching into action.

When Rāma had finished, Lakṣmaṇa, slayer of enemy heroes, spoke courteously to Sugrīva, who was quite beside himself. "Sugrīva, with Tārā and Aṅgada, see at once to the funeral rites and the cremation of Vālin. Give orders for plenty of dry firewood and fine sandalwood for his last rites. Comfort poor Aṅgada, who is sunk in misery. Do not lose your head: this city is in your charge now. Let Aṅgada bring garlands and cloths of every kind, clarified butter, oil, perfumes and whatever else is needed at once. Tāra, go quickly and hurry back with a litter; speed is a virtue, and above all at a time like this. Let strong, capable monkeys fit to carry a litter make ready; they will bear Vālin out." When he had said this, Lakṣmaṇa, the joy of Sumitrā, stood beside his brother; having given his instructions he did not go off, and that shows his modesty. Hearing Lakṣmaṇa's words, Tāra, his mind in a flurry and thinking of nothing but the litter, hurried into the cave; grief-stricken minds fasten on a single thing, and the poet sees it. He came hurrying back with the litter, borne by stout monkeys well used to such carrying, and the strength of the bearers tells how heavy the litter was and how great Vālin's body. Lakṣmaṇa's words complete Rāma's philosophy: Rāma teaches the truth, Lakṣmaṇa sets out the order of work. The things needed, firewood, sandalwood, garlands, cloths, clarified butter, oil, perfumes, a litter and bearers, are simply listed, which conveys the urgency. Each of the three is given his own task, Sugrīva to give orders, Aṅgada to fetch the things, Tāra to bring the litter, and so the minds of the grieving are yoked to work, which is itself the cure for grief. By telling Sugrīva that the city is in his charge, Lakṣmaṇa sets him in the king's place and wakes his sense of duty. Sugrīva is described as having lost his wits: even after his victory grief had robbed him of himself, and that is why Lakṣmaṇa's gentle words were needed. The word "at once" is used twice, repeating Rāma's point that the work must not wait.

It was a splendid litter, like a chariot, with a noble seat, painted all over by craftsmen with birds and adorned with carved trees. It was covered with painted panels, well finished on every side, with latticed windows, so that it looked like an aerial car of the Siddhas. It was well joined and spacious, finely made by skilled hands, set with little wooden hills and finished with graceful work. It was beautified with fine ornaments and chains and many-coloured garlands, covered with carved caves and thickets and decked with red sandal. It was heaped with flowers and hung with lotus garlands shining like the rising sun. This long description shows the dignity of a monkey king's funeral; even in death Vālin is borne like a king. The poet's eye moves from one piece of craftsmanship to the next, birds, trees, painted panels, lattices, wooden hills, chains, garlands, red sandal, lotus garlands, and the likeness to a car of the Siddhas hints at the dead king's ascent to heaven. Seeing such a litter, Rāma said to Lakṣmaṇa, "Let Vālin be carried out quickly, and let the funeral rite be performed." Rāma does not perform the rite himself, but he urges its speed, and this marks the end of all enmity; the word "quickly" recalls what he had said before, that a rite whose time has passed is fruitless.

Then Sugrīva, weeping aloud with Aṅgada, lifted Vālin and laid him on the litter. The victor wept as he remembered his brother, and it was he himself, not his servants, who lifted the body, and that is the proof of his remorse. Having laid the lifeless Vālin on the litter, he adorned him with ornaments of many kinds, with garlands and with clothes, as the funeral rite requires among men as well. Then Sugrīva, king and lord of monkeys, gave the command: "Let my elder brother's last rites be performed as the scriptures lay down." By calling him "my noble elder brother" he kept due reverence for him, and by giving an order, "let it be done", he shows that he now stands as a king who commands. "Let the monkeys go in front, scattering jewels of every kind in plenty, and let the litter follow. Whatever splendours are seen at the funerals of kings on earth, with such splendours let the monkeys honour their master." The monkey king's rites were to equal those of human kings; scattering jewels was part of a royal funeral, and it gladdened those who stood along the road asking alms.

Such a funeral they quickly made ready for Vālin. Tāra and the other counsellors, embracing Aṅgada, set out at once, crying aloud, and all the monkeys, who had lost their kinsman, went weeping. Then all the monkey women, devoted to him and obedient to his will, cried out again and again, "Alas, hero! Alas, hero!", calling on their beloved over and over. Tārā and all the other monkey women, bereaved, followed their lord with piteous cries. At the sound of their weeping in the forest the woods and hills on every side echoed it back, so that they too seemed to be wailing; the poet's image here is the echo, a figure well known in great poems, and it shows how far the grief spread. They came to the sandbank of a mountain stream, in a lonely place surrounded by water, such as the scriptures prescribe for a cremation ground. In describing the procession the poet names three groups in turn, first Tāra and the counsellors, then all the monkeys, then the monkey women. The cry "Hero, hero!" is the natural voice of grief. "Bereaved" is said of the monkeys and of the monkey women alike, to show that the grief was shared by all.

There a great many forest-dwelling monkeys built the pyre. Then the best of the monkeys lowered the litter from their shoulders, and all of them, lost in grief, drew aside and stood apart; so the poet leaves the wife alone beside the body, and her lament comes naturally. Tārā saw her husband lying on the floor of the litter, took his head in her lap, the last sign of her love, and lamented in deep sorrow. "Alas, great king of the monkeys! Alas, my lord, my loving one! Alas, you who deserved all honour, mighty-armed, my beloved! Look at me! Why do you not see this poor creature crushed with grief? Giver of honour, even with your breath gone your face looks joyful, and it has the colour of the setting sun, as if you were still alive." In calling herself "this creature" she speaks of herself as another, to show her misery before her husband. The brightness of his face, the poet suggests, is the mark of a hero even in death. Her cries of "alas", repeated six times, show the force of her grief, and the one word "in deep sorrow" tells all that was in her heart.

"Monkey," Tārā said again, "it is Time itself in the form of Rāma that drags you away, Time that with a single arrow has made us all widows in battle." In this she does not blame Rāma; she echoes his own words, that time is the doer. "Lord of kings, these monkey wives of yours cannot leap, and they have come all this long way on foot. Do you not know it? These moon-faced wives of yours were dear to you. Why then, lord of monkeys, do you not look even at Sugrīva? King, your counsellors, Tāra and the rest, and these townspeople stand around you in despair. Subduer of foes, send these counsellors away as you used to, and then let us all play in the woods, wild with love." These last words come from the madness of grief: she speaks to her dead husband as if he were alive and asks him to take his pleasure with them as before, and here pity reaches its height. Her lament has three parts, blame of Time, the plight of the wives, and the sorrow of the counsellors and townspeople, and at the end, as if she had forgotten everything, she asks for the old forest play; this near-madness is the last stage of grief. In asking why he does not look at Sugrīva she shows that the feud is over, for death has ended the quarrel of the brothers. She calls him by name after name, lord of kings, lord of monkeys, king, subduer of foes, monkey, and with each one she treats him as living. "Come on foot" paints the monkey women's hardship: monkeys can leap, but these women had to walk.

As Tārā lamented, wrapped in grief for her husband, the monkey women, themselves worn out with sorrow, raised her up. Then Aṅgada, weeping, his senses overwhelmed by grief, laid his father on the pyre with Sugrīva's help. He lit the fire according to the rites and, his mind in turmoil, walked around his father, now setting out on the long road, keeping him on his left, for the rites prescribe that the dead be circled this way and not the usual way. When they had duly performed the last rites for Vālin, the chief monkeys came to a lovely river of clear, pure water to make the offering of water, and there, gathered together with Aṅgada at their head, and with Sugrīva and Tārā, they poured water for Vālin; the son goes first in that offering, as custom requires. Sorrowing with the sorrowing Sugrīva, the mighty Kākutstha, sharing his grief, had all the funeral rites performed. Aṅgada's part is plain: it is he who places his father on the pyre, he who lights it, he who circles it and he who leads the water offering, for these are a son's rights by scripture, and Sugrīva only helps. Rāma does not act himself, but it is he who has the rites done, and so he presides over them. Calling death "setting out on the long road" gives the father's passing the shape of a journey, and the river is called pure and auspicious to show the holiness of the rite. Then, having set alight Vālin, foremost in valour and illustrious, slain by the arrow of the best of the Ikṣvākus and blazing like fire, the monkey Sugrīva came back to Rāma and Lakṣmaṇa. The last verse is in a grander metre, which gives the close of the sarga its solemnity, and Sugrīva's return to Rāma builds the bridge to the next sarga.