दुरासदेन वेगेन शोकमहार्णवेन अभिप्लुतां तारां पश्यन् वालिनः अनुजः तरस्वी सुग्रीवः भ्रातुः अप्रतिमेन वधेन तेपे। ‘तेपे’ इति क्रियापदेन विजयस्य आनन्दः न, अपितु तापः एव तस्य फलम् इति सूचितम्। बाष्पपूर्णेन मुखेन पश्यन् सः क्षणेन निर्विण्णमनाः अभवत् — जयक्षणः एव वैराग्यक्षणः जातः। मनस्वी सः भृत्यैः वृतः सम्परिदूयमानः शनैः रामस्य समीपं जगाम; ‘शनैः’ इति पदेन गतेः मन्दता, मनसः भारश्च व्यज्यते। गृहीतचापम्, उदात्तम्, आशीविषतुल्यबाणम्, यशस्विनं लक्षणलक्षिताङ्गम् अवस्थितं राघवं समासाद्य सः उवाच — ‘नरेन्द्र, यथा प्रतिज्ञातम् आसीत् तथा एव त्वया कृतम्, दृष्टफलं च इदं कर्म। किन्तु, नरेन्द्रसूनो, हतजीवितेन मया भोगेषु मनः निवृत्तम्।’ ‘हतजीवितेन’ इति पदेन स्वजीवनम् एव निन्दितं जातम् इति भावः — राज्यं लब्धम्, जीवनं तु नष्टम्। रामस्य वर्णने कविः पञ्च विशेषणानि योजयति; तेषु ‘गृहीतचापम्’ इति एव प्रथमम् — यत् चापं सुग्रीवस्य कृते उद्यतम् आसीत्, तत् एव अधुना तस्य शोकहेतुः इति व्यङ्ग्यम्। सर्गस्य आरम्भे कविः शोकस्य द्वे मूर्ती स्थापयति — भूमौ तारा, राममार्गे च सुग्रीवः; उभयोः विलापः एव अस्य सर्गस्य वस्तु।

‘अस्यां महिष्यां भृशं रुदत्यां, पुरे च दुःखतप्ते अतिविक्रोशति, नृपे हते, अङ्गदे च संशयिते — राम, राज्ये मम मनः न रमते’ इति सः चतुर्भिः कारणैः वैराग्यं दर्शयति। ‘क्रोधात्, अमर्षात्, अतिविप्रधर्षात् च भ्रातुः वधः मया पुरस्तात् अनुमतः; इदानीं तु अस्मिन् हरियूथपे हते, इक्ष्वाकुवर, सुतीक्ष्णं प्रतप्ये।’ कारणत्रयं स्वयम् एव गणयन् सः दोषं दैवे न निक्षिपति — इदम् अस्य आत्मनिरीक्षणस्य प्रामाणिकता। ‘अद्य मम श्रेयः एतत् एव मन्ये यत् तस्मिन् शैलमुख्ये ऋष्यमूके स्ववृत्त्या यथाकथंचित् चिरं वासः — न तु एनं निहत्य त्रिदिवस्य अपि लाभः।’ स्वर्गराज्यम् अपि भ्रातृवधमूल्येन न ग्राह्यम् इति। ‘न त्वा जिघांसामि, चर’ इति यत् महात्मा मतिमान् सः माम् अवदत्, तत् तस्य एव अनुरूपम्; मम तु इदं वचः कर्म च मदनुरूपम्’ — शत्रोः औदार्यं स्वस्य च क्षुद्रता एकत्र स्थापिते। ‘महागुणस्य भ्रातुः वधं कः नाम भ्राता रोचयेत्, यदि सः राज्यस्य सुखं भ्रातृवधजन्यं दुःखं च तुलयेत्?’ कामपुरस्कृतः अपि पुरुषः एवं न कुर्यात् इति उक्त्वा सः स्वात्मानं कामपुरस्कृतात् अपि निकृष्टं गणयति। एषः सर्गः राज्याभिषेकात् पूर्वम् एव राज्ञः वैराग्यं दर्शयन् रामायणस्य नीतिपक्षं पुष्णाति।

‘मम वधः तस्य मनसि न आसीत् — स्वमाहात्म्यव्यतिक्रमात् सः तं न इच्छति स्म; मम तु बुद्धिदौरात्म्यात् प्राणहारी व्यतिक्रमः जातः।’ महात्मनः संयमः, क्षुद्रस्य च अतिक्रमः — तुलना पुनः। ‘द्रुमशाखया अवभग्नः अहं मुहूर्तं परिनिष्टनन् आसम्, तदा सः मां सान्त्वयित्वा ‘पुनः न कर्तुम् अर्हसि’ इति उक्तवान्।’ प्रथमयुद्धस्य स्मृतिः एव तस्य क्षमाशीलतां प्रमाणयति। ‘अनेन भ्रातृत्वम्, आर्यभावः, धर्मश्च रक्षितः; मया तु क्रोधः कामः कपित्वं च प्रदर्शितम्’ — ‘कपित्वम्’ इति पदेन सः स्वजातेः चापल्यम् एव स्वदोषं वदति। ‘वयस्य, अचिन्तनीयं परिवर्जनीयम् अनीप्सनीयं स्वनवेक्षणीयं च पाप्मानम् अहं भ्रातुर्वधात् प्राप्तः — यथा त्वष्टृपुत्रवधात् इन्द्रः।’ चतुर्भिः विशेषणैः पापस्य अस्पृश्यता उक्ता। ‘इन्द्रस्य पाप्मानं मही जलं वृक्षाः स्त्रियश्च कामं जगृहुः; शाखामृगस्य तु इमं पाप्मानं कः नाम सहेत, कः वा प्रतिपत्तुम् इच्छेत्?’ — देवस्य पापं विभक्तम्, वानरस्य तु न कोऽपि ग्रहीता इति दैन्यम्। इन्द्रेण सह तुलनायां द्वौ अंशौ — पापस्य समानता, निस्तारस्य च वैषम्यम्; तेन एव सुग्रीवस्य निराशा दृढीभवति। ‘वयस्य’ इति सम्बोधनेन सः रामं मित्रतया एव सम्बोधयति, न राजतया — अग्निप्रवेशानुज्ञायाः याचनाया एषा भूमिका।

‘राघव, अधर्मयुक्तं कुलनाशयुक्तम् एवंविधं कर्म कृत्वा अहं प्रजानाम् इमं सम्मानं न अर्हामि, न यौवराज्यम्, कुतः एव राज्यम्?’ अधिकारस्य निषेधः एव अस्य पश्चात्तापस्य परिणतिः। ‘लोके विगर्हितस्य क्षुद्रस्य लोकापकृतस्य पापस्य कर्ता अहम्; अयं महान् शोकः मां सर्वतः अभिवर्तते, यथा वृष्टेः अम्बुवेगः निम्नं प्रति।’ शोकः स्वभावेन एव नीचं प्रति गच्छति इति उपमायाः मार्मिकता। ‘सोदर्यघातः एव यस्य अपरगात्रं वालश्च, संतापः एव हस्तः अक्षिणी शिरः विषाणे च — तादृशः एनोमयः दृप्तः हस्ती मां प्रवृद्धः नदीकूलम् इव अभिहन्ति।’ पापस्य गजरूपकम् अत्यन्तं विस्तृतम् — पापस्य प्रत्यङ्गं पश्चात्तापस्य अङ्गेन कल्पितम्, तेन च अभ्यन्तरः तापः बाह्येन रूपेण मूर्तः कृतः। नदीकूलोपमया च अविरतः क्षयः सूचितः — गजः पुनः पुनः आहन्ति, कूलं च क्रमेण भज्यते। ‘नृवर, इदम् अतिविषह्यम् अंहः — मम हृदि स्थितं साधुवृत्तं निवर्तते, यथा अग्नौ परितप्यमानं विवर्णं जातरूपं किट्टम्।’ ‘राघव, मन्निमित्तम् एव महाबलानां हरियूथपानाम् इदं कुलम्, अस्य अङ्गदस्य च शोकतापात् अर्धस्थितप्राणम् इव मन्ये। सुजनः सुवश्यः सुतः सुलभ्यः, अङ्गदेन तु सदृशः पुत्रः कुतः? न च सः देशः विद्येत यस्मिन् सोदरस्य संनिकर्षः भवेत्।’ ‘अद्य वीरवरः अङ्गदः न जीवेत्; परिपालनार्थं माता अपि जीवेत, किन्तु पुत्रं विना परितापदीना सा न एव जीवेत् इति मे निश्चितम्। अतः सः अहं भ्रात्रा पुत्रेण च सख्यम् इच्छन् अतिदीप्तम् अग्निं प्रवेक्ष्यामि; इमे हरिप्रवीराः तव निदेशे वर्तमानाः सीतां विचेष्यन्ति। मनुजेन्द्रपुत्र, मयि अपि अतीते ते कृत्स्नम् एतत् कार्यं सेत्स्यति। कुलस्य हन्तारम् अजीवनार्हं कृतागसं मां राम अनुजानीहि।’ अस्मिन् दीर्घे खण्डे सुग्रीवस्य वचनं क्रमेण त्रिभिः सोपानैः गच्छति — प्रथमम् अधिकारस्य निषेधः, ततः पापस्य रूपकद्वयेन (अम्बुवेगः, एनोमयः हस्ती) वर्णनम्, अन्ते च मरणानुज्ञायाः याचना। अङ्गदस्य मातुश्च मरणं स्वयम् एव कल्पयन् सः स्वजीवने किमपि प्रयोजनं न पश्यति। किन्तु रामकार्यं तु न विस्मरति — ‘इमे हरिप्रवीराः सीतां विचेष्यन्ति’ इति वदन् सः मरणे अपि कृतज्ञतां रक्षति। इदम् एव अस्य पात्रस्य उद्धारः — यः पूर्वं भोगपरः आसीत् सः अधुना कर्तव्यं स्मरति।

एवम् आर्तस्य वालिजघन्यजस्य वचः श्रुत्वा रघुप्रवीरः परवीरहन्ता संजातबाष्पः मुहूर्तं विमनाः बभूव — शत्रुहन्तुः नेत्रयोः अश्रूणि इति रामस्य कारुण्यस्य चिह्नम्। तस्मिन् एव क्षणे क्षितिवत् क्षमावान् भुवनस्य गोप्ता रामः अभीक्ष्णम् अवेक्षमाणः समुत्सुकः व्यसने निमग्नां रुदन्तीं तां तारां ददर्श। चारुनेत्रां कपिसिंहनाथां पतिं समाश्लिष्य शयानाम् अदीनसत्त्वां कपिराजपत्नीं मन्त्रिप्रधानाः उत्थापयामासुः। ‘अदीनसत्त्वाम्’ इति पदेन शोके अपि तस्याः सत्त्वं न हीनम् इति सूचितम्। विस्फुरन्ती परिरभ्यमाणा भर्तुः समीपात् अपनीयमाना सा शरचापपाणिं स्वतेजसा सूर्यम् इव ज्वलन्तं रामं ददर्श। पार्थिवलक्षणैः सुसंवृतं चारुनेत्रं पुरुषप्रधानं तम् अदृष्टपूर्वं दृष्ट्वा मृगशावनेत्रा सा ‘अयं सः काकुत्स्थः’ इति प्रजज्ञे — लक्षणैः एव परिचयः, न परिचयवचनेन। ततः आर्ता अतितूर्णं व्यसनं प्रपन्ना आर्या तारा परिविह्वलन्ती इन्द्रकल्पस्य दुरासदस्य महानुभावस्य तस्य समीपं जगाम। अस्मिन् खण्डे कविः दृष्टिं सुग्रीवात् तारां प्रति नयति; रामस्य मौनम् एव सन्धिः। सुग्रीवस्य याच्ञा अनुत्तरिता एव तिष्ठति, तारायाः च याच्ञा आगच्छति — द्वयोः अपि उत्तरम् एकेन एव सान्त्ववचनेन दास्यते। ‘क्षितिक्षमावान्’ ‘भुवनस्य गोप्ता’ इति द्वाभ्यां विशेषणाभ्यां रामस्य क्षमा रक्षा च सूचिते — याचमानायाः प्रति श्रवणयोग्यता एव तत्र व्यज्यते। ‘अदृष्टपूर्वम्’ इति पदेन तारा रामं प्रथमवारम् एव पश्यति इति स्पष्टम्; तथापि लक्षणैः एव सा तं प्रत्यभिजानाति — इदं रामस्य प्रभावस्य वर्णनम्।

शोकेन सम्भ्रान्तशरीरभावा मनस्विनी तारा विशुद्धसत्त्वं रणोत्कर्षणलब्धलक्ष्यं तं समासाद्य वाक्यम् उवाच। प्रथमं सा स्तौति — ‘त्वम् अप्रमेयः, दुरासदः, जितेन्द्रियः, उत्तमधर्मकः, अक्षीणकीर्तिः, विचक्षणः, क्षितिवत् क्षमावान्, क्षतजोपमाक्षः च। त्वम् आत्तबाणासनबाणपाणिः, महाबलः, संहननोपपन्नः; मनुष्यदेहाभ्युदयं विहाय दिव्येन देहाभ्युदयेन युक्तः।’ एताभिः स्तुतिभिः सा द्वे वस्तुनी साधयति — रामस्य धर्मनिष्ठा, तस्य च अमोघबाणत्वम्; उभयम् एव अग्रिमायाः याच्ञायाः आधारः। ‘क्षतजोपमाक्षः’ इति पदेन तु तस्य वीररसः अपि सूचितः। ततः प्रार्थना — ‘येन एव बाणेन मम प्रियः हतः, तेन एव बाणेन मां जहीहि; हता अहम् अस्य समीपं गमिष्यामि; मां विना वाली न रमेत। पद्मामलपत्रनेत्र, स्वर्गे अपि समेत्य सम्प्रेक्ष्य च माम् अपश्यन् सः उच्चावचताम्रचूडाः विचित्रवेषाः अप्सरसः न अभजिष्यत्। स्वर्गे अपि मया विना सः शोकं विवर्णतां च प्राप्स्यति, यथा नगेन्द्रस्य रम्ये तटावकाशे विदेहकन्यारहितः त्वम्।’ उपमा मार्मिका — रामस्य एव विरहदुःखं साक्षि कृतम्। सीतावियोगेन दुःखितः रामः एव पतिवियोगस्य वेदनां जानाति इति उक्त्वा सा तस्य करुणाम् एव प्रमाणयति; याच्ञायाः इयं युक्तिः सर्वाधिका मार्मिका। ‘वनिताविहीनः पुरुषः कुमारः यत् दुःखं प्राप्नोति तत् त्वम् एव वेत्थ; तत् तत्त्वं प्रजानन् मां जहि, येन वाली मदर्शनजं दुःखं न भजेत।’ ततः शास्त्रयुक्तिः — ‘यदि भवान् महात्मा ‘स्त्रीघातदोषः मह्यं भवेत्’ इति मन्येत, तर्हि ‘इयम् अस्य आत्मा एव’ इति मत्वा मां जहि; एवं स्त्रीवधः न स्यात्, मनुजेन्द्रपुत्र। शास्त्रप्रयोगात् विविधेभ्यः वेदेभ्यश्च दाराः पुरुषस्य अनन्यरूपाः; ज्ञानवतां लोके दारप्रदानात् अन्यत् दानं न दृश्यते। त्वम् अपि धर्मम् अवेक्ष्य मां तस्य मम प्रियस्य प्रदास्यसे चेत्, अनेन दानेन मम घातात् अपि अधर्मयोगं न लप्स्यसे।’ अत्र सा स्मृतिशास्त्रम् एव उद्धरति — पत्नी पत्युः अर्धशरीरम्, अतः तस्याः वधः पत्युः एव अङ्गच्छेदः, न तु पृथक् स्त्रीहत्या; दानधर्मे च दारदानम् एव श्रेष्ठम्, अतः मां तस्मै दत्त्वा त्वं धर्मम् एव आचरसि। एवं सा रामस्य धर्मनिष्ठाम् एव स्वयाच्ञायाः साधनं करोति। अन्ते षट्पादेन सा उपसंहरति — ‘आर्ताम् अनाथाम् अपनीयमानाम् एवंगतां मां हन्तुं न अर्हसि इति मा मंस्थाः; मातङ्गविलासगामिना धीमता प्लवंगमानाम् ऋषभेण वरार्होत्तमहेममालिना विना अहं चिरं जीवितुं न शक्ष्यामि, नरेन्द्र।’

इत्येवम् उक्तः महात्मा विभुः तारां समाश्वास्य हितं बभाषे — ‘वीरभार्ये, विमतिं मा कुरुष्व; सर्वः अयं लोकः विधात्रा एव विहितः।’ ‘वीरभार्ये’ इति सम्बोधनेन एव सः तस्याः कर्तव्यं स्मारयति — वीरस्य पत्नी एवं न विलपेत्। ‘तं सर्वम् अपि सुखदुःखयोगं विधात्रा कृतम् इति लोकः अब्रवीत्; त्रयः अपि लोकाः तस्य वशगाः, विहितं विधानं न अतिक्रमन्ते।’ सुखदुःखयोः विधिमूलत्वम् उक्त्वा सः शोकस्य विषयम् एव परिवर्तयति — न कोऽपि व्यक्तिः दोषी, विधानम् एव कारणम्। ‘तां परां प्रीतिं त्वं तथैव प्राप्स्यसि, पुत्रश्च ते यौवराज्यं प्राप्स्यति; धात्रा विधानं तथैव विहितम्; शूरपत्न्यः एवं न परिदेवयन्ति।’ भविष्यतः आश्वासनं वर्तमानस्य कर्तव्यं च — द्वयम् एकस्मिन् एव वचने। रामः न तस्याः युक्तिं खण्डयति, न च स्वकर्म समर्थयति; केवलं विधानस्य सार्वभौमत्वं दर्शयित्वा सः शोकस्य विषयम् एव अपनयति। पुत्रस्य यौवराज्यं प्रतिश्रुत्य च सः तस्याः भाविनीं चिन्ताम् अपि शमयति। तेन प्रभावयुक्तेन परंतपेन महात्मना आश्वासिता सा सुवेषरूपा वीरपत्नी तारा ध्वनता मुखेन विराम — रोदनध्वनिः शान्तः, विलापश्च समाप्तः।

ఎదిరింపరాని వేగంతో శోకమహాసముద్రంలో మునిగిన తారను చూస్తూ, వాలి తమ్ముడూ వేగశాలీ అయిన సుగ్రీవుడు సోదరుని అసమానమైన వధతో తపించిపోయాడు. ‘తేపే’ (తపించాడు) అనే క్రియాపదంతో విజయానందం కాదు, తాపమే అతనికి ఫలమని సూచించబడింది. కన్నీళ్ళు నిండిన ముఖంతో చూస్తూ అతడు క్షణంలో విరక్తమనస్కుడయ్యాడు — విజయక్షణమే వైరాగ్యక్షణమైంది. మనస్వి అయిన అతడు సేవకులతో చుట్టుముట్టబడి, తీవ్రంగా బాధపడుతూ మెల్లగా రాముని సమీపానికి వెళ్ళాడు; ‘శనైః’ (మెల్లగా) అనే పదంతో నడక మందగమనమూ మనస్సు భారమూ వ్యక్తమవుతున్నాయి. విల్లు చేతబట్టిన, ఉదాత్తుడైన, విషసర్పాలవంటి బాణాలు గల, యశస్వి అయిన, శుభలక్షణాలతో గుర్తించబడిన అవయవాలు గల, నిలిచి ఉన్న రాఘవుని సమీపించి అతడు అన్నాడు — ‘నరేంద్రా, నీవు ప్రతిజ్ఞ చేసినట్లే చేశావు, ఈ కార్యపు ఫలం కూడా కనబడుతోంది. కాని, రాజకుమారా, జీవితం నాశనమైన నాకు భోగాలపై మనస్సు మళ్ళిపోయింది.’ ‘హతజీవితేన’ (జీవితం నాశనమైనవాడు) అనే పదంతో తన జీవితమే నిందనీయమైందని భావం — రాజ్యం లభించింది, జీవితం మాత్రం నశించింది. రాముని వర్ణనలో కవి ఐదు విశేషణాలను కూర్చాడు; వాటిలో ‘గృహీతచాపమ్’ (విల్లు చేతబట్టినవాడు) అనేదే మొదటిది — సుగ్రీవుని కోసం ఎత్తిన విల్లే ఇప్పుడు అతని శోకానికి కారణమని వ్యంగ్యం. సర్గ ఆరంభంలో కవి శోకానికి రెండు మూర్తులను స్థాపిస్తున్నాడు — నేలపై తార, రాముని దారిలో సుగ్రీవుడు; ఇద్దరి విలాపమే ఈ సర్గ వస్తువు.

‘ఈ పట్టపురాణి తీవ్రంగా ఏడుస్తుండగా, నగరం దుఃఖంతో తపించి గట్టిగా రోదిస్తుండగా, రాజు చంపబడగా, అంగదుని ప్రాణం సంశయంలో ఉండగా — రామా, రాజ్యంలో నా మనస్సు రమించడం లేదు’ అని అతడు నాలుగు కారణాలతో వైరాగ్యాన్ని చూపుతున్నాడు. ‘క్రోధంతో, అసహనంతో, అతిగా అవమానించబడినందువల్ల సోదరుని వధకు నేను ఇంతకుముందు అంగీకరించాను; ఇప్పుడు మాత్రం ఈ వానరయూథపతి చంపబడగా, ఇక్ష్వాకుశ్రేష్ఠా, తీవ్రంగా పరితపిస్తున్నాను.’ మూడు కారణాలనూ తానే లెక్కిస్తూ అతడు దోషాన్ని దైవంపై మోపడం లేదు — ఇదే ఈ ఆత్మపరీక్ష ప్రామాణికత. ‘ఆ పర్వతశ్రేష్ఠమైన ఋష్యమూకంలో నా పద్ధతిలో ఎలాగో ఒకలా చిరకాలం నివసించడమే ఈనాడు నాకు శ్రేయస్కరమని భావిస్తున్నాను — ఇతనిని చంపి స్వర్గం లభించడం కూడా కాదు.’ సోదరవధ మూల్యంతో స్వర్గరాజ్యం కూడా గ్రహించదగినది కాదని. ‘“నిన్ను చంపాలనుకోవడం లేదు, వెళ్ళు” అని మహాత్ముడూ బుద్ధిమంతుడూ అయిన అతడు నాతో అన్న మాట అతనికే తగినది; నా ఈ మాటా కార్యమూ మాత్రం నాకు తగినవి’ — శత్రువు ఔదార్యమూ తన క్షుద్రత్వమూ ఒకేచోట నిలపబడ్డాయి. ‘రాజ్యసుఖాన్నీ సోదరవధ వల్ల కలిగే దుఃఖాన్నీ తులనచేస్తే, మహాగుణుడైన సోదరుని వధను ఏ సోదరుడు ఇష్టపడతాడు?’ కామాన్ని ముందుంచుకున్న మనిషి కూడా ఇలా చేయడని చెప్పి అతడు తనను కామపరుని కంటే కూడా అధమునిగా లెక్కించుకుంటున్నాడు. ఈ సర్గ రాజ్యాభిషేకానికి ముందే రాజు వైరాగ్యాన్ని చూపుతూ రామాయణపు నీతిపక్షాన్ని పోషిస్తుంది.

‘నా వధ అతని మనస్సులో లేదు — తన మాహాత్మ్యాన్ని అతిక్రమించకూడదని అతడు దానిని కోరలేదు; నా బుద్ధి దౌర్జన్యం వల్ల మాత్రం ప్రాణహరణమనే అతిక్రమణ జరిగింది.’ మహాత్ముని సంయమం, క్షుద్రుని అతిక్రమం — మళ్ళీ తులన. ‘చెట్టుకొమ్మతో దెబ్బతిని నేను కొంతసేపు మూలుగుతూ ఉండగా, అప్పుడు అతడు నన్ను ఊరడించి “మళ్ళీ ఇలా చేయకు” అని అన్నాడు.’ మొదటి యుద్ధపు స్మృతే అతని క్షమాశీలతకు ప్రమాణం. ‘ఇతనిచేత సోదరత్వమూ, ఆర్యభావమూ, ధర్మమూ రక్షించబడ్డాయి; నాచేత మాత్రం క్రోధమూ, కామమూ, కపిత్వమూ (వానరచాపల్యమూ) ప్రదర్శించబడ్డాయి’ — ‘కపిత్వమ్’ అనే పదంతో అతడు తన జాతి చాపల్యాన్నే తన దోషంగా చెబుతున్నాడు. ‘మిత్రమా, ఊహించరాని, విడువదగిన, కోరరాని, చూడరాని పాపాన్ని నేను సోదరవధ వల్ల పొందాను — త్వష్ట కుమారుని వధ వల్ల ఇంద్రుడు పొందినట్లు.’ నాలుగు విశేషణాలతో పాపపు అస్పృశ్యత చెప్పబడింది. ‘ఇంద్రుని పాపాన్ని భూమీ, జలమూ, వృక్షాలూ, స్త్రీలూ ఇష్టంగా పంచుకున్నారు; ఈ శాఖామృగపు పాపాన్ని మాత్రం ఎవరు సహిస్తారు, ఎవరు స్వీకరించాలనుకుంటారు?’ — దేవుని పాపం పంచబడింది, వానరుని పాపాన్ని మాత్రం స్వీకరించేవారు ఎవరూ లేరని దైన్యం. ఇంద్రునితో తులనలో రెండు అంశాలు — పాపపు సమానత్వం, విముక్తిలోని అసమానత్వం; దానితోనే సుగ్రీవుని నిరాశ దృఢపడుతుంది. ‘వయస్య’ (మిత్రమా) అనే సంబోధనతో అతడు రాముని రాజుగా కాక మిత్రునిగానే సంబోధిస్తున్నాడు — అగ్నిప్రవేశానికి అనుమతి కోరడానికి ఇది భూమిక.

‘రాఘవా, అధర్మయుక్తమైన, కులనాశనంతో కూడిన ఇలాంటి కార్యం చేసిన నేను ప్రజల ఈ గౌరవానికి అర్హుడను కాను, యౌవరాజ్యానికి కాను, ఇక రాజ్యానికి ఎలా?’ అధికారాన్ని నిరాకరించడమే ఈ పశ్చాత్తాపపు పరిణతి. ‘లోకంలో నిందించబడిన, క్షుద్రమైన, లోకానికి అపకారం చేసే పాపానికి కర్తను నేను; వర్షపు నీటి వేగం పల్లం వైపు ప్రవహించినట్లు ఈ మహాశోకం నన్ను అన్నివైపుల నుండి ముంచెత్తుతోంది.’ శోకం స్వభావంచేతనే నీచునివైపు పోతుందనేది ఉపమానపు మర్మం. ‘సోదరహత్యే వెనుకభాగమూ తోకా, సంతాపమే తొండమూ కళ్ళూ తలా దంతాలూ — అలాంటి పాపమయమైన, మదించిన ఏనుగు పెరిగి పెరిగి నదీతీరాన్ని కొట్టినట్లు నన్ను కొడుతోంది.’ పాపానికి ఏనుగు రూపకం అత్యంత విస్తృతమైనది — పాపపు ప్రతి అవయవమూ పశ్చాత్తాపపు అంగంగా కల్పించబడింది, దానితో లోపలి తాపం బాహ్యరూపంతో మూర్తీభవించింది. నదీతీర ఉపమానంతో ఎడతెగని క్షయం సూచించబడింది — ఏనుగు మళ్ళీ మళ్ళీ కొడుతుంది, తీరం క్రమంగా కూలిపోతుంది. ‘నరశ్రేష్ఠా, ఈ పాపం సహించరానిది — అగ్నిలో తపించే బంగారం నుండి రంగుమారిన మాలిన్యం విడిపోయినట్లు, నా హృదయంలో ఉన్న సద్వర్తనం నన్ను విడిచిపోతోంది.’ ‘రాఘవా, నా కారణంగానే మహాబలులైన వానరయూథపతుల ఈ సమూహమూ, ఈ అంగదుడూ శోకతాపంతో సగం ప్రాణాలతో ఉన్నట్లు భావిస్తున్నాను. మంచి బంధువు సులభంగా వశమవుతాడు, కుమారుడు సులభంగా లభిస్తాడు, కాని అంగదునితో సమానమైన కుమారుడు ఎక్కడ దొరుకుతాడు? సోదరుని సాన్నిధ్యం లభించే దేశం కూడా ఎక్కడా లేదు.’ ‘ఈనాడు వీరశ్రేష్ఠుడైన అంగదుడు జీవించడు; అతనిని పాలించడానికి తల్లి జీవించవచ్చు, కాని కుమారుడు లేకుండా పరితాపంతో దీనురాలైన ఆమె జీవించదనేది నా నిశ్చయం. కాబట్టి సోదరునితో కుమారునితో సఖ్యాన్ని కోరుకుంటూ నేను అతిదీప్తమైన అగ్నిలో ప్రవేశిస్తాను; నీ ఆజ్ఞలో ఉన్న ఈ వానరవీరులు సీతను వెదకుతారు. రాజకుమారా, నేను గతించినా నీ ఈ కార్యమంతా సిద్ధిస్తుంది. కులాన్ని నాశనం చేసిన, జీవించడానికి అర్హుడు కాని, అపరాధినైన నాకు, రామా, అనుమతి ఇవ్వు.’ ఈ దీర్ఘభాగంలో సుగ్రీవుని మాటలు క్రమంగా మూడు మెట్లలో సాగుతాయి — మొదట అధికార నిరాకరణ, తరువాత రెండు రూపకాలతో (నీటివేగం, పాపమయమైన ఏనుగు) పాపవర్ణన, చివరకు మరణానికి అనుమతి యాచన. అంగదుని, అతని తల్లి మరణాన్ని తానే ఊహించుకుంటూ అతడు తన జీవితంలో ఏ ప్రయోజనమూ చూడడం లేదు. కాని రామకార్యాన్ని మాత్రం మరువడు — ‘ఈ వానరవీరులు సీతను వెదకుతారు’ అంటూ అతడు మరణంలో కూడా కృతజ్ఞతను కాపాడుతున్నాడు. ఇదే ఈ పాత్ర ఉద్ధరణ — ఇంతకుముందు భోగపరుడైనవాడు ఇప్పుడు కర్తవ్యాన్ని స్మరిస్తున్నాడు.

ఇలా ఆర్తుడైన వాలి తమ్ముని మాటలు విని రఘువీరుడూ శత్రువీరసంహారకుడూ అయిన రాముని కళ్ళలో నీళ్ళు తిరిగాయి, ముహూర్తకాలం విమనస్కుడయ్యాడు — శత్రుసంహారకుని కళ్ళలో కన్నీళ్ళు రాముని కారుణ్యానికి చిహ్నం. అదే క్షణంలో భూమివంటి ఓర్పు గల, లోకరక్షకుడైన రాముడు మళ్ళీ మళ్ళీ చూస్తూ ఆతురతతో, ఆపదలో మునిగి ఏడుస్తున్న ఆ తారను చూశాడు. అందమైన కళ్ళు గల, కపిసింహుడు నాథుడుగా గల, భర్తను కౌగిలించుకొని పడుకొని ఉన్న, దీనత్వం లేని సత్త్వం గల ఆ కపిరాజపత్నిని ప్రధానమంత్రులు లేవనెత్తారు. ‘అదీనసత్త్వామ్’ (దీనత్వం లేని సత్త్వం గలది) అనే పదంతో శోకంలో కూడా ఆమె సత్త్వం తగ్గలేదని సూచించబడింది. గిలగిలలాడుతూ, పట్టుకోబడి, భర్త సమీపం నుండి తీసుకుపోబడుతున్న ఆమె బాణమూ విల్లూ చేతబట్టి తన తేజస్సుతో సూర్యునిలా జ్వలిస్తున్న రాముని చూసింది. రాజలక్షణాలతో చక్కగా కూడిన, అందమైన కళ్ళు గల, పురుషశ్రేష్ఠుడైన, ఇంతకుముందు ఎన్నడూ చూడని అతనిని చూసి, జింకపిల్ల కళ్ళు గల ఆమె ‘ఇతడే ఆ కాకుత్స్థుడు’ అని గుర్తించింది — లక్షణాలతోనే పరిచయం, పరిచయవాక్యంతో కాదు. అప్పుడు ఆర్తురాలై, ఆపదలో పడి, మిక్కిలి కలవరపడుతున్న పూజ్యురాలైన తార అతివేగంగా ఇంద్రునితో సమానుడైన, ఎదిరింపరాని, మహానుభావుడైన అతని సమీపానికి వెళ్ళింది. ఈ భాగంలో కవి దృష్టిని సుగ్రీవుని నుండి తార వైపు మళ్ళిస్తున్నాడు; రాముని మౌనమే సంధి. సుగ్రీవుని యాచన బదులు లేకుండానే నిలిచి ఉంది, తార యాచన వస్తోంది — ఇద్దరికీ ఒకే సాంత్వనవాక్యంతో సమాధానం ఇవ్వబడుతుంది. ‘క్షితిక్షమావాన్’ (భూమివంటి ఓర్పు గలవాడు), ‘భువనస్య గోప్తా’ (లోకరక్షకుడు) అనే రెండు విశేషణాలతో రాముని క్షమా రక్షణా సూచించబడ్డాయి — యాచించేవారిని వినగల యోగ్యతే అక్కడ వ్యక్తమవుతుంది. ‘అదృష్టపూర్వమ్’ (ఇంతకుముందు ఎన్నడూ చూడనివాడు) అనే పదంతో తార రాముని మొదటిసారిగానే చూస్తోందని స్పష్టం; అయినా లక్షణాలతోనే ఆమె అతనిని గుర్తిస్తోంది — ఇది రాముని ప్రభావపు వర్ణన.

శోకంతో శరీరమంతా కలవరపడిన, మనస్విని అయిన తార విశుద్ధ సత్త్వం గల, రణంలో ఉత్కర్షతో లక్ష్యాన్ని సాధించిన అతనిని సమీపించి మాట్లాడింది. మొదట ఆమె స్తుతిస్తోంది — ‘నీవు అప్రమేయుడవు, ఎదిరింపరానివాడవు, జితేంద్రియుడవు, ఉత్తమధర్మం గలవాడవు, తరగని కీర్తి గలవాడవు, విచక్షణుడవు, భూమివంటి ఓర్పు గలవాడవు, రక్తంలా ఎర్రని కళ్ళు గలవాడవు. నీవు విల్లూ బాణమూ చేతబట్టినవాడవు, మహాబలుడవు, దృఢమైన శరీరం గలవాడవు; మానవదేహపు వైభవాన్ని విడిచి దివ్యదేహపు వైభవంతో కూడినవాడవు.’ ఈ స్తుతులతో ఆమె రెండు విషయాలను సాధిస్తోంది — రాముని ధర్మనిష్ఠ, అతని అమోఘబాణత్వం; రెండూ తరువాతి యాచనకు ఆధారం. ‘క్షతజోపమాక్షః’ (రక్తంలా ఎర్రని కళ్ళు గలవాడు) అనే పదంతో అతని వీరరసం కూడా సూచించబడింది. తరువాత ప్రార్థన — ‘ఏ బాణంతో నా ప్రియుడు చంపబడ్డాడో, అదే బాణంతో నన్ను చంపు; చంపబడిన నేను అతని సమీపానికి వెళతాను; నేను లేకుండా వాలి రమించడు. తామరరేకులవంటి నిర్మలనేత్రుడా, స్వర్గంలో కూడా కలిసి చూసి నన్ను చూడకపోతే, రకరకాల ఎర్రని శిరోభూషణాలు గల, విచిత్రమైన వేషాలు గల అప్సరసలను అతడు సేవించడు. స్వర్గంలో కూడా నేను లేకుండా అతడు శోకాన్నీ వైవర్ణ్యాన్నీ పొందుతాడు, పర్వతరాజపు రమ్యమైన చరియలో విదేహకన్య లేని నీలా.’ ఉపమానం మర్మస్పర్శి — రాముని సొంత విరహదుఃఖమే సాక్షిగా చేయబడింది. సీతావియోగంతో దుఃఖిస్తున్న రాముడే పతివియోగపు వేదనను ఎరుగునని చెప్పి ఆమె అతని కరుణనే ప్రమాణంగా చూపుతోంది; యాచనకు ఈ యుక్తి అన్నిటికంటే మర్మస్పర్శి. ‘భార్యను కోల్పోయిన యువకుడైన పురుషుడు ఏ దుఃఖం పొందుతాడో అది నీకే తెలుసు; ఆ తత్త్వాన్ని ఎరిగి నన్ను చంపు, దానివల్ల వాలి నన్ను చూడలేకపోవడం వల్ల కలిగే దుఃఖాన్ని అనుభవించడు.’ తరువాత శాస్త్రయుక్తి — ‘మహాత్ముడవైన నీవు “నాకు స్త్రీహత్యాదోషం కలుగుతుంది” అని భావిస్తే, “ఈమె అతని ఆత్మే” అని భావించి నన్ను చంపు; ఇలా స్త్రీవధ కాదు, రాజకుమారా. శాస్త్రప్రయోగం వల్లనూ వివిధ వేదాల వల్లనూ భార్యలు పురుషునికి అనన్యరూపులు (అతని నుండి వేరు కానివారు); జ్ఞానవంతుల లోకంలో భార్యాదానం కంటే గొప్ప దానం కనబడదు. నీవు కూడా ధర్మాన్ని దృష్టిలో ఉంచుకొని నన్ను నా ఆ ప్రియునికి సమర్పిస్తే, ఈ దానంతో నన్ను చంపినా అధర్మసంబంధం పొందవు.’ ఇక్కడ ఆమె స్మృతిశాస్త్రాన్నే ఉదహరిస్తోంది — భార్య భర్త అర్ధశరీరం, కాబట్టి ఆమె వధ భర్త అవయవచ్ఛేదమే, వేరే స్త్రీహత్య కాదు; దానధర్మంలో భార్యాదానమే శ్రేష్ఠం, కాబట్టి నన్ను అతనికి సమర్పించి నీవు ధర్మాన్నే ఆచరిస్తావు. ఇలా ఆమె రాముని ధర్మనిష్ఠనే తన యాచనకు సాధనంగా చేస్తోంది. చివరకు ఆరు పాదాల శ్లోకంతో ఆమె ముగిస్తోంది — ‘ఆర్తురాలినై, అనాథనై, తీసుకుపోబడుతున్న ఈ స్థితిలో ఉన్న నన్ను చంపకూడదని భావించకు; మదపుటేనుగు విలాసంగా నడిచే, బుద్ధిమంతుడైన, వానరశ్రేష్ఠుడైన, శ్రేష్ఠమైన ఉత్తమ బంగారు మాల ధరించిన అతడు లేకుండా నేను చిరకాలం జీవించలేను, నరేంద్రా.’

ఇలా చెప్పబడిన మహాత్ముడైన ప్రభువు తారను ఊరడించి హితమైన మాటలు చెప్పాడు — ‘వీరపత్నీ, బుద్ధిని పెడదారి పట్టించకు; ఈ లోకమంతా విధాతచేతనే నిర్ణయించబడింది.’ ‘వీరభార్యే’ (వీరపత్నీ) అనే సంబోధనతోనే అతడు ఆమె కర్తవ్యాన్ని గుర్తుచేస్తున్నాడు — వీరుని భార్య ఇలా విలపించకూడదు. ‘సుఖదుఃఖాల సంయోగమంతా విధాత చేసినదేనని లోకం చెప్పింది; మూడు లోకాలూ అతనికి వశమై ఉన్నాయి, విధించిన విధానాన్ని అతిక్రమించవు.’ సుఖదుఃఖాలకు విధే మూలమని చెప్పి అతడు శోకపు విషయాన్నే మార్చివేస్తున్నాడు — ఏ వ్యక్తీ దోషి కాదు, విధానమే కారణం. ‘ఆ పరమప్రీతిని నీవు అలాగే పొందుతావు, నీ కుమారుడు యౌవరాజ్యాన్ని పొందుతాడు; విధాత అలాగే విధించాడు; శూరపత్నులు ఇలా విలపించరు.’ భవిష్యత్తుకు ఆశ్వాసనమూ వర్తమానపు కర్తవ్యమూ — రెండూ ఒకే మాటలో. రాముడు ఆమె యుక్తిని ఖండించడం లేదు, తన కార్యాన్ని సమర్థించుకోవడమూ లేదు; కేవలం విధానపు సార్వభౌమత్వాన్ని చూపి శోకపు విషయాన్నే తొలగిస్తున్నాడు. కుమారునికి యౌవరాజ్యం వాగ్దానం చేసి ఆమె భవిష్యత్ చింతను కూడా శమింపజేస్తున్నాడు. ప్రభావశాలీ, శత్రుతాపనుడూ, మహాత్ముడూ అయిన అతనిచేత ఊరడించబడిన, చక్కని వేషరూపాలు గల ఆ వీరపత్ని తార ధ్వనిస్తున్న ముఖంతో ఆగిపోయింది — రోదనధ్వని శాంతించింది, విలాపం ముగిసింది.

எதிர்க்க முடியாத வேகத்தோடு சோகப் பெருங்கடலில் மூழ்கிய தாரையைக் கண்டு, வாலியின் தம்பியும் வேகம் மிக்கவனுமான சுக்ரீவன், ஒப்பற்ற அண்ணனின் வதத்தால் வெந்தான். ‘தேபே’ (வெந்தான்) என்ற வினைச்சொல்லால், வெற்றியின் மகிழ்ச்சி அல்ல, வெப்பமே அவனுக்குக் கிடைத்த பலன் என்று சுட்டப்படுகிறது. கண்ணீர் நிறைந்த முகத்தோடு பார்த்தபடி அவன் ஒரு கணத்தில் மனம் வெறுத்தவன் ஆனான் — வெற்றியின் கணமே பற்றின்மையின் கணமாயிற்று. மனவலிமை கொண்ட அவன், பணியாளர்களால் சூழப்பட்டு, மிகவும் மனம் நொந்தவனாக மெல்ல ராமனின் அருகே சென்றான்; ‘சனை:’ (மெல்ல) என்ற சொல்லால் நடையின் மந்தமும் மனத்தின் கனமும் வெளிப்படுகின்றன. வில்லை ஏந்தியவனும், உயர்ந்தவனும், நச்சுப் பாம்புக்கு நிகரான அம்புகளை உடையவனும், புகழ் மிக்கவனும், நல்லிலக்கணங்கள் அமைந்த உடலினனுமாக நின்ற ராகவனை அணுகி அவன் சொன்னான் — ‘அரசனே, நீ சபதம் செய்தபடியே செய்தாய்; இந்தச் செயலின் பலனும் கண்கூடாகத் தெரிகிறது. ஆனால், அரச குமாரனே, வாழ்வு அழிந்துபோன என் மனம் இன்பங்களிலிருந்து விலகிவிட்டது.’ ‘ஹதஜீவிதேன’ (வாழ்வு அழிந்துபோனவனால்) என்ற சொல்லால் தன் வாழ்வே பழிக்கப்பட்டதாயிற்று என்பது கருத்து — அரசு கிடைத்தது, வாழ்வோ அழிந்தது. ராமனின் வர்ணனையில் கவி ஐந்து அடைமொழிகளை இணைக்கிறார்; அவற்றில் ‘க்ருஹீதசாபம்’ (வில்லை ஏந்தியவன்) என்பதே முதலாவது — சுக்ரீவனுக்காக உயர்த்தப்பட்ட அதே வில் இப்போது அவன் சோகத்துக்குக் காரணம் என்பது குறிப்புப்பொருள். சர்க்கத்தின் தொடக்கத்தில் கவி சோகத்தின் இரண்டு வடிவங்களை நிறுத்துகிறார் — தரையில் தாரை, ராமனை நோக்கிய வழியில் சுக்ரீவன்; இருவரின் புலம்பலுமே இந்தச் சர்க்கத்தின் பொருள்.

‘இந்த அரசி கதறி அழும்போது, நகரம் துயரத்தால் வெந்து பெரிதும் ஓலமிடும்போது, அரசன் கொல்லப்பட்டிருக்கும்போது, அங்கதனின் உயிர் ஐயத்துக்கு உள்ளாகியிருக்கும்போது — ராமா, அரசில் என் மனம் மகிழவில்லை’ என்று அவன் நான்கு காரணங்களால் பற்றின்மையைக் காட்டுகிறான். ‘கோபத்தாலும், பொறுமையின்மையாலும், மிகுந்த அவமதிப்பாலும் அண்ணனின் வதத்துக்கு நான் முன்பு ஒப்புக்கொண்டேன்; இப்போதோ இந்த வானரப் படைத்தலைவன் கொல்லப்பட்டதும், இக்ஷ்வாகுகளில் சிறந்தவனே, நான் மிகக் கூர்மையாக வருந்துகிறேன்.’ மூன்று காரணங்களையும் தானே எண்ணிச் சொல்வதால், அவன் குற்றத்தை விதியின் மேல் சுமத்துவதில்லை — இதுவே அவனுடைய சுயஆய்வின் நேர்மை. ‘இவனைக் கொன்று சுவர்க்கத்தையே பெறுவதைவிட, மலைகளில் சிறந்த அந்த ரிஷ்யமூகத்தில் என் பிழைப்பால் எப்படியோ நெடுங்காலம் வாழ்வதே இன்று எனக்கு நன்மை என்று கருதுகிறேன்.’ அண்ணனின் வதத்தை விலையாகக் கொண்டு சுவர்க்க அரசும் ஏற்கத் தக்கதல்ல என்பது கருத்து. ‘உன்னைக் கொல்ல நான் விரும்பவில்லை, போ’ என்று மகாத்மாவும் அறிவாளியுமான அவன் என்னிடம் சொன்னது அவனுக்கே ஏற்றது; என்னுடைய இந்தச் சொல்லும் செயலுமோ எனக்கே ஏற்றவை’ — பகைவனின் பெருந்தன்மையும் தன் சிறுமையும் ஒருசேர நிறுத்தப்படுகின்றன. ‘அரசின் இன்பத்தையும் அண்ணனின் வதத்தால் பிறக்கும் துன்பத்தையும் தராசில் இட்டு நிறுத்துப் பார்த்தால், பெருங்குணங்கள் கொண்ட அண்ணனின் வதத்தை எந்தத் தம்பிதான் விரும்புவான்?’ ஆசையை முன்னிறுத்திய மனிதனும் இப்படிச் செய்யமாட்டான் என்று சொல்லி, அவன் தன்னை ஆசையை முன்னிறுத்தியவனைவிடவும் தாழ்ந்தவனாக எண்ணுகிறான். அரசாபிஷேகத்துக்கு முன்பே அரசனின் பற்றின்மையைக் காட்டுவதன் மூலம் இந்தச் சர்க்கம் ராமாயணத்தின் நீதிப் பக்கத்தை வளர்க்கிறது.

‘என்னைக் கொல்லும் எண்ணம் அவன் மனத்தில் இல்லை — தன் பெருமையை மீறக் கூடாது என்பதால் அவன் அதை விரும்பவில்லை; எனக்கோ அறிவின் தீமையால் உயிரைப் பறிக்கும் வரம்புமீறல் நேர்ந்தது.’ மகாத்மாவின் தன்னடக்கமும், சிறியவனின் வரம்புமீறலும் — மீண்டும் ஒப்பீடு. ‘மரக்கிளையால் அடிக்கப்பட்டு நான் சிறிது நேரம் முனகிக்கொண்டிருந்தபோது, அவன் என்னைத் தேற்றி, ‘மீண்டும் இப்படிச் செய்யாதே’ என்று சொன்னான்.’ முதல் போரின் நினைவே அவனுடைய பொறுமைக்குச் சான்றாகிறது. ‘இவன் சகோதரத்துவத்தையும், பெருந்தன்மையையும், தர்மத்தையும் காத்தான்; நானோ கோபத்தையும், ஆசையையும், குரங்குத்தனத்தையும் காட்டினேன்’ — ‘கபித்வம்’ (குரங்குத்தனம்) என்ற சொல்லால் அவன் தன் இனத்தின் சபலத்தையே தன் குற்றமாகச் சொல்கிறான். ‘நண்பனே, நினைக்கவும் தகாத, விலக்கத்தக்க, விரும்பத்தகாத, பார்க்கவும் தகாத பாவத்தை, த்வஷ்டாவின் மகனைக் கொன்றதால் இந்திரன் அடைந்தது போல, நான் அண்ணனைக் கொன்றதால் அடைந்துவிட்டேன்.’ நான்கு அடைமொழிகளால் பாவத்தின் தீண்டத்தகாமை சொல்லப்படுகிறது. ‘இந்திரனின் பாவத்தைப் பூமியும், நீரும், மரங்களும், பெண்களும் விரும்பி ஏற்றுக்கொண்டனர்; கிளைகளில் திரியும் விலங்கான என்னுடைய இந்தப் பாவத்தையோ யார்தான் தாங்குவார், யார்தான் ஏற்க விரும்புவார்?’ — தேவனின் பாவம் பங்கிடப்பட்டது, வானரனின் பாவத்தை ஏற்பவர் எவருமில்லை என்ற தீனம். இந்திரனோடு ஒப்பிடுவதில் இரு கூறுகள் — பாவத்தில் ஒற்றுமை, விடுபடுதலில் வேற்றுமை; அதனாலேயே சுக்ரீவனின் நம்பிக்கையின்மை உறுதிப்படுகிறது. ‘வயஸ்ய’ (நண்பனே) என்ற விளியால் அவன் ராமனை அரசனாக அல்லாமல் நண்பனாகவே விளிக்கிறான் — தீப்புகுவதற்கு அனுமதி வேண்டுவதற்கான முன்னேற்பாடு இது.

‘ராகவா, அதர்மம் நிறைந்த, குலத்தை அழிக்கும் இத்தகைய செயலைச் செய்த நான் மக்களின் இந்த மரியாதைக்குத் தகுதியற்றவன்; இளவரசுப் பட்டத்துக்கும் தகுதியற்றவன், அரசுக்கு எப்படித் தகுதியாவேன்?’ அதிகாரத்தை மறுப்பதே இந்தக் கழிவிரக்கத்தின் முதிர்ச்சி. ‘உலகத்தால் பழிக்கப்படும், இழிவான, உலகுக்குத் தீங்கான பாவத்தைச் செய்தவன் நான்; மழையின் நீர்ப்பெருக்கு பள்ளத்தை நோக்கிப் பாய்வது போல, இந்தப் பெரும் சோகம் என்னை எல்லாப் பக்கங்களிலிருந்தும் சூழ்கிறது.’ சோகம் இயல்பாகவே தாழ்ந்ததை நோக்கிச் செல்கிறது என்பதே உவமையின் நுட்பம். ‘உடன்பிறந்தவனைக் கொன்றதே அதன் பின்னுடலும் வாலும், மனவேதனையே அதன் துதிக்கையும் கண்களும் தலையும் தந்தங்களும் — பாவத்தால் ஆன அத்தகைய செருக்குற்ற, வளர்ந்த யானை, ஆற்றங்கரையை மோதுவது போல என்னை மோதுகிறது.’ பாவத்தின் யானை உருவகம் மிக விரிவானது — பாவத்தின் ஒவ்வொரு உறுப்பும் கழிவிரக்கத்தின் ஒரு கூறாகக் கற்பிக்கப்படுகிறது; அதனால் உள்ளார்ந்த வெப்பம் வெளி வடிவத்தால் கண்முன் நிறுத்தப்படுகிறது. ஆற்றங்கரையின் உவமையால் இடைவிடாத அழிவு சுட்டப்படுகிறது — யானை மீண்டும் மீண்டும் மோதுகிறது, கரையும் படிப்படியாக இடிகிறது. ‘மனிதர்களில் சிறந்தவனே, இந்தப் பாவம் தாங்க முடியாதது — நெருப்பில் வெந்து நிறமிழந்த பொன்னிலிருந்து கசடு நீங்குவது போல, என் இதயத்தில் இருந்த நல்லொழுக்கம் விலகிப் போகிறது.’ ‘ராகவா, என் காரணமாகவே பெருவலிமை கொண்ட வானரப் படைத்தலைவர்களின் இந்தக் குலமும், இந்த அங்கதனும் சோக வெப்பத்தால் பாதி உயிரோடு இருப்பது போல எனக்குத் தோன்றுகிறது. நல்ல உறவினன் எளிதில் வசமாவான், மகனும் எளிதில் கிடைப்பான்; ஆனால் அங்கதனுக்கு நிகரான மகன் எங்கே கிடைப்பான்? உடன்பிறந்தவனோடு மீண்டும் சேரக்கூடிய இடமும் எங்கும் இல்லை.’ ‘இன்று வீரர்களில் சிறந்த அங்கதன் உயிர் வாழமாட்டான்; அவனைக் காப்பதற்காகத் தாய் உயிர் வாழக்கூடும், ஆனால் மகனின்றி வேதனையால் தீனமான அவள் உயிர் வாழவே மாட்டாள் என்பது என் உறுதியான எண்ணம். ஆகவே அண்ணனோடும் மகனோடும் நட்பை விரும்பி, நான் கொழுந்துவிட்டு எரியும் நெருப்பில் புகுவேன்; இந்த வானர வீரர்கள் உன் கட்டளைப்படி நடந்து சீதையைத் தேடுவார்கள். மனித அரசனின் மகனே, நான் இறந்துபோனாலும் உன்னுடைய இந்தக் காரியம் முழுவதும் நிறைவேறும். குலத்தைக் கொன்றவனும், உயிர் வாழத் தகுதியற்றவனும், குற்றம் செய்தவனுமான எனக்கு, ராமா, அனுமதி கொடு.’ இந்த நீண்ட பகுதியில் சுக்ரீவனின் சொல் மூன்று படிகளில் செல்கிறது — முதலில் அதிகாரத்தை மறுத்தல், பிறகு இரண்டு உருவகங்களால் (நீர்ப்பெருக்கு, பாவத்தால் ஆன யானை) பாவத்தை வர்ணித்தல், இறுதியில் சாவதற்கு அனுமதி வேண்டுதல். அங்கதனின் சாவையும் தாயின் சாவையும் தானே கற்பனை செய்து, அவன் தன் வாழ்வில் எந்தப் பயனையும் காணவில்லை. ஆனால் ராமனின் காரியத்தை அவன் மறக்கவில்லை — ‘இந்த வானர வீரர்கள் சீதையைத் தேடுவார்கள்’ என்று சொல்லிச் சாவிலும் நன்றியைக் காக்கிறான். இதுவே இந்தப் பாத்திரத்தின் மீட்சி — முன்பு இன்பத்தில் நாட்டம் கொண்டிருந்தவன் இப்போது கடமையை நினைவுகூர்கிறான்.

இவ்வாறு துயருற்ற வாலியின் தம்பியுடைய சொல்லைக் கேட்டு, ரகுகுல வீரனும் பகைவீரர்களைக் கொல்பவனுமான ராமன், கண்ணீர் பெருக, ஒரு கணம் மனம் கலங்கினான் — பகைவனைக் கொன்றவனின் கண்களில் கண்ணீர் என்பது ராமனின் கருணையின் அடையாளம். அதே கணத்தில், பூமியைப் போலப் பொறுமை உடையவனும், உலகைக் காப்பவனுமான ராமன், மீண்டும் மீண்டும் கவனித்தபடி ஆவலோடு, துயரில் மூழ்கி அழுதுகொண்டிருந்த அந்தத் தாரையைக் கண்டான். அழகிய கண்களுடையவளும், வானரசிங்கத்தைத் தலைவனாகக் கொண்டிருந்தவளும், கணவனைத் தழுவிக் கிடந்தவளும், தளராத மன உறுதி கொண்டவளுமான வானர அரசனின் மனைவியை, முதன்மை மந்திரிகள் எழுப்பினர். ‘அதீனஸத்த்வாம்’ (தளராத மன உறுதி கொண்டவள்) என்ற சொல்லால், சோகத்திலும் அவளுடைய மன உறுதி குன்றவில்லை என்று சுட்டப்படுகிறது. துடித்தபடி, அணைத்துப் பிடிக்கப்பட்டு, கணவன் அருகிலிருந்து அகற்றப்பட்ட அவள், அம்பையும் வில்லையும் கையில் ஏந்தி, தன் தேஜஸால் சூரியன் போல ஒளிர்ந்த ராமனைக் கண்டாள். அரச இலக்கணங்கள் நன்கு அமைந்தவனும், அழகிய கண்களுடையவனும், ஆடவர்களில் முதன்மையானவனுமான அவனை முன்பு கண்டிராதவளாயினும், மான்குட்டியின் கண்களுடைய அவள் ‘இவனே அந்தக் காகுத்ஸ்தன்’ என்று அறிந்துகொண்டாள் — இலக்கணங்களாலேயே அறிமுகம், அறிமுகச் சொல்லால் அல்ல. பிறகு துயருற்று, பேரிடரில் சிக்கி, மிகவும் தடுமாறிய பெருமைக்குரிய தாரை, இந்திரனுக்கு நிகரானவனும் எவராலும் நெருங்க முடியாதவனுமான அந்த மகானுபாவனின் அருகே மிக விரைவாகச் சென்றாள். இந்தப் பகுதியில் கவி பார்வையைச் சுக்ரீவனிடமிருந்து தாரையை நோக்கித் திருப்புகிறார்; ராமனின் மௌனமே இணைப்பு. சுக்ரீவனின் வேண்டுகோள் விடையின்றியே நிற்கிறது, தாரையின் வேண்டுகோள் வருகிறது — இரண்டுக்கும் ஒரே ஆறுதல் சொல்லால் விடை தரப்படும். ‘க்ஷிதிக்ஷமாவான்’ (பூமியைப் போலப் பொறுமை உடையவன்), ‘புவனஸ்ய கோப்தா’ (உலகைக் காப்பவன்) என்ற இரு அடைமொழிகளால் ராமனின் பொறுமையும் காத்தலும் சுட்டப்படுகின்றன — வேண்டுபவளுக்குச் செவிசாய்க்கும் தகுதியே அங்கே வெளிப்படுகிறது. ‘அத்ருஷ்டபூர்வம்’ (முன்பு கண்டிராதவன்) என்ற சொல்லால், தாரை ராமனை முதன்முறையாகவே பார்க்கிறாள் என்பது தெளிவு; ஆயினும் இலக்கணங்களாலேயே அவள் அவனை அடையாளம் காண்கிறாள் — இது ராமனின் மகிமையின் வர்ணனை.

சோகத்தால் உடலும் உள்ளமும் கலங்கிய, மனவலிமை கொண்ட தாரை, தூய மன உறுதி கொண்டவனும் போரில் மேம்பட்டு இலக்கை அடைந்தவனுமான அவனை அணுகி இவ்வாறு சொன்னாள். முதலில் அவள் போற்றுகிறாள் — ‘நீ அளவிட முடியாதவன், எவராலும் நெருங்க முடியாதவன், புலன்களை வென்றவன், உயர்ந்த தர்மம் உடையவன், குன்றாத புகழ் கொண்டவன், கூர்ந்த அறிவாளி, பூமியைப் போலப் பொறுமை உடையவன், இரத்தம் போலச் சிவந்த கண்களுடையவன். நீ வில்லையும் அம்பையும் கையில் ஏந்தியவன், பெருவலிமை கொண்டவன், உறுதியான உடற்கட்டு உடையவன்; மனித உடலின் சிறப்பை விட்டுத் தெய்வீக உடலின் சிறப்போடு கூடியவன்.’ இந்தப் போற்றுதல்களால் அவள் இரண்டு பொருள்களை நிறுவுகிறாள் — ராமனின் தர்மநிஷ்டை, அவன் அம்பு தவறாதது; இரண்டுமே அடுத்து வரும் வேண்டுகோளுக்கு அடிப்படை. ‘க்ஷதஜோபமாக்ஷ:’ (இரத்தம் போலச் சிவந்த கண்களுடையவன்) என்ற சொல்லால் அவனுடைய வீரச்சுவையும் சுட்டப்படுகிறது. பிறகு வேண்டுகோள் — ‘எந்த அம்பால் என் அன்பன் கொல்லப்பட்டானோ, அதே அம்பால் என்னைக் கொன்றுவிடு; கொல்லப்பட்ட நான் அவன் அருகே செல்வேன்; நானின்றி வாலி மகிழமாட்டான். தாமரையின் தூய இதழ் போன்ற கண்களுடையவனே, சுவர்க்கத்திலும் அவன் சென்று சுற்றிலும் பார்த்து என்னைக் காணாவிட்டால், பலவிதமான சிவந்த சூடாமணிகளை அணிந்த, விசித்திரமான உடையணிந்த அப்சரஸ்களை நாடமாட்டான். மலையரசனின் அழகிய சரிவில் விதேக இளவரசியின்றி நீ சோகமும் நிறமிழப்பும் அடைந்தது போல, சுவர்க்கத்திலும் நானின்றி அவன் சோகமும் நிறமிழப்பும் அடைவான்.’ உவமை நெஞ்சைத் தொடுவது — ராமனின் சொந்தப் பிரிவுத் துயரே சாட்சியாக்கப்படுகிறது. சீதையைப் பிரிந்து வருந்தும் ராமனே கணவனைப் பிரிந்தவளின் வேதனையை அறிவான் என்று சொல்லி, அவள் அவனுடைய கருணையையே சான்றாக்குகிறாள்; வேண்டுகோளின் இந்த வாதமே எல்லாவற்றிலும் மிகவும் நெஞ்சைத் தொடுவது. ‘மனைவியை இழந்த இளைஞன் அடையும் துன்பத்தை நீயே அறிவாய்; அந்த உண்மையை அறிந்து என்னைக் கொன்றுவிடு; அதனால் என்னைக் காணாததால் பிறக்கும் துன்பத்தை வாலி அனுபவிக்கமாட்டான்.’ பிறகு சாஸ்திர வாதம் — ‘மகாத்மாவான நீ ‘பெண்ணைக் கொன்ற குற்றம் எனக்கு நேரும்’ என்று கருதினால், ‘இவள் அவனுடைய ஆத்மாவே’ என்று எண்ணி என்னைக் கொல்; அப்படியானால் அது பெண் கொலை ஆகாது, மனித அரசனின் மகனே. சாஸ்திர வழக்கின்படியும் பலவகை வேதங்களின்படியும் மனைவி கணவனிடமிருந்து வேறுபட்ட வடிவம் அல்லள்; அறிவுடையோரின் உலகில் மனைவியைக் கொடுப்பதைவிடச் சிறந்த கொடை வேறு எதுவும் காணப்படுவதில்லை. நீயும் தர்மத்தை நோக்கி என்னை என் அன்பனான அவனுக்குக் கொடுப்பாயானால், இந்தக் கொடையால் என்னைக் கொன்றாலும் அதர்மத் தொடர்பை அடையமாட்டாய்.’ இங்கே அவள் ஸ்மிருதி சாஸ்திரத்தையே எடுத்துக்காட்டுகிறாள் — மனைவி கணவனின் பாதி உடல், ஆகவே அவளைக் கொல்வது கணவனின் உறுப்பை வெட்டுவதே, தனியான பெண் கொலை அல்ல; கொடை தர்மத்தில் மனைவியைக் கொடுப்பதே மேலானது, ஆகவே என்னை அவனுக்குக் கொடுப்பதால் நீ தர்மத்தையே செய்கிறாய். இவ்வாறு அவள் ராமனின் தர்மநிஷ்டையையே தன் வேண்டுகோளுக்குக் கருவியாக்குகிறாள். இறுதியில் ஆறு அடிகளுடைய சுலோகத்தால் அவள் நிறைவு செய்கிறாள் — ‘துயருற்று, அநாதையாக, கணவனிடமிருந்து அகற்றப்பட்டு, இந்நிலையை அடைந்த என்னைக் கொல்லத் தகாது என்று எண்ணாதே; மதயானையின் ஒயிலான நடை கொண்டவனும், அறிவாளியும், வானரர்களில் காளையும், சிறந்தோர்க்கும் சிறந்ததான பொன்மாலை அணிந்தவனுமான அவனின்றி நான் நெடுநாள் உயிர் வாழ இயலாது, அரசனே.’

இவ்வாறு சொல்லப்பட்ட மகாத்மாவும் எங்கும் நிறைந்த ஆற்றல் கொண்டவனுமான ராமன், தாரையைத் தேற்றி நன்மையானதைச் சொன்னான் — ‘வீரனின் மனைவியே, தவறான எண்ணம் கொள்ளாதே; இந்த உலகம் முழுவதும் படைப்பவனாலேயே விதிக்கப்பட்டது.’ ‘வீரபார்யே’ (வீரனின் மனைவியே) என்ற விளியாலேயே அவன் அவளுடைய கடமையை நினைவூட்டுகிறான் — வீரனின் மனைவி இவ்வாறு புலம்பக் கூடாது. ‘இன்பதுன்பங்களின் சேர்க்கை அனைத்தும் படைப்பவனால் செய்யப்பட்டது என்று உலகம் சொல்கிறது; மூன்று உலகங்களும் அவன் வசப்பட்டவை; விதிக்கப்பட்ட விதியை அவை மீறுவதில்லை.’ இன்ப துன்பங்களுக்கு விதியே வேர் என்று சொல்லி அவன் சோகத்தின் பொருளையே மாற்றுகிறான் — எந்தத் தனிநபரும் குற்றவாளி அல்ல, விதியே காரணம். ‘அந்தப் பேருவகையை நீ முன்போலவே அடைவாய்; உன் மகனும் இளவரசுப் பட்டத்தை அடைவான்; படைப்பவனால் விதி அவ்வாறே விதிக்கப்பட்டிருக்கிறது; சூரர்களின் மனைவியர் இவ்வாறு புலம்புவதில்லை.’ எதிர்காலத்துக்கான உறுதிமொழியும் நிகழ்காலக் கடமையும் — இரண்டும் ஒரே சொல்லில். ராமன் அவளுடைய வாதத்தை மறுக்கவுமில்லை, தன் செயலை நியாயப்படுத்தவுமில்லை; விதியின் எல்லாம் தழுவிய ஆட்சியைக் காட்டி அவன் சோகத்தின் பொருளையே நீக்குகிறான். மகனுக்கு இளவரசுப் பட்டம் உறுதியளிப்பதன் மூலம் அவளுடைய வருங்காலக் கவலையையும் தணிக்கிறான். மகிமை மிக்கவனும் பகைவரை வாட்டுபவனுமான அந்த மகாத்மாவால் தேற்றப்பட்ட, நல்ல உடையும் அழகும் கொண்ட வீரனின் மனைவி தாரை, விம்மும் முகத்தோடு ஓய்ந்தாள் — அழுகையின் ஒலி அடங்கியது, புலம்பலும் முடிந்தது.

ಎದುರಿಸಲಾಗದ ರಭಸದ ಶೋಕಮಹಾಸಾಗರದಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿದ್ದ ತಾರೆಯನ್ನು ನೋಡುತ್ತಾ, ವಾಲಿಯ ತಮ್ಮನೂ ವೇಗಶಾಲಿಯೂ ಆದ ಸುಗ್ರೀವನು ಅಣ್ಣನ ಅಪ್ರತಿಮವಾದ ವಧೆಯಿಂದ ಸಂತಪ್ತನಾದನು. ‘ತೇಪೇ’ (ಸಂತಪ್ತನಾದನು) ಎಂಬ ಕ್ರಿಯಾಪದದಿಂದ ವಿಜಯದ ಆನಂದವಲ್ಲ, ತಾಪವೇ ಅವನ ಫಲ ಎಂಬುದು ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ. ಕಣ್ಣೀರು ತುಂಬಿದ ಮುಖದೊಡನೆ ನೋಡುತ್ತಾ ಅವನು ಕ್ಷಣದಲ್ಲೇ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ವಿರಕ್ತನಾದನು — ವಿಜಯದ ಕ್ಷಣವೇ ವೈರಾಗ್ಯದ ಕ್ಷಣವಾಯಿತು. ಮನಸ್ವಿಯಾದ ಅವನು ಸೇವಕರಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿದು, ತೀವ್ರವಾಗಿ ನೊಂದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾ ಮೆಲ್ಲನೆ ರಾಮನ ಬಳಿಗೆ ಹೋದನು; ‘ಶನೈಃ’ (ಮೆಲ್ಲನೆ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ನಡಿಗೆಯ ಮಂದತೆಯೂ ಮನಸ್ಸಿನ ಭಾರವೂ ವ್ಯಕ್ತವಾಗುತ್ತವೆ. ಬಿಲ್ಲು ಹಿಡಿದಿದ್ದ, ಉದಾತ್ತನಾದ, ವಿಷಸರ್ಪದಂತಹ ಬಾಣಗಳುಳ್ಳ, ಯಶಸ್ವಿಯಾದ, ಶುಭಲಕ್ಷಣಗಳಿಂದ ಗುರುತಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಅಂಗಗಳುಳ್ಳ, ಅಲ್ಲಿ ನಿಂತಿದ್ದ ರಾಘವನ ಬಳಿಗೆ ಬಂದು ಅವನು ಹೇಳಿದನು — ‘ನರೇಂದ್ರನೇ, ನೀನು ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ಮಾಡಿದ್ದಂತೆಯೇ ಮಾಡಿದೆ, ಈ ಕರ್ಮದ ಫಲವೂ ಕಂಡುಬಂದಿದೆ. ಆದರೆ, ರಾಜಕುಮಾರನೇ, ಜೀವನವೇ ಹಾಳಾದ ನನ್ನ ಮನಸ್ಸು ಭೋಗಗಳಿಂದ ಹಿಂದೆ ಸರಿದಿದೆ.’ ‘ಹತಜೀವಿತೇನ’ (ಜೀವನವೇ ಹಾಳಾದ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ತನ್ನ ಜೀವನವೇ ನಿಂದಿತವಾಯಿತು ಎಂಬುದು ಭಾವ — ರಾಜ್ಯ ದೊರೆಯಿತು, ಜೀವನವಾದರೋ ನಷ್ಟವಾಯಿತು. ರಾಮನ ವರ್ಣನೆಯಲ್ಲಿ ಕವಿ ಐದು ವಿಶೇಷಣಗಳನ್ನು ಜೋಡಿಸುತ್ತಾನೆ; ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ‘ಗೃಹೀತಚಾಪಮ್’ (ಬಿಲ್ಲು ಹಿಡಿದ) ಎಂಬುದೇ ಮೊದಲನೆಯದು — ಸುಗ್ರೀವನಿಗಾಗಿ ಎತ್ತಲ್ಪಟ್ಟಿದ್ದ ಬಿಲ್ಲೇ ಈಗ ಅವನ ಶೋಕಕ್ಕೆ ಕಾರಣ ಎಂಬ ವ್ಯಂಗ್ಯ. ಸರ್ಗದ ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ಕವಿ ಶೋಕದ ಎರಡು ಮೂರ್ತಿಗಳನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತಾನೆ — ನೆಲದ ಮೇಲೆ ತಾರೆ, ರಾಮನತ್ತ ಸಾಗುವ ದಾರಿಯಲ್ಲಿ ಸುಗ್ರೀವ; ಇಬ್ಬರ ವಿಲಾಪವೇ ಈ ಸರ್ಗದ ವಸ್ತು.

‘ಈ ಮಹಾರಾಣಿ ತೀವ್ರವಾಗಿ ಅಳುತ್ತಿರುವಾಗ, ದುಃಖದಿಂದ ಸಂತಪ್ತವಾದ ನಗರ ಆಕ್ರಂದಿಸುತ್ತಿರುವಾಗ, ರಾಜನು ಹತನಾಗಿರುವಾಗ, ಅಂಗದನ ಜೀವವೇ ಸಂಶಯದಲ್ಲಿರುವಾಗ — ರಾಮ, ರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿ ನನ್ನ ಮನಸ್ಸು ರಮಿಸುತ್ತಿಲ್ಲ’ ಎಂದು ಅವನು ನಾಲ್ಕು ಕಾರಣಗಳಿಂದ ವೈರಾಗ್ಯವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಕೋಪದಿಂದ, ಅಸಹನೆಯಿಂದ, ಅತಿಯಾದ ಅವಮಾನದಿಂದ ಹಿಂದೆ ಅಣ್ಣನ ವಧೆಗೆ ನಾನು ಒಪ್ಪಿದ್ದೆ; ಈಗಲಾದರೋ ಈ ವಾನರಯೂಥಪತಿ ಹತನಾಗಿರುವಾಗ, ಇಕ್ಷ್ವಾಕುಶ್ರೇಷ್ಠನೇ, ತೀಕ್ಷ್ಣವಾಗಿ ಸಂತಾಪಪಡುತ್ತಿದ್ದೇನೆ.’ ಮೂರು ಕಾರಣಗಳನ್ನು ತಾನೇ ಎಣಿಸುತ್ತಾ ಅವನು ದೋಷವನ್ನು ದೈವದ ಮೇಲೆ ಹೊರಿಸುವುದಿಲ್ಲ — ಇದೇ ಅವನ ಆತ್ಮನಿರೀಕ್ಷಣೆಯ ಪ್ರಾಮಾಣಿಕತೆ. ‘ಆ ಪರ್ವತಶ್ರೇಷ್ಠ ಋಷ್ಯಮೂಕದಲ್ಲಿ ಹೇಗೋ ನನ್ನ ಜೀವನವೃತ್ತಿಯಿಂದ ದೀರ್ಘಕಾಲ ವಾಸಿಸುವುದೇ ಇಂದು ನನಗೆ ಶ್ರೇಯಸ್ಕರವೆಂದು ಭಾವಿಸುತ್ತೇನೆ — ಇವನನ್ನು ಕೊಂದು ಸ್ವರ್ಗವನ್ನೇ ಪಡೆಯುವುದಲ್ಲ.’ ಸ್ವರ್ಗರಾಜ್ಯವನ್ನೂ ಸೋದರವಧೆಯ ಬೆಲೆಗೆ ಪಡೆಯಬಾರದು ಎಂದು. ‘ “ನಿನ್ನನ್ನು ಕೊಲ್ಲಲು ಬಯಸುವುದಿಲ್ಲ, ಹೋಗು” ಎಂದು ಮಹಾತ್ಮನೂ ಬುದ್ಧಿವಂತನೂ ಆದ ಅವನು ನನಗೆ ಹೇಳಿದ್ದು ಅವನಿಗೆ ತಕ್ಕುದೇ; ನನ್ನ ಈ ಮಾತೂ ಕೃತಿಯೂ ನನಗೆ ತಕ್ಕುವು’ — ಶತ್ರುವಿನ ಔದಾರ್ಯವೂ ತನ್ನ ಕ್ಷುದ್ರತೆಯೂ ಒಂದೆಡೆ ಇರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ. ‘ರಾಜ್ಯದ ಸುಖವನ್ನೂ ಸೋದರವಧೆಯಿಂದ ಹುಟ್ಟುವ ದುಃಖವನ್ನೂ ತೂಗಿ ನೋಡಿದರೆ, ಮಹಾಗುಣಶಾಲಿಯಾದ ಅಣ್ಣನ ವಧೆಯನ್ನು ಯಾವ ತಮ್ಮನು ತಾನೇ ಇಷ್ಟಪಡುವನು?’ ಕಾಮವನ್ನು ಮುಂದಿಟ್ಟುಕೊಂಡ ಮನುಷ್ಯನೂ ಹೀಗೆ ಮಾಡಲಾರ ಎಂದು ಹೇಳಿ ಅವನು ತನ್ನನ್ನು ಕಾಮಾಸಕ್ತನಿಗಿಂತಲೂ ಕೀಳೆಂದು ಎಣಿಸುತ್ತಾನೆ. ಈ ಸರ್ಗ ರಾಜ್ಯಾಭಿಷೇಕಕ್ಕೆ ಮೊದಲೇ ರಾಜನ ವೈರಾಗ್ಯವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾ ರಾಮಾಯಣದ ನೀತಿಪಕ್ಷವನ್ನು ಪೋಷಿಸುತ್ತದೆ.

‘ನನ್ನ ವಧೆ ಅವನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಇರಲಿಲ್ಲ — ತನ್ನ ಮಾಹಾತ್ಮ್ಯವನ್ನು ಮೀರಬಾರದೆಂದು ಅವನು ಅದನ್ನು ಬಯಸಲಿಲ್ಲ; ನನ್ನ ಬುದ್ಧಿಯ ದುಷ್ಟತನದಿಂದಲಾದರೋ ಪ್ರಾಣಹರಣದಂತಹ ಅತಿಕ್ರಮಣ ನಡೆಯಿತು.’ ಮಹಾತ್ಮನ ಸಂಯಮ, ಕ್ಷುದ್ರನ ಅತಿಕ್ರಮ — ಮತ್ತೆ ಹೋಲಿಕೆ. ‘ಮರದ ಕೊಂಬೆಯಿಂದ ಹೊಡೆಯಲ್ಪಟ್ಟು ನಾನು ಕ್ಷಣಕಾಲ ನರಳುತ್ತಿದ್ದಾಗ, ಅವನು ನನ್ನನ್ನು ಸಮಾಧಾನಪಡಿಸಿ “ಮತ್ತೆ ಹೀಗೆ ಮಾಡಬೇಡ” ಎಂದು ಹೇಳಿದ್ದನು.’ ಮೊದಲ ಯುದ್ಧದ ಸ್ಮೃತಿಯೇ ಅವನ ಕ್ಷಮಾಶೀಲತೆಯನ್ನು ಪ್ರಮಾಣೀಕರಿಸುತ್ತದೆ. ‘ಇವನು ಸೋದರತ್ವವನ್ನೂ ಆರ್ಯಭಾವವನ್ನೂ ಧರ್ಮವನ್ನೂ ಕಾಪಾಡಿದನು; ನಾನಾದರೋ ಕೋಪವನ್ನೂ ಕಾಮವನ್ನೂ ಕಪಿತನವನ್ನೂ ಪ್ರದರ್ಶಿಸಿದೆ’ — ‘ಕಪಿತ್ವಮ್’ (ಕಪಿತನ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅವನು ತನ್ನ ಜಾತಿಯ ಚಾಪಲ್ಯವನ್ನೇ ತನ್ನ ದೋಷವೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ‘ಗೆಳೆಯಾ, ತ್ವಷ್ಟೃವಿನ ಮಗನನ್ನು (ವೃತ್ರನನ್ನು) ಕೊಂದದ್ದರಿಂದ ಇಂದ್ರನು ಹೇಗೋ ಹಾಗೆ, ಅಣ್ಣನ ವಧೆಯಿಂದ ನಾನು ಊಹಿಸಲೂ ಆಗದ, ತ್ಯಜಿಸಬೇಕಾದ, ಬಯಸಬಾರದ, ನೋಡಲೂ ಬಾರದ ಪಾಪವನ್ನು ಪಡೆದಿದ್ದೇನೆ.’ ನಾಲ್ಕು ವಿಶೇಷಣಗಳಿಂದ ಪಾಪದ ಅಸ್ಪೃಶ್ಯತೆ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ. ‘ಇಂದ್ರನ ಪಾಪವನ್ನು ಭೂಮಿ, ಜಲ, ವೃಕ್ಷಗಳು, ಸ್ತ್ರೀಯರು ಸ್ವೀಕರಿಸಿದರು; ಆದರೆ ಶಾಖಾಮೃಗವಾದ ಈ ಕಪಿಯ ಪಾಪವನ್ನು ಯಾರು ತಾನೇ ಸಹಿಸುವರು, ಯಾರು ತಾನೇ ಸ್ವೀಕರಿಸಲು ಬಯಸುವರು?’ — ದೇವನ ಪಾಪ ಹಂಚಲ್ಪಟ್ಟಿತು, ವಾನರನದನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸುವವರು ಯಾರೂ ಇಲ್ಲ ಎಂಬ ದೈನ್ಯ. ಇಂದ್ರನೊಡನೆ ಹೋಲಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಎರಡು ಅಂಶಗಳು — ಪಾಪದ ಸಮಾನತೆ, ಬಿಡುಗಡೆಯ ವೈಷಮ್ಯ; ಇದರಿಂದಲೇ ಸುಗ್ರೀವನ ನಿರಾಶೆ ದೃಢವಾಗುತ್ತದೆ. ‘ವಯಸ್ಯ’ (ಗೆಳೆಯಾ) ಎಂಬ ಸಂಬೋಧನೆಯಿಂದ ಅವನು ರಾಮನನ್ನು ರಾಜನಾಗಿ ಅಲ್ಲ, ಮಿತ್ರನಾಗಿಯೇ ಸಂಬೋಧಿಸುತ್ತಾನೆ — ಅಗ್ನಿಪ್ರವೇಶಕ್ಕೆ ಅನುಮತಿ ಕೇಳುವುದಕ್ಕೆ ಇದು ಪೀಠಿಕೆ.

‘ರಾಘವ, ಅಧರ್ಮದಿಂದ ಕೂಡಿದ, ಕುಲನಾಶಕ್ಕೆ ಕಾರಣವಾದ ಇಂತಹ ಕರ್ಮವನ್ನು ಮಾಡಿ ನಾನು ಪ್ರಜೆಗಳ ಈ ಸಮ್ಮಾನಕ್ಕೆ ಅರ್ಹನಲ್ಲ, ಯೌವರಾಜ್ಯಕ್ಕೂ ಅಲ್ಲ, ಇನ್ನು ರಾಜ್ಯಕ್ಕೆ ಹೇಗೆ?’ ಅಧಿಕಾರದ ನಿರಾಕರಣೆಯೇ ಈ ಪಶ್ಚಾತ್ತಾಪದ ಪರಿಣತಿ. ‘ಲೋಕದಲ್ಲಿ ನಿಂದಿತವಾದ, ಕ್ಷುದ್ರವಾದ, ಲೋಕಕ್ಕೆ ಅಪಕಾರ ಮಾಡುವ ಪಾಪದ ಕರ್ತೃ ನಾನು; ಮಳೆಯ ನೀರಿನ ರಭಸ ತಗ್ಗಿನತ್ತ ಹರಿಯುವಂತೆ ಈ ಮಹಾಶೋಕ ನನ್ನನ್ನು ಎಲ್ಲೆಡೆಯಿಂದ ಆವರಿಸುತ್ತಿದೆ.’ ಶೋಕವು ಸ್ವಭಾವತಃ ಕೀಳಿನತ್ತಲೇ ಹರಿಯುತ್ತದೆ ಎಂಬುದು ಉಪಮೆಯ ಮಾರ್ಮಿಕತೆ. ‘ಸೋದರವಧೆಯೇ ಹಿಂಭಾಗವೂ ಬಾಲವೂ ಆಗಿರುವ, ಸಂತಾಪವೇ ಸೊಂಡಿಲೂ ಕಣ್ಣುಗಳೂ ತಲೆಯೂ ದಂತಗಳೂ ಆಗಿರುವ, ಪಾಪಮಯವಾದ, ಮದಿಸಿ ಬೆಳೆದ ಆನೆಯೊಂದು ನದಿಯ ದಡವನ್ನು ಹೊಡೆಯುವಂತೆ ನನ್ನನ್ನು ಹೊಡೆಯುತ್ತಿದೆ.’ ಪಾಪದ ಆನೆಯ ರೂಪಕ ಅತ್ಯಂತ ವಿಸ್ತಾರವಾದುದು — ಪಾಪದ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಅಂಗವನ್ನೂ ಪಶ್ಚಾತ್ತಾಪದ ಅಂಗವಾಗಿ ಕಲ್ಪಿಸಲಾಗಿದೆ, ಇದರಿಂದ ಒಳಗಿನ ತಾಪಕ್ಕೆ ಹೊರಗಿನ ರೂಪ ಕೊಡಲಾಗಿದೆ. ನದಿದಡದ ಉಪಮೆಯಿಂದ ನಿರಂತರ ಕ್ಷಯ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ — ಆನೆ ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಹೊಡೆಯುತ್ತದೆ, ದಡ ಕ್ರಮೇಣ ಕುಸಿಯುತ್ತದೆ. ‘ನರಶ್ರೇಷ್ಠನೇ, ಈ ಪಾಪ ಸಹಿಸಲಸಾಧ್ಯವಾದುದು — ಅಗ್ನಿಯಲ್ಲಿ ಕಾಯಿಸಲ್ಪಡುವ ಚಿನ್ನದಿಂದ ಬಣ್ಣಗೆಟ್ಟ ಕಿಟ್ಟ ಬೇರ್ಪಡುವಂತೆ ನನ್ನ ಹೃದಯದಲ್ಲಿದ್ದ ಸದಾಚಾರ ಬೇರ್ಪಟ್ಟುಹೋಗುತ್ತಿದೆ.’ ‘ರಾಘವ, ನನ್ನ ಕಾರಣದಿಂದಲೇ ಮಹಾಬಲರಾದ ವಾನರಯೂಥಪತಿಗಳ ಈ ಕುಲವೂ, ಈ ಅಂಗದನೂ ಶೋಕತಾಪದಿಂದ ಅರ್ಧಪ್ರಾಣರಾದಂತೆ ತೋರುತ್ತದೆ. ಒಳ್ಳೆಯ ಜನರು, ವಿಧೇಯರು, ಮಕ್ಕಳು ಸುಲಭವಾಗಿ ಸಿಗಬಹುದು, ಆದರೆ ಅಂಗದನಂತಹ ಮಗ ಎಲ್ಲಿ? ಸೋದರನ ಸಾಮೀಪ್ಯ ದೊರೆಯುವಂತಹ ದೇಶವೇ ಇಲ್ಲ.’ ‘ಇಂದು ವೀರಶ್ರೇಷ್ಠ ಅಂಗದನು ಬದುಕಲಾರ; ಅವನನ್ನು ಪಾಲಿಸುವುದಕ್ಕಾಗಿ ತಾಯಿ ಬದುಕಬಹುದಾದರೂ, ಮಗನಿಲ್ಲದೆ ಸಂತಾಪದಿಂದ ದೀನಳಾದ ಅವಳು ಬದುಕುವುದೇ ಇಲ್ಲ ಎಂಬುದು ನನ್ನ ನಿಶ್ಚಯ. ಆದ್ದರಿಂದ ಅಣ್ಣನೊಡನೆಯೂ ಮಗನೊಡನೆಯೂ ಸಖ್ಯವನ್ನು ಬಯಸುತ್ತಾ ನಾನು ಧಗಧಗಿಸುವ ಅಗ್ನಿಯನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸುತ್ತೇನೆ; ಈ ವಾನರವೀರರು ನಿನ್ನ ಆಜ್ಞೆಯಲ್ಲಿದ್ದು ಸೀತೆಯನ್ನು ಹುಡುಕುವರು. ಮನುಜೇಂದ್ರಪುತ್ರನೇ, ನಾನು ಹೋದ ಮೇಲೆಯೂ ನಿನ್ನ ಈ ಸಮಸ್ತ ಕಾರ್ಯ ಸಿದ್ಧಿಸುವುದು. ಕುಲವನ್ನು ಕೊಂದವನೂ ಬದುಕಲು ಅನರ್ಹನೂ ಅಪರಾಧಿಯೂ ಆದ ನನಗೆ, ರಾಮ, ಅನುಮತಿ ಕೊಡು.’ ಈ ದೀರ್ಘ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಸುಗ್ರೀವನ ಮಾತು ಕ್ರಮವಾಗಿ ಮೂರು ಮೆಟ್ಟಿಲುಗಳಲ್ಲಿ ಸಾಗುತ್ತದೆ — ಮೊದಲು ಅಧಿಕಾರದ ನಿರಾಕರಣೆ, ಆಮೇಲೆ ಎರಡು ರೂಪಕಗಳಿಂದ (ಮಳೆನೀರಿನ ರಭಸ, ಪಾಪಮಯ ಆನೆ) ಪಾಪದ ವರ್ಣನೆ, ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಮರಣಕ್ಕೆ ಅನುಮತಿಯ ಯಾಚನೆ. ಅಂಗದನ ಮತ್ತು ಅವನ ತಾಯಿಯ ಮರಣವನ್ನು ತಾನೇ ಕಲ್ಪಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾ ಅವನು ತನ್ನ ಜೀವನದಲ್ಲಿ ಯಾವ ಪ್ರಯೋಜನವನ್ನೂ ಕಾಣುವುದಿಲ್ಲ. ಆದರೆ ರಾಮಕಾರ್ಯವನ್ನು ಮಾತ್ರ ಮರೆಯುವುದಿಲ್ಲ — ‘ಈ ವಾನರವೀರರು ಸೀತೆಯನ್ನು ಹುಡುಕುವರು’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾ ಅವನು ಮರಣದಲ್ಲೂ ಕೃತಜ್ಞತೆಯನ್ನು ಕಾಪಾಡುತ್ತಾನೆ. ಇದೇ ಈ ಪಾತ್ರದ ಉದ್ಧಾರ — ಹಿಂದೆ ಭೋಗಪರನಾಗಿದ್ದವನು ಈಗ ಕರ್ತವ್ಯವನ್ನು ನೆನೆಯುತ್ತಾನೆ.

ಹೀಗೆ ಆರ್ತನಾದ ವಾಲಿಯ ತಮ್ಮನ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ, ರಘುವೀರನೂ ಶತ್ರುವೀರರನ್ನು ಕೊಲ್ಲುವವನೂ ಆದ ರಾಮನ ಕಣ್ಣುಗಳಲ್ಲಿ ನೀರು ತುಂಬಿ, ಅವನು ಕ್ಷಣಕಾಲ ಖಿನ್ನಮನಸ್ಕನಾದನು — ಶತ್ರುಹಂತಕನ ಕಣ್ಣುಗಳಲ್ಲಿ ಕಣ್ಣೀರು ಎಂಬುದು ರಾಮನ ಕಾರುಣ್ಯದ ಚಿಹ್ನೆ. ಅದೇ ಕ್ಷಣದಲ್ಲಿ ಭೂಮಿಯಂತೆ ಕ್ಷಮಾಶೀಲನೂ ಲೋಕರಕ್ಷಕನೂ ಆದ ರಾಮನು ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ನೋಡುತ್ತಾ, ಕಳವಳದಿಂದ, ವಿಪತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿ ಅಳುತ್ತಿದ್ದ ಆ ತಾರೆಯನ್ನು ಕಂಡನು. ಸುಂದರ ಕಣ್ಣುಗಳುಳ್ಳ, ಕಪಿಸಿಂಹನನ್ನು ಒಡೆಯನನ್ನಾಗಿ ಪಡೆದಿದ್ದ, ಪತಿಯನ್ನು ಅಪ್ಪಿಕೊಂಡು ಮಲಗಿದ್ದ, ದೀನತೆಯಿಲ್ಲದ ಸತ್ತ್ವವುಳ್ಳ ಆ ಕಪಿರಾಜಪತ್ನಿಯನ್ನು ಪ್ರಧಾನ ಮಂತ್ರಿಗಳು ಎಬ್ಬಿಸಿದರು. ‘ಅದೀನಸತ್ತ್ವಾಮ್’ (ದೀನತೆಯಿಲ್ಲದ ಸತ್ತ್ವವುಳ್ಳವಳು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಶೋಕದಲ್ಲೂ ಅವಳ ಸತ್ತ್ವ ಕುಂದಿಲ್ಲ ಎಂಬುದು ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ. ತಡಪಡಿಸುತ್ತಾ, ಹಿಡಿದುಕೊಳ್ಳಲ್ಪಟ್ಟು, ಪತಿಯ ಬಳಿಯಿಂದ ದೂರಕ್ಕೆ ಕರೆದೊಯ್ಯಲ್ಪಡುತ್ತಿದ್ದ ಅವಳು, ಕೈಯಲ್ಲಿ ಬಾಣ-ಬಿಲ್ಲುಗಳನ್ನು ಹಿಡಿದು ತನ್ನ ತೇಜಸ್ಸಿನಿಂದ ಸೂರ್ಯನಂತೆ ಜ್ವಲಿಸುತ್ತಿದ್ದ ರಾಮನನ್ನು ಕಂಡಳು. ರಾಜಲಕ್ಷಣಗಳಿಂದ ಚೆನ್ನಾಗಿ ಕೂಡಿದ, ಸುಂದರ ಕಣ್ಣುಗಳುಳ್ಳ, ಪುರುಷಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ, ಹಿಂದೆಂದೂ ಕಂಡಿರದ ಅವನನ್ನು ಕಂಡು, ಜಿಂಕೆಮರಿಯ ಕಣ್ಣುಗಳುಳ್ಳ ಅವಳು ‘ಇವನೇ ಆ ಕಾಕುತ್ಸ್ಥ’ ಎಂದು ಅರಿತಳು — ಲಕ್ಷಣಗಳಿಂದಲೇ ಪರಿಚಯ, ಪರಿಚಯದ ಮಾತಿನಿಂದಲ್ಲ. ಆಮೇಲೆ ಆರ್ತಳೂ ವಿಪತ್ತಿಗೆ ಸಿಲುಕಿದವಳೂ ಆದ ಆರ್ಯೆ ತಾರೆ ತತ್ತರಿಸುತ್ತಾ ಅತಿವೇಗವಾಗಿ ಇಂದ್ರಸಮಾನನೂ ದುರ್ಜಯನೂ ಮಹಾನುಭಾವನೂ ಆದ ಅವನ ಬಳಿಗೆ ಹೋದಳು. ಈ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಕವಿ ದೃಷ್ಟಿಯನ್ನು ಸುಗ್ರೀವನಿಂದ ತಾರೆಯತ್ತ ಹೊರಳಿಸುತ್ತಾನೆ; ರಾಮನ ಮೌನವೇ ಸಂಧಿ. ಸುಗ್ರೀವನ ಯಾಚನೆ ಉತ್ತರವಿಲ್ಲದೆಯೇ ಉಳಿಯುತ್ತದೆ, ತಾರೆಯ ಯಾಚನೆ ಬರುತ್ತದೆ — ಇಬ್ಬರಿಗೂ ಒಂದೇ ಸಾಂತ್ವನವಚನದಿಂದ ಉತ್ತರ ಕೊಡಲ್ಪಡುವುದು. ‘ಕ್ಷಿತಿಕ್ಷಮಾವಾನ್’ (ಭೂಮಿಯಂತೆ ಕ್ಷಮಾಶೀಲ) ‘ಭುವನಸ್ಯ ಗೋಪ್ತಾ’ (ಲೋಕರಕ್ಷಕ) ಎಂಬ ಎರಡು ವಿಶೇಷಣಗಳಿಂದ ರಾಮನ ಕ್ಷಮೆಯೂ ರಕ್ಷಣೆಯೂ ಸೂಚಿತವಾಗಿವೆ — ಯಾಚಿಸುವವಳ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳುವ ಯೋಗ್ಯತೆಯೇ ಅಲ್ಲಿ ವ್ಯಕ್ತವಾಗುತ್ತದೆ. ‘ಅದೃಷ್ಟಪೂರ್ವಮ್’ (ಹಿಂದೆಂದೂ ಕಂಡಿರದ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ತಾರೆ ರಾಮನನ್ನು ಮೊದಲ ಬಾರಿಗೆ ನೋಡುತ್ತಿದ್ದಾಳೆ ಎಂಬುದು ಸ್ಪಷ್ಟ; ಆದರೂ ಲಕ್ಷಣಗಳಿಂದಲೇ ಅವಳು ಅವನನ್ನು ಗುರುತಿಸುತ್ತಾಳೆ — ಇದು ರಾಮನ ಪ್ರಭಾವದ ವರ್ಣನೆ.

ಶೋಕದಿಂದ ದೇಹಭಾವವೇ ಗಾಬರಿಗೊಂಡಿದ್ದ ಮನಸ್ವಿನಿ ತಾರೆ, ವಿಶುದ್ಧಸತ್ತ್ವನೂ ರಣದಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠತೆಯಿಂದ ಗುರಿ ಸಾಧಿಸಿದವನೂ ಆದ ಅವನ ಬಳಿಗೆ ಬಂದು ಮಾತನಾಡಿದಳು. ಮೊದಲು ಅವಳು ಸ್ತುತಿಸುತ್ತಾಳೆ — ‘ನೀನು ಅಳೆಯಲಾಗದವನು, ಎದುರಿಸಲಾಗದವನು, ಜಿತೇಂದ್ರಿಯನು, ಉತ್ತಮಧರ್ಮಿಷ್ಠನು, ಅಕ್ಷಯವಾದ ಕೀರ್ತಿಯುಳ್ಳವನು, ವಿಚಕ್ಷಣನು, ಭೂಮಿಯಂತೆ ಕ್ಷಮಾಶೀಲನು, ರಕ್ತದಂತೆ ಕೆಂಪಾದ ಕಣ್ಣುಗಳುಳ್ಳವನು. ನೀನು ಕೈಯಲ್ಲಿ ಬಿಲ್ಲು-ಬಾಣಗಳನ್ನು ಹಿಡಿದವನು, ಮಹಾಬಲನು, ದೃಢಕಾಯನು; ಮನುಷ್ಯದೇಹದ ಅಭ್ಯುದಯವನ್ನು ಮೀರಿ ದಿವ್ಯದೇಹದ ಅಭ್ಯುದಯದಿಂದ ಕೂಡಿದವನು.’ ಈ ಸ್ತುತಿಗಳಿಂದ ಅವಳು ಎರಡು ವಿಷಯಗಳನ್ನು ಸಾಧಿಸುತ್ತಾಳೆ — ರಾಮನ ಧರ್ಮನಿಷ್ಠೆ ಮತ್ತು ಅವನ ಅಮೋಘಬಾಣತ್ವ; ಎರಡೂ ಮುಂದಿನ ಯಾಚನೆಗೆ ಆಧಾರ. ‘ಕ್ಷತಜೋಪಮಾಕ್ಷಃ’ (ರಕ್ತದಂತೆ ಕೆಂಪು ಕಣ್ಣುಳ್ಳವನು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅವನ ವೀರರಸವೂ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ. ಆಮೇಲೆ ಪ್ರಾರ್ಥನೆ — ‘ಯಾವ ಬಾಣದಿಂದ ನನ್ನ ಪ್ರಿಯನು ಹತನಾದನೋ ಅದೇ ಬಾಣದಿಂದ ನನ್ನನ್ನು ಕೊಲ್ಲು; ಹತಳಾಗಿ ನಾನು ಅವನ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗುತ್ತೇನೆ; ನಾನಿಲ್ಲದೆ ವಾಲಿ ಸುಖಿಸಲಾರ. ಕಮಲದ ನಿರ್ಮಲ ದಳದಂತಹ ಕಣ್ಣುಳ್ಳವನೇ, ಸ್ವರ್ಗದಲ್ಲೂ ಸೇರಿ ಸುತ್ತಲೂ ನೋಡಿ ನನ್ನನ್ನು ಕಾಣದಿದ್ದರೆ ಅವನು ಬಗೆಬಗೆಯ ಕೆಂಪು ಮುಡಿಯುಳ್ಳ, ವಿಚಿತ್ರ ವೇಷಧಾರಿಣಿಯರಾದ ಅಪ್ಸರೆಯರನ್ನು ಸೇವಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಪರ್ವತರಾಜನ ರಮ್ಯವಾದ ತಪ್ಪಲಿನಲ್ಲಿ ವಿದೇಹಕನ್ಯೆಯನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಂಡ ನೀನು ಹೇಗೋ ಹಾಗೆ, ಸ್ವರ್ಗದಲ್ಲೂ ನಾನಿಲ್ಲದೆ ಅವನು ಶೋಕವನ್ನೂ ಕಳೆಗುಂದುವಿಕೆಯನ್ನೂ ಹೊಂದುವನು.’ ಉಪಮೆ ಮಾರ್ಮಿಕ — ರಾಮನದೇ ವಿರಹದುಃಖವನ್ನು ಸಾಕ್ಷಿಯಾಗಿಸಲಾಗಿದೆ. ಸೀತಾವಿಯೋಗದಿಂದ ದುಃಖಿತನಾದ ರಾಮನೇ ಪತಿವಿಯೋಗದ ವೇದನೆಯನ್ನು ಬಲ್ಲನು ಎಂದು ಹೇಳಿ ಅವಳು ಅವನ ಕರುಣೆಯನ್ನೇ ಪ್ರಮಾಣವಾಗಿಸುತ್ತಾಳೆ; ಯಾಚನೆಯ ಈ ಯುಕ್ತಿ ಎಲ್ಲಕ್ಕಿಂತ ಮಾರ್ಮಿಕವಾದುದು. ‘ಪತ್ನಿಯನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಂಡ ಸುಂದರ ಪುರುಷನು ಯಾವ ದುಃಖವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ ಎಂಬುದನ್ನು ನೀನೇ ಬಲ್ಲೆ; ಆ ತತ್ತ್ವವನ್ನು ಅರಿತು ನನ್ನನ್ನು ಕೊಲ್ಲು, ಇದರಿಂದ ವಾಲಿ ನನ್ನನ್ನು ಕಾಣದ ದುಃಖವನ್ನು ಅನುಭವಿಸದಿರಲಿ.’ ಆಮೇಲೆ ಶಾಸ್ತ್ರಯುಕ್ತಿ — ‘ಮಹಾತ್ಮನಾದ ನೀನು “ನನಗೆ ಸ್ತ್ರೀಹತ್ಯೆಯ ದೋಷ ಬರುವುದು” ಎಂದು ಭಾವಿಸಿದರೆ, “ಇವಳು ಅವನ ಆತ್ಮವೇ” ಎಂದು ಭಾವಿಸಿ ನನ್ನನ್ನು ಕೊಲ್ಲು; ಹೀಗೆ ಸ್ತ್ರೀವಧೆಯಾಗುವುದಿಲ್ಲ, ಮನುಜೇಂದ್ರಪುತ್ರನೇ. ಶಾಸ್ತ್ರಪ್ರಯೋಗದಿಂದಲೂ ವಿವಿಧ ವೇದಗಳಿಂದಲೂ ಪತ್ನಿ ಪುರುಷನಿಂದ ಭಿನ್ನಳಲ್ಲ; ಜ್ಞಾನಿಗಳ ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಪತ್ನಿಯನ್ನು ಕೊಡುವುದಕ್ಕಿಂತ ಮಿಗಿಲಾದ ದಾನ ಕಾಣುವುದಿಲ್ಲ. ನೀನೂ ಧರ್ಮವನ್ನು ನೋಡಿ ನನ್ನನ್ನು ನನ್ನ ಆ ಪ್ರಿಯನಿಗೆ ಕೊಟ್ಟರೆ, ಈ ದಾನದಿಂದ ನನ್ನ ವಧೆಯಿಂದಲೂ ನಿನಗೆ ಅಧರ್ಮದ ಸಂಬಂಧ ಉಂಟಾಗುವುದಿಲ್ಲ.’ ಇಲ್ಲಿ ಅವಳು ಸ್ಮೃತಿಶಾಸ್ತ್ರವನ್ನೇ ಉದ್ಧರಿಸುತ್ತಾಳೆ — ಪತ್ನಿ ಪತಿಯ ಅರ್ಧಶರೀರ, ಆದ್ದರಿಂದ ಅವಳ ವಧೆ ಪತಿಯದೇ ಅಂಗಚ್ಛೇದ, ಪ್ರತ್ಯೇಕ ಸ್ತ್ರೀಹತ್ಯೆಯಲ್ಲ; ದಾನಧರ್ಮದಲ್ಲಿ ಪತ್ನೀದಾನವೇ ಶ್ರೇಷ್ಠ, ಆದ್ದರಿಂದ ನನ್ನನ್ನು ಅವನಿಗೆ ಕೊಟ್ಟು ನೀನು ಧರ್ಮವನ್ನೇ ಆಚರಿಸುತ್ತೀಯೆ. ಹೀಗೆ ಅವಳು ರಾಮನ ಧರ್ಮನಿಷ್ಠೆಯನ್ನೇ ತನ್ನ ಯಾಚನೆಯ ಸಾಧನವಾಗಿಸುತ್ತಾಳೆ. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಆರು ಪಾದಗಳ ಶ್ಲೋಕದಿಂದ ಅವಳು ಉಪಸಂಹರಿಸುತ್ತಾಳೆ — ‘ಆರ್ತಳೂ ಅನಾಥಳೂ ಪತಿಯ ಬಳಿಯಿಂದ ದೂರಕ್ಕೆ ಕರೆದೊಯ್ಯಲ್ಪಡುತ್ತಿರುವವಳೂ ಆದ, ಇಂತಹ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿರುವ ನನ್ನನ್ನು ಕೊಲ್ಲುವುದು ಸರಿಯಲ್ಲ ಎಂದು ಭಾವಿಸಬೇಡ; ಆನೆಯ ವಿಲಾಸದ ನಡಿಗೆಯುಳ್ಳ, ಬುದ್ಧಿವಂತನಾದ, ಶ್ರೇಷ್ಠವಾದ ಉತ್ತಮ ಚಿನ್ನದ ಮಾಲೆ ಧರಿಸಿದ ಆ ವಾನರಶ್ರೇಷ್ಠನಿಲ್ಲದೆ, ನರೇಂದ್ರನೇ, ನಾನು ಬಹುಕಾಲ ಬದುಕಲಾರೆ.’

ಹೀಗೆ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟ ಮಹಾತ್ಮನಾದ ಪ್ರಭು ತಾರೆಯನ್ನು ಸಮಾಧಾನಪಡಿಸಿ ಹಿತವಾದ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದನು — ‘ವೀರಪತ್ನಿಯೇ, ಬುದ್ಧಿಯನ್ನು ವಿಪರೀತಗೊಳಿಸಿಕೊಳ್ಳಬೇಡ; ಈ ಇಡೀ ಲೋಕ ವಿಧಾತನಿಂದಲೇ ವಿಧಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ.’ ‘ವೀರಭಾರ್ಯೇ’ (ವೀರಪತ್ನಿಯೇ) ಎಂಬ ಸಂಬೋಧನೆಯಿಂದಲೇ ಅವನು ಅವಳ ಕರ್ತವ್ಯವನ್ನು ನೆನಪಿಸುತ್ತಾನೆ — ವೀರನ ಪತ್ನಿ ಹೀಗೆ ವಿಲಪಿಸಬಾರದು. ‘ಈ ಎಲ್ಲ ಸುಖದುಃಖಗಳ ಸಂಯೋಗವೂ ವಿಧಾತನಿಂದ ಮಾಡಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ ಎಂದು ಲೋಕ ಹೇಳುತ್ತದೆ; ಮೂರು ಲೋಕಗಳೂ ಅವನ ವಶದಲ್ಲಿವೆ, ವಿಧಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ವಿಧಾನವನ್ನು ಅವು ಮೀರುವುದಿಲ್ಲ.’ ಸುಖದುಃಖಗಳಿಗೆ ವಿಧಿಯೇ ಮೂಲ ಎಂದು ಹೇಳಿ ಅವನು ಶೋಕದ ವಿಷಯವನ್ನೇ ಬದಲಿಸುತ್ತಾನೆ — ಯಾವ ವ್ಯಕ್ತಿಯೂ ದೋಷಿಯಲ್ಲ, ವಿಧಾನವೇ ಕಾರಣ. ‘ಆ ಪರಮ ಪ್ರೀತಿಯನ್ನು ನೀನು ಹಾಗೆಯೇ ಪಡೆಯುವೆ, ನಿನ್ನ ಮಗನೂ ಯೌವರಾಜ್ಯವನ್ನು ಪಡೆಯುವನು; ವಿಧಾತನಿಂದ ವಿಧಾನ ಹಾಗೆಯೇ ವಿಧಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ; ಶೂರರ ಪತ್ನಿಯರು ಹೀಗೆ ಪ್ರಲಾಪಿಸುವುದಿಲ್ಲ.’ ಭವಿಷ್ಯದ ಆಶ್ವಾಸನೆಯೂ ವರ್ತಮಾನದ ಕರ್ತವ್ಯವೂ — ಎರಡೂ ಒಂದೇ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ. ರಾಮನು ಅವಳ ಯುಕ್ತಿಯನ್ನು ಖಂಡಿಸುವುದೂ ಇಲ್ಲ, ತನ್ನ ಕರ್ಮವನ್ನು ಸಮರ್ಥಿಸುವುದೂ ಇಲ್ಲ; ಕೇವಲ ವಿಧಾನದ ಸಾರ್ವಭೌಮತ್ವವನ್ನು ತೋರಿಸಿ ಶೋಕದ ವಿಷಯವನ್ನೇ ದೂರಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ಮಗನ ಯೌವರಾಜ್ಯವನ್ನು ವಾಗ್ದಾನ ಮಾಡಿ ಅವಳ ಮುಂದಿನ ಚಿಂತೆಯನ್ನೂ ಶಮನಗೊಳಿಸುತ್ತಾನೆ. ಪ್ರಭಾವಶಾಲಿಯೂ ಶತ್ರುತಾಪನೂ ಮಹಾತ್ಮನೂ ಆದ ಅವನಿಂದ ಸಮಾಧಾನಪಡಿಸಲ್ಪಟ್ಟ, ಸುಂದರ ವೇಷ-ರೂಪವುಳ್ಳ ವೀರಪತ್ನಿ ತಾರೆ, ಗದ್ಗದಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಮುಖದೊಡನೆ ಸುಮ್ಮನಾದಳು — ಅಳುವಿನ ದನಿ ಶಾಂತವಾಯಿತು, ವಿಲಾಪವೂ ಮುಗಿಯಿತು.

കടക്കാനാവാത്ത വേഗമുള്ള ശോകമഹാസമുദ്രത്തിൽ മുങ്ങിയ താരയെ കണ്ട്, ബാലിയുടെ അനുജനും വേഗവാനുമായ സുഗ്രീവൻ, സഹോദരന്റെ അതുല്യമായ വധത്താൽ തപിച്ചു. ‘തേപേ’ (തപിച്ചു) എന്ന ക്രിയാപദത്താൽ വിജയത്തിന്റെ ആനന്ദമല്ല, താപമാണ് അവനു ഫലം എന്നു സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. കണ്ണീർ നിറഞ്ഞ മുഖത്തോടെ നോക്കിക്കൊണ്ട് അവൻ ക്ഷണനേരംകൊണ്ടു മനംമടുത്തവനായി — ജയത്തിന്റെ നിമിഷംതന്നെ വൈരാഗ്യത്തിന്റെ നിമിഷമായി. മനസ്വിയായ അവൻ ഭൃത്യന്മാരാൽ ചുറ്റപ്പെട്ട്, അത്യന്തം ദുഃഖിച്ചുകൊണ്ട് പതുക്കെ രാമന്റെ അരികിലേക്കു ചെന്നു; ‘ശനൈഃ’ (പതുക്കെ) എന്ന പദത്താൽ നടപ്പിന്റെ മന്ദതയും മനസ്സിന്റെ ഭാരവും വ്യഞ്ജിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. വില്ലേന്തിയവനും ഉദാത്തനും വിഷസർപ്പതുല്യമായ ബാണങ്ങളുള്ളവനും യശസ്വിയും ശുഭലക്ഷണങ്ങളാൽ അടയാളപ്പെട്ട അംഗങ്ങളുള്ളവനുമായി നിൽക്കുന്ന രാഘവന്റെ അരികിലെത്തി അവൻ പറഞ്ഞു — ‘നരേന്ദ്രാ, പ്രതിജ്ഞ ചെയ്തതുപോലെതന്നെ അങ്ങ് ചെയ്തു; ഈ കർമത്തിന്റെ ഫലവും കണ്ടുകഴിഞ്ഞു. എന്നാൽ രാജപുത്രാ, ജീവിതം നശിച്ച എന്റെ മനസ്സ് ഭോഗങ്ങളിൽനിന്നു പിന്തിരിഞ്ഞിരിക്കുന്നു.’ ‘ഹതജീവിതേന’ (ജീവിതം നശിച്ചവനാൽ) എന്ന പദത്താൽ സ്വന്തം ജീവിതംതന്നെ നിന്ദിതമായി എന്നതാണ് ഭാവം — രാജ്യം ലഭിച്ചു, ജീവിതമോ നഷ്ടമായി. രാമന്റെ വർണനയിൽ കവി അഞ്ചു വിശേഷണങ്ങൾ ചേർക്കുന്നു; അവയിൽ ‘ഗൃഹീതചാപം’ (വില്ലേന്തിയവൻ) എന്നതാണ് ആദ്യത്തേത് — സുഗ്രീവനുവേണ്ടി ഉയർത്തിയ ആ വില്ലുതന്നെ ഇപ്പോൾ അവന്റെ ശോകത്തിനു കാരണമായി എന്ന വ്യംഗ്യം. സർഗാരംഭത്തിൽ കവി ശോകത്തിന്റെ രണ്ടു മൂർത്തികൾ സ്ഥാപിക്കുന്നു — നിലത്തു താര, രാമന്റെ വഴിയിൽ സുഗ്രീവൻ; ഇരുവരുടെയും വിലാപമാണ് ഈ സർഗത്തിന്റെ വിഷയം.

‘ഈ മഹാറാണി അത്യന്തം കരയുമ്പോഴും, ദുഃഖത്താൽ തപിക്കുന്ന നഗരം ഉറക്കെ നിലവിളിക്കുമ്പോഴും, രാജാവ് കൊല്ലപ്പെട്ടിരിക്കെ, അംഗദന്റെ ജീവൻ സംശയത്തിലായിരിക്കെ — രാമാ, രാജ്യത്തിൽ എന്റെ മനസ്സ് രമിക്കുന്നില്ല’ എന്ന് നാലു കാരണങ്ങളാൽ അവൻ വൈരാഗ്യം കാണിക്കുന്നു. ‘ക്രോധംകൊണ്ടും അസഹിഷ്ണുതകൊണ്ടും അതിയായ അപമാനംകൊണ്ടും മുമ്പ് ഞാൻ സഹോദരന്റെ വധത്തിനു സമ്മതിച്ചു; ഇപ്പോഴാകട്ടെ ഈ വാനരയൂഥപൻ കൊല്ലപ്പെട്ടപ്പോൾ, ഇക്ഷ്വാകുശ്രേഷ്ഠാ, ഞാൻ അതിതീക്ഷ്ണമായി പരിതപിക്കുന്നു.’ മൂന്നു കാരണങ്ങളും സ്വയംതന്നെ എണ്ണിപ്പറഞ്ഞ് അവൻ ദോഷം ദൈവത്തിൽ ചാർത്തുന്നില്ല — ഇതാണ് അവന്റെ ആത്മപരിശോധനയുടെ പ്രാമാണികത. ‘ആ പർവതശ്രേഷ്ഠമായ ഋശ്യമൂകത്തിൽ സ്വന്തം രീതിയിൽ എങ്ങനെയെങ്കിലും ഏറെക്കാലം കഴിയുന്നതാണ് ഇന്ന് എനിക്കു ശ്രേയസ്സായി തോന്നുന്നത് — ഇവനെ കൊന്നിട്ട് സ്വർഗം ലഭിക്കുന്നതുപോലുമല്ല.’ സഹോദരവധം വിലയായി നൽകി സ്വർഗരാജ്യംപോലും സ്വീകരിക്കരുത് എന്ന്. ‘‘നിന്നെ കൊല്ലാൻ ഞാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നില്ല, പൊയ്ക്കൊള്ളൂ’ എന്നു മഹാത്മാവും ബുദ്ധിമാനുമായ അവൻ എന്നോടു പറഞ്ഞത് അവനു യോജിച്ചതുതന്നെ; എന്റെ ഈ വാക്കും കർമവുമോ എനിക്കു യോജിച്ചതും’ — ശത്രുവിന്റെ ഔദാര്യവും സ്വന്തം ക്ഷുദ്രതയും ഒരുമിച്ചു സ്ഥാപിക്കപ്പെടുന്നു. ‘രാജ്യത്തിന്റെ സുഖവും സഹോദരവധത്തിൽനിന്നുണ്ടാകുന്ന ദുഃഖവും തൂക്കിനോക്കിയാൽ, മഹാഗുണവാനായ സഹോദരന്റെ വധം ഏതു സഹോദരനാണ് ഇഷ്ടപ്പെടുക?’ കാമത്തിനു മുൻഗണന നൽകുന്നവൻപോലും ഇങ്ങനെ ചെയ്യുകയില്ല എന്നു പറഞ്ഞ് അവൻ തന്നെത്താൻ കാമപരനെക്കാളും താഴ്ന്നവനായി കണക്കാക്കുന്നു. രാജ്യാഭിഷേകത്തിനു മുമ്പുതന്നെ രാജാവിന്റെ വൈരാഗ്യം കാണിക്കുന്നതിലൂടെ ഈ സർഗം രാമായണത്തിന്റെ നീതിപക്ഷത്തെ പോഷിപ്പിക്കുന്നു.

‘എന്റെ വധം അവന്റെ മനസ്സിലുണ്ടായിരുന്നില്ല — തന്റെ മാഹാത്മ്യം ലംഘിക്കാതിരിക്കാനായി അവൻ അത് ആഗ്രഹിച്ചില്ല; എന്റെ ബുദ്ധിയുടെ ദൗഷ്ട്യംകൊണ്ടോ, പ്രാണഹരമായ ഈ അതിക്രമം സംഭവിച്ചു.’ മഹാത്മാവിന്റെ സംയമവും ക്ഷുദ്രന്റെ അതിക്രമവും — വീണ്ടും താരതമ്യം. ‘വൃക്ഷശാഖകൊണ്ട് അടിയേറ്റുതകർന്ന് ഒരു നിമിഷം ഞാൻ ഞരങ്ങിക്കൊണ്ടിരുന്നപ്പോൾ അവൻ എന്നെ സാന്ത്വനിപ്പിച്ച്, ‘ഇനി ഇങ്ങനെ ചെയ്യരുത്’ എന്നു പറഞ്ഞു.’ ആദ്യയുദ്ധത്തിന്റെ ഓർമതന്നെ അവന്റെ ക്ഷമാശീലത്തിനു പ്രമാണമാകുന്നു. ‘ഇവൻ സാഹോദര്യവും ആര്യഭാവവും ധർമവും കാത്തുസൂക്ഷിച്ചു; ഞാനോ ക്രോധവും കാമവും കപിസഹജമായ ചാപല്യവും പ്രദർശിപ്പിച്ചു’ — ‘കപിത്വം’ (കപിസഹജമായ ചാപല്യം) എന്ന പദത്താൽ സ്വജാതിയുടെ ചാപല്യംതന്നെ തന്റെ ദോഷമായി അവൻ പറയുന്നു. ‘സഖേ, ചിന്തിക്കാനാവാത്തതും വർജിക്കേണ്ടതും ആഗ്രഹിക്കാനാവാത്തതും നോക്കാൻപോലും അരുതാത്തതുമായ പാപം സഹോദരവധത്താൽ ഞാൻ നേടിയിരിക്കുന്നു — ത്വഷ്ടാവിന്റെ പുത്രനെ (വൃത്രനെ) വധിച്ചതിലൂടെ ഇന്ദ്രൻ എന്നപോലെ.’ നാലു വിശേഷണങ്ങളാൽ പാപത്തിന്റെ അസ്പൃശ്യത പറയപ്പെടുന്നു. ‘ഇന്ദ്രന്റെ പാപം ഭൂമിയും ജലവും വൃക്ഷങ്ങളും സ്ത്രീകളും മനസ്സോടെ ഏറ്റെടുത്തു; ശാഖാമൃഗമായ എന്റെ ഈ പാപം ആരാണ് സഹിക്കുക, ആരാണ് ഏറ്റെടുക്കാൻ ആഗ്രഹിക്കുക?’ — ദേവന്റെ പാപം പങ്കുവെക്കപ്പെട്ടു, വാനരന്റേതോ ഏറ്റെടുക്കാൻ ആരുമില്ല എന്ന ദൈന്യം. ഇന്ദ്രനുമായുള്ള താരതമ്യത്തിൽ രണ്ട് അംശങ്ങളുണ്ട് — പാപത്തിന്റെ സമാനത, മോചനത്തിന്റെ അസമാനത; അതിലൂടെയാണ് സുഗ്രീവന്റെ നിരാശ ദൃഢമാകുന്നത്. ‘വയസ്യ’ (സഖേ) എന്ന സംബോധനയാൽ അവൻ രാമനെ രാജാവായല്ല, മിത്രമായിത്തന്നെ സംബോധന ചെയ്യുന്നു — അഗ്നിപ്രവേശത്തിന് അനുമതി യാചിക്കുന്നതിന്റെ ഭൂമികയാണിത്.

‘രാഘവാ, അധർമയുക്തവും കുലനാശകരവുമായ ഇത്തരമൊരു കർമം ചെയ്ത ഞാൻ പ്രജകളുടെ ഈ സമ്മാനത്തിന് അർഹനല്ല; യൗവരാജ്യത്തിനുപോലും അർഹനല്ല, പിന്നെ രാജ്യത്തിന്റെ കാര്യം പറയാനുണ്ടോ?’ അധികാരത്തിന്റെ നിഷേധംതന്നെയാണ് ഈ പശ്ചാത്താപത്തിന്റെ പരിണതി. ‘ലോകത്തിൽ നിന്ദിക്കപ്പെട്ടതും ക്ഷുദ്രവും ലോകത്തിന് അപകാരം ചെയ്യുന്നതുമായ പാപത്തിന്റെ കർത്താവാണ് ഞാൻ; മഴവെള്ളത്തിന്റെ ഒഴുക്ക് താഴ്ന്ന സ്ഥലത്തേക്ക് എന്നപോലെ ഈ വലിയ ശോകം എല്ലായിടത്തുനിന്നും എന്നിലേക്കു വന്നുചേരുന്നു.’ ശോകം സ്വഭാവത്താൽത്തന്നെ താഴ്ന്നതിലേക്കു പോകുന്നു എന്നതാണ് ഉപമയുടെ മർമം. ‘സഹോദരവധംതന്നെ പിൻഭാഗവും വാലും, സന്താപംതന്നെ തുമ്പിക്കൈയും കണ്ണുകളും തലയും കൊമ്പുകളും — അങ്ങനെയുള്ള, പാപമയവും ദർപ്പിതവുമായ ഒരു ആന, പ്രളയജലം നദീതീരത്തെ എന്നപോലെ, വളർന്നുപൊന്തി എന്നെ ഇടിച്ചുതകർക്കുന്നു.’ പാപത്തിന്റെ ഗജരൂപകം അത്യന്തം വിസ്തൃതമാണ് — പാപത്തിന്റെ ഓരോ അവയവവും പശ്ചാത്താപത്തിന്റെ ഓരോ അംഗമായി സങ്കല്പിക്കപ്പെടുന്നു; അതിലൂടെ ഉള്ളിലെ താപം ബാഹ്യരൂപത്തിൽ മൂർത്തമാക്കപ്പെടുന്നു. നദീതീരത്തിന്റെ ഉപമയാൽ ഇടവിടാതെയുള്ള ക്ഷയം സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു — ആന വീണ്ടും വീണ്ടും ഇടിക്കുന്നു, തീരം ക്രമേണ ഇടിഞ്ഞുപോകുന്നു. ‘നരശ്രേഷ്ഠാ, സഹിക്കാനാവാത്ത ഈ പാപം — അഗ്നിയിൽ ഉരുക്കപ്പെടുന്ന സ്വർണത്തിൽനിന്ന് നിറംകെട്ട കിട്ടം വേർപെടുന്നതുപോലെ — എന്റെ ഹൃദയത്തിലുള്ള സദാചാരത്തെ അകറ്റിക്കളയുന്നു.’ ‘രാഘവാ, എന്റെ നിമിത്തംതന്നെ മഹാബലരായ വാനരയൂഥപന്മാരുടെ ഈ കുലവും ഈ അംഗദനും ശോകതാപത്താൽ പാതി പ്രാണൻ മാത്രം ശേഷിക്കുന്നവരെപ്പോലെയാണെന്നു ഞാൻ കരുതുന്നു. നല്ല ബന്ധുവും അനുസരണയുള്ള മകനും എളുപ്പം ലഭിക്കും; എന്നാൽ അംഗദനെപ്പോലൊരു പുത്രൻ എവിടെ? സഹോദരന്റെ സാമീപ്യം ലഭിക്കുന്ന ഒരു ദേശവും ഇനി ഉണ്ടാവുകയുമില്ല.’ ‘വീരശ്രേഷ്ഠനായ അംഗദൻ ഇന്നു ജീവിക്കുകയില്ല; അവനെ പരിപാലിക്കാനായി അമ്മ ജീവിച്ചേക്കാം; എന്നാൽ പുത്രനില്ലാതെ ദുഃഖദീനയായ അവൾ ജീവിക്കുകയേയില്ല എന്ന് എനിക്കു നിശ്ചയമാണ്. അതിനാൽ സഹോദരനോടും പുത്രനോടുമുള്ള സഖ്യം ആഗ്രഹിച്ച് ഞാൻ ആളിക്കത്തുന്ന അഗ്നിയിൽ പ്രവേശിക്കും; അങ്ങയുടെ ആജ്ഞ അനുസരിക്കുന്ന ഈ വാനരവീരന്മാർ സീതയെ അന്വേഷിക്കും. മനുജേന്ദ്രപുത്രാ, ഞാൻ പോയാലും അങ്ങയുടെ ഈ കാര്യം മുഴുവൻ സാധിക്കും. കുലത്തെ നശിപ്പിച്ചവനും ജീവിക്കാൻ അർഹനല്ലാത്തവനും അപരാധിയുമായ എനിക്ക്, രാമാ, അനുവാദം തരൂ.’ ഈ ദീർഘഖണ്ഡത്തിൽ സുഗ്രീവന്റെ വാക്ക് മൂന്നു പടികളിലായി മുന്നേറുന്നു — ആദ്യം അധികാരത്തിന്റെ നിഷേധം, പിന്നെ രണ്ടു രൂപകങ്ങളിലൂടെ (മഴവെള്ളത്തിന്റെ ഒഴുക്ക്, പാപമയമായ ആന) പാപത്തിന്റെ വർണന, ഒടുവിൽ മരണത്തിനുള്ള അനുമതിയാചന. അംഗദന്റെയും അമ്മയുടെയും മരണം സ്വയം സങ്കല്പിച്ച് അവൻ സ്വന്തം ജീവിതത്തിൽ ഒരു പ്രയോജനവും കാണുന്നില്ല. എന്നാൽ രാമകാര്യം മറക്കുന്നില്ല — ‘ഈ വാനരവീരന്മാർ സീതയെ അന്വേഷിക്കും’ എന്നു പറഞ്ഞ് മരണത്തിലും അവൻ കൃതജ്ഞത കാത്തുസൂക്ഷിക്കുന്നു. ഇതുതന്നെയാണ് ഈ കഥാപാത്രത്തിന്റെ ഉദ്ധാരം — മുമ്പ് ഭോഗപരനായിരുന്നവൻ ഇപ്പോൾ കർത്തവ്യം ഓർക്കുന്നു.

ഇങ്ങനെ ദുഃഖിതനായ ബാലിയുടെ അനുജന്റെ വാക്കു കേട്ട്, ശത്രുവീരന്മാരെ കൊല്ലുന്ന രഘുവീരന്റെ കണ്ണുകൾ നിറഞ്ഞു; ഒരു നിമിഷം അവൻ മനംമടുത്തവനായി — ശത്രുഹന്താവിന്റെ കണ്ണുകളിൽ കണ്ണീർ എന്നതു രാമന്റെ കാരുണ്യത്തിന്റെ അടയാളമാണ്. അതേ നിമിഷത്തിൽത്തന്നെ, ഭൂമിയെപ്പോലെ ക്ഷമാശീലനും ലോകരക്ഷകനുമായ രാമൻ, വീണ്ടും വീണ്ടും നോക്കിക്കൊണ്ട്, ഉത്കണ്ഠയോടെ, ആപത്തിൽ മുങ്ങി കരയുന്ന ആ താരയെ കണ്ടു. മനോഹരമായ കണ്ണുകളുള്ളവളും വാനരസിംഹത്തെ നാഥനായി ലഭിച്ചവളും ഭർത്താവിനെ പുണർന്നു കിടക്കുന്നവളും ദീനതയില്ലാത്ത സത്ത്വമുള്ളവളുമായ ആ വാനരരാജപത്നിയെ മന്ത്രിപ്രധാനന്മാർ എഴുന്നേൽപ്പിച്ചു. ‘അദീനസത്ത്വാം’ (ദീനതയില്ലാത്ത സത്ത്വമുള്ളവൾ) എന്ന പദത്താൽ ശോകത്തിലും അവളുടെ സത്ത്വം കുറഞ്ഞിട്ടില്ലെന്നു സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. പിടഞ്ഞുകൊണ്ട്, താങ്ങിപ്പിടിക്കപ്പെട്ട്, ഭർത്താവിന്റെ അരികിൽനിന്നു മാറ്റപ്പെടുമ്പോൾ അവൾ ശരവും ചാപവും കൈയിലേന്തി, സ്വന്തം തേജസ്സാൽ സൂര്യനെപ്പോലെ ജ്വലിക്കുന്ന രാമനെ കണ്ടു. രാജലക്ഷണങ്ങളാൽ നന്നായി അലംകൃതനും മനോഹരനേത്രനും പുരുഷശ്രേഷ്ഠനുമായ, മുമ്പു കണ്ടിട്ടില്ലാത്ത അവനെ കണ്ട്, മാൻകുട്ടിയുടേതുപോലുള്ള കണ്ണുകളുള്ള അവൾ ‘ഇതാണ് ആ കാകുത്സ്ഥൻ’ എന്ന് അറിഞ്ഞു — ലക്ഷണങ്ങളാൽത്തന്നെ തിരിച്ചറിവ്, ആരും പരിചയപ്പെടുത്താതെ. പിന്നെ ദുഃഖിതയും ആപത്തിൽപ്പെട്ടവളുമായ ആര്യയായ താര, അത്യന്തം വിഹ്വലയായി, ഇന്ദ്രതുല്യനും ആർക്കും സമീപിക്കാനാവാത്തവനും മഹാനുഭാവനുമായ അവന്റെ അരികിലേക്ക് അതിവേഗം ചെന്നു. ഈ ഖണ്ഡത്തിൽ കവി ദൃഷ്ടിയെ സുഗ്രീവനിൽനിന്നു താരയിലേക്കു നീക്കുന്നു; രാമന്റെ മൗനമാണ് കണ്ണി. സുഗ്രീവന്റെ യാചന ഉത്തരം ലഭിക്കാതെ നിൽക്കുന്നു, താരയുടെ യാചന വരുന്നു — രണ്ടിനും ഒരൊറ്റ സാന്ത്വനവാക്കുകൊണ്ട് ഉത്തരം നൽകപ്പെടും. ‘ക്ഷിതിക്ഷമാവാൻ’ (ഭൂമിയെപ്പോലെ ക്ഷമാശീലൻ), ‘ഭുവനസ്യ ഗോപ്താ’ (ലോകരക്ഷകൻ) എന്ന രണ്ടു വിശേഷണങ്ങളാൽ രാമന്റെ ക്ഷമയും രക്ഷയും സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു — യാചിക്കുന്നവളെ കേൾക്കാനുള്ള യോഗ്യതതന്നെയാണ് അവിടെ വ്യഞ്ജിപ്പിക്കപ്പെടുന്നത്. ‘അദൃഷ്ടപൂർവം’ (മുമ്പു കണ്ടിട്ടില്ലാത്ത) എന്ന പദത്താൽ താര രാമനെ ആദ്യമായാണ് കാണുന്നതെന്നു വ്യക്തം; എന്നിട്ടും ലക്ഷണങ്ങളാൽത്തന്നെ അവൾ അവനെ തിരിച്ചറിയുന്നു — ഇതു രാമന്റെ പ്രഭാവത്തിന്റെ വർണനയാണ്.

ശോകത്താൽ ശരീരവും ഭാവവും പരിഭ്രാന്തമായ മനസ്വിനിയായ താര, വിശുദ്ധസത്ത്വനും യുദ്ധത്തിലെ മികവിലൂടെ ലക്ഷ്യം നേടിയവനുമായ അവന്റെ അരികിലെത്തി ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു. ആദ്യം അവൾ സ്തുതിക്കുന്നു — ‘അങ്ങ് അളവറ്റവനും ആർക്കും സമീപിക്കാനാവാത്തവനും ജിതേന്ദ്രിയനും ഉത്തമധർമമുള്ളവനും ക്ഷയിക്കാത്ത കീർത്തിയുള്ളവനും വിചക്ഷണനും ഭൂമിയെപ്പോലെ ക്ഷമാശീലനും ചോരപോലെ ചുവന്ന കണ്ണുകളുള്ളവനുമാണ്. വില്ലും ബാണവും കൈയിലേന്തിയവനും മഹാബലനും ദൃഢഗാത്രനുമായ അങ്ങ്, മനുഷ്യദേഹത്തിന്റെ ഐശ്വര്യം വിട്ട്, ദിവ്യദേഹത്തിന്റെ ഐശ്വര്യത്തോടുകൂടിയവനാണ്.’ ഈ സ്തുതികളാൽ അവൾ രണ്ടു കാര്യങ്ങൾ സ്ഥാപിക്കുന്നു — രാമന്റെ ധർമനിഷ്ഠ, അവന്റെ ബാണം ഒരിക്കലും പിഴയ്ക്കില്ല എന്നത്; രണ്ടുംതന്നെയാണ് തുടർന്നുള്ള യാചനയുടെ ആധാരം. ‘ക്ഷതജോപമാക്ഷഃ’ (ചോരപോലെ ചുവന്ന കണ്ണുകളുള്ളവൻ) എന്ന പദത്താൽ അവന്റെ വീരരസവും സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. പിന്നെ പ്രാർഥന — ‘എന്റെ പ്രിയനെ കൊന്ന അതേ ബാണംകൊണ്ട് എന്നെയും കൊല്ലൂ; കൊല്ലപ്പെട്ട ഞാൻ അവന്റെ അരികിലേക്കു പോകും; ഞാനില്ലാതെ ബാലി രമിക്കുകയില്ല. നിർമലമായ താമരയിതൾപോലുള്ള കണ്ണുകളുള്ളവനേ, സ്വർഗത്തിൽ ചെന്നുചേർന്ന് ചുറ്റും നോക്കിയിട്ടും എന്നെ കാണാതെ, പലതരം ചുവന്ന ശിരോഭൂഷണങ്ങളണിഞ്ഞ, വിചിത്രവേഷധാരികളായ അപ്സരസ്സുകളെ അവൻ സ്വീകരിക്കുകയില്ല. പർവതരാജന്റെ രമ്യമായ ചരിവിൽ വിദേഹകന്യകയില്ലാതെ അങ്ങ് എന്നപോലെ, സ്വർഗത്തിലും എന്നെ കൂടാതെ അവൻ ശോകവും വിവർണതയും അനുഭവിക്കും.’ ഉപമ മർമസ്പർശിയാണ് — രാമന്റെതന്നെ വിരഹദുഃഖം സാക്ഷിയാക്കപ്പെടുന്നു. സീതാവിയോഗത്താൽ ദുഃഖിതനായ രാമനാണ് പതിവിയോഗത്തിന്റെ വേദന അറിയുന്നത് എന്നു പറഞ്ഞ് അവൾ അവന്റെ കരുണയെത്തന്നെ പ്രമാണമാക്കുന്നു; യാചനയിലെ ഏറ്റവും മർമസ്പർശിയായ യുക്തി ഇതാണ്. ‘ഭാര്യയില്ലാത്ത യുവാവ് എന്തു ദുഃഖം അനുഭവിക്കുന്നു എന്ന് അങ്ങുതന്നെ അറിയുന്നു; ആ തത്ത്വം അറിഞ്ഞുകൊണ്ട് എന്നെ കൊല്ലൂ, എന്നെ കാണാത്തതിന്റെ ദുഃഖം ബാലി അനുഭവിക്കാതിരിക്കട്ടെ.’ പിന്നെ ശാസ്ത്രയുക്തി — ‘സ്ത്രീവധദോഷം തനിക്കുണ്ടാകും എന്നു മഹാത്മാവായ അങ്ങ് കരുതുന്നുവെങ്കിൽ, ‘ഇവൾ അവന്റെ ആത്മാവുതന്നെ’ എന്നു കരുതി എന്നെ കൊല്ലൂ; അങ്ങനെയെങ്കിൽ അതു സ്ത്രീവധമാവുകയില്ല, മനുജേന്ദ്രപുത്രാ. ശാസ്ത്രപ്രയോഗമനുസരിച്ചും വിവിധ വേദങ്ങളനുസരിച്ചും ഭാര്യ പുരുഷനിൽനിന്നു ഭിന്നയല്ല; ജ്ഞാനികളുടെ ലോകത്തിൽ ഭാര്യയെ ദാനം ചെയ്യുന്നതിനെക്കാൾ വലിയ ദാനം കാണപ്പെടുന്നില്ല. അങ്ങും ധർമം നോക്കി എന്നെ എന്റെ ആ പ്രിയനു നൽകുമെങ്കിൽ, ഈ ദാനത്താൽ, എന്നെ കൊല്ലുന്നതിൽനിന്ന് അധർമബന്ധം അങ്ങേക്കുണ്ടാവുകയില്ല.’ ഇവിടെ അവൾ സ്മൃതിശാസ്ത്രംതന്നെ ഉദ്ധരിക്കുന്നു — പത്നി പതിയുടെ അർധശരീരമാണ്, അതിനാൽ അവളുടെ വധം പതിയുടെതന്നെ അംഗച്ഛേദമാണ്, വേറിട്ട സ്ത്രീഹത്യയല്ല; ദാനധർമത്തിൽ ഭാര്യാദാനമാണ് ശ്രേഷ്ഠം, അതിനാൽ എന്നെ അവനു നൽകുന്നതിലൂടെ അങ്ങ് ധർമംതന്നെ ആചരിക്കുന്നു. ഇങ്ങനെ അവൾ രാമന്റെ ധർമനിഷ്ഠയെത്തന്നെ തന്റെ യാചനയുടെ ഉപാധിയാക്കുന്നു. ഒടുവിൽ ആറു പാദങ്ങളുള്ള ശ്ലോകത്തിൽ അവൾ ഉപസംഹരിക്കുന്നു — ‘ദുഃഖിതയും അനാഥയും ഭർത്താവിൽനിന്ന് അകറ്റപ്പെടുന്നവളുമായ ഇങ്ങനെയുള്ള എന്നെ കൊല്ലുന്നത് ഉചിതമല്ല എന്നു കരുതരുതേ; ആനയുടെ വിലാസഗതിയുള്ളവനും ധീമാനും വാനരശ്രേഷ്ഠനും ഉത്തമമായ സ്വർണമാലയ്ക്ക് അർഹനുമായ അവനെ കൂടാതെ ഏറെക്കാലം ജീവിക്കാൻ എനിക്കു കഴിയുകയില്ല, നരേന്ദ്രാ.’

ഇങ്ങനെ പറയപ്പെട്ട മഹാത്മാവും പ്രഭുവുമായ രാമൻ താരയെ ആശ്വസിപ്പിച്ച് ഹിതകരമായ വാക്കു പറഞ്ഞു — ‘വീരന്റെ ഭാര്യേ, ബുദ്ധി തെറ്റിക്കരുത്; ഈ ലോകം മുഴുവൻ വിധാതാവിനാലാണ് വിധിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നത്.’ ‘വീരഭാര്യേ’ എന്ന സംബോധനകൊണ്ടുതന്നെ അവൻ അവളുടെ കർത്തവ്യം ഓർമിപ്പിക്കുന്നു — വീരന്റെ പത്നി ഇങ്ങനെ വിലപിക്കരുത്. ‘സുഖദുഃഖങ്ങളുടെ ആ ചേർച്ചയെല്ലാം വിധാതാവു ചെയ്തതാണെന്നു ലോകം പറഞ്ഞിരിക്കുന്നു; മൂന്നു ലോകങ്ങളും അവന്റെ വശത്താണ്; വിധിക്കപ്പെട്ട വിധാനത്തെ അവ ലംഘിക്കുന്നില്ല.’ സുഖദുഃഖങ്ങളുടെ മൂലം വിധിയാണെന്നു പറഞ്ഞ് അവൻ ശോകത്തിന്റെ വിഷയംതന്നെ മാറ്റുന്നു — ഒരു വ്യക്തിയും കുറ്റക്കാരനല്ല, വിധാനംതന്നെയാണ് കാരണം. ‘ആ പരമമായ പ്രീതി നീ അതുപോലെതന്നെ നേടും; നിന്റെ പുത്രൻ യൗവരാജ്യം നേടും; വിധാതാവിന്റെ വിധാനം അങ്ങനെതന്നെയാണ്; ശൂരന്മാരുടെ പത്നിമാർ ഇങ്ങനെ വിലപിക്കാറില്ല.’ ഭാവിയെക്കുറിച്ചുള്ള ആശ്വാസവും ഇപ്പോഴത്തെ കർത്തവ്യവും — രണ്ടും ഒരേ വാക്കിൽ. രാമൻ അവളുടെ യുക്തിയെ ഖണ്ഡിക്കുന്നില്ല, സ്വന്തം കർമത്തെ ന്യായീകരിക്കുന്നുമില്ല; വിധാനത്തിന്റെ സാർവഭൗമത്വം കാണിച്ച് ശോകത്തിന്റെ വിഷയംതന്നെ നീക്കുക മാത്രം ചെയ്യുന്നു. പുത്രന്റെ യൗവരാജ്യം വാഗ്ദാനം ചെയ്ത് അവൻ അവളുടെ ഭാവിചിന്തയെയും ശമിപ്പിക്കുന്നു. പ്രഭാവശാലിയും ശത്രുതാപനനുമായ ആ മഹാത്മാവിനാൽ ആശ്വസിപ്പിക്കപ്പെട്ട, നല്ല വേഷവും രൂപവുമുള്ള വീരപത്നിയായ താര, ശബ്ദിച്ചുകൊണ്ടിരുന്ന മുഖം അടക്കി നിശ്ശബ്ദയായി — കരച്ചിലിന്റെ ശബ്ദം ശാന്തമായി, വിലാപം അവസാനിച്ചു.

Sugrīva, Vāli's swift younger brother, saw Tārā swept away by that fierce and irresistible flood of grief, and he burned with anguish at his brother's unequalled death; the fruit of victory was not joy but pain. He watched with his face full of tears, and in a moment his proud spirit sickened; the hour of triumph had become the hour of revulsion. Surrounded by his attendants and burning within, he went slowly to Rāma, the slowness showing the weight on his mind. Rāma stood there with his bow taken up, noble and glorious, his arrows like venomous snakes, his limbs marked with every auspicious sign. The poet names the bow first among these five epithets, with a quiet irony: the bow raised for Sugrīva's sake is now the cause of his grief. Sugrīva said to him, "King, you have done just as you promised, and the fruit of the deed is plain to see. But my life is ruined, prince, and my mind has turned away from every pleasure." He has won the kingdom and lost his life. So at the start of the sarga the poet sets up two figures of grief, Tārā on the ground and Sugrīva on his way to Rāma, and the lament of both is the matter of this sarga.

"With the queen weeping bitterly," he said, "with the city crying out in its grief, with the king slain and Aṅgada's life in doubt, my heart takes no joy in the kingdom, Rāma." He gave four reasons for his revulsion. "It was from anger, from resentment and from the great wrong done to me that I agreed before to my brother's death; but now that this leader of monkeys lies slain, best of the Ikṣvākus, I burn with bitter remorse." He counts the three causes himself and does not lay the blame on fate, and that is what makes his self-examination honest. "I think today it would have been better for me to live on for ever on Ṛṣyamūka, that best of mountains, getting by somehow as I could, than to win even heaven by killing him." Not even the kingdom of heaven was worth a brother's death. "When he said to me, 'I do not want to kill you; go,' those words were worthy of that great-souled and wise one; and these words and this deed of mine are worthy of me." He sets his enemy's generosity beside his own meanness. "What brother could welcome the death of a brother so full of virtue, if he weighed the pleasure of a kingdom against the pain of his brother's killing?" Not even a man driven by desire would do this, he says, so he counts himself lower still. By showing a king's revulsion even before his consecration, this sarga strengthens the moral side of the Rāmāyaṇa.

"He never meant to kill me," Sugrīva went on; "that would have been beneath his greatness. It was from the wickedness of my own mind that the deadly wrong came." Again he contrasts the restraint of a great soul with the excess of a small one. "Once, when he had broken me with the branch of a tree and I lay groaning for a while, he comforted me and said, 'Do not do this again.'" The memory of that first fight proves how forgiving Vāli was. "He kept faith with brotherhood, with nobility and with dharma, while all I showed was anger, lust and a monkey's fickleness." By "a monkey's fickleness" he names the restlessness of his own kind as his fault. "My friend, by killing my brother I have taken on a sin not to be thought of, to be shunned, not to be desired and not to be looked upon, just as Indra did when he killed the son of Tvaṣṭṛ." The four epithets show how untouchable the sin is. "The earth, the waters, the trees and women willingly took Indra's sin upon themselves; but who would bear this sin of a monkey, who would wish to take it on?" A god's sin was shared out; a monkey's has no one to take it, and that is his misery. The comparison with Indra has two sides: the sins are alike, but the escape is not, and that is what hardens Sugrīva's despair. He addresses Rāma as "my friend", not as a king, preparing the way for his plea to be allowed to enter the fire.

"After a deed like this, unrighteous and ruinous to my family, Rāghava," Sugrīva said, "I do not deserve the people's honour, nor to be heir apparent, still less king." His remorse ends in refusing all office. "I have done a sin the world condemns, base and harmful to everyone, and this great grief comes over me from every side, as rainwater rushes down to low ground." The image is poignant: grief by its nature flows down to what is low. "A great elephant made of sin, whose hindquarters and tail are my brother's murder, whose trunk, eyes, head and tusks are my remorse, strikes at me as a rutting elephant batters a riverbank." The image of the sin as an elephant is drawn out at length, each limb of it a part of his remorse, so that an inner torment takes visible shape; and the riverbank tells of ceaseless wearing away, the elephant striking again and again and the bank crumbling bit by bit. "This sin is beyond bearing, best of men. The good conduct in my heart turns away from it, as pale gold heated in the fire throws off its dross. Because of me, Rāghava, this whole family of mighty monkey leaders, and Aṅgada too, seem to me half dead with grief. A good son, obedient and easy to please, can be found, but where is a son like Aṅgada? And there is no land where I could have my brother near me again. Brave Aṅgada will not live now, and though his mother might have lived on to care for him, without her son, wasted with grief, she surely will not live; of that I am sure. So, longing for the company of my brother and his son, I will enter a blazing fire. These heroic monkeys will search for Sītā under your orders. Even when I am gone, prince, your whole task will be accomplished. I have destroyed my own family; I am not fit to live, I am guilty. Give me leave, Rāma." His long speech climbs in three steps: first he refuses office, then he pictures his sin in two images, the rushing water and the elephant of sin, and last he begs leave to die. Imagining for himself the deaths of Aṅgada and his mother, he sees no purpose left in living. Yet he does not forget Rāma's cause; in saying that the monkey heroes will search for Sītā he keeps faith with his friend even in death. This is what redeems him: the one who once lived for pleasure now remembers his duty.

When Rāma, hero of the Raghus and slayer of enemy champions, heard the words of Vāli's grief-stricken younger brother, his eyes filled with tears and for a while he was downcast; tears in the eyes of a slayer of foes are the mark of his compassion. At that very moment Rāma, forbearing as the earth and protector of the world, looking about again and again with deep concern, saw Tārā weeping, drowned in her sorrow. The lovely-eyed queen of the monkey king, whose lord had been a lion among monkeys, lay clinging to her husband, and the chief ministers raised her up; even in grief her spirit was not broken. Struggling as they held her and drew her away from her husband, she saw Rāma, bow and arrow in hand, blazing with his own splendour like the sun. She had never seen him before, but when she saw that first of men, with his beautiful eyes, clothed in all the marks of a king, the fawn-eyed lady knew him: "This is Kākutstha." She recognised him by his marks alone, without anyone naming him, and this is how the poet shows Rāma's majesty. Then the noble Tārā, stricken and plunged all at once into calamity, went reeling up to him, who was like Indra, unapproachable and great in majesty. Here the poet moves our gaze from Sugrīva to Tārā, and Rāma's silence joins the two. Sugrīva's plea stays unanswered while Tārā's comes, and Rāma will answer both with a single word of comfort. The two epithets, forbearing as the earth and protector of the world, show his patience and his guardianship, and so that he is one to whom a suppliant may be heard.

Her very body bewildered with grief, the high-minded Tārā came up to Rāma, whose courage was spotless and whose aim had proved unerring in battle, and spoke. First she praised him: "You are beyond measure and hard to approach, master of your senses, devoted to the highest dharma, of undying fame, discerning, forbearing as the earth, your eyes tinged with red. You hold bow and arrows in your hand; you are mighty and firm of frame; you have left behind the glory of a human body and have the glory of a divine one." With this praise she establishes two things, Rāma's devotion to dharma and the certainty of his arrows, and both are the ground of the plea that follows; the red of his eyes hints at his heroic temper. Then she made her plea: "Kill me with the very arrow that killed my beloved. Slain, I will go to him, for without me Vāli will find no joy. Lotus-eyed one, even in heaven, when he meets the apsarases there, with their ruddy crests and their wonderful dress, and looks around and does not see me, he will not care for them. Even in heaven he will grieve without me and lose his colour, just as you do without the princess of Videha on the lovely slopes of the king of mountains." The comparison goes to the heart: she calls Rāma's own grief as witness, for Rāma, suffering the loss of Sītā, knows better than anyone the pain of separation, and this is the most moving argument in her plea. "You know what pain a young man suffers without his wife. Knowing it, kill me, so that Vāli does not suffer the pain of not seeing me." Then she argued from scripture: "If you, great-souled prince, think that the sin of killing a woman will fall on you, then kill me thinking, 'She is his very self,' and it will not be the killing of a woman. By the teaching of the scriptures and the many Vedas, a wife is no other than her husband's own self, and among the wise no gift is known greater than the gift of a wife. If you look to dharma and give me to my beloved, then by that gift you will incur no wrong, even in killing me." She is quoting the law books: a wife is half her husband's body, so killing her is cutting off a part of him, not the separate killing of a woman; and among gifts the gift of a wife is the highest, so in giving her to him Rāma would be doing right. So she makes Rāma's own devotion to dharma the means of her plea. And in a long closing verse she ended: "Do not tell me that you cannot kill me, wretched, helpless, dragged away, brought to this state. Without that bull among monkeys, wise, moving with an elephant's grace, wearing that finest of golden garlands, I shall not live long, king."

When she had spoken, the great-souled lord comforted Tārā and said for her good, "Wife of a hero, do not turn your mind to this. This whole world is ordained by the Creator." By calling her a hero's wife he reminds her of her duty: a hero's wife should not lament like this. "People say that every meeting of joy and sorrow is the Ordainer's work, and the three worlds are all in his power and do not overstep what he has laid down." By tracing joy and sorrow to what is ordained he changes the very object of grief: no one person is to blame; the ordinance is the cause. "You will have that great happiness again, just as before, and your son will become heir apparent; so the Ordainer has decreed. The wives of heroes do not lament this way." In one speech he gives comfort for the future and names her duty in the present. Rāma neither refutes her argument nor defends his deed; by showing that the ordinance rules over all, he simply takes away the ground of her grief, and by promising her son the place of heir apparent he quiets her fears for what is to come. Comforted by that great-souled, mighty scorcher of foes, Tārā, the hero's wife, lovely in form and dress, fell silent; her wailing stopped and her lament was over.