मन्दप्राणः वाली मन्दम् उच्छ्वसन् सर्वतः वीक्षमाणः आदौ एव अग्रतः स्थितम् अनुजं सुग्रीवं ददर्श — मुमूर्षोः प्रथमा दृष्टिः भ्रातरि एव पतिता इति स्नेहस्य सूचना। प्राप्तविजयं तं प्लवगेश्वरं व्यक्तया वाचा सस्नेहम् आभाष्य सः वदति — ‘सुग्रीव, किल्बिषात् जातेन दोषेण मां गन्तुं न अर्हसि; भविष्येण बुद्धिमोहेन बलात् कृष्यमाणः आसम् अहम्।’ ‘भविष्येण’ इति पदेन दैवस्य बलम् उक्तम्, न तु स्वापराधः निह्नुतः। ‘तात, आवयोः युगपत् सुखं विहितं न मन्ये; भ्रात्रोः यत् सौहार्दं युक्तम् आसीत् तत् इदम् अन्यथा जातम्’ इति सः विधेः वैपरीत्यं शोचति। ततः सः स्पष्टं त्यागं घोषयति — ‘अद्य एव त्वम् एषां वनौकसां राज्यं प्रतिपद्यस्व, माम् अपि अद्य एव वैवस्वतस्य क्षयं गच्छन्तं विद्धि। जीवितं राज्यं विपुलां श्रियम् अगर्हितं यशश्च — सर्वम् एतत् अहं तूर्णं प्रजहामि।’ मरणसमये वैरस्य निवृत्तिः, त्यागस्य च पूर्णता — इदम् अस्य वचनस्य सारम्। प्रथमं सः दोषं परिहरति, ततः विधिं दूषयति, अन्ते च स्वयम् एव राज्यं ददाति — त्रिभिः पदैः वैरं निःशेषं निवर्तते। ‘सस्नेहम्’ इति पदेन कविः सूचयति यत् मरणासन्नस्य वाचि क्रोधस्य लेशः अपि न अवशिष्टः। ‘व्यक्तया वाचा’ इति च — शरविद्धः अपि सः स्पष्टं वक्तुं शक्तः, अतः तस्य वचनं सावधानम्, न तु प्रलापः।

‘अस्यां मम अवस्थायां यत् वचः वक्ष्यामि, तत् असुकरम् अपि कर्तुम् एव त्वम् अर्हसि’ इति प्रस्तावेन सः याचनां प्रारभते। ‘सुखार्हं सुखसंवृद्धं बालम् अपि अबालिशं बाष्पपूर्णमुखं भूमौ पतितम् अङ्गदं पश्य। मम प्राणेभ्यः प्रियतरम् एनं पुत्रम् औरसम् इव मत्वा मया हीनम् अपि अहीनार्थं सर्वतः परिपालय।’ ‘अहीनार्थम्’ इति पदेन कस्यापि अभावः न भवेत् इति याच्ञा। ‘यथा अहं तस्य दाता परित्राता भयेषु अभयदश्च आसम्, तथा त्वम् अपि भव, प्लवगेश्वर।’ ‘सुखार्हम्’ इति ‘सुखसंवृद्धम्’ इति च पदाभ्यां बालस्य लालनपरम्परा सूचिता — यः कदापि दुःखं न दृष्टवान् सः अद्य भूमौ पतितः। तारात्मजस्य गुणान् अपि सः वर्णयति — ‘एषः त्वया तुल्यपराक्रमः, रक्षसां वधे तव अग्रतः स्थास्यति; बलवान् रणे विक्रम्य अनुरूपाणि कर्माणि करिष्यति।’ पुत्रस्य उपयोगितां दर्शयन् सः तं भारं न, अपितु सहायम् इति स्थापयति — इयं याचकस्य कुशलता। ततः तारायाः महत्त्वम् उपदिशति — ‘सुषेणदुहिता इयम् अर्थसूक्ष्मविनिश्चये औत्पातिकेषु च निमित्तेषु परिनिष्ठिता; यत् एषा साध्वि इति ब्रूयात् तत् मुक्तसंशयं कर्तव्यम्, तारामतं हि किंचिदपि अन्यथा न परिवर्तते।’ स्त्रियाः मन्त्रित्वम् एवं स्पष्टं यत्र स्वीक्रियते तत् इदं रामायणस्य विरलं स्थानम्; अग्रे च सुग्रीवः तस्याः एव वचनेन बहुशः रक्षितः भविष्यति। अन्ते सः राजनीतिम् उपदिशति — ‘राघवस्य कार्यम् अविशङ्कया कर्तव्यम्; अकरणे अधर्मः स्यात्, अवमानितः सः त्वाम् अपि हिंस्यात्।’ अत्र वाली द्वौ हेतू दर्शयति — धर्महानिः आत्मनाशश्च; प्रतिज्ञापालनं केवलं कृतज्ञतायै न, अपि तु स्वरक्षायै अपि। एवं वालिनः उपदेशः त्रिषु विषयेषु विभक्तः — पुत्रे स्नेहः, पत्न्यां विश्वासः, मित्रे च कृतज्ञता। यः पूर्वं राममन्यायेन वधकर्तारम् अमन्यत, सः एव इदानीं तस्य कार्यं निःशङ्कं कर्तव्यम् इति आदिशति — इयं बुद्धेः परिणतिः अस्य सर्गस्य विशेषः। ‘मया हीनम्’ इति पदे पितुः विरहवेदना, ‘सर्वतः परिपालय’ इति च याचकस्य दैन्यं प्रकटितम्।

इन्द्रदत्ता या माला वालिनः कण्ठे सदा शोभते स्म, ताम् एव सः इदानीं ददाति। ‘सुग्रीव, इमां दिव्यां काञ्चनीं मालाम् आधत्स्व; अस्यां हि उदारा श्रीः स्थिता, मयि मृते सा एनां सम्प्रजह्यात्’ इति वाली स्वकण्ठस्थां मालां प्रयच्छति। मालायां श्रीः वसति इति विश्वासः, मृतस्य शरीरात् सा अपगच्छेत् इति भयं च अत्र सूचितम्। भ्रातृसौहृदात् एवम् उक्तः सुग्रीवः विजयजनितं हर्षं त्यक्त्वा पुनः दीनः अभवत् — ग्रहेण ग्रस्तः उडुराट् इव। उपमा मार्मिका — पूर्णचन्द्रः इव सम्प्राप्तराज्यः सः क्षणेन निष्प्रभः जातः; ग्रहणं च स्वयंकृतं न, अपितु बाह्यम् — तथा एव सुग्रीवस्य दैन्यम् अपि भ्रातृवधजनितम्। वालिनः तेन वचनेन शान्तः सः अतन्द्रितः युक्तं कुर्वन् अभ्यनुज्ञातः सन् तां काञ्चनीं मालां जग्राह। ‘अभ्यनुज्ञातः’ इति पदेन बलात् न गृहीता, अपि तु भ्रात्रा दत्ता इति स्पष्टम्। तां मालां दत्त्वा, स्थितम् आत्मजं च दृष्ट्वा, प्रेत्यभावाय संसिद्धः वाली स्नेहात् अङ्गदम् अब्रवीत्। ‘संसिद्धः’ इति पदेन मरणं प्रति सिद्धता निश्चयश्च सूचितौ — इदानीं तस्य किमपि अवशिष्टं नास्ति अन्यत्र पुत्रोपदेशात्।

‘देशकालौ भजस्व’ इति प्रथमम् एव वाली पुत्रम् उपदिशति — कुत्र कदा च कीदृशं वर्तितव्यम् इति ज्ञानम् एव नीतेः मूलम्। प्रियाप्रिये क्षममाणः, काले सुखदुःखसहः, सुग्रीववशगः च भव इति। ‘यथा त्वं मया सततं लालितः, न तथा वर्तमानं त्वां सुग्रीवः बहु मंस्यते’ — पितुः लालनं पितृव्यात् न अपेक्षणीयम् इति स्पष्टं वचनम्। ‘अरिंदम, अस्य अमित्रैः गतं मा गच्छेः, शत्रुभिः सह मा मिलेः; भर्तुः अर्थपरः दान्तः सुग्रीववशगः भव।’ अन्ते सूक्ष्मा नीतिः — ‘अतिप्रणयः न कार्यः, अप्रणयश्च न कर्तव्यः; उभयं हि महादोषम्, तस्मात् अन्तरदृक् भव’ — मध्यमां स्थितिं पश्य इति। एवम् उक्त्वा शरेण भृशं सम्पीडितः विवृत्ताक्षः सः विवृतैः भीमैः दशनैः उत्क्रान्तजीवितः अभवत्। वीरस्य अन्तिमं वचनं नीतिवचनम् एव — इदम् अस्य मरणस्य गौरवम्। अङ्गदाय दत्तः उपदेशः राजनीतेः संक्षेपः — देशकालज्ञानम्, तितिक्षा, आज्ञानुवर्तनम्, शत्रुसंसर्गवर्जनम्, मध्यमा वृत्तिः च। पुत्रस्य भविष्यं पितृव्यस्य हस्ते स्थितम् इति जानन् सः पुत्रं विनयम् एव शिक्षयति, न तु प्रतिकारम्। ‘अन्तरदृक्’ इति पदं सर्वस्य उपदेशस्य सारः — अत्यन्तं दूरम् अपि न, अत्यन्तं समीपम् अपि न।

ततः हतयूथपाः वानराः तत्र विचुक्रुशुः; परिदेवयमानाः ते सर्वे प्लवगसत्तमाः आसन्। ‘वानरेश्वरे स्वर्गते किष्किन्धा अद्य शून्या जाता, उद्यानानि पर्वताः काननानि च शून्यानि’ इति ते शोचन्ति — राज्ञः अभावे देशः एव निर्जनः इव प्रतिभाति। पुरं वनं च द्वयम् अपि शून्यम् इति उक्त्वा ते वालिनः आधिपत्यस्य विस्तारं सूचयन्ति। ‘प्लवगशार्दूले हते वानराः निष्प्रभाः कृताः; यस्य महता वेगेन काननानि वनानि च पुष्पौघेण अनुबद्ध्यन्ते स्म, तत् अद्य कः करिष्यति?’ ततः ते तस्य पराक्रमं स्मरन्ति — येन महात्मने गन्धर्वाय गोलभाय महाबाहवे पञ्चदश वर्षाणि महत् युद्धं दत्तम्, यत् युद्धं न रात्रौ न दिवसे उपशाम्यति स्म। षोडशे वर्षे सः गोलभः विनिपातितः। ‘तं दुर्विनीतं हत्वा यः दंष्ट्राकरालवान् अस्माकं सर्वाभयंकरः आसीत्, सः एषः कथं निपातितः’ इति तेषां प्रश्नः विस्मयशोकमिश्रः। एते षट् श्लोकाः समीक्षितसंस्करणे न सन्ति, वुल्गेटस्य एव विशेषः। तेषु वानराणां शोकः त्रिधा प्रकटितः — पुरस्य शून्यता, वनानां निष्प्रभता, स्वामिनः अतुलपराक्रमस्मरणं च। गोलभेन सह पञ्चदशवर्षव्यापि अविश्रान्तं युद्धम् अस्य पराक्रमस्य प्रमाणम्; यः तादृशं गन्धर्वं जितवान् सः एकेन बाणेन पतितः इति विरोधः एव तेषां विस्मयस्य मूलम्। ‘सर्वाभयंकरः’ इति पदेन राज्ञः मुख्यं कर्तव्यम् — प्रजायाः अभयदानम् — सूचितम्।

वीरे प्लवगाधिपे हते तदा तत्र प्लवंगमाः शर्म न लेभिरे — यथा सिंहयुते महावने गवां पतौ निहते वनेचराः गावः न शान्तिं लभन्ते। उपमायां सिंहः रामः, गवां पतिः वाली, वनेचराः गावश्च वानराः — भयस्य च अनाथत्वस्य द्वयम् अत्र सूचितम्। ततस्तु व्यसनार्णवे प्लुता तारा मृतस्य भर्तुः वदनं समीक्ष्य वालिनं परिरभ्य भूमिं जगाम — छिन्नं महाद्रुमम् आश्रिता लता इव। लतोपमया पत्युः आश्रयेण एव तस्याः स्थितिः सूचिता; वृक्षे छिन्ने लता स्वयम् एव पतति।

ప్రాణాలు మందగించిన వాలి మెల్లగా ఊపిరి పీలుస్తూ అన్నివైపులా చూస్తూ, మొదట ఎదుట నిలిచిన తమ్ముడు సుగ్రీవునే చూశాడు — మరణించబోయేవాని మొదటి చూపు సోదరునిపైనే పడిందనేది స్నేహానికి సూచన. విజయం పొందిన ఆ వానరేశ్వరుని స్పష్టమైన స్వరంతో స్నేహంగా సంబోధించి అతడు అంటున్నాడు — ‘సుగ్రీవా, పాపం వల్ల కలిగిన దోషంతో నన్ను చూడకు; రాబోయేదానివల్ల కలిగిన బుద్ధిమోహం నన్ను బలవంతంగా లాగుకుపోయింది.’ ‘భవిష్యేణ’ (రాబోయేదానివల్ల) అనే పదంతో దైవబలం చెప్పబడింది, తన అపరాధాన్ని దాచడం కాదు. ‘నాయనా, మన ఇద్దరికీ ఒకేసారి సుఖం విధించబడిందని నేను అనుకోను; అన్నదమ్ముల మధ్య ఉండవలసిన సౌహార్దం ఇలా వేరుగా అయిపోయింది’ అంటూ అతడు విధి వైపరీత్యానికి శోకిస్తున్నాడు. తరువాత అతడు స్పష్టంగా త్యాగాన్ని ప్రకటిస్తున్నాడు — ‘ఈరోజే నీవు ఈ వనవాసుల రాజ్యాన్ని స్వీకరించు, ఈరోజే నేను వైవస్వతుని (యముని) నివాసానికి వెళుతున్నానని తెలుసుకో. జీవితాన్నీ, రాజ్యాన్నీ, విస్తారమైన సంపదనూ, నిందలేని కీర్తినీ — ఇదంతా నేను వెంటనే విడిచిపెడుతున్నాను.’ మరణసమయంలో వైరం నివృత్తి, త్యాగపు పరిపూర్ణత — ఇదీ ఈ మాటల సారం. మొదట అతడు దోషాన్ని తొలగిస్తున్నాడు, తరువాత విధిని నిందిస్తున్నాడు, చివరకు తానే రాజ్యాన్ని ఇస్తున్నాడు — మూడు అడుగులలో వైరం పూర్తిగా తొలగిపోతుంది. ‘సస్నేహమ్’ (స్నేహంగా) అనే పదంతో మరణాసన్నుని మాటలో క్రోధపు లేశమైనా మిగలలేదని కవి సూచిస్తున్నాడు. ‘వ్యక్తయా వాచా’ (స్పష్టమైన స్వరంతో) అనేది కూడా — బాణం గుచ్చుకున్నా అతడు స్పష్టంగా మాట్లాడగలుగుతున్నాడు, కాబట్టి అతని మాట సావధానమైనది, ప్రలాపం కాదు.

‘ఈ నా స్థితిలో నేను చెప్పే మాట కష్టమైనదైనా నీవు చేయాలి’ అనే ప్రస్తావనతో అతడు అభ్యర్థన మొదలుపెడుతున్నాడు. ‘సుఖాలకు అర్హుడైన, సుఖాలలో పెరిగిన, బాలుడైనా అమాయకుడు కాని, కన్నీళ్ళు నిండిన ముఖంతో నేలపై పడి ఉన్న అంగదుని చూడు. నా ప్రాణాలకంటే ప్రియమైన ఈ కుమారుని నీ సొంత కుమారునిగా భావించి, నేను లేకపోయినా అతనికి ఏ లోటూ రాకుండా అన్నివిధాలా పాలించు.’ ‘అహీనార్థమ్’ (ఏ లోటూ లేకుండా) అనే పదంతో అతనికి దేనికీ కొరత రాకూడదని యాచన. ‘నేను అతనికి ఎలా దాతనూ రక్షకుడనూ భయాలలో అభయమిచ్చేవాడనూ అయి ఉన్నానో, అలాగే నీవు కూడా ఉండు, వానరేశ్వరా.’ ‘సుఖార్హమ్’ (సుఖాలకు అర్హుడు), ‘సుఖసంవృద్ధమ్’ (సుఖాలలో పెరిగినవాడు) అనే పదాలతో బాలుని లాలనపరంపర సూచించబడింది — ఎన్నడూ దుఃఖం చూడనివాడు ఈనాడు నేలపై పడి ఉన్నాడు. తారాపుత్రుని గుణాలను కూడా అతడు వర్ణిస్తున్నాడు — ‘ఇతడు నీతో సమాన పరాక్రమం గలవాడు, రాక్షసవధలో నీ ముందు నిలుస్తాడు; బలవంతుడైన ఇతడు రణంలో పరాక్రమించి తగిన కార్యాలు చేస్తాడు.’ కుమారుని ఉపయోగాన్ని చూపుతూ అతడు అతనిని భారంగా కాక సహాయకునిగా స్థాపిస్తున్నాడు — ఇది యాచకుని నేర్పు. తరువాత తార గొప్పతనాన్ని ఉపదేశిస్తున్నాడు — ‘సుషేణుని కుమార్తె అయిన ఈమె సూక్ష్మమైన విషయాలను నిర్ణయించడంలో, ఉత్పాతసూచక నిమిత్తాలలో నిష్ణాతురాలు; ఈమె ఏది మంచిదని చెబుతుందో దానిని సంశయం లేకుండా చేయాలి, ఎందుకంటే తార అభిప్రాయం ఏ కొంచెమూ తప్పు కాదు.’ స్త్రీ మంత్రిత్వాన్ని ఇంత స్పష్టంగా అంగీకరించిన ఈ స్థలం రామాయణంలో అరుదైనది; ముందు సుగ్రీవుడు ఆమె మాటలతోనే ఎన్నోసార్లు రక్షించబడతాడు. చివరకు అతడు రాజనీతిని ఉపదేశిస్తున్నాడు — ‘రాఘవుని కార్యాన్ని శంక లేకుండా చేయాలి; చేయకపోతే అధర్మం కలుగుతుంది, అవమానించబడిన అతడు నిన్ను కూడా చంపవచ్చు.’ ఇక్కడ వాలి రెండు హేతువులను చూపుతున్నాడు — ధర్మహాని, ఆత్మనాశనం; ప్రతిజ్ఞాపాలనం కేవలం కృతజ్ఞత కోసమే కాదు, స్వరక్షణ కోసం కూడా. ఇలా వాలి ఉపదేశం మూడు విషయాలుగా విభజింపబడింది — కుమారునిపై స్నేహం, భార్యపై విశ్వాసం, మిత్రునిపై కృతజ్ఞత. ఇంతకుముందు రాముని అన్యాయంగా వధించినవానిగా భావించినవాడే ఇప్పుడు అతని కార్యాన్ని నిశ్శంకగా చేయాలని ఆదేశిస్తున్నాడు — బుద్ధి యొక్క ఈ పరిణతి ఈ సర్గ విశేషం. ‘మయా హీనమ్’ (నేను లేకపోయినా) అనే పదంలో తండ్రి విరహవేదన, ‘సర్వతః పరిపాలయ’ (అన్నివిధాలా పాలించు) అనే దానిలో యాచకుని దైన్యం ప్రకటితమయ్యాయి.

ఇంద్రుడు ఇచ్చిన, వాలి మెడలో ఎప్పుడూ శోభించే మాలనే అతడు ఇప్పుడు ఇస్తున్నాడు. ‘సుగ్రీవా, ఈ దివ్యమైన బంగారు మాలను ధరించు; ఇందులో ఉదారమైన శ్రీ నివసిస్తోంది, నేను చనిపోతే అది దీనిని విడిచిపోవచ్చు’ అంటూ వాలి తన మెడలోని మాలను అందిస్తున్నాడు. మాలలో శ్రీ నివసిస్తుందనే విశ్వాసమూ, చనిపోయినవాని శరీరం నుండి అది తొలగిపోతుందనే భయమూ ఇక్కడ సూచించబడ్డాయి. సోదరసౌహార్దంతో ఇలా చెప్పబడిన సుగ్రీవుడు విజయం వల్ల కలిగిన హర్షాన్ని విడిచి మళ్ళీ దీనుడయ్యాడు — గ్రహణం పట్టిన చంద్రునిలా. ఉపమానం మర్మస్పర్శి — రాజ్యం పొందిన అతడు పూర్ణచంద్రునిలా ఉండి క్షణంలో నిష్ప్రభుడయ్యాడు; గ్రహణం స్వయంకృతం కాదు, బాహ్యమైనది — అలాగే సుగ్రీవుని దైన్యం కూడా సోదరవధ వల్ల కలిగినది. వాలి మాటలతో శాంతించిన అతడు జాగరూకుడై, యుక్తమైనది చేస్తూ, అనుమతి పొంది ఆ బంగారు మాలను స్వీకరించాడు. ‘అభ్యనుజ్ఞాతః’ (అనుమతి పొంది) అనే పదంతో అది బలవంతంగా తీసుకోబడలేదు, సోదరుడు ఇచ్చినదని స్పష్టం. ఆ మాలను ఇచ్చి, నిలిచి ఉన్న కుమారుని చూసి, మరణానికి సిద్ధమైన వాలి స్నేహంతో అంగదునితో అన్నాడు. ‘సంసిద్ధః’ (సిద్ధమైనవాడు) అనే పదంతో మరణం వైపు సన్నద్ధతా నిశ్చయమూ సూచించబడ్డాయి — ఇప్పుడు కుమారునికి ఉపదేశం తప్ప అతనికి మిగిలినదేదీ లేదు.

‘దేశకాలాలను అనుసరించు’ అని మొదటనే వాలి కుమారునికి ఉపదేశిస్తున్నాడు — ఎక్కడ, ఎప్పుడు, ఎలా ప్రవర్తించాలో తెలుసుకోవడమే నీతికి మూలం. ప్రియాప్రియాలను సహిస్తూ, సమయానికి తగినట్లు సుఖదుఃఖాలను భరిస్తూ, సుగ్రీవునికి లోబడి ఉండు అని. ‘నేను నిన్ను ఎప్పుడూ లాలించినట్లు, అలా ప్రవర్తిస్తే సుగ్రీవుడు నిన్ను అంతగా గౌరవించడు’ — తండ్రి లాలనను పినతండ్రి నుండి ఆశించకూడదని స్పష్టమైన మాట. ‘శత్రుసంహారకా, ఇతని శత్రువులు వెళ్ళిన దారిన వెళ్ళకు, శత్రువులతో కలవకు; ప్రభువు ప్రయోజనాన్ని కోరేవాడవై, ఇంద్రియనిగ్రహంతో సుగ్రీవునికి లోబడి ఉండు.’ చివరకు సూక్ష్మమైన నీతి — ‘అతిప్రేమ చూపకూడదు, ప్రేమ లేకుండా ఉండకూడదు; రెండూ మహాదోషాలే, కాబట్టి మధ్యమార్గాన్ని చూడు’ — మధ్యస్థితిని చూడమని. ఇలా చెప్పి, బాణంతో తీవ్రంగా పీడితుడై, కళ్ళు తేలవేసి, భయంకరమైన దంతాలు బయటపడగా అతని ప్రాణాలు వెళ్ళిపోయాయి. వీరుని చివరి మాట నీతివాక్యమే — ఇదే ఈ మరణపు గౌరవం. అంగదునికి ఇచ్చిన ఉపదేశం రాజనీతి సంక్షేపం — దేశకాలజ్ఞానం, సహనం, ఆజ్ఞానువర్తనం, శత్రుసంసర్గ వర్జనం, మధ్యమవృత్తి. కుమారుని భవిష్యత్తు పినతండ్రి చేతిలో ఉందని తెలిసిన అతడు కుమారునికి వినయాన్నే నేర్పుతున్నాడు, ప్రతీకారాన్ని కాదు. ‘అంతరదృక్’ (మధ్యమార్గాన్ని చూసేవాడు) అనే పదం ఈ ఉపదేశమంతటికీ సారం — మరీ దూరంగానూ కాదు, మరీ దగ్గరగానూ కాదు.

అప్పుడు యూథపతిని కోల్పోయిన వానరులు అక్కడ గట్టిగా రోదించారు; ఆ వానరశ్రేష్ఠులందరూ విలపిస్తూ ఉన్నారు. ‘వానరేశ్వరుడు స్వర్గానికి వెళ్ళగా ఈనాడు కిష్కింధ శూన్యమైంది, ఉద్యానవనాలూ పర్వతాలూ అడవులూ శూన్యమయ్యాయి’ అని వారు శోకిస్తున్నారు — రాజు లేకపోతే దేశమే నిర్జనంగా కనిపిస్తుంది. నగరమూ వనమూ రెండూ శూన్యమయ్యాయని చెప్పి వారు వాలి ఆధిపత్యపు విస్తృతిని సూచిస్తున్నారు. ‘వానరశార్దూలుడు చంపబడగా వానరులు నిష్ప్రభులయ్యారు; ఎవని మహావేగంతో అడవులూ వనాలూ పూలగుత్తులతో నిండిపోయేవో, ఆ పని ఈనాడు ఎవరు చేస్తారు?’ తరువాత వారు అతని పరాక్రమాన్ని స్మరిస్తున్నారు — మహాత్ముడూ మహాబాహువూ అయిన గోలభుడనే గంధర్వునితో అతడు పదిహేను సంవత్సరాలు మహాయుద్ధం చేశాడు, ఆ యుద్ధం రాత్రి గాని పగలు గాని ఆగలేదు. పదహారవ సంవత్సరంలో ఆ గోలభుడు కూల్చబడ్డాడు. ‘ఆ దుర్వినీతుని చంపి, కోరలతో భయంకరంగా ఉండి, మాకందరికీ అభయమిచ్చినవాడు — ఇతడు ఎలా కూల్చబడ్డాడు?’ అనే వారి ప్రశ్న విస్మయశోకాలతో కలిసినది. ఈ ఆరు శ్లోకాలు సమీక్షిత సంస్కరణలో లేవు, వల్గేట్ ప్రత్యేకతే. వాటిలో వానరుల శోకం మూడు విధాలుగా ప్రకటితమైంది — నగరపు శూన్యత, వనాల నిష్ప్రభత, స్వామి అతులపరాక్రమ స్మరణ. గోలభునితో పదిహేను సంవత్సరాలపాటు విరామం లేకుండా సాగిన యుద్ధం ఈ పరాక్రమానికి ప్రమాణం; అలాంటి గంధర్వుని జయించినవాడు ఒక్క బాణంతో పడిపోయాడనే విరోధమే వారి విస్మయానికి మూలం. ‘సర్వాభయంకరః’ (అందరికీ అభయమిచ్చేవాడు) అనే పదంతో రాజు ముఖ్యకర్తవ్యం — ప్రజలకు అభయదానం — సూచించబడింది.

వీరుడైన వానరాధిపుడు చంపబడగా అప్పుడు అక్కడి వానరులకు శాంతి లభించలేదు — సింహాలున్న మహావనంలో ఆబోతు చంపబడగా అడవిలో తిరిగే ఆవులకు శాంతి లభించనట్లు. ఉపమానంలో సింహం రాముడు, ఆబోతు వాలి, అడవిలో తిరిగే ఆవులు వానరులు — భయమూ అనాథత్వమూ రెండూ ఇక్కడ సూచించబడ్డాయి. అప్పుడు ఆపదల సముద్రంలో మునిగిన తార మరణించిన భర్త ముఖాన్ని చూసి వాలిని కౌగిలించుకొని నేలకు ఒరిగిపోయింది — నరికిన మహావృక్షాన్ని ఆశ్రయించిన తీగలా. తీగ ఉపమానంతో భర్త ఆశ్రయంతోనే ఆమె నిలిచి ఉందని సూచించబడింది; వృక్షం నరకబడితే తీగ తనంతట తానే పడిపోతుంది.

உயிர் மங்கிய வாலி, மெல்ல மூச்சுவிட்டபடி எல்லாப் பக்கமும் பார்த்து, முதன்முதலில் தன் முன்னே நின்ற தம்பி சுக்ரீவனைக் கண்டான் — சாகப் போகிறவனின் முதல் பார்வை தம்பியின் மீதே விழுந்தது என்பது அன்பின் அடையாளம். வெற்றி பெற்ற அந்த வானர அரசனிடம் தெளிவான குரலில் அன்போடு பேசி அவன் சொல்கிறான் — ‘சுக்ரீவா, என் பாவத்தால் உண்டான குற்றத்துக்காக என்னைப் பழிக்காதே; வரவிருந்ததன் காரணமாக ஏற்பட்ட அறிவு மயக்கத்தால் நான் வலுக்கட்டாயமாக இழுத்துச் செல்லப்பட்டேன்.’ ‘பவிஷ்யேண’ (வரவிருந்ததால்) என்ற சொல்லால் விதியின் வலிமை சொல்லப்படுகிறது, தன் குற்றம் மறைக்கப்படவில்லை. ‘அப்பா, நம் இருவருக்கும் ஒரே நேரத்தில் சுகம் விதிக்கப்படவில்லை என்று நினைக்கிறேன்; சகோதரர்களுக்கிடையே இருந்திருக்க வேண்டிய நேசம் இவ்வாறு வேறுவிதமாகிவிட்டது’ என்று அவன் விதியின் முரணுக்காக வருந்துகிறான். பிறகு அவன் தெளிவாகத் துறப்பை அறிவிக்கிறான் — ‘இன்றே நீ இந்தக் காட்டுவாசிகளின் அரசை ஏற்றுக்கொள்; நானும் இன்றே யமனின் இருப்பிடத்துக்குச் செல்கிறேன் என்று அறிந்துகொள். உயிர், அரசு, பெரும் செல்வம், பழிப்பற்ற புகழ் — இவை அனைத்தையும் நான் விரைவில் விட்டுவிடுகிறேன்.’ சாகும் நேரத்தில் பகை நீங்குதல், துறப்பு முழுமையடைதல் — இதுவே இந்தச் சொல்லின் சாரம். முதலில் அவன் குற்றத்திலிருந்து விடுவித்துக்கொள்கிறான், பிறகு விதியைப் பழிக்கிறான், இறுதியில் தானே அரசைக் கொடுக்கிறான் — மூன்று படிகளில் பகை முழுமையாக நீங்குகிறது. ‘ஸஸ்நேஹம்’ (அன்போடு) என்ற சொல்லால், சாகப் போகிறவனின் சொல்லில் கோபத்தின் சுவடுகூட எஞ்சவில்லை என்று கவி சுட்டுகிறார். ‘வ்யக்தயா வாசா’ (தெளிவான குரலில்) என்பதும் — அம்பால் துளைக்கப்பட்டிருந்தும் அவனால் தெளிவாகப் பேச முடிகிறது; ஆகவே அவன் சொல் கவனமானது, பிதற்றல் அல்ல.

‘இந்த நிலையில் நான் சொல்லப்போவதைச் செய்வது கடினமாயினும் நீ செய்யவே வேண்டும்’ என்ற முன்னுரையோடு அவன் வேண்டுகோளைத் தொடங்குகிறான். ‘சுகத்துக்கு உரியவனும், சுகத்தில் வளர்ந்தவனும், சிறுவனாயினும் அறிவில் சிறுமையற்றவனுமான அங்கதன் கண்ணீர் நிறைந்த முகத்தோடு தரையில் விழுந்து கிடப்பதைப் பார். என் உயிரினும் இனிய இந்த மகனை உன் சொந்த மகனாகக் கருதி, நான் இல்லாதவனாயினும் எந்தக் குறையும் இல்லாதபடி எல்லா வகையிலும் காப்பாற்று.’ ‘அஹீனார்த்தம்’ (எந்தக் குறையும் இல்லாதபடி) என்ற சொல்லால் எதற்கும் குறைவு நேரக் கூடாது என்பது வேண்டுகோள். ‘நான் அவனுக்குக் கொடுப்பவனாகவும், காப்பவனாகவும், அச்சங்களில் அபயம் அளிப்பவனாகவும் இருந்தது போல, நீயும் இரு, வானர அரசனே.’ ‘ஸுகார்ஹம்’ (சுகத்துக்கு உரியவன்), ‘ஸுகஸம்விருத்தம்’ (சுகத்தில் வளர்ந்தவன்) என்ற சொற்களால் சிறுவன் செல்லமாக வளர்க்கப்பட்ட மரபு சுட்டப்படுகிறது — ஒருபோதும் துன்பத்தைக் காணாதவன் இன்று தரையில் விழுந்து கிடக்கிறான். தாரையின் மகனுடைய குணங்களையும் அவன் வர்ணிக்கிறான் — ‘இவன் உனக்கு நிகரான வீரம் கொண்டவன், ராட்சசர்களைக் கொல்வதில் உனக்கு முன்னே நிற்பான்; வலிமை மிக்க இவன் போரில் வீரம் காட்டித் தகுந்த செயல்களைச் செய்வான்.’ மகனின் பயன்பாட்டைக் காட்டுவதன் மூலம் அவன் அவனைச் சுமையாக அல்லாமல் துணையாக நிறுவுகிறான் — இது வேண்டுபவனின் திறமை. பிறகு தாரையின் பெருமையை உபதேசிக்கிறான் — ‘சுஷேணனின் மகளான இவள், பொருளின் நுட்பங்களைத் தீர்மானிப்பதிலும், உற்பாதங்கள் முதலிய சகுனங்களிலும் தேர்ந்தவள்; இவள் நல்லது என்று எதைச் சொல்கிறாளோ அதை ஐயமின்றிச் செய்ய வேண்டும்; தாரையின் கருத்து எதுவும் ஒருபோதும் பொய்ப்பதில்லை.’ ஒரு பெண்ணின் மந்திரித் திறன் இவ்வளவு தெளிவாக ஏற்றுக்கொள்ளப்படும் இடம் ராமாயணத்தில் அரிதானது; மேலும் பின்னால் சுக்ரீவன் அவளுடைய சொல்லாலேயே பலமுறை காப்பாற்றப்படுவான். இறுதியில் அவன் அரசியல் நெறியை உபதேசிக்கிறான் — ‘ராகவனின் காரியத்தைத் தயக்கமின்றிச் செய்ய வேண்டும்; செய்யாவிட்டால் அதர்மம் நேரும்; அவமதிக்கப்பட்ட அவன் உன்னையும் கொல்லக்கூடும்.’ இங்கே வாலி இரண்டு காரணங்களைக் காட்டுகிறான் — தர்மக் கேடு, தன்னழிவு; சபதம் காத்தல் நன்றிக்காக மட்டுமல்ல, தற்காப்புக்காகவும். இவ்வாறு வாலியின் உபதேசம் மூன்று பொருள்களாகப் பிரிகிறது — மகனிடம் அன்பு, மனைவியிடம் நம்பிக்கை, நண்பனிடம் நன்றி. முன்பு ராமனை அநீதியாகக் கொன்றவன் என்று கருதியவனே, இப்போது அவன் காரியத்தை ஐயமின்றிச் செய்ய வேண்டும் என்று கட்டளையிடுகிறான் — இந்த அறிவு முதிர்ச்சியே இந்தச் சர்க்கத்தின் தனிச்சிறப்பு. ‘மயா ஹீனம்’ (நான் இல்லாதவன்) என்ற சொல்லில் தந்தையின் பிரிவுத் துயரமும், ‘ஸர்வத: பரிபாலய’ (எல்லா வகையிலும் காப்பாற்று) என்பதில் வேண்டுபவனின் தாழ்மையும் வெளிப்படுகின்றன.

இந்திரன் அளித்ததும் வாலியின் கழுத்தில் எப்போதும் பொலிந்ததுமான மாலையை அவன் இப்போது கொடுக்கிறான். ‘சுக்ரீவா, இந்தத் தெய்வீகப் பொன்மாலையை அணிந்துகொள்; இதில் உயர்ந்த திருமகள் உறைகிறாள்; நான் இறந்ததும் அவள் இதை விட்டு நீங்கிவிடக்கூடும்’ என்று வாலி தன் கழுத்திலிருந்த மாலையைக் கொடுக்கிறான். மாலையில் திருமகள் உறைகிறாள் என்ற நம்பிக்கையும், இறந்தவன் உடலிலிருந்து அவள் நீங்கிவிடுவாளோ என்ற அச்சமும் இங்கே சுட்டப்படுகின்றன. சகோதர நேசத்தோடு இவ்வாறு சொல்லப்பட்ட சுக்ரீவன், வெற்றியால் பிறந்த மகிழ்ச்சியை விட்டு, ராகுவால் பிடிக்கப்பட்ட சந்திரன் போல மீண்டும் தீனமானான். உவமை நெஞ்சைத் தொடுவது — பூரணச் சந்திரன் போல அரசைப் பெற்றவன் ஒரு கணத்தில் ஒளியிழந்தான்; கிரகணமும் தானே உண்டாக்கிக்கொண்டதல்ல, வெளியிலிருந்து வந்தது — அதுபோலச் சுக்ரீவனின் தீனமும் அண்ணனின் வதத்தால் பிறந்தது. வாலியின் அந்தச் சொல்லால் அமைதியடைந்த அவன், சோர்வின்றித் தகுந்ததைச் செய்தவனாக, அனுமதி பெற்று அந்தப் பொன்மாலையை ஏற்றுக்கொண்டான். ‘அப்யனுஜ்ஞாத:’ (அனுமதி பெற்று) என்ற சொல்லால், அது வலுக்கட்டாயமாக எடுக்கப்படவில்லை, அண்ணனால் கொடுக்கப்பட்டது என்பது தெளிவு. அந்த மாலையைக் கொடுத்துவிட்டு, அருகே நின்ற தன் மகனைக் கண்டு, இறப்புக்கு ஆயத்தமான வாலி அன்போடு அங்கதனிடம் சொன்னான். ‘ஸம்ஸித்த:’ (ஆயத்தமானவன்) என்ற சொல்லால் சாவை நோக்கிய ஆயத்தமும் உறுதியும் சுட்டப்படுகின்றன — இப்போது மகனுக்கு உபதேசம் செய்வதைத் தவிர அவனுக்கு வேறு எதுவும் எஞ்சவில்லை.

‘இடத்தையும் காலத்தையும் அறிந்து நட’ என்று முதலிலேயே வாலி மகனுக்கு உபதேசிக்கிறான் — எங்கே, எப்போது, எவ்வாறு நடந்துகொள்ள வேண்டும் என்ற அறிவே நீதியின் வேர். இனியதையும் இனியதல்லாததையும் பொறுத்துக்கொண்டு, காலத்துக்கேற்ப இன்பத்தையும் துன்பத்தையும் தாங்கி, சுக்ரீவனுக்குக் கட்டுப்பட்டு நட என்கிறான். ‘நான் உன்னை எப்போதும் செல்லமாக வளர்த்தது போல, அவ்வாறு நடந்துகொள்ளும் உன்னைச் சுக்ரீவன் பெரிதாக மதிக்கமாட்டான்’ — தந்தையின் செல்லத்தைச் சித்தப்பனிடம் எதிர்பார்க்கக் கூடாது என்பது தெளிவான சொல். ‘பகைவரை அடக்குபவனே, இவனுடைய பகைவர்கள் சென்ற வழியில் நீ செல்லாதே, பகைவர்களோடு கூடாதே; தலைவனின் நலத்தில் கருத்துள்ளவனாக, புலனடக்கம் உள்ளவனாக, சுக்ரீவனுக்குக் கட்டுப்பட்டவனாக இரு.’ இறுதியில் நுட்பமான நீதி — ‘மிகுந்த நெருக்கமும் கொள்ளக் கூடாது, நெருக்கமின்மையும் கொள்ளக் கூடாது; இரண்டுமே பெரும் குற்றம்; ஆகவே இடைப்பட்டதைக் காண்பவனாக இரு’ — நடுநிலையைப் பார் என்று. இவ்வாறு சொல்லிவிட்டு, அம்பால் கடுமையாக வேதனைப்பட்டு, கண்கள் மேல்நோக்கிச் சுழல, பயங்கரமான பற்கள் வெளித்தெரிய, அவன் உயிர் நீத்தான். வீரனின் இறுதிச் சொல்லும் நீதிச் சொல்லே — இதுவே இந்த மரணத்தின் பெருமை. அங்கதனுக்கு அளித்த உபதேசம் அரசியல் நெறியின் சுருக்கம் — இடம் காலம் அறிதல், பொறுமை, ஆணைக்குக் கீழ்ப்படிதல், பகைவர் தொடர்பைத் தவிர்த்தல், நடுநிலை நடத்தை. மகனின் எதிர்காலம் சித்தப்பனின் கையில் இருக்கிறது என்று அறிந்து, அவன் மகனுக்குப் பணிவையே கற்பிக்கிறான், பழிவாங்கலை அல்ல. ‘அந்தரத்ருக்’ (இடைப்பட்டதைக் காண்பவன்) என்ற சொல் முழு உபதேசத்தின் சாரம் — மிகவும் தொலைவிலும் அல்ல, மிகவும் அருகிலும் அல்ல.

பிறகு கூட்டத்தலைவனை இழந்த வானரர்கள் அங்கே கதறினர்; வானரர்களில் சிறந்த அவர்கள் அனைவரும் புலம்பினர். ‘வானரேச்வரன் சுவர்க்கம் சென்றதால் கிஷ்கிந்தை இன்று வெறுமையாகிவிட்டது; தோட்டங்களும், மலைகளும், காடுகளும் வெறுமையாகிவிட்டன’ என்று அவர்கள் வருந்துகின்றனர் — அரசன் இல்லாதபோது நாடே ஆளரவமற்றது போலத் தோன்றுகிறது. நகரமும் காடும் இரண்டுமே வெறுமையாயின என்று சொல்வதன் மூலம் வாலியின் ஆட்சியின் பரப்பை அவர்கள் சுட்டுகிறார்கள். ‘வானரர்களில் புலி கொல்லப்பட்டதால் வானரர்கள் ஒளியிழந்தவர்களாக்கப்பட்டனர்; எவனுடைய பெருவேகத்தால் காடுகளும் வனங்களும் மலர்க்குவியலால் நிறைந்தனவோ, அதை இனி யார் செய்வார்?’ பிறகு அவர்கள் அவனுடைய வீரத்தை நினைவுகூர்கிறார்கள் — எவன் மகாத்மாவும் நீண்ட கைகளுடையவனுமான கோலபன் என்ற கந்தர்வனோடு பதினைந்து ஆண்டுகள் பெரும் போர் புரிந்தானோ, இரவிலும் பகலிலும் ஓயாத போர் அது. பதினாறாம் ஆண்டில் அந்தக் கோலபன் வீழ்த்தப்பட்டான். ‘அடங்காத அவனைக் கொன்று, கோரைப்பற்களால் அச்சமூட்டுபவனாக, நம் அனைவருக்கும் அபயம் அளித்தவனாக இருந்த இவன் எப்படி வீழ்த்தப்பட்டான்’ என்ற அவர்களுடைய கேள்வி வியப்பும் சோகமும் கலந்தது. இந்த ஆறு சுலோகங்களும் திறனாய்வுப் பதிப்பில் இல்லை, வல்கேட் பாடத்தின் தனித்தன்மையே. அவற்றில் வானரர்களின் சோகம் மூவகையில் வெளிப்படுகிறது — நகரத்தின் வெறுமை, காடுகளின் ஒளியிழப்பு, தலைவனின் ஒப்பற்ற வீரத்தின் நினைவு. கோலபனோடு பதினைந்து ஆண்டுகள் ஓய்வின்றி நடந்த போர் இவனுடைய வீரத்துக்குச் சான்று; அத்தகைய கந்தர்வனை வென்றவன் ஒரே அம்பால் வீழ்ந்தான் என்ற முரணே அவர்களுடைய வியப்புக்கு வேர். ‘ஸர்வாபயங்கர:’ (அனைவருக்கும் அபயம் அளித்தவன்) என்ற சொல்லால் அரசனின் முதன்மைக் கடமை — மக்களுக்கு அபயம் அளித்தல் — சுட்டப்படுகிறது.

வீரனான வானர அரசன் கொல்லப்பட்டதும், அப்போது அங்கே வானரர்கள் அமைதி பெறவில்லை — சிங்கம் உலவும் பெருங்காட்டில் காளை கொல்லப்பட்டதும் காட்டில் மேயும் பசுக்கள் அமைதி பெறாதது போல. உவமையில் சிங்கம் ராமன், காளை வாலி, காட்டில் மேயும் பசுக்கள் வானரர்கள் — அச்சம், அநாதைநிலை என்ற இரண்டும் இங்கே சுட்டப்படுகின்றன. பிறகு துயரக் கடலில் மூழ்கிய தாரை, இறந்த கணவனின் முகத்தை உற்றுநோக்கி, வாலியைத் தழுவிக்கொண்டு, வெட்டப்பட்ட பெருமரத்தைச் சார்ந்திருந்த கொடி போலத் தரையில் விழுந்தாள். கொடியின் உவமையால், கணவனைச் சார்ந்தே அவள் நிலை இருந்தது என்று சுட்டப்படுகிறது; மரம் வெட்டப்பட்டதும் கொடி தானாகவே விழுகிறது.

ಪ್ರಾಣ ಮಂದವಾಗಿದ್ದ ವಾಲಿಯು ಮೆಲ್ಲನೆ ಉಸಿರಾಡುತ್ತಾ ಸುತ್ತಲೂ ನೋಡುತ್ತಿರಲು, ಮೊದಲಿಗೇ ಎದುರು ನಿಂತಿದ್ದ ತಮ್ಮ ಸುಗ್ರೀವನನ್ನು ಕಂಡನು — ಸಾಯುತ್ತಿರುವವನ ಮೊದಲ ನೋಟ ತಮ್ಮನ ಮೇಲೆಯೇ ಬಿದ್ದದ್ದು ಸ್ನೇಹದ ಸೂಚನೆ. ವಿಜಯ ಪಡೆದಿದ್ದ ಆ ವಾನರೇಶ್ವರನನ್ನು ಸ್ಪಷ್ಟವಾದ ದನಿಯಲ್ಲಿ ಸ್ನೇಹದಿಂದ ಸಂಬೋಧಿಸಿ ಅವನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ‘ಸುಗ್ರೀವ, ಪಾಪದಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದ ದೋಷಕ್ಕಾಗಿ ನನ್ನನ್ನು ನೀನು ದೂಷಿಸಬೇಡ; ಮುಂದೆ ಆಗಬೇಕಾಗಿದ್ದ ವಿಧಿಯ ಬುದ್ಧಿಮೋಹದಿಂದ ನಾನು ಬಲವಂತವಾಗಿ ಎಳೆಯಲ್ಪಡುತ್ತಿದ್ದೆ.’ ‘ಭವಿಷ್ಯೇಣ’ (ಆಗಬೇಕಾಗಿದ್ದುದರಿಂದ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ದೈವದ ಬಲ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ, ಆದರೆ ತನ್ನ ಅಪರಾಧವನ್ನು ಮರೆಮಾಡಿಲ್ಲ. ‘ಅಯ್ಯಾ, ನಮ್ಮಿಬ್ಬರಿಗೂ ಏಕಕಾಲದಲ್ಲಿ ಸುಖ ವಿಧಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿರಲಿಲ್ಲ ಎಂದು ತೋರುತ್ತದೆ; ಸೋದರರ ನಡುವೆ ಇರಬೇಕಾಗಿದ್ದ ಸೌಹಾರ್ದ ಹೀಗೆ ಬೇರೆಯಾಯಿತು’ ಎಂದು ಅವನು ವಿಧಿಯ ವೈಪರೀತ್ಯಕ್ಕಾಗಿ ಶೋಕಿಸುತ್ತಾನೆ. ಆಮೇಲೆ ಅವನು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ತ್ಯಾಗವನ್ನು ಘೋಷಿಸುತ್ತಾನೆ — ‘ಇಂದೇ ನೀನು ಈ ವನವಾಸಿಗಳ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸು, ನಾನೂ ಇಂದೇ ವೈವಸ್ವತನ (ಯಮನ) ಮನೆಗೆ ಹೋಗುತ್ತಿದ್ದೇನೆಂದು ತಿಳಿ. ಜೀವನ, ರಾಜ್ಯ, ವಿಪುಲವಾದ ಸಂಪತ್ತು, ನಿಂದೆಯಿಲ್ಲದ ಯಶಸ್ಸು — ಇವೆಲ್ಲವನ್ನೂ ನಾನು ಬೇಗನೆ ತ್ಯಜಿಸುತ್ತಿದ್ದೇನೆ.’ ಮರಣಸಮಯದಲ್ಲಿ ವೈರದ ನಿವೃತ್ತಿ, ತ್ಯಾಗದ ಪೂರ್ಣತೆ — ಇದು ಈ ಮಾತಿನ ಸಾರ. ಮೊದಲು ಅವನು ದೋಷವನ್ನು ಪರಿಹರಿಸುತ್ತಾನೆ, ಆಮೇಲೆ ವಿಧಿಯನ್ನು ದೂಷಿಸುತ್ತಾನೆ, ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ತಾನೇ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಕೊಡುತ್ತಾನೆ — ಮೂರು ಹೆಜ್ಜೆಗಳಲ್ಲಿ ವೈರ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ನಿವೃತ್ತವಾಗುತ್ತದೆ. ‘ಸಸ್ನೇಹಮ್’ (ಸ್ನೇಹದಿಂದ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಮರಣಾಸನ್ನನ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ಕೋಪದ ಲವಲೇಶವೂ ಉಳಿದಿಲ್ಲ ಎಂದು ಕವಿ ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ವ್ಯಕ್ತಯಾ ವಾಚಾ’ (ಸ್ಪಷ್ಟವಾದ ದನಿಯಲ್ಲಿ) ಎಂಬುದೂ — ಬಾಣದಿಂದ ಚುಚ್ಚಲ್ಪಟ್ಟಿದ್ದರೂ ಅವನು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಮಾತನಾಡಬಲ್ಲವನಾಗಿದ್ದನು, ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನ ಮಾತು ಎಚ್ಚರದಿಂದ ಕೂಡಿದುದು, ಪ್ರಲಾಪವಲ್ಲ.

‘ನನ್ನ ಈ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ನಾನು ಹೇಳುವ ಮಾತನ್ನು, ಅದು ಕಷ್ಟಕರವಾಗಿದ್ದರೂ, ನೀನು ನಡೆಸಿಕೊಡಬೇಕು’ ಎಂಬ ಪೀಠಿಕೆಯಿಂದ ಅವನು ಯಾಚನೆಯನ್ನು ಆರಂಭಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಸುಖಕ್ಕೆ ಅರ್ಹನಾದ, ಸುಖದಲ್ಲೇ ಬೆಳೆದ, ಬಾಲಕನಾದರೂ ಮೂಢನಲ್ಲದ, ಕಣ್ಣೀರು ತುಂಬಿದ ಮುಖದೊಡನೆ ನೆಲದ ಮೇಲೆ ಬಿದ್ದಿರುವ ಅಂಗದನನ್ನು ನೋಡು. ನನ್ನ ಪ್ರಾಣಗಳಿಗಿಂತಲೂ ಪ್ರಿಯನಾದ ಈ ಮಗನನ್ನು ನಿನ್ನ ಸ್ವಂತ ಮಗನೆಂದು ಭಾವಿಸಿ, ನನ್ನನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಂಡಿದ್ದರೂ ಯಾವ ಕೊರತೆಯೂ ಇಲ್ಲದಂತೆ ಎಲ್ಲ ರೀತಿಯಿಂದಲೂ ಪರಿಪಾಲಿಸು.’ ‘ಅಹೀನಾರ್ಥಮ್’ (ಯಾವ ಕೊರತೆಯೂ ಇಲ್ಲದಂತೆ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅವನಿಗೆ ಯಾವುದರ ಅಭಾವವೂ ಆಗದಿರಲಿ ಎಂಬ ಯಾಚನೆ. ‘ನಾನು ಅವನಿಗೆ ಹೇಗೆ ದಾತನೂ ರಕ್ಷಕನೂ ಭಯಗಳಲ್ಲಿ ಅಭಯದಾತನೂ ಆಗಿದ್ದೆನೋ, ವಾನರೇಶ್ವರನೇ, ನೀನೂ ಹಾಗೆಯೇ ಆಗು.’ ‘ಸುಖಾರ್ಹಮ್’ (ಸುಖಕ್ಕೆ ಅರ್ಹನಾದ), ‘ಸುಖಸಂವೃದ್ಧಮ್’ (ಸುಖದಲ್ಲೇ ಬೆಳೆದ) ಎಂಬ ಪದಗಳಿಂದ ಬಾಲಕನನ್ನು ಮುದ್ದಿನಿಂದ ಬೆಳೆಸಿದ ಪರಂಪರೆ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ — ಎಂದೂ ದುಃಖವನ್ನು ಕಾಣದವನು ಇಂದು ನೆಲದ ಮೇಲೆ ಬಿದ್ದಿದ್ದಾನೆ. ತಾರೆಯ ಮಗನ ಗುಣಗಳನ್ನೂ ಅವನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ — ‘ಇವನು ಪರಾಕ್ರಮದಲ್ಲಿ ನಿನಗೆ ಸಮಾನನು, ರಾಕ್ಷಸರ ವಧೆಯಲ್ಲಿ ನಿನ್ನ ಮುಂದೆ ನಿಲ್ಲುವನು; ಬಲಶಾಲಿಯಾದ ಇವನು ರಣದಲ್ಲಿ ಪರಾಕ್ರಮ ತೋರಿ ತಕ್ಕ ಕಾರ್ಯಗಳನ್ನು ಮಾಡುವನು.’ ಮಗನ ಉಪಯುಕ್ತತೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾ ಅವನು ಅವನನ್ನು ಭಾರವಲ್ಲ, ಸಹಾಯಕನೆಂದು ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತಾನೆ — ಇದು ಯಾಚಕನ ಕುಶಲತೆ. ಆಮೇಲೆ ತಾರೆಯ ಮಹತ್ವವನ್ನು ಉಪದೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ — ‘ಸುಷೇಣನ ಮಗಳಾದ ಇವಳು ವಿಷಯಗಳ ಸೂಕ್ಷ್ಮ ನಿರ್ಣಯದಲ್ಲೂ ಉತ್ಪಾತ ಶಕುನಗಳಲ್ಲೂ ಪರಿಣತಳು; ಇವಳು ಯಾವುದನ್ನು ಸರಿ ಎನ್ನುತ್ತಾಳೋ ಅದನ್ನು ನಿಸ್ಸಂಶಯವಾಗಿ ಮಾಡಬೇಕು, ಏಕೆಂದರೆ ತಾರೆಯ ಅಭಿಪ್ರಾಯ ಎಂದೂ ತಪ್ಪಾಗುವುದಿಲ್ಲ.’ ಸ್ತ್ರೀಯ ಮಂತ್ರಿತ್ವವನ್ನು ಇಷ್ಟು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುವ ರಾಮಾಯಣದ ವಿರಳ ಸ್ಥಾನ ಇದು; ಮುಂದೆ ಸುಗ್ರೀವನು ಅವಳ ಮಾತಿನಿಂದಲೇ ಅನೇಕ ಬಾರಿ ರಕ್ಷಿಸಲ್ಪಡುವನು. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಅವನು ರಾಜನೀತಿಯನ್ನು ಉಪದೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ — ‘ರಾಘವನ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಸಂಶಯವಿಲ್ಲದೆ ಮಾಡಬೇಕು; ಮಾಡದಿದ್ದರೆ ಅಧರ್ಮವಾಗುವುದು, ಅವಮಾನಿತನಾದ ಅವನು ನಿನ್ನನ್ನೂ ಕೊಲ್ಲಬಹುದು.’ ಇಲ್ಲಿ ವಾಲಿ ಎರಡು ಕಾರಣಗಳನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ — ಧರ್ಮಹಾನಿ ಮತ್ತು ಆತ್ಮನಾಶ; ಪ್ರತಿಜ್ಞಾಪಾಲನೆ ಕೇವಲ ಕೃತಜ್ಞತೆಗಾಗಿ ಅಲ್ಲ, ಆತ್ಮರಕ್ಷಣೆಗಾಗಿಯೂ ಹೌದು. ಹೀಗೆ ವಾಲಿಯ ಉಪದೇಶ ಮೂರು ವಿಷಯಗಳಲ್ಲಿ ವಿಭಾಗಗೊಂಡಿದೆ — ಮಗನ ಮೇಲೆ ಸ್ನೇಹ, ಪತ್ನಿಯಲ್ಲಿ ವಿಶ್ವಾಸ, ಮಿತ್ರನಲ್ಲಿ ಕೃತಜ್ಞತೆ. ಹಿಂದೆ ರಾಮನನ್ನು ಅನ್ಯಾಯದಿಂದ ವಧಿಸಿದವನೆಂದು ಭಾವಿಸಿದ್ದವನೇ ಈಗ ಅವನ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ನಿಃಶಂಕವಾಗಿ ಮಾಡಬೇಕೆಂದು ಆದೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ — ಈ ಬುದ್ಧಿಯ ಪರಿಣತಿಯೇ ಈ ಸರ್ಗದ ವಿಶೇಷ. ‘ಮಯಾ ಹೀನಮ್’ (ನನ್ನನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಂಡ) ಎಂಬ ಪದದಲ್ಲಿ ತಂದೆಯ ವಿರಹವೇದನೆಯೂ, ‘ಸರ್ವತಃ ಪರಿಪಾಲಯ’ (ಎಲ್ಲ ರೀತಿಯಿಂದಲೂ ಪರಿಪಾಲಿಸು) ಎಂಬುದರಲ್ಲಿ ಯಾಚಕನ ದೈನ್ಯವೂ ಪ್ರಕಟವಾಗಿವೆ.

ಇಂದ್ರನು ಕೊಟ್ಟಿದ್ದ, ವಾಲಿಯ ಕೊರಳಲ್ಲಿ ಸದಾ ಶೋಭಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಮಾಲೆಯನ್ನೇ ಅವನು ಈಗ ಕೊಡುತ್ತಾನೆ. ‘ಸುಗ್ರೀವ, ಈ ದಿವ್ಯವಾದ ಚಿನ್ನದ ಮಾಲೆಯನ್ನು ಧರಿಸು; ಇದರಲ್ಲಿ ಉದಾರವಾದ ಶ್ರೀ (ಲಕ್ಷ್ಮಿ) ನೆಲೆಸಿದ್ದಾಳೆ, ನಾನು ಸತ್ತ ಮೇಲೆ ಅವಳು ಇದನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಿಬಿಡಬಹುದು’ ಎಂದು ವಾಲಿ ತನ್ನ ಕೊರಳಲ್ಲಿದ್ದ ಮಾಲೆಯನ್ನು ಕೊಡುತ್ತಾನೆ. ಮಾಲೆಯಲ್ಲಿ ಶ್ರೀ ವಾಸಿಸುತ್ತಾಳೆ ಎಂಬ ನಂಬಿಕೆಯೂ, ಸತ್ತವನ ದೇಹದಿಂದ ಅವಳು ದೂರಸರಿಯಬಹುದು ಎಂಬ ಭಯವೂ ಇಲ್ಲಿ ಸೂಚಿತವಾಗಿವೆ. ಸೋದರಸ್ನೇಹದಿಂದ ಹೀಗೆ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟ ಸುಗ್ರೀವನು ವಿಜಯದಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದ ಹರ್ಷವನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಮತ್ತೆ ದೀನನಾದನು — ರಾಹುವಿನಿಂದ ಗ್ರಸ್ತನಾದ ಚಂದ್ರನಂತೆ. ಉಪಮೆ ಮಾರ್ಮಿಕ — ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಪಡೆದು ಪೂರ್ಣಚಂದ್ರನಂತಿದ್ದ ಅವನು ಕ್ಷಣದಲ್ಲೇ ಕಾಂತಿಹೀನನಾದನು; ಗ್ರಹಣವು ಸ್ವಯಂಕೃತವಲ್ಲ, ಹೊರಗಿನದು — ಹಾಗೆಯೇ ಸುಗ್ರೀವನ ದೈನ್ಯವೂ ಸೋದರವಧೆಯಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದುದು. ವಾಲಿಯ ಆ ಮಾತಿನಿಂದ ಶಾಂತನಾದ ಅವನು ಆಲಸ್ಯವಿಲ್ಲದೆ ಯುಕ್ತವಾದುದನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾ, ಅನುಮತಿ ಪಡೆದು ಆ ಚಿನ್ನದ ಮಾಲೆಯನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಿದನು. ‘ಅಭ್ಯನುಜ್ಞಾತಃ’ (ಅನುಮತಿ ಪಡೆದು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅದು ಬಲವಂತವಾಗಿ ತೆಗೆದುಕೊಂಡುದಲ್ಲ, ಅಣ್ಣನೇ ಕೊಟ್ಟದ್ದು ಎಂಬುದು ಸ್ಪಷ್ಟ. ಆ ಮಾಲೆಯನ್ನು ಕೊಟ್ಟು, ಎದುರು ನಿಂತಿದ್ದ ಮಗನನ್ನು ಕಂಡು, ಪರಲೋಕಕ್ಕೆ ಸಿದ್ಧನಾಗಿದ್ದ ವಾಲಿಯು ಸ್ನೇಹದಿಂದ ಅಂಗದನಿಗೆ ಹೇಳಿದನು. ‘ಸಂಸಿದ್ಧಃ’ (ಸಿದ್ಧನಾದ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಮರಣದತ್ತ ಸಿದ್ಧತೆಯೂ ನಿಶ್ಚಯವೂ ಸೂಚಿತವಾಗಿವೆ — ಈಗ ಮಗನಿಗೆ ಉಪದೇಶದ ಹೊರತು ಅವನಿಗೆ ಬೇರೇನೂ ಉಳಿದಿಲ್ಲ.

‘ದೇಶಕಾಲಗಳನ್ನು ಅನುಸರಿಸು’ ಎಂದು ವಾಲಿ ಮೊದಲಿಗೇ ಮಗನಿಗೆ ಉಪದೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ — ಎಲ್ಲಿ, ಯಾವಾಗ, ಹೇಗೆ ನಡೆದುಕೊಳ್ಳಬೇಕೆಂಬ ಜ್ಞಾನವೇ ನೀತಿಯ ಮೂಲ. ಪ್ರಿಯಾಪ್ರಿಯಗಳನ್ನು ಸಹಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾ, ಕಾಲಕ್ಕೆ ತಕ್ಕಂತೆ ಸುಖದುಃಖಗಳನ್ನು ಸಹಿಸುತ್ತಾ, ಸುಗ್ರೀವನಿಗೆ ವಶನಾಗಿರು ಎಂದು. ‘ನಾನು ನಿನ್ನನ್ನು ಸದಾ ಮುದ್ದಿಸಿದಂತೆ, ನೀನು ಹಾಗೆಯೇ ನಡೆದುಕೊಂಡರೆ ಸುಗ್ರೀವನು ನಿನ್ನನ್ನು ಹೆಚ್ಚು ಗೌರವಿಸುವುದಿಲ್ಲ’ — ತಂದೆಯ ಮುದ್ದನ್ನು ಚಿಕ್ಕಪ್ಪನಿಂದ ನಿರೀಕ್ಷಿಸಬಾರದು ಎಂಬ ಸ್ಪಷ್ಟವಾದ ಮಾತು. ‘ಶತ್ರುಸಂಹಾರಕನೇ, ಇವನ ಶತ್ರುಗಳ ಪಕ್ಷಕ್ಕೆ ಹೋಗಬೇಡ, ಶತ್ರುಗಳೊಡನೆ ಸೇರಬೇಡ; ಒಡೆಯನ ಹಿತದಲ್ಲಿ ತತ್ಪರನಾಗಿ, ಇಂದ್ರಿಯನಿಗ್ರಹಿಯಾಗಿ ಸುಗ್ರೀವನಿಗೆ ವಶನಾಗಿರು.’ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಸೂಕ್ಷ್ಮವಾದ ನೀತಿ — ‘ಅತಿಯಾದ ಆತ್ಮೀಯತೆ ಮಾಡಬಾರದು, ಆತ್ಮೀಯತೆಯ ಅಭಾವವನ್ನೂ ತೋರಬಾರದು; ಇವೆರಡೂ ಮಹಾದೋಷಗಳು, ಆದ್ದರಿಂದ ನಡುವನ್ನು ಕಾಣುವವನಾಗು’ — ಮಧ್ಯಮ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಕಾಣು ಎಂದು. ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ, ಬಾಣದಿಂದ ತೀವ್ರವಾಗಿ ಪೀಡಿತನಾಗಿ, ಕಣ್ಣುಗಳು ಮೇಲೆ ತಿರುಗಿ, ತೆರೆದ ಭಯಂಕರ ಹಲ್ಲುಗಳೊಡನೆ ಅವನ ಪ್ರಾಣ ಹಾರಿಹೋಯಿತು. ವೀರನ ಕೊನೆಯ ಮಾತು ನೀತಿವಚನವೇ — ಇದೇ ಈ ಮರಣದ ಗೌರವ. ಅಂಗದನಿಗೆ ನೀಡಿದ ಉಪದೇಶ ರಾಜನೀತಿಯ ಸಂಕ್ಷೇಪ — ದೇಶಕಾಲಜ್ಞಾನ, ತಿತಿಕ್ಷೆ, ಆಜ್ಞಾನುವರ್ತನೆ, ಶತ್ರುಸಂಸರ್ಗವರ್ಜನೆ, ಮಧ್ಯಮ ವೃತ್ತಿ. ಮಗನ ಭವಿಷ್ಯ ಚಿಕ್ಕಪ್ಪನ ಕೈಯಲ್ಲಿದೆ ಎಂದು ಅರಿತಿರುವ ಅವನು ಮಗನಿಗೆ ವಿನಯವನ್ನೇ ಕಲಿಸುತ್ತಾನೆ, ಪ್ರತೀಕಾರವನ್ನಲ್ಲ. ‘ಅಂತರದೃಕ್’ (ನಡುವನ್ನು ಕಾಣುವವನು) ಎಂಬ ಪದ ಇಡೀ ಉಪದೇಶದ ಸಾರ — ಅತಿ ದೂರವೂ ಅಲ್ಲ, ಅತಿ ಹತ್ತಿರವೂ ಅಲ್ಲ.

ಅನಂತರ ಯೂಥಪತಿಯನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಂಡ ವಾನರರು ಅಲ್ಲಿ ಆಕ್ರಂದಿಸಿದರು; ಆ ವಾನರಶ್ರೇಷ್ಠರೆಲ್ಲರೂ ಪ್ರಲಾಪಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ‘ವಾನರೇಶ್ವರನು ಸ್ವರ್ಗಕ್ಕೆ ಹೋಗಲು ಇಂದು ಕಿಷ್ಕಿಂಧೆ ಶೂನ್ಯವಾಯಿತು, ಉದ್ಯಾನಗಳೂ ಪರ್ವತಗಳೂ ಕಾನನಗಳೂ ಶೂನ್ಯವಾದವು’ ಎಂದು ಅವರು ಶೋಕಿಸುತ್ತಾರೆ — ರಾಜನ ಅಭಾವದಲ್ಲಿ ದೇಶವೇ ನಿರ್ಜನವಾದಂತೆ ತೋರುತ್ತದೆ. ನಗರವೂ ವನವೂ ಎರಡೂ ಶೂನ್ಯ ಎಂದು ಹೇಳಿ ಅವರು ವಾಲಿಯ ಆಧಿಪತ್ಯದ ವಿಸ್ತಾರವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತಾರೆ. ‘ವಾನರಶಾರ್ದೂಲನು ಹತನಾಗಲು ವಾನರರು ಕಾಂತಿಹೀನರಾದರು; ಯಾರ ಮಹಾವೇಗದಿಂದ ಕಾನನಗಳೂ ವನಗಳೂ ಹೂವುಗಳ ರಾಶಿಯಿಂದ ಮುಚ್ಚಿಹೋಗುತ್ತಿದ್ದವೋ, ಅದನ್ನು ಇಂದು ಯಾರು ಮಾಡುವರು?’ ಆಮೇಲೆ ಅವರು ಅವನ ಪರಾಕ್ರಮವನ್ನು ನೆನೆಯುತ್ತಾರೆ — ಅವನು ಮಹಾತ್ಮನಾದ, ಮಹಾಬಾಹುವಾದ ಗೋಲಭನೆಂಬ ಗಂಧರ್ವನೊಡನೆ ಹದಿನೈದು ವರ್ಷಗಳ ಕಾಲ ಮಹಾಯುದ್ಧ ಮಾಡಿದ್ದನು, ಆ ಯುದ್ಧ ರಾತ್ರಿಯಲ್ಲಾಗಲಿ ಹಗಲಿನಲ್ಲಾಗಲಿ ನಿಲ್ಲುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ. ಹದಿನಾರನೆಯ ವರ್ಷದಲ್ಲಿ ಆ ಗೋಲಭನು ಉರುಳಿಸಲ್ಪಟ್ಟನು. ‘ಆ ದುರ್ವಿನೀತನನ್ನು ಕೊಂದು, ಕೋರೆಹಲ್ಲುಗಳಿಂದ ಭಯಂಕರನಾಗಿದ್ದರೂ ನಮ್ಮೆಲ್ಲರಿಗೂ ಅಭಯವನ್ನು ಕೊಡುತ್ತಿದ್ದ ಇವನು ಹೇಗೆ ಉರುಳಿಸಲ್ಪಟ್ಟನು?’ ಎಂಬ ಅವರ ಪ್ರಶ್ನೆ ವಿಸ್ಮಯ-ಶೋಕಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದೆ. ಈ ಆರು ಶ್ಲೋಕಗಳು ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲ, ವಲ್ಗೇಟ್‌ನ ವಿಶೇಷ ಮಾತ್ರ. ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ವಾನರರ ಶೋಕ ಮೂರು ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಟವಾಗಿದೆ — ನಗರದ ಶೂನ್ಯತೆ, ವನಗಳ ಕಾಂತಿಹೀನತೆ, ಒಡೆಯನ ಅತುಲ ಪರಾಕ್ರಮದ ಸ್ಮರಣೆ. ಗೋಲಭನೊಡನೆ ಹದಿನೈದು ವರ್ಷಗಳ ಕಾಲ ನಡೆದ ವಿರಾಮವಿಲ್ಲದ ಯುದ್ಧ ಇವನ ಪರಾಕ್ರಮಕ್ಕೆ ಪ್ರಮಾಣ; ಅಂತಹ ಗಂಧರ್ವನನ್ನು ಗೆದ್ದವನು ಒಂದೇ ಬಾಣದಿಂದ ಬಿದ್ದನು ಎಂಬ ವಿರೋಧವೇ ಅವರ ವಿಸ್ಮಯದ ಮೂಲ. ‘ಸರ್ವಾಭಯಂಕರಃ’ (ಎಲ್ಲರಿಗೂ ಅಭಯ ಕೊಡುವವನು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ರಾಜನ ಮುಖ್ಯ ಕರ್ತವ್ಯ — ಪ್ರಜೆಗಳಿಗೆ ಅಭಯದಾನ — ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ.

ವೀರನಾದ ವಾನರಾಧಿಪನು ಹತನಾಗಲು ಆಗ ಅಲ್ಲಿ ವಾನರರಿಗೆ ನೆಮ್ಮದಿ ದೊರೆಯಲಿಲ್ಲ — ಸಿಂಹಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಮಹಾವನದಲ್ಲಿ ಹಸುಗಳ ಒಡೆಯನಾದ ಗೂಳಿ ಹತವಾದಾಗ ಕಾಡಿನಲ್ಲಿ ಅಲೆಯುವ ಹಸುಗಳಿಗೆ ಶಾಂತಿ ದೊರೆಯದಂತೆ. ಉಪಮೆಯಲ್ಲಿ ಸಿಂಹ ರಾಮ, ಹಸುಗಳ ಒಡೆಯ ವಾಲಿ, ಕಾಡಿನ ಹಸುಗಳು ವಾನರರು — ಭಯ ಮತ್ತು ಅನಾಥತೆ ಎರಡೂ ಇಲ್ಲಿ ಸೂಚಿತವಾಗಿವೆ. ಅನಂತರ ವಿಪತ್ತಿನ ಸಾಗರದಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿದ ತಾರೆ ಸತ್ತ ಪತಿಯ ಮುಖವನ್ನು ನೋಡಿ, ವಾಲಿಯನ್ನು ಅಪ್ಪಿಕೊಂಡು ನೆಲಕ್ಕೆ ಬಿದ್ದಳು — ಕಡಿಯಲ್ಪಟ್ಟ ಮಹಾವೃಕ್ಷವನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿದ್ದ ಬಳ್ಳಿಯಂತೆ. ಬಳ್ಳಿಯ ಉಪಮೆಯಿಂದ ಪತಿಯ ಆಶ್ರಯದಿಂದಲೇ ಅವಳ ಅಸ್ತಿತ್ವ ಎಂಬುದು ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ; ಮರ ಕಡಿಯಲ್ಪಟ್ಟರೆ ಬಳ್ಳಿ ತಾನಾಗಿಯೇ ಬೀಳುತ್ತದೆ.

പ്രാണൻ മങ്ങിയ ബാലി പതുക്കെ ശ്വസിച്ചുകൊണ്ട് ചുറ്റും നോക്കി, ആദ്യംതന്നെ മുന്നിൽ നിൽക്കുന്ന അനുജൻ സുഗ്രീവനെ കണ്ടു — മരിക്കാൻ പോകുന്നവന്റെ ആദ്യനോട്ടം സഹോദരനിൽത്തന്നെ പതിച്ചു എന്നതു സ്നേഹത്തിന്റെ സൂചനയാണ്. വിജയം നേടിയ ആ വാനരേശ്വരനോട് വ്യക്തമായ വാക്കിൽ സ്നേഹത്തോടെ സംസാരിച്ചുകൊണ്ട് അവൻ പറയുന്നു — ‘സുഗ്രീവാ, പാപത്തിൽനിന്നുണ്ടായ ദോഷത്തിന്റെ പേരിൽ എന്നെ കുറ്റപ്പെടുത്തരുത്; വരാനിരിക്കുന്നതിനാൽ ഉണ്ടായ ബുദ്ധിമോഹത്താൽ ഞാൻ ബലാൽ വലിച്ചിഴയ്ക്കപ്പെടുകയായിരുന്നു.’ ‘ഭവിഷ്യേണ’ (വരാനിരിക്കുന്നതിനാൽ) എന്ന പദത്താൽ ദൈവത്തിന്റെ ബലം പറയപ്പെടുന്നു; എന്നാൽ സ്വന്തം അപരാധം മറച്ചുവെക്കുന്നില്ല. ‘ഉണ്ണീ, നമുക്കു രണ്ടുപേർക്കും ഒരേസമയം സുഖം വിധിക്കപ്പെട്ടിട്ടില്ല എന്നു ഞാൻ കരുതുന്നു; സഹോദരന്മാർക്കു ചേർന്ന സൗഹാർദം ഇങ്ങനെ മറിച്ചായിപ്പോയി’ എന്ന് അവൻ വിധിയുടെ വൈപരീത്യത്തെക്കുറിച്ചു ദുഃഖിക്കുന്നു. പിന്നെ അവൻ ത്യാഗം വ്യക്തമായി പ്രഖ്യാപിക്കുന്നു — ‘ഇന്നുതന്നെ നീ ഈ വനവാസികളുടെ രാജ്യം ഏറ്റെടുക്കുക; ഞാനും ഇന്നുതന്നെ വൈവസ്വതന്റെ (യമന്റെ) ലോകത്തിലേക്കു പോകുന്നു എന്നറിയുക. ജീവിതം, രാജ്യം, വിപുലമായ ശ്രീ, നിന്ദയേൽക്കാത്ത യശസ്സ് — ഇതെല്ലാം ഞാൻ വേഗം ഉപേക്ഷിക്കുന്നു.’ മരണസമയത്ത് വൈരത്തിന്റെ നിവൃത്തി, ത്യാഗത്തിന്റെ പൂർണത — ഇതാണ് ഈ വാക്കിന്റെ സാരം. ആദ്യം അവൻ ദോഷം പരിഹരിക്കുന്നു, പിന്നെ വിധിയെ പഴിക്കുന്നു, ഒടുവിൽ സ്വയംതന്നെ രാജ്യം നൽകുന്നു — മൂന്നു പടികളിലൂടെ വൈരം നിശ്ശേഷം നിവർത്തിക്കുന്നു. ‘സസ്നേഹം’ (സ്നേഹത്തോടെ) എന്ന പദത്തിലൂടെ, മരണാസന്നന്റെ വാക്കിൽ ക്രോധത്തിന്റെ ഒരംശംപോലും ശേഷിച്ചിട്ടില്ല എന്നു കവി സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ‘വ്യക്തയാ വാചാ’ (വ്യക്തമായ വാക്കിൽ) എന്നതും — ശരമേറ്റിട്ടും അവനു വ്യക്തമായി സംസാരിക്കാൻ കഴിയുന്നു; അതിനാൽ അവന്റെ വാക്ക് ബോധപൂർവമാണ്, പ്രലാപമല്ല.

‘എന്റെ ഈ അവസ്ഥയിൽ ഞാൻ പറയുന്ന വാക്ക്, ചെയ്യാൻ പ്രയാസമുള്ളതാണെങ്കിലും നീ ചെയ്യണം’ എന്ന ആമുഖത്തോടെ അവൻ യാചന ആരംഭിക്കുന്നു. ‘സുഖത്തിനു യോഗ്യനും സുഖത്തിൽ വളർന്നവനും, ബാലനാണെങ്കിലും ബാലിശനല്ലാത്തവനും, കണ്ണീർ നിറഞ്ഞ മുഖത്തോടെ നിലത്തു വീണുകിടക്കുന്നവനുമായ അംഗദനെ നോക്കൂ. എന്റെ പ്രാണനെക്കാൾ പ്രിയപ്പെട്ട ഈ പുത്രനെ, നിന്റെ ഔരസപുത്രനെന്നപോലെ കരുതി, ഞാൻ ഇല്ലാതായാലും ഒന്നിനും കുറവില്ലാത്തവനായി എല്ലാ വിധത്തിലും പരിപാലിക്കൂ.’ ‘അഹീനാർഥം’ (ഒന്നിനും കുറവില്ലാത്തവനായി) എന്ന പദത്താൽ ഒന്നിന്റെയും അഭാവം ഉണ്ടാകരുത് എന്നാണ് യാചന. ‘ഞാൻ അവനു ദാതാവും രക്ഷകനും ഭയങ്ങളിൽ അഭയം നൽകുന്നവനുമായിരുന്നതുപോലെ, വാനരേശ്വരാ, നീയും ആകണം.’ ‘സുഖാർഹം’ (സുഖത്തിനു യോഗ്യൻ), ‘സുഖസംവൃദ്ധം’ (സുഖത്തിൽ വളർന്നവൻ) എന്നീ പദങ്ങളാൽ ബാലന്റെ ലാളനപാരമ്പര്യം സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു — ഒരിക്കലും ദുഃഖം കണ്ടിട്ടില്ലാത്തവൻ ഇന്നു നിലത്തു വീണുകിടക്കുന്നു. താരാപുത്രന്റെ ഗുണങ്ങളും അവൻ വർണിക്കുന്നു — ‘ഇവൻ നിനക്കു തുല്യം പരാക്രമമുള്ളവനാണ്; രാക്ഷസവധത്തിൽ നിന്റെ മുന്നിൽ നിൽക്കും; ബലവാനായ ഇവൻ യുദ്ധത്തിൽ പരാക്രമം കാട്ടി അനുയോജ്യമായ കർമങ്ങൾ ചെയ്യും.’ പുത്രന്റെ ഉപയോഗം കാണിച്ച് അവൻ അവനെ ഭാരമായല്ല, സഹായിയായി സ്ഥാപിക്കുന്നു — ഇതു യാചകന്റെ കൗശലമാണ്. പിന്നെ താരയുടെ മഹത്ത്വം ഉപദേശിക്കുന്നു — ‘സുഷേണന്റെ പുത്രിയായ ഇവൾ അർഥങ്ങളുടെ സൂക്ഷ്മനിർണയത്തിലും ഉത്പാതങ്ങളെക്കുറിച്ചുള്ള ലക്ഷണങ്ങളിലും പരിനിഷ്ഠിതയാണ്; ഇവൾ ‘നല്ലത്’ എന്നു പറയുന്നതു സംശയമില്ലാതെ ചെയ്യണം; താരയുടെ അഭിപ്രായം ഒരിക്കലും തെറ്റുന്നില്ല.’ സ്ത്രീയുടെ മന്ത്രിത്വം ഇത്ര വ്യക്തമായി അംഗീകരിക്കപ്പെടുന്ന, രാമായണത്തിലെ അപൂർവസ്ഥലമാണിത്; മുന്നോട്ട് സുഗ്രീവൻ അവളുടെ വാക്കിനാൽത്തന്നെ പലതവണ രക്ഷിക്കപ്പെടും. ഒടുവിൽ അവൻ രാജനീതി ഉപദേശിക്കുന്നു — ‘രാഘവന്റെ കാര്യം ശങ്കയില്ലാതെ ചെയ്യണം; ചെയ്യാതിരുന്നാൽ അധർമമാകും; അവമാനിക്കപ്പെട്ട അവൻ നിന്നെയും കൊന്നേക്കാം.’ ഇവിടെ ബാലി രണ്ടു ഹേതുക്കൾ കാണിക്കുന്നു — ധർമഹാനിയും ആത്മനാശവും; പ്രതിജ്ഞാപാലനം കൃതജ്ഞതയ്ക്കുവേണ്ടി മാത്രമല്ല, സ്വരക്ഷയ്ക്കുവേണ്ടിയുമാണ്. ഇങ്ങനെ ബാലിയുടെ ഉപദേശം മൂന്നു വിഷയങ്ങളായി വിഭജിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു — പുത്രനോടു സ്നേഹം, പത്നിയിൽ വിശ്വാസം, മിത്രത്തോടു കൃതജ്ഞത. മുമ്പ് രാമനെ അന്യായമായി വധിച്ചവനായി കരുതിയവൻതന്നെ ഇപ്പോൾ അവന്റെ കാര്യം ശങ്കയില്ലാതെ ചെയ്യണമെന്ന് ആജ്ഞാപിക്കുന്നു — ബുദ്ധിയുടെ ഈ പരിണതിയാണ് ഈ സർഗത്തിന്റെ സവിശേഷത. ‘മയാ ഹീനം’ (ഞാൻ ഇല്ലാതായാൽ) എന്ന പദത്തിൽ പിതാവിന്റെ വിരഹവേദനയും ‘സർവതഃ പരിപാലയ’ (എല്ലാ വിധത്തിലും പരിപാലിക്കൂ) എന്നതിൽ യാചകന്റെ ദൈന്യവും പ്രകടമാകുന്നു.

ബാലിയുടെ കഴുത്തിൽ എന്നും ശോഭിച്ചിരുന്ന, ഇന്ദ്രൻ നൽകിയ ആ മാലതന്നെ അവൻ ഇപ്പോൾ നൽകുന്നു. ‘സുഗ്രീവാ, ദിവ്യമായ ഈ സ്വർണമാല അണിഞ്ഞുകൊള്ളുക; ഇതിൽ ഉദാരമായ ശ്രീ വസിക്കുന്നു; ഞാൻ മരിച്ചാൽ അത് ഇതിനെ ഉപേക്ഷിച്ചുപോയേക്കാം’ എന്നു പറഞ്ഞ് ബാലി തന്റെ കഴുത്തിലെ മാല നൽകുന്നു. മാലയിൽ ശ്രീ വസിക്കുന്നു എന്ന വിശ്വാസവും, മരിച്ചവന്റെ ശരീരത്തിൽനിന്ന് അതു വിട്ടുപോയേക്കാം എന്ന ഭയവും ഇവിടെ സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. സഹോദരസൗഹൃദത്തോടെ ഇങ്ങനെ പറയപ്പെട്ട സുഗ്രീവൻ വിജയത്താലുണ്ടായ ഹർഷം ഉപേക്ഷിച്ച് വീണ്ടും ദീനനായി — രാഹു ഗ്രസിച്ച ചന്ദ്രനെപ്പോലെ. ഉപമ മർമസ്പർശിയാണ് — പൂർണചന്ദ്രനെപ്പോലെ രാജ്യം ലഭിച്ച അവൻ ക്ഷണനേരംകൊണ്ടു കാന്തിയറ്റവനായി; ഗ്രഹണം സ്വയം വരുത്തിയതല്ല, പുറമേനിന്നുള്ളതാണ് — അതുപോലെ സുഗ്രീവന്റെ ദൈന്യവും സഹോദരവധത്തിൽനിന്നുണ്ടായതാണ്. ബാലിയുടെ ആ വാക്കിനാൽ ശാന്തനായ അവൻ, ഉണർവോടെ ഉചിതമായതു ചെയ്തുകൊണ്ട്, അനുവാദം ലഭിച്ചശേഷം ആ സ്വർണമാല സ്വീകരിച്ചു. ‘അഭ്യനുജ്ഞാതഃ’ (അനുവാദം ലഭിച്ചവൻ) എന്ന പദത്താൽ അതു ബലാൽ എടുത്തതല്ല, സഹോദരൻ നൽകിയതാണെന്നു വ്യക്തം. ആ മാല നൽകി, അരികിൽ നിൽക്കുന്ന പുത്രനെ നോക്കി, പരലോകയാത്രയ്ക്ക് ഒരുങ്ങിയ ബാലി സ്നേഹത്തോടെ അംഗദനോടു പറഞ്ഞു. ‘സംസിദ്ധഃ’ (ഒരുങ്ങിയവൻ) എന്ന പദത്താൽ മരണത്തിനുള്ള ഒരുക്കവും നിശ്ചയവും സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു — ഇനി പുത്രോപദേശമല്ലാതെ അവന് ഒന്നും ബാക്കിയില്ല.

‘ദേശകാലങ്ങൾ അനുസരിക്കുക’ എന്നാണ് ബാലി ആദ്യംതന്നെ പുത്രനെ ഉപദേശിക്കുന്നത് — എവിടെ, എപ്പോൾ, എങ്ങനെ പെരുമാറണം എന്ന അറിവുതന്നെയാണ് നീതിയുടെ മൂലം. പ്രിയവും അപ്രിയവും സഹിച്ച്, സമയത്തിനൊത്ത് സുഖദുഃഖങ്ങൾ സഹിച്ച്, സുഗ്രീവന്റെ വശത്തു നിൽക്കുക. ‘ഞാൻ നിന്നെ എന്നും ലാളിച്ചതുപോലെ, ഇങ്ങനെ പെരുമാറുന്ന നിന്നെ സുഗ്രീവൻ അത്രയധികം മാനിക്കുകയില്ല’ — പിതാവിന്റെ ലാളന ഇളയച്ഛനിൽനിന്നു പ്രതീക്ഷിക്കരുത് എന്ന വ്യക്തമായ വാക്ക്. ‘ശത്രുസംഹാരകാ, ഇവന്റെ ശത്രുക്കളുടെ പക്ഷത്തു പോകരുത്, ശത്രുക്കളോടു ചേരരുത്; സ്വാമിയുടെ കാര്യത്തിൽ തത്പരനായി, ഇന്ദ്രിയനിഗ്രഹത്തോടെ, സുഗ്രീവന്റെ വശത്തു നിൽക്കുക.’ ഒടുവിൽ സൂക്ഷ്മമായ ഒരു നീതി — ‘അതിസ്നേഹം കാണിക്കരുത്, സ്നേഹമില്ലായ്മയും കാണിക്കരുത്; രണ്ടും വലിയ ദോഷമാണ്; അതിനാൽ ഇടയ്ക്കുള്ളതു കാണുന്നവനാകുക’ — മധ്യമമായ നില നോക്കുക. ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞ്, ശരത്താൽ കഠിനമായി പീഡിതനായി, കണ്ണുകൾ തുറിച്ച്, ഭയങ്കരമായ പല്ലുകൾ പുറത്തുകാട്ടി, അവന്റെ ജീവൻ വേർപെട്ടു. വീരന്റെ അവസാനവാക്ക് നീതിവചനംതന്നെ — ഇതാണ് ഈ മരണത്തിന്റെ ഗൗരവം. അംഗദനു നൽകിയ ഉപദേശം രാജനീതിയുടെ സംക്ഷേപമാണ് — ദേശകാലജ്ഞാനം, തിതിക്ഷ, ആജ്ഞാനുവർത്തനം, ശത്രുസമ്പർക്കവർജനം, മധ്യമമായ പെരുമാറ്റം. പുത്രന്റെ ഭാവി ഇളയച്ഛന്റെ കൈകളിലാണെന്നറിഞ്ഞ് അവൻ പുത്രനെ വിനയമാണ് പഠിപ്പിക്കുന്നത്, പ്രതികാരമല്ല. ‘അന്തരദൃക്’ (ഇടയ്ക്കുള്ളതു കാണുന്നവൻ) എന്ന പദമാണ് മുഴുവൻ ഉപദേശത്തിന്റെയും സാരം — അത്യധികം ദൂരെയുമല്ല, അത്യധികം അടുത്തുമല്ല.

പിന്നെ യൂഥപതി കൊല്ലപ്പെട്ട വാനരന്മാർ അവിടെ നിലവിളിച്ചു; ആ വാനരശ്രേഷ്ഠന്മാരെല്ലാം വിലപിച്ചുകൊണ്ടിരുന്നു. ‘വാനരേശ്വരൻ സ്വർഗം പൂകിയതോടെ കിഷ്കിന്ധ ഇന്നു ശൂന്യമായി; ഉദ്യാനങ്ങളും പർവതങ്ങളും കാനനങ്ങളും ശൂന്യം’ എന്ന് അവർ ദുഃഖിക്കുന്നു — രാജാവില്ലാതാകുമ്പോൾ ദേശംതന്നെ നിർജനമായി തോന്നുന്നു. നഗരവും വനവും രണ്ടും ശൂന്യമെന്നു പറഞ്ഞ് അവർ ബാലിയുടെ ആധിപത്യത്തിന്റെ വിസ്തൃതി സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ‘വാനരശാർദൂലൻ കൊല്ലപ്പെട്ടതോടെ വാനരന്മാർ കാന്തിയറ്റവരായി; ആരുടെ മഹാവേഗത്താൽ കാനനങ്ങളും വനങ്ങളും പൂക്കളുടെ പ്രവാഹത്താൽ മൂടപ്പെട്ടിരുന്നുവോ, അത് ഇന്ന് ആർ ചെയ്യും?’ പിന്നെ അവർ അവന്റെ പരാക്രമം ഓർക്കുന്നു — മഹാത്മാവും മഹാബാഹുവുമായ ഗോലഭൻ എന്ന ഗന്ധർവനുമായി പതിനഞ്ചു വർഷം അവൻ മഹായുദ്ധം ചെയ്തു; ആ യുദ്ധം രാത്രിയിലോ പകലോ ശമിച്ചിരുന്നില്ല. പതിനാറാം വർഷത്തിൽ ആ ഗോലഭൻ വീഴ്ത്തപ്പെട്ടു. ‘ആ ദുർവിനീതനെ കൊന്ന, ദംഷ്ട്രകളാൽ ഭയങ്കരനായ, ഞങ്ങൾക്കെല്ലാം അഭയം നൽകിയിരുന്ന ഇവൻ എങ്ങനെ വീഴ്ത്തപ്പെട്ടു?’ എന്ന അവരുടെ ചോദ്യം വിസ്മയവും ശോകവും കലർന്നതാണ്. ഈ ആറു ശ്ലോകങ്ങൾ സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ ഇല്ല; വൾഗേറ്റിന്റെ മാത്രം സവിശേഷതയാണ്. അവയിൽ വാനരന്മാരുടെ ശോകം മൂന്നുവിധം പ്രകടമാകുന്നു — നഗരത്തിന്റെ ശൂന്യത, വനങ്ങളുടെ കാന്തിയില്ലായ്മ, സ്വാമിയുടെ അതുല്യപരാക്രമത്തിന്റെ ഓർമ. ഗോലഭനുമായി പതിനഞ്ചു വർഷം നീണ്ട, വിശ്രമമില്ലാത്ത യുദ്ധം ഈ പരാക്രമത്തിന്റെ പ്രമാണമാണ്; അത്തരമൊരു ഗന്ധർവനെ ജയിച്ചവൻ ഒരൊറ്റ ബാണത്താൽ വീണു എന്ന വിരോധംതന്നെയാണ് അവരുടെ വിസ്മയത്തിന്റെ മൂലം. ‘സർവാഭയങ്കരഃ’ (എല്ലാവർക്കും അഭയം നൽകുന്നവൻ) എന്ന പദത്താൽ രാജാവിന്റെ മുഖ്യകർത്തവ്യം — പ്രജകൾക്ക് അഭയം നൽകൽ — സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു.

വീരനായ വാനരാധിപൻ കൊല്ലപ്പെട്ടപ്പോൾ അവിടെ വാനരന്മാർക്ക് ശാന്തി ലഭിച്ചില്ല — സിംഹങ്ങളുള്ള മഹാവനത്തിൽ കൂട്ടത്തിന്റെ നാഥനായ കാള കൊല്ലപ്പെട്ടാൽ വനത്തിൽ മേയുന്ന പശുക്കൾക്കു ശാന്തി ലഭിക്കാത്തതുപോലെ. ഉപമയിൽ സിംഹം രാമൻ, കൂട്ടത്തിന്റെ നാഥൻ ബാലി, വനത്തിലെ പശുക്കൾ വാനരന്മാർ — ഭയവും അനാഥത്വവും എന്ന രണ്ടും ഇവിടെ സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. പിന്നെ ആപത്തിന്റെ സമുദ്രത്തിൽ മുങ്ങിയ താര, മരിച്ച ഭർത്താവിന്റെ മുഖം നോക്കി, ബാലിയെ ആലിംഗനം ചെയ്ത് നിലത്തു വീണു — വെട്ടിവീഴ്ത്തിയ മഹാവൃക്ഷത്തെ ആശ്രയിച്ചിരുന്ന ലതപോലെ. ലതയുടെ ഉപമയാൽ ഭർത്താവിന്റെ ആശ്രയത്താൽ മാത്രമാണ് അവളുടെ നിലനിൽപ്പ് എന്നു സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു; മരം വെട്ടിയാൽ ലത തനിയെ വീഴുന്നു.

Vāli's life was ebbing. Breathing faintly, he looked all around him, and the first thing his eyes fell on was his younger brother Sugrīva standing before him; that the dying monkey's first glance went to his brother is itself a sign of affection. He spoke to the victorious lord of monkeys clearly and with love. "Sugrīva, you must not hold against me any fault born of sin. I was dragged along by force by a delusion that fate had in store for me." By speaking of what fate held in store he names the power of destiny, but he does not deny his own wrong. "I think, brother, that happiness for us both at the same time was never ordained. The affection that should have been between brothers turned into its opposite." So he mourned how perverse fate had been. Then he openly renounced everything. "Take the kingdom of these forest-dwellers this very day, and know that this very day I am going to the house of Yama, the lord of death. Life, kingdom, great wealth and unblemished fame, all of it I give up at once." This is the heart of his speech: at the moment of death enmity ends and renunciation is complete. First he clears away blame, then he faults destiny, and last he himself hands over the kingdom, and in these three steps the feud comes wholly to an end. By saying he spoke "with affection" the poet shows that not a trace of anger was left in the dying king, and by saying he spoke "clearly" he shows that even pierced by the arrow Vāli could speak distinctly, so that his words were considered, not raving.

"In this state of mine I will say something to you, hero," he began, "and though it may be hard to do, you must do it, king. Look at Aṅgada lying there on the ground, his face wet with tears; he deserves comfort and has grown up in comfort, a boy still, yet no fool. He is dearer to me than my own life. Treat him as your own son and guard him on every side, so that though he has lost me he lacks nothing. Be to him what I was, lord of monkeys: the one who gives him all he needs, who protects him and keeps him safe in danger." Those two words, "deserving comfort" and "grown up in comfort", tell how the boy had always been cherished; one who had never known hardship now lay fallen on the ground. Then Vāli spoke of the gifts of Tārā's son: "He is your equal in valour and will go ahead of you when the rākṣasas are slain. Strong and young, he will show his strength in battle and do deeds worthy of his birth." By showing how useful his son would be, Vāli presents him not as a burden but as a helper, and there is skill in the way he asks. Then he taught Sugrīva Tārā's worth: "This daughter of Suṣeṇa is thoroughly practised in judging subtle matters and in reading every kind of omen. Whatever she says is right, do it without doubt, for nothing Tārā has judged ever turns out otherwise." This is one of the rare places in the Rāmāyaṇa where a woman is so plainly acknowledged as a counsellor, and later Sugrīva will often be saved by her words. Last he gave him a lesson in statecraft: "Do Rāghava's work without hesitation. To neglect it would be wrong, and if you slight him he may destroy you too." Vāli gives two reasons, the loss of dharma and his own ruin; keeping a promise is not only a matter of gratitude but of self-preservation too. His counsel thus falls into three parts, love for his son, trust in his wife and gratitude to a friend. The one who earlier thought Rāma had killed him unjustly now tells his brother to do Rāma's work without misgiving, and this ripening of understanding is what marks this sarga. In "though he has lost me" we hear a father's pain at parting, and in "guard him on every side" the humility of one who pleads.

Then Vāli gave away the garland Indra had given him, which had always shone at his throat. "Sugrīva, put on this divine golden garland. A noble fortune dwells in it, and once I am dead she would leave it." Behind this lies the belief that the goddess of fortune lives in the garland, and the fear that she would depart from a dead body. Spoken to so lovingly by his brother, Sugrīva lost the joy of his victory and grew downcast again, like the moon seized by an eclipse. The image is moving: newly come into the kingdom, he had been like the full moon, and in a moment all his brightness was gone; and just as the eclipse is not the moon's own doing but comes upon it from outside, so Sugrīva's dejection came from his brother's death. Calmed by Vāli's words, he did what was fitting and without delay took the golden garland, with his brother's leave; it was not seized but given. Having given the garland, and seeing his son standing there, Vāli, now ready for death, spoke to Aṅgada with love. He was prepared and resolved, and nothing remained for him now but to counsel his son.

"From now on know the right place and the right time," was the first thing Vāli taught his son, for knowing where, when and how to act is the root of all good conduct. "Bear what is pleasant and what is unpleasant, endure joy and sorrow as they come, and obey Sugrīva. If you behave the way you did when I always indulged you, Sugrīva will not think much of you." This is plain speaking: the fondness of a father is not to be expected from an uncle. "Subduer of foes, do not follow those who are not his friends and do not side with his enemies. Serve your master's interest, keep yourself in check and obey Sugrīva." Last came a subtle piece of wisdom: "Do not be too familiar, and do not hold back affection either; both are serious faults. So keep your eye on the middle way." When he had said this, grievously tormented by the arrow, his eyes rolled back, his terrible teeth were bared, and his life left him. A hero's last words were words of wisdom, and that is the dignity of his death. The counsel he gave Aṅgada is statecraft in brief: knowing place and time, forbearance, obedience, avoiding the enemy's company and keeping to the middle course. Knowing that his son's future lay in his uncle's hands, he taught him humility, not revenge. "Keep your eye on the middle" is the essence of it all: not too far away and not too close.

Then the monkeys, whose leader was slain, cried out, and all those best of monkeys lamented. "Kiṣkindhā is empty today, now that the lord of monkeys has gone to heaven; empty are the gardens, the hills and the woods." Without its king the land itself seemed deserted, and by naming city and forest both they show how far his rule had reached. "With that tiger among monkeys slain, the monkeys have lost their splendour. By his mighty rush the groves and forests were always wreathed in showers of blossom; who will do that now?" Then they remembered his valour. For fifteen years he fought a great battle with the mighty gandharva Golabha, a battle that did not stop by night or by day, and in the sixteenth year Golabha was struck down. "He killed that insolent creature; he, with his terrible fangs, kept us all from fear. How has he himself been struck down?" Their question mingles wonder and grief. Their sorrow shows itself in three ways: the emptiness of the city, the dimming of the woods, and the memory of their lord's matchless strength. Fifteen years of unbroken war with Golabha prove that strength, and that one who conquered such a gandharva should fall to a single arrow is the very thing that amazes them. By calling him the one who "kept us all from fear" they name a king's first duty, to give his people freedom from fear.

With their heroic lord slain, the monkeys found no peace, like cattle roaming a great forest where a lion prowls when the bull of the herd has been killed. In the image the lion is Rāma, the bull Vāli and the cattle the monkeys, and it speaks both of fear and of being left without a protector. Then Tārā, drowned in an ocean of sorrow, gazed at her dead husband's face, put her arms around Vāli and sank to the ground, like a creeper that had clung to a great tree when the tree is felled. The image of the creeper shows that she had stood only by leaning on her husband: when the tree is cut, the vine falls with it.