अम्बरात् च्युतां तारकाम् इव भूमौ निपतितां तारां दृष्ट्वा हरियूथपः हनूमान् शनैः आश्वासयितुम् आरभत। ‘शनैः’ इति पदेन सान्त्वनस्य मृदुता सूचिता — शोकार्तां नारीं सहसा न बोधयेत्। सः प्रथमं कर्मसिद्धान्तम् उपन्यस्यति — जन्तुः गुणबुद्ध्या दोषबुद्ध्या वा यत् स्वकर्म करोति, तस्य शुभम् अशुभं च सर्वं फलं प्रेत्य अव्यग्रः सन् सः एव प्राप्नोति। अतः परस्य मरणे शोकः निष्फलः। ततः सः प्रश्नद्वयेन शोकस्य मूलम् एव छिनत्ति — ‘स्वयं शोच्या सती कं शोच्यं शोचसि, स्वयं दीना सती कं दीनम् अनुकम्पसे’ इति। जलबुद्बुदसदृशे अस्मिन् देहे स्थितः कः जीवः कस्य जीवस्य कृते अनुशोच्यः — इति प्रश्नेन शरीरस्य क्षणभङ्गुरता प्रकटिता। न केवलं वाली गतः, अपि तु शोककर्त्री स्वयम् अपि तादृश्येव — इति ज्ञाते शोकस्य आधारः एव न अवशिष्यते।

जीवति पुत्रे माता पुत्रम् एव पश्येत् — अतः जीवपुत्रया तया कुमारः अङ्गदः द्रष्टव्यः, भविष्यति काले च यानि कार्याणि तस्य समर्थानि तानि चिन्तनीयानि इति हनूमान् तस्याः दृष्टिं मृतात् जीवन्तं प्रति नयति। ‘आयत्याम्’ इति पदेन वर्तमानशोकात् भविष्यत्कर्तव्यं प्रति संक्रमणं सूचितम्। भूतानाम् आगतिः गतिश्च अनियता — जन्म मरणं च कस्यापि नियतकालं न अपेक्षते — इति विदुषी सा जानाति एव; तस्मात् पण्डितेन परलोकहितं शुभम् एव कर्तव्यम्, न तु रोदनादिः लौकिकः शोकविस्तारः। यस्मिन् वानराणां सहस्राणि शतानि नियुतानि च कृताशानि सन्ति, तादृशः अपि सः अद्य दिष्टान्तम् आगतः — यदि महाश्रयः अपि एवं गच्छति, तर्हि नियतेः बलम् अनतिक्रमणीयम् इति भावः। अयं वाली न्यायेन दृष्टार्थः, साम्नि दाने क्षमायां च तत्परः आसीत्; अतः धर्मेण जिता या भूमिः तां सः गतः। एवं स्वकर्मणा सद्गतिं प्राप्तं पतिं शोचितुं न अर्हसि इति सः निगमयति। मृतस्य गतिः शुभा चेत् शोकः अनुपपन्नः इति हनूमतः युक्तिः।

सर्वे हरिशार्दूलाः, अयं पुत्रः अङ्गदः, हर्यृक्षाणां पतित्वरूपं राज्यं च — सर्वम् एतत् त्वाम् एव नाथवतीं प्राप्तम् इति अनिन्दितां तारां हनूमान् सम्बोधयति। शोकेन संतप्तौ अङ्गदसुग्रीवौ उभौ अपि शनैः प्रेरणीयौ, न तु सहसा; तया परिगृहीतः अङ्गदः मेदिनीं शासतु इति सः प्रार्थयते। सन्ततेः यत् प्रयोजनं शास्त्रे दृष्टम् — पितुः पारलौकिकसाधनम् — यच्च साम्प्रतं राज्ञः कृत्यम्, तत् सर्वं क्रियताम्; एषः एव कालस्य निश्चयः, कालातिक्रमे तु किमपि कर्म न साध्यम् इति। अन्ते सः स्पष्टं द्वयं वदति — हरिराजस्य अन्त्येष्टिसंस्कारः कर्तव्यः, अङ्गदश्च अभिषेचनीयः इति। सिंहासनगतं पुत्रं पश्यन्ती सा शान्तिम् एष्यति। ‘शान्तिमेष्यसि’ इति वचनेन शोकस्य प्रतिकारः कर्मणि एव, न विलापे इति सूचितम्; शोकार्तायाः हस्ते कार्यं दत्तं चेत् सा स्वयम् उत्तिष्ठति इति लोकनीतिः।

भर्तृव्यसनपीडिता सा तस्य वचनं श्रुत्वा अवस्थितं हनूमन्तं प्रत्युत्तरम् अब्रवीत्। अङ्गदप्रतिरूपाणां पुत्राणां शतम् एकतः, हतस्य अपि अस्य वीरस्य गात्रसंश्लेषणम् एकतः — तयोः तुलायां संश्लेषणम् एव वरम् इति सा वदति। पुत्रशतम् अपि पतिम् उपस्थातुं न पर्याप्तम् इति अत्र भावः। न अहं हरिराज्यस्य अङ्गदस्य वा प्रभवामि — अभिषेककर्ता अन्यः एव; तस्य पितृव्यः सुग्रीवः सर्वकार्येषु अव्यवहितः, अतः सः एव अधिकारी। ‘हनूमन्, अङ्गदं प्रति एषा बुद्धिः मया न आस्थेया; हरिसत्तम, पुत्रस्य बन्धुः पिता एव, न माता’ इति सा नीतिवचनेन राज्यचिन्तां निराकरोति; मातृत्वम् अपि पितृस्थानं न ग्रहीतुं शक्नोति इति तस्याः मतम्। अन्ते सा स्वनिश्चयं प्रकटयति — हरिराजस्य अनुगमनात् क्षमतरं मम परत्र इह वा किमपि नास्ति; अभिमुखं युध्यमानेन हतेन वीरेण सेवितम् इदम् एव शयनं मया सेवितुं योग्यम् इति। हनूमतः सर्वा नीतिः एकेन प्रेमवचनेन प्रत्याख्याता।

ఆకాశం నుండి రాలిన నక్షత్రంలా నేలపై పడి ఉన్న తారను చూసి వానరయూథపతి హనుమంతుడు మెల్లగా ఊరడించడం మొదలుపెట్టాడు. ‘శనైః’ (మెల్లగా) అనే పదంతో సాంత్వనపు మృదుత్వం సూచించబడింది — శోకార్తురాలైన స్త్రీకి హఠాత్తుగా బోధించకూడదు. అతడు మొదట కర్మసిద్ధాంతాన్ని ప్రతిపాదిస్తాడు — ప్రాణి గుణబుద్ధితో గాని దోషబుద్ధితో గాని ఏ కర్మ చేస్తాడో, దాని శుభాశుభ ఫలమంతా మరణానంతరం నిశ్చలంగా అతడే పొందుతాడు. కాబట్టి ఇతరుని మరణానికి శోకం నిష్ఫలం. తరువాత అతడు రెండు ప్రశ్నలతో శోకపు మూలాన్నే ఛేదిస్తాడు — ‘నీవే శోచనీయురాలివై ఉండి ఎవరిని శోచనీయుడని శోకిస్తున్నావు, నీవే దీనురాలివై ఉండి ఏ దీనుని మీద జాలిపడుతున్నావు’ అని. నీటిబుడగలాంటి ఈ దేహంలో ఉన్న ఏ జీవుడు ఏ జీవుని కోసం శోకించదగినవాడు — అనే ప్రశ్నతో శరీరపు క్షణభంగురత్వం ప్రకటితమైంది. వాలి ఒక్కడే వెళ్ళిపోలేదు, శోకించేది కూడా అలాంటిదే — అని తెలిసినప్పుడు శోకానికి ఆధారమే మిగలదు.

కుమారుడు జీవించి ఉండగా తల్లి కుమారునే చూసుకోవాలి — కాబట్టి జీవించి ఉన్న కుమారుని తల్లి అయిన ఆమె కుమారుడు అంగదుని చూసుకోవాలి, భవిష్యత్తులో అతనికి తగిన కార్యాలను ఆలోచించాలి అని హనుమంతుడు ఆమె దృష్టిని మరణించినవాని నుండి జీవించి ఉన్నవానివైపు మళ్ళిస్తున్నాడు. ‘ఆయత్యామ్’ (భవిష్యత్తులో) అనే పదంతో వర్తమాన శోకం నుండి భవిష్యత్ కర్తవ్యం వైపు మార్పు సూచించబడింది. ప్రాణుల రాకపోకలు అనియతమైనవి — జన్మమరణాలు ఎవరికీ నిర్ణీత సమయాన్ని పాటించవు — అని విదుషి అయిన ఆమెకు తెలుసు; కాబట్టి పండితుడు పరలోకహితమైన శుభకర్మనే చేయాలి, ఏడుపు మొదలైన లౌకిక శోకవిస్తారం కాదు. ఎవనిపై వేలాది, లక్షలాది, కోట్లాది వానరులు ఆశలు పెట్టుకున్నారో, అలాంటివాడు కూడా ఈనాడు విధి నిర్ణయించిన అంతాన్ని చేరుకున్నాడు — మహాశ్రయుడైనవాడే ఇలా వెళ్ళిపోతే విధి బలం అనతిక్రమణీయమని భావం. ఈ వాలి న్యాయంగా అర్థాన్ని దర్శించినవాడు, సామంలో దానంలో క్షమలో తత్పరుడు; కాబట్టి ధర్మంతో జయించిన లోకానికి అతడు వెళ్ళాడు. ఇలా తన కర్మచేత సద్గతి పొందిన భర్త గురించి శోకించడం నీకు తగదని అతడు ముగిస్తాడు. మరణించినవాని గతి శుభమైనదైతే శోకం అనుచితం అని హనుమంతుని యుక్తి.

ఈ వానరశార్దూలులందరూ, ఈ కుమారుడు అంగదుడూ, వానర భల్లూకాలకు అధిపతిత్వమనే ఈ రాజ్యమూ — ఇదంతా నీవే నాథురాలిగా నీకు లభించింది అని హనుమంతుడు నిందలేని తారను సంబోధిస్తున్నాడు. శోకంతో తపించిన అంగదునీ సుగ్రీవునీ ఇద్దరినీ మెల్లగా ప్రేరేపించాలి, హఠాత్తుగా కాదు; నీ సంరక్షణలో అంగదుడు భూమిని పాలించాలి అని అతడు ప్రార్థిస్తున్నాడు. సంతానానికి శాస్త్రంలో చెప్పబడిన ప్రయోజనం — తండ్రికి పరలోకసాధనం — ఏదో, ఇప్పుడు రాజు చేయవలసిన కార్యం ఏదో, అదంతా చేయాలి; ఇదే కాలనిర్ణయం, కాలం దాటిపోతే ఏ కార్యమూ సాధ్యం కాదు అని. చివరకు అతడు రెండు విషయాలు స్పష్టంగా చెబుతున్నాడు — వానరరాజుకు అంత్యేష్టిసంస్కారం చేయాలి, అంగదుని అభిషేకించాలి అని. సింహాసనంపై కూర్చున్న కుమారుని చూస్తూ ఆమె శాంతిని పొందుతుంది. ‘శాంతిమేష్యసి’ (శాంతిని పొందుతావు) అనే మాటతో శోకానికి ప్రతికారం కార్యంలోనే ఉంది, విలాపంలో కాదు అని సూచించబడింది; శోకార్తుల చేతికి పని అప్పగిస్తే వారు తామే లేచి నిలబడతారని లోకనీతి.

భర్త ఆపదతో పీడితురాలైన ఆమె అతని మాటలు విని ఎదుట నిలిచిన హనుమంతునికి ప్రత్యుత్తరం చెప్పింది. అంగదుని వంటి వంద మంది కుమారులు ఒకవైపు, చంపబడినా ఈ వీరుని శరీరాన్ని కౌగిలించుకోవడం ఒకవైపు — ఆ రెంటి తులనలో కౌగిలించుకోవడమే మేలు అని ఆమె అంటోంది. వంద మంది కుమారులు కూడా భర్త స్థానాన్ని పూరించడానికి చాలరని ఇక్కడ భావం. వానరరాజ్యానికి గాని అంగదునికి గాని నేను అధికారిణిని కాను — అభిషేకం చేసేది వేరొకరు; అతని పినతండ్రి సుగ్రీవుడు అన్ని కార్యాలలో అతనికి అత్యంత సమీపుడు, కాబట్టి అతడే అధికారి. ‘హనుమా, అంగదుని విషయంలో ఈ ఆలోచన నేను చేపట్టకూడదు; వానరోత్తమా, కుమారునికి బంధువు తండ్రే, తల్లి కాదు’ అని ఆమె నీతివాక్యంతో రాజ్యచింతను నిరాకరిస్తోంది; మాతృత్వం కూడా తండ్రి స్థానాన్ని తీసుకోలేదని ఆమె అభిప్రాయం. చివరకు ఆమె తన నిశ్చయాన్ని ప్రకటిస్తోంది — వానరరాజును అనుసరించడం కంటే మేలైనది నాకు పరలోకంలో గాని ఇహలోకంలో గాని ఏదీ లేదు; ఎదురుగా పోరాడుతూ చంపబడిన వీరుడు పడుకొని ఉన్న ఈ శయనమే నేను సేవించదగినది అని. హనుమంతుని నీతి అంతా ఒక్క ప్రేమవాక్యంతో నిరాకరించబడింది.

வானிலிருந்து நழுவிய நட்சத்திரம் போலத் தரையில் விழுந்து கிடந்த தாரையைக் கண்டு, வானரப் படைத்தலைவனான அனுமன் அவளை மெல்லத் தேற்றத் தொடங்கினான். ‘சனை:’ (மெல்ல) என்ற சொல்லால் ஆறுதலின் மென்மை சுட்டப்படுகிறது — சோகத்தில் ஆழ்ந்த பெண்ணைத் திடீரென விழிப்பிக்கக் கூடாது. அவன் முதலில் கர்மக் கோட்பாட்டை முன்வைக்கிறான் — ஓர் உயிர் நல்லது என்ற எண்ணத்திலோ தீயது என்ற எண்ணத்திலோ செய்யும் தன் செயலின் நல்ல தீய பலன்கள் அனைத்தையும், இறந்த பின் அதுவே கலக்கமின்றி அடைகிறது. ஆகவே பிறர் சாவுக்காக வருந்துவது பயனற்றது. பிறகு அவன் இரண்டு கேள்விகளால் சோகத்தின் வேரையே அறுக்கிறான் — ‘தானே இரங்கத்தக்கவளாக இருந்துகொண்டு, இரங்கத்தக்க யாருக்காக இரங்குகிறாய்? தானே தீனமானவளாக இருந்துகொண்டு, தீனமான யாரிடம் கருணை காட்டுகிறாய்?’ நீர்க்குமிழி போன்ற இந்த உடலில் இருக்கும் எந்த உயிர் எந்த உயிருக்காக வருந்தத்தக்கது — என்ற கேள்வியால் உடலின் கணநேர நிலையாமை வெளிப்படுகிறது. வாலி மட்டும் சென்றுவிடவில்லை, வருந்துபவளும் அதே நிலையில்தான் இருக்கிறாள் — என்று அறிந்ததும் சோகத்துக்கு ஆதாரமே எஞ்சுவதில்லை.

மகன் உயிரோடிருக்கும்போது தாய் மகனையே பார்க்க வேண்டும் — ஆகவே உயிரோடிருக்கும் மகனுடைய அவள் இளவரசன் அங்கதனைக் கவனிக்க வேண்டும்; வருங்காலத்தில் அவனுக்குத் தகுந்த காரியங்களைச் சிந்திக்க வேண்டும் என்று அனுமன் அவள் பார்வையை இறந்தவனிடமிருந்து உயிரோடிருப்பவனை நோக்கித் திருப்புகிறான். ‘ஆயத்யாம்’ (வருங்காலத்தில்) என்ற சொல்லால் நிகழ்காலச் சோகத்திலிருந்து வருங்காலக் கடமைக்கு மாறுவது சுட்டப்படுகிறது. உயிர்களின் வருகையும் போக்கும் நிலையற்றவை — பிறப்பும் இறப்பும் எவருக்கும் குறிப்பிட்ட காலத்தை எதிர்பார்ப்பதில்லை — என்பதை அறிவுள்ள அவள் அறிந்தவளே; ஆகவே அறிவாளி மறுமைக்கு நன்மை தரும் நற்செயலையே செய்ய வேண்டும், அழுகை முதலிய உலகியல் சோக விரிவை அல்ல. ஆயிரக்கணக்கான, நூறாயிரக்கணக்கான, பத்து லட்சக்கணக்கான வானரர்கள் எவனிடம் நம்பிக்கை வைத்திருந்தார்களோ, அத்தகையவனும் இன்று விதித்த முடிவை அடைந்தான் — பெரும் புகலிடமாக இருந்தவனும் இவ்வாறு செல்கிறான் என்றால், விதியின் வலிமை மீற முடியாதது என்பது கருத்து. இந்த வாலி நீதியால் பொருளைக் கண்டவன், சாமம், தானம், பொறுமை ஆகியவற்றில் ஈடுபாடுள்ளவனாக இருந்தான்; ஆகவே தர்மத்தால் வென்ற உலகை அவன் அடைந்தான். இவ்வாறு தன் செயலால் நற்கதியை அடைந்த கணவனுக்காக நீ வருந்துவது தகாது என்று அவன் முடிக்கிறான். இறந்தவனின் கதி நல்லதானால் சோகம் பொருந்தாது என்பது அனுமனின் வாதம்.

வானரர்களில் புலிகளான அனைவரும், இந்த மகன் அங்கதனும், வானரர்க்கும் கரடிகளுக்கும் தலைமை என்ற அரசும் — இவை அனைத்தும் இப்போது உன்னையே தலைவியாகக் கொண்டுள்ளன என்று குறைகாண முடியாத தாரையை அனுமன் விளிக்கிறான். சோகத்தால் வெந்த அங்கதன், சுக்ரீவன் இருவரையும் திடீரென அல்லாமல் மெல்லவே தூண்ட வேண்டும்; அவள் ஆதரவில் அங்கதன் பூமியை ஆளட்டும் என்று அவன் வேண்டுகிறான். சந்ததியின் பயனாகச் சாஸ்திரத்தில் காணப்படுவது — தந்தைக்கு மறுமைக்கான சாதனங்களைச் செய்தல் — அதுவும், இப்போது அரசன் செய்ய வேண்டியதும் — அனைத்தும் செய்யப்படட்டும்; இதுவே காலத்தின் தீர்ப்பு; காலம் கடந்தால் எந்தச் செயலும் கைகூடாது என்கிறான். இறுதியில் அவன் இரண்டைத் தெளிவாகச் சொல்கிறான் — வானர அரசனுக்கு ஈமச்சடங்கு செய்யப்பட வேண்டும், அங்கதனுக்கு அபிஷேகம் செய்யப்பட வேண்டும். அரியணையில் அமர்ந்த மகனைக் காணும்போது அவள் அமைதி அடைவாள். ‘சாந்திமேஷ்யஸி’ (அமைதி அடைவாய்) என்ற சொல்லால், சோகத்துக்கு மருந்து செயலிலேயே இருக்கிறது, புலம்பலில் அல்ல என்று சுட்டப்படுகிறது; சோகத்தில் ஆழ்ந்தவள் கையில் ஒரு காரியம் ஒப்படைக்கப்பட்டால் அவளே எழுந்துகொள்வாள் என்பது உலக நியதி.

கணவனுக்கு நேர்ந்த பேரிடரால் வருந்திய அவள், அவன் சொல்லைக் கேட்டு, அருகே நின்ற அனுமனுக்கு மறுமொழி சொன்னாள். அங்கதனைப் போன்ற நூறு மகன்கள் ஒருபுறம், கொல்லப்பட்டவனாயினும் இந்த வீரனின் உடலைத் தழுவிக்கொள்வது மறுபுறம் — இவ்விரண்டையும் தராசில் இட்டால் தழுவலே சிறந்தது என்கிறாள். நூறு மகன்களும் கணவனுக்கு ஈடாக மாட்டார்கள் என்பது இங்கே கருத்து. வானர அரசுக்கோ அங்கதனுக்கோ நான் அதிகாரம் உள்ளவள் அல்லள் — அபிஷேகம் செய்பவன் வேறொருவனே; அவன் சித்தப்பனான சுக்ரீவன் எல்லாக் காரியங்களிலும் மிக நெருக்கமானவன், ஆகவே அவனே உரிமையாளன். ‘அனுமனே, அங்கதனைப் பற்றி இந்த எண்ணத்தை நான் மேற்கொள்ளக் கூடாது; வானரர்களில் சிறந்தவனே, மகனுக்கு உற்ற உறவு தந்தையே, தாய் அல்லள்’ என்று அவள் நீதி வாக்கியத்தால் அரசுக் கவலையை ஒதுக்குகிறாள்; தாய்மையும் தந்தையின் இடத்தை எடுத்துக்கொள்ள முடியாது என்பது அவள் கருத்து. இறுதியில் அவள் தன் உறுதியை வெளிப்படுத்துகிறாள் — வானர அரசனைப் பின்தொடர்வதைவிடச் சிறந்தது எனக்கு மறுமையிலும் இம்மையிலும் எதுவும் இல்லை; நேருக்கு நேர் போரிட்டுக் கொல்லப்பட்ட வீரன் கிடக்கும் இந்தப் படுக்கையே நான் சேரத் தக்கது என்கிறாள். அனுமனின் நீதி முழுவதும் ஒரே அன்புச் சொல்லால் மறுக்கப்பட்டது.

ಆಕಾಶದಿಂದ ಜಾರಿದ ನಕ್ಷತ್ರದಂತೆ ನೆಲಕ್ಕೆ ಬಿದ್ದಿದ್ದ ತಾರೆಯನ್ನು ಕಂಡು ವಾನರಯೂಥಪತಿಯಾದ ಹನುಮಂತನು ಮೆಲ್ಲನೆ ಅವಳನ್ನು ಸಮಾಧಾನಪಡಿಸತೊಡಗಿದನು. ‘ಶನೈಃ’ (ಮೆಲ್ಲನೆ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಸಾಂತ್ವನದ ಮೃದುತ್ವ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ — ಶೋಕಾರ್ತಳಾದ ಸ್ತ್ರೀಗೆ ಥಟ್ಟನೆ ತಿಳಿವಳಿಕೆ ಹೇಳಬಾರದು. ಅವನು ಮೊದಲು ಕರ್ಮಸಿದ್ಧಾಂತವನ್ನು ಮಂಡಿಸುತ್ತಾನೆ — ಜೀವಿಯು ಗುಣಬುದ್ಧಿಯಿಂದಾಗಲಿ ದೋಷಬುದ್ಧಿಯಿಂದಾಗಲಿ ಮಾಡುವ ತನ್ನ ಕರ್ಮದ ಶುಭಾಶುಭ ಫಲವೆಲ್ಲವನ್ನೂ ಸತ್ತ ಮೇಲೆ ಅವನೇ ಸ್ವಸ್ಥಚಿತ್ತನಾಗಿ ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಇನ್ನೊಬ್ಬನ ಮರಣಕ್ಕಾಗಿ ಶೋಕಿಸುವುದು ನಿಷ್ಫಲ. ಅನಂತರ ಅವನು ಎರಡು ಪ್ರಶ್ನೆಗಳಿಂದ ಶೋಕದ ಬೇರನ್ನೇ ಕತ್ತರಿಸುತ್ತಾನೆ — ‘ನೀನೇ ಶೋಕಿಸಲ್ಪಡಬೇಕಾದವಳಾಗಿರುವಾಗ ಯಾರಿಗಾಗಿ ಶೋಕಿಸುತ್ತೀಯೆ? ನೀನೇ ದೀನಳಾಗಿರುವಾಗ ಯಾವ ದೀನನ ಮೇಲೆ ಕನಿಕರ ತೋರುತ್ತೀಯೆ?’ ನೀರಿನ ಗುಳ್ಳೆಯಂತಹ ಈ ದೇಹದಲ್ಲಿರುವ ಯಾವ ಜೀವನು ಯಾವ ಜೀವನಿಗಾಗಿ ಶೋಕಿಸಬೇಕು — ಎಂಬ ಪ್ರಶ್ನೆಯಿಂದ ಶರೀರದ ಕ್ಷಣಭಂಗುರತೆ ಪ್ರಕಟವಾಗಿದೆ. ವಾಲಿ ಮಾತ್ರವಲ್ಲ, ಶೋಕಿಸುವವಳೂ ಸ್ವತಃ ಅಂಥವಳೇ — ಇದು ತಿಳಿದಾಗ ಶೋಕಕ್ಕೆ ಆಧಾರವೇ ಉಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ.

ಮಗ ಜೀವಂತವಾಗಿರುವಾಗ ತಾಯಿ ಮಗನನ್ನೇ ನೋಡಬೇಕು — ಆದ್ದರಿಂದ ಜೀವಂತ ಮಗನುಳ್ಳ ಅವಳು ಕುಮಾರ ಅಂಗದನನ್ನು ನೋಡಿಕೊಳ್ಳಬೇಕು, ಮುಂದಿನ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಅವನಿಗೆ ತಕ್ಕ ಕಾರ್ಯಗಳನ್ನು ಆಲೋಚಿಸಬೇಕು ಎಂದು ಹೇಳಿ ಹನುಮಂತನು ಅವಳ ದೃಷ್ಟಿಯನ್ನು ಸತ್ತವನಿಂದ ಜೀವಂತನತ್ತ ಹೊರಳಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಆಯತ್ಯಾಮ್’ (ಮುಂದಿನ ಕಾಲದಲ್ಲಿ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ವರ್ತಮಾನದ ಶೋಕದಿಂದ ಭವಿಷ್ಯದ ಕರ್ತವ್ಯದತ್ತ ಸಾಗುವಿಕೆ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ. ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಬರುವಿಕೆಯೂ ಹೋಗುವಿಕೆಯೂ ಅನಿಯತ — ಹುಟ್ಟು ಮತ್ತು ಸಾವು ಯಾರಿಗೂ ನಿಯತ ಕಾಲವನ್ನು ಅಪೇಕ್ಷಿಸುವುದಿಲ್ಲ — ಎಂಬುದನ್ನು ವಿದುಷಿಯಾದ ಅವಳು ಬಲ್ಲಳು; ಆದ್ದರಿಂದ ಪಂಡಿತನು ಪರಲೋಕಕ್ಕೆ ಹಿತವಾದ ಶುಭಕರ್ಮವನ್ನೇ ಮಾಡಬೇಕು, ಅಳುವುದು ಮುಂತಾದ ಲೌಕಿಕ ಶೋಕದ ವಿಸ್ತಾರವನ್ನಲ್ಲ. ಸಾವಿರಾರು, ನೂರಾರು, ಲಕ್ಷಾಂತರ ವಾನರರು ಯಾರಲ್ಲಿ ಆಸೆಯಿಟ್ಟಿದ್ದರೋ ಅಂಥವನೂ ಇಂದು ವಿಧಿನಿಯಮಿತ ಅಂತ್ಯವನ್ನು ಹೊಂದಿದನು — ಮಹಾ ಆಶ್ರಯನಾದವನೂ ಹೀಗೆ ಹೋಗುತ್ತಾನೆಂದರೆ ನಿಯತಿಯ ಬಲವನ್ನು ಮೀರಲಾಗದು ಎಂಬುದು ಭಾವ. ಈ ವಾಲಿ ನ್ಯಾಯದಿಂದ ಕಾರ್ಯಗಳನ್ನು ಕಂಡವನು, ಸಾಮ, ದಾನ, ಕ್ಷಮೆಗಳಲ್ಲಿ ತತ್ಪರನಾಗಿದ್ದನು; ಆದ್ದರಿಂದ ಧರ್ಮದಿಂದ ಗೆಲ್ಲಲ್ಪಡುವ ಲೋಕಕ್ಕೆ ಅವನು ಹೋದನು. ಹೀಗೆ ತನ್ನ ಕರ್ಮದಿಂದ ಸದ್ಗತಿಯನ್ನು ಪಡೆದ ಪತಿಗಾಗಿ ನೀನು ಶೋಕಿಸಬಾರದು ಎಂದು ಅವನು ತೀರ್ಮಾನಿಸುತ್ತಾನೆ. ಸತ್ತವನ ಗತಿ ಶುಭವಾಗಿದ್ದರೆ ಶೋಕ ಅಸಂಗತ ಎಂಬುದು ಹನುಮಂತನ ಯುಕ್ತಿ.

ಎಲ್ಲ ವಾನರಶ್ರೇಷ್ಠರೂ, ಈ ಮಗ ಅಂಗದನೂ, ವಾನರ-ಕರಡಿಗಳ ಒಡೆತನವೆಂಬ ಈ ರಾಜ್ಯವೂ — ಇದೆಲ್ಲವೂ ನಿನ್ನನ್ನೇ ಒಡತಿಯನ್ನಾಗಿ ಪಡೆದಿವೆ ಎಂದು ಹನುಮಂತನು ಅನಿಂದಿತೆಯಾದ ತಾರೆಯನ್ನು ಸಂಬೋಧಿಸುತ್ತಾನೆ. ಶೋಕದಿಂದ ಸಂತಪ್ತರಾದ ಅಂಗದ-ಸುಗ್ರೀವರಿಬ್ಬರನ್ನೂ ಮೆಲ್ಲನೆ ಪ್ರೇರೇಪಿಸಬೇಕು, ಥಟ್ಟನೆ ಅಲ್ಲ; ಅವಳಿಂದ ಆಶ್ರಯ ಪಡೆದ ಅಂಗದನು ಭೂಮಿಯನ್ನು ಆಳಲಿ ಎಂದು ಅವನು ಪ್ರಾರ್ಥಿಸುತ್ತಾನೆ. ಸಂತತಿಯ ಯಾವ ಪ್ರಯೋಜನ ಶಾಸ್ತ್ರದಲ್ಲಿ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟಿದೆಯೋ — ತಂದೆಯ ಪಾರಲೌಕಿಕ ಸಾಧನೆ — ಮತ್ತು ಈಗ ರಾಜನ ಯಾವ ಕರ್ತವ್ಯವಿದೆಯೋ, ಅದೆಲ್ಲವೂ ನಡೆಯಲಿ; ಇದೇ ಕಾಲದ ನಿಶ್ಚಯ, ಕಾಲ ಮೀರಿದರೆ ಯಾವ ಕರ್ಮವೂ ಸಾಧ್ಯವಾಗುವುದಿಲ್ಲ ಎಂದು. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಅವನು ಎರಡು ವಿಷಯಗಳನ್ನು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ವಾನರರಾಜನ ಅಂತ್ಯೇಷ್ಟಿಸಂಸ್ಕಾರವನ್ನು ಮಾಡಬೇಕು, ಅಂಗದನಿಗೆ ಅಭಿಷೇಕ ಮಾಡಬೇಕು ಎಂದು. ಸಿಂಹಾಸನದಲ್ಲಿ ಕುಳಿತ ಮಗನನ್ನು ನೋಡುತ್ತಾ ಅವಳು ಶಾಂತಿಯನ್ನು ಪಡೆಯುವಳು. ‘ಶಾಂತಿಮೇಷ್ಯಸಿ’ (ಶಾಂತಿಯನ್ನು ಪಡೆಯುವೆ) ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ ಶೋಕಕ್ಕೆ ಪ್ರತಿಕಾರ ಕರ್ಮದಲ್ಲೇ, ವಿಲಾಪದಲ್ಲಲ್ಲ ಎಂಬುದು ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ; ಶೋಕಾರ್ತರ ಕೈಗೆ ಕೆಲಸ ಕೊಟ್ಟರೆ ಅವರು ತಾವಾಗಿಯೇ ಮೇಲೇಳುತ್ತಾರೆ ಎಂಬುದು ಲೋಕನೀತಿ.

ಪತಿಯ ವಿಪತ್ತಿನಿಂದ ಪೀಡಿತಳಾದ ಅವಳು ಅವನ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ, ಎದುರು ನಿಂತಿದ್ದ ಹನುಮಂತನಿಗೆ ಪ್ರತ್ಯುತ್ತರವಿತ್ತಳು. ಅಂಗದನಂತಹ ನೂರು ಮಕ್ಕಳು ಒಂದು ಕಡೆ, ಹತನಾಗಿದ್ದರೂ ಈ ವೀರನ ದೇಹವನ್ನು ಅಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುವುದು ಇನ್ನೊಂದು ಕಡೆ — ಇವೆರಡನ್ನು ತೂಗಿದರೆ ಅಪ್ಪುಗೆಯೇ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಎಂದು ಅವಳು ಹೇಳುತ್ತಾಳೆ. ನೂರು ಮಕ್ಕಳೂ ಪತಿಯ ಸ್ಥಾನವನ್ನು ತುಂಬಲಾರರು ಎಂಬುದು ಇಲ್ಲಿಯ ಭಾವ. ನಾನು ವಾನರರಾಜ್ಯಕ್ಕಾಗಲಿ ಅಂಗದನಿಗಾಗಲಿ ಒಡತಿಯಲ್ಲ — ಅಭಿಷೇಕ ಮಾಡುವವನು ಬೇರೆಯವನೇ; ಅವನ ಚಿಕ್ಕಪ್ಪನಾದ ಸುಗ್ರೀವನು ಎಲ್ಲ ಕಾರ್ಯಗಳಲ್ಲೂ ಅತ್ಯಂತ ಸಮೀಪದವನು, ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನೇ ಅಧಿಕಾರಿ. ‘ಹನುಮಂತ, ಅಂಗದನ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಈ ಯೋಚನೆಯನ್ನು ನಾನು ಕೈಗೊಳ್ಳಬಾರದು; ವಾನರಶ್ರೇಷ್ಠನೇ, ಮಗನಿಗೆ ನಿಜವಾದ ಬಂಧು ತಂದೆಯೇ, ತಾಯಿಯಲ್ಲ’ ಎಂಬ ನೀತಿವಚನದಿಂದ ಅವಳು ರಾಜ್ಯಚಿಂತೆಯನ್ನು ನಿರಾಕರಿಸುತ್ತಾಳೆ; ತಾಯ್ತನವೂ ತಂದೆಯ ಸ್ಥಾನವನ್ನು ತುಂಬಲಾರದು ಎಂಬುದು ಅವಳ ಮತ. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಅವಳು ತನ್ನ ನಿಶ್ಚಯವನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸುತ್ತಾಳೆ — ವಾನರರಾಜನನ್ನು ಅನುಸರಿಸುವುದಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚು ಯೋಗ್ಯವಾದುದು ನನಗೆ ಪರಲೋಕದಲ್ಲಾಗಲಿ ಇಹಲೋಕದಲ್ಲಾಗಲಿ ಏನೂ ಇಲ್ಲ; ಎದುರುಬದುರು ಹೋರಾಡುತ್ತಾ ಹತನಾದ ವೀರನು ಸೇವಿಸುತ್ತಿರುವ ಈ ಶಯ್ಯೆಯನ್ನೇ ನಾನೂ ಸೇವಿಸಬೇಕು ಎಂದು. ಹನುಮಂತನ ಎಲ್ಲ ನೀತಿಯೂ ಒಂದೇ ಪ್ರೇಮವಚನದಿಂದ ನಿರಾಕರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿತು.

ആകാശത്തുനിന്ന് അടർന്നുവീണ നക്ഷത്രംപോലെ നിലത്തു വീണുകിടക്കുന്ന താരയെ കണ്ട്, വാനരയൂഥപനായ ഹനുമാൻ പതുക്കെ അവളെ ആശ്വസിപ്പിക്കാൻ തുടങ്ങി. ‘ശനൈഃ’ (പതുക്കെ) എന്ന പദത്താൽ സാന്ത്വനത്തിന്റെ മൃദുത്വം സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു — ശോകാർത്തയായ സ്ത്രീയെ പെട്ടെന്ന് ഉദ്ബോധിപ്പിക്കരുതല്ലോ. അവൻ ആദ്യം കർമസിദ്ധാന്തം അവതരിപ്പിക്കുന്നു — ഗുണമെന്നു കരുതിയോ ദോഷമെന്നു കരുതിയോ ഒരു ജീവി ചെയ്യുന്ന സ്വന്തം കർമത്തിന്റെ ശുഭവും അശുഭവുമായ ഫലം മുഴുവൻ, മരണശേഷം, ശാന്തനായി, അവൻതന്നെ അനുഭവിക്കുന്നു. അതിനാൽ മറ്റൊരാളുടെ മരണത്തിൽ ശോകിക്കുന്നതു നിഷ്ഫലമാണ്. പിന്നെ രണ്ടു ചോദ്യങ്ങളാൽ അവൻ ശോകത്തിന്റെ മൂലംതന്നെ മുറിക്കുന്നു — ‘സ്വയം ശോചിക്കപ്പെടേണ്ടവളായിരിക്കെ നീ ആരെക്കുറിച്ചാണ് ശോചിക്കുന്നത്? സ്വയം ദീനയായിരിക്കെ ഏതു ദീനനോടാണ് നീ അനുകമ്പ കാണിക്കുന്നത്?’ നീർക്കുമിളപോലുള്ള ഈ ദേഹത്തിൽ വസിക്കുന്ന ഏതു ജീവൻ ഏതു ജീവനുവേണ്ടി ശോചിക്കണം — എന്ന ചോദ്യത്തിലൂടെ ശരീരത്തിന്റെ ക്ഷണഭംഗുരത പ്രകടമാക്കപ്പെടുന്നു. ബാലി മാത്രമല്ല പോയത്, ശോകിക്കുന്നവളും അതുപോലെതന്നെയാണ് — എന്ന് അറിയുമ്പോൾ ശോകത്തിന് ആധാരംതന്നെ ശേഷിക്കുന്നില്ല.

പുത്രൻ ജീവിച്ചിരിക്കുമ്പോൾ അമ്മ പുത്രനെയാണ് നോക്കേണ്ടത് — അതിനാൽ ജീവിച്ചിരിക്കുന്ന പുത്രന്റെ അമ്മയായ അവൾ കുമാരനായ അംഗദനെ നോക്കണം; ഭാവിയിൽ അവനു യോജിച്ച കാര്യങ്ങൾ ചിന്തിക്കണം — എന്നിങ്ങനെ ഹനുമാൻ അവളുടെ ദൃഷ്ടിയെ മരിച്ചവനിൽനിന്നു ജീവിച്ചിരിക്കുന്നവനിലേക്കു തിരിക്കുന്നു. ‘ആയത്യാം’ (ഭാവിയിൽ) എന്ന പദത്താൽ ഇപ്പോഴത്തെ ശോകത്തിൽനിന്നു ഭാവിയിലെ കർത്തവ്യത്തിലേക്കുള്ള സംക്രമണം സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. ജീവികളുടെ വരവും പോക്കും അനിശ്ചിതമാണ് — ജനനവും മരണവും ആരുടെയും നിശ്ചിതസമയം നോക്കുന്നില്ല — എന്നു വിദുഷിയായ അവൾക്കറിയാമല്ലോ; അതിനാൽ പണ്ഡിതൻ പരലോകഹിതമായ ശുഭകർമംതന്നെയാണ് ചെയ്യേണ്ടത്, കരച്ചിൽ മുതലായ ലൗകികമായ ശോകവിസ്താരമല്ല. ആയിരക്കണക്കിനും നൂറുകണക്കിനും ലക്ഷക്കണക്കിനും വാനരന്മാർ ആശ അർപ്പിച്ചിരുന്നവൻപോലും ഇന്ന് വിധിനിർണയിച്ച അന്ത്യത്തിലെത്തിയിരിക്കുന്നു — ഇത്ര മഹത്തായ ആശ്രയംപോലും ഇങ്ങനെ പോകുന്നുവെങ്കിൽ നിയതിയുടെ ബലം മറികടക്കാനാവാത്തതാണ് എന്നതാണ് ഭാവം. ഈ ബാലി ന്യായമനുസരിച്ച് കാര്യങ്ങൾ കണ്ടവനും സാമത്തിലും ദാനത്തിലും ക്ഷമയിലും തത്പരനുമായിരുന്നു; അതിനാൽ ധർമംകൊണ്ടു ജയിച്ച ലോകത്തിലേക്കാണ് അവൻ പോയത്. അങ്ങനെ സ്വന്തം കർമത്താൽ സദ്ഗതി പ്രാപിച്ച ഭർത്താവിനെക്കുറിച്ച് ശോകിക്കുന്നത് ഉചിതമല്ല എന്ന് അവൻ ഉപസംഹരിക്കുന്നു. മരിച്ചവന്റെ ഗതി ശുഭമാണെങ്കിൽ ശോകം യുക്തിരഹിതമാണ് എന്നതാണ് ഹനുമാന്റെ യുക്തി.

‘എല്ലാ വാനരശ്രേഷ്ഠന്മാരും, ഈ പുത്രൻ അംഗദനും, വാനരന്മാരുടെയും കരടികളുടെയും ആധിപത്യമായ ഈ രാജ്യവും — ഇതെല്ലാം നിന്നെത്തന്നെ നാഥയായി ആശ്രയിച്ചിരിക്കുന്നു’ എന്ന് അനിന്ദിതയായ താരയെ ഹനുമാൻ സംബോധന ചെയ്യുന്നു. ശോകത്താൽ തപിക്കുന്ന അംഗദനെയും സുഗ്രീവനെയും പതുക്കെയാണ് പ്രേരിപ്പിക്കേണ്ടത്, പെട്ടെന്നല്ല; അവൾ ഏറ്റെടുത്ത് സംരക്ഷിക്കുന്ന അംഗദൻ ഭൂമി ഭരിക്കട്ടെ എന്ന് അവൻ അഭ്യർഥിക്കുന്നു. സന്താനത്തിന്റെ, ശാസ്ത്രത്തിൽ കാണുന്ന പ്രയോജനം — പിതാവിന്റെ പാരലൗകികകർമങ്ങൾ — യും ഇപ്പോൾ രാജാവിനുവേണ്ടി ചെയ്യേണ്ട കൃത്യവും, എല്ലാം ചെയ്യപ്പെടട്ടെ; ഇതുതന്നെയാണ് ഈ സമയത്തിന്റെ നിശ്ചയം; സമയം കടന്നുപോയാൽ ഒരു കർമവും സാധിക്കുകയില്ല. ഒടുവിൽ അവൻ രണ്ടു കാര്യങ്ങൾ വ്യക്തമായി പറയുന്നു — വാനരരാജാവിന്റെ അന്ത്യേഷ്ടിസംസ്കാരം നടത്തണം, അംഗദനെ അഭിഷേകം ചെയ്യുകയും വേണം. സിംഹാസനത്തിലിരിക്കുന്ന പുത്രനെ കാണുമ്പോൾ അവൾ ശാന്തി നേടും. ‘ശാന്തിമേഷ്യസി’ (ശാന്തി നേടും) എന്ന വാക്കിലൂടെ ശോകത്തിനു പ്രതിവിധി കർമത്തിലാണ്, വിലാപത്തിലല്ല എന്നു സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു; ശോകാർത്തയുടെ കൈയിൽ ഒരു കാര്യം ഏൽപ്പിച്ചാൽ അവൾ സ്വയം എഴുന്നേൽക്കും എന്നതാണ് ലോകനീതി.

ഭർത്താവിന്റെ ആപത്തിനാൽ പീഡിതയായ അവൾ അവന്റെ വാക്കു കേട്ട്, മുന്നിൽ നിൽക്കുന്ന ഹനുമാനോടു മറുപടി പറഞ്ഞു. അംഗദനെപ്പോലുള്ള നൂറു പുത്രന്മാർ ഒരു വശത്ത്, വധിക്കപ്പെട്ടുകിടക്കുന്നവനാണെങ്കിലും ഈ വീരന്റെ ദേഹത്തെ പുണരുന്നത് മറുവശത്ത് — ആ തുലാസിൽ പുണരുന്നതാണ് ശ്രേഷ്ഠം എന്ന് അവൾ പറയുന്നു. നൂറു പുത്രന്മാർപോലും ഭർത്താവിന്റെ സ്ഥാനത്തു നിൽക്കാൻ പോരാ എന്നതാണ് ഇവിടത്തെ ഭാവം. വാനരരാജ്യത്തിനോ അംഗദനോ ഞാൻ അധികാരിയല്ല — അഭിഷേകം ചെയ്യുന്നതു മറ്റൊരാളാണ്; അവന്റെ ഇളയച്ഛനായ സുഗ്രീവൻ എല്ലാ കാര്യങ്ങളിലും ഏറ്റവും അടുത്തവനാണ്, അതിനാൽ അവനാണ് അധികാരി. ‘ഹനുമാനേ, അംഗദനെക്കുറിച്ച് ഈ ബുദ്ധി ഞാൻ സ്വീകരിക്കേണ്ടതില്ല; വാനരശ്രേഷ്ഠാ, പുത്രന്റെ ബന്ധു പിതാവാണ്, മാതാവല്ല’ എന്ന നീതിവചനത്താൽ അവൾ രാജ്യചിന്തയെ നിരാകരിക്കുന്നു; മാതൃത്വത്തിനുപോലും പിതൃസ്ഥാനം ഏറ്റെടുക്കാനാവില്ല എന്നതാണ് അവളുടെ മതം. ഒടുവിൽ അവൾ തന്റെ നിശ്ചയം പ്രകടമാക്കുന്നു — വാനരരാജാവിനെ അനുഗമിക്കുന്നതിനെക്കാൾ ഉചിതമായി എനിക്ക് പരലോകത്തിലോ ഇഹലോകത്തിലോ ഒന്നുമില്ല; മുഖാമുഖം പൊരുതി വധിക്കപ്പെട്ട വീരൻ ശയിക്കുന്ന ഈ ശയ്യതന്നെയാണ് ഞാനും പങ്കിടേണ്ടത്. ഹനുമാന്റെ സകല നീതിയും ഒരൊറ്റ പ്രണയവചനത്താൽ നിരാകരിക്കപ്പെട്ടു.

Tārā lay on the ground like a star fallen from the sky, and Hanumān, leader of the monkey troops, gently began to console her. The word "gently" matters: a woman stricken with grief should not be roused abruptly. He began with the law of action. "Whatever a creature does, thinking it good or knowing it wrong, it reaps the whole fruit of it, good and bad, after death, and it receives that fruit without resistance, for it cannot be otherwise. So grief for another's death bears no fruit." Then with two questions he cut at the very root of her sorrow: "You are yourself someone to be pitied; whom are you grieving for? You are yourself wretched; on whom do you take pity? In this body, which is like a bubble on water, who is there to mourn and who to be mourned?" The question lays bare how fleeting the body is. Not only is Vālī gone, the one who mourns him is just as mortal, and once that is understood grief has nothing left to stand on.

"Your son lives," Hanumān went on, "so it is to him you should look, to the boy Aṅgada, and you should think what will serve him in the time to come." So he turned her eyes from the dead to the living, from the grief of the present to the duties of the future. "You know well, being wise, that the coming and going of creatures keeps no fixed hour; no one's birth or death waits on an appointed time. A wise woman should therefore do what is good and helps the dead in the next world, not spend herself in weeping and the other outward shows of grief. He on whom hundreds, thousands and hundreds of thousands of monkeys rested their hopes has himself come to his appointed end today." If even so great a refuge can fall like this, the power of fate cannot be overcome. "He pursued his ends by just means and was always ready with conciliation, gifts and forbearance, and so he has gone to the world won by dharma. You should not grieve for a husband who has reached a good end by his own deeds." Hanumān's reasoning is that if the dead have gone to a good place, grief has no ground.

"All these tigers among monkeys, your son Aṅgada, and the kingship over monkeys and bears," said Hanumān to the blameless Tārā, "all of it now looks to you as its protector. Aṅgada and Sugrīva are both burning with grief; urge them on gently, noble lady, not suddenly. Take Aṅgada under your care and let him rule the earth. Whatever the scriptures say a son is for, the rites that help a father in the next world, and whatever must now be done for the king, let it all be done; this is what the hour demands, and once the hour has passed nothing can be accomplished." Then he said plainly the two things that had to be done: the funeral rites for the monkey king must be performed, and Aṅgada must be consecrated. "When you see your son seated on the lion-throne, you will find peace." The promise of peace means that the cure for grief lies in action, not in lament; it is common wisdom that when a grieving woman is given something to do, she rises of her own accord.

Tārā, crushed by her husband's fall, heard him out and made her reply to Hanumān as he stood before her. "Put a hundred sons like Aṅgada on one side," she said, "and on the other the embrace of this hero's body, dead though he is, and the embrace is better." Not even a hundred sons could take a husband's place. "I have no say over the monkey kingdom, nor over Aṅgada; someone else will consecrate him. His uncle Sugrīva is the one next in line for every duty, and the right is his. I cannot act on this counsel of yours about Aṅgada, Hanumān. It is the father who is a son's true kinsman, best of monkeys, not the mother." With this maxim she set aside all thought of the kingdom; in her view even a mother cannot stand in a father's place. And last she declared her resolve: "For me there is nothing more fitting, in this world or the next, than to follow the king of monkeys. This bed, where my hero lies slain as he fought face to face with his enemy, is the only bed fit for me." With one word of love she turned aside all of Hanumān's wise counsel.