वालिना निहतेन विचेतसा उक्तं प्रश्रितं धर्मार्थसहितं हितं तथापि परुषं वाक्यं श्रुत्वा रामः प्रत्युत्तरम् आरभते। मुक्ततोयम् अम्बुदम् इव, निष्प्रभम् आदित्यम् इव, उपशान्तम् अनलम् इव स्थितं तम् उक्तवाक्यं हरिश्रेष्ठं धर्मार्थगुणसम्पन्नम् अनुत्तमं हरीश्वरम् अधिक्षिप्तः रामः पश्चात् अब्रवीत्। तिस्रः उपमाः क्षीणतेजसम् एव सूचयन्ति — यः वृष्ट्वा शान्तः मेघः, यः अस्तंगतः सूर्यः, यः निर्वापितः अग्निः; वालिनः वचनम् अपि तथा एव निःशेषं निःसृतम्। ‘अधिक्षिप्तः’ इति पदेन कविः सूचयति यत् रामः आक्षेपं श्रुतवान् एव, तथापि क्रोधं न प्रदर्शयति, अपितु शान्तम् उत्तरं ददाति। ‘धर्मम् अर्थं कामं समयं च लौकिकम् अविज्ञाय बाल्यात् मां किमर्थम् इह अद्य विगर्हसे? बुद्धिसम्पन्नान् आचार्यसम्मतान् वृद्धान् अपृष्ट्वा एव, हे सौम्य, वानरचापल्यात् त्वं मां वक्तुम् इच्छसि।’ एवं रामः प्रथमम् एव वालिनः अधिकारं प्रश्नं करोति — धर्मस्य निर्णये वृद्धानां शास्त्राणां च अपेक्षा अस्ति इति। ‘बाल्यात्’ इति पदम् अत्र वयोविषयं न, अपितु अविवेकविषयम्; वाली वृद्धः अपि धर्मनिर्णये बालः इति भावः। प्रथमे त्रये श्लोके क्रियापदं न दृश्यते, ‘अब्रवीत्’ इति तृतीयस्य अन्ते एव आगच्छति — त्रयः श्लोकाः एकवाक्यतां भजन्ते, यत् वाल्मीकेः प्रसिद्धा शैली। ‘सौम्य’ इति सम्बोधनेन रामः कोपं न प्रकटयति, अपितु मैत्रीम् एव रक्षति; इदं तस्य शैलीवैशिष्ट्यम्। पञ्चमे श्लोके ‘वृद्धान् आचार्यसम्मतान् अपृष्ट्वा’ इति वचनेन धर्मनिर्णये परम्परायाः प्रामाण्यं स्थापितम् — स्वबुद्ध्या एव धर्मः न निर्णेतव्यः इति सिद्धान्तः।

‘सशैलवनकानना इयं भूमिः इक्ष्वाकूणाम्; मृगपक्षिमनुष्याणां निग्रहे अनुग्रहे च अस्माकम् अधिकारः। तां भूमिं सत्यवाक् ऋजुः धर्मात्मा भरतः पालयति, यः धर्मकामार्थतत्त्वज्ञः निग्रहानुग्रहे च रतः। यस्मिन् नयः विनयः सत्यं च सुस्थितं, विक्रमः च यथावत् दृष्टः, सः एव देशकालवित् राजा। तस्य धर्मकृतादेशाः वयम् अन्ये च पार्थिवाः धर्मसंतानम् इच्छन्तः कृत्स्नां वसुधां चरामः। तस्मिन् नृपतिशार्दूले धर्मवत्सले भरते अखिलां पृथ्वीं पालयति सति कः धर्मविप्रियं चरेत्? ते वयं स्वधर्मे परमे स्थिताः भरताज्ञां पुरस्कृत्य मार्गविभ्रष्टं यथाविधि निगृह्णीमः। त्वं तु संक्लिष्टधर्मः कर्मणा च विगर्हितः, कामतन्त्रप्रधानः, राजवर्त्मनि च न स्थितः।’ अत्र रामः आत्मानं स्वतन्त्रं कर्तारं न, अपितु भरतस्य आज्ञावाहकं दण्डधरं दर्शयति — इदम् एव तस्य उत्तरस्य मूलम्। वालिना ‘किमर्थं मां हतवान्’ इति पृष्टे, रामः ‘राज्ञः आज्ञया दण्डः दत्तः’ इति वदति; अतः वधः वैयक्तिकः न, राजकीयः दण्डः इति सिद्ध्यति। अत्र ‘इक्ष्वाकूणाम् इयं भूमिः’ इति वचनेन रामः राज्यसीमाम् एव प्रथमं स्थापयति; यतः दण्डाधिकारः क्षेत्राधिकारात् एव जायते। किष्किन्धा अपि तस्मिन् एव क्षेत्रे अन्तर्भूता इति ध्वनिः। ‘मृगपक्षिमनुष्याणाम्’ इति समासेन वानराः अपि निग्रहयोग्याः इति सूचितम्, यत् अग्रे चत्वारिंशे श्लोके स्पष्टीभविष्यति। भरतस्य गुणवर्णनं त्रिषु श्लोकेषु विस्तृतम् — सत्यवाक्, ऋजुः, धर्मकामार्थतत्त्वज्ञः, देशकालवित् इति; तेन दण्डस्य स्रोतः शुद्धः इति स्थाप्यते। द्वादशे श्लोके वालिनः चत्वारः दोषाः गणिताः — संक्लिष्टधर्मत्वम्, कर्मणा विगर्हितत्वम्, कामतन्त्रप्रधानत्वम्, राजवर्त्मनि अस्थितत्वं च; एते चत्वारः एव अग्रे विस्तरेण साधयिष्यन्ते।

‘ज्येष्ठः भ्राता, पिता, यः च विद्यां प्रयच्छति — एते त्रयः धर्मपथे वर्तिनां पितरः इति ज्ञेयाः। यवीयान् भ्राता, आत्मनः पुत्रः, गुणोदितः शिष्यः च — एते त्रयः पुत्रवत् चिन्त्याः; अत्र धर्मः एव कारणम्। सतां धर्मः सूक्ष्मः परमदुर्ज्ञेयः, हे प्लवङ्गम; सर्वभूतानां हृदिस्थः आत्मा एव शुभाशुभं वेद। चपलः त्वं चपलैः अकृतात्मभिः वानरैः सार्धं वसन्, जात्यन्धैः सह जात्यन्धः इव मन्त्रयन्, किं प्रेक्षसे? अहं तु अस्य वचनस्य व्यक्ततां ते ब्रवीमि; केवलं रोषात् मां विगर्हितुं न अर्हसि। तत् एतत् कारणं पश्य यदर्थं त्वं मया हतः — सनातनं धर्मं त्यक्त्वा भ्रातुः भार्यायां वर्तसे। अस्य महात्मनः सुग्रीवस्य धरमाणस्य एव रुमायां स्नुषायां कामात् त्वं वर्तसे, पापकर्मकृत् सन्। तत् धर्मात् व्यतीतस्य कामवृत्तस्य ते, हे वानर, अस्मिन् भ्रातृभार्याभिमर्शे अयं दण्डः प्रतिपादितः।’ अत्र रामः वधस्य साक्षात् कारणं प्रथमवारम् उच्चारयति; पूर्वं शास्त्रम्, अधुना अपराधः। ज्येष्ठभ्रातुः पितृतुल्यत्वात् कनिष्ठभ्रातुः भार्या स्नुषातुल्या इति न्यायः अत्र मूलम्। त्रयोदशचतुर्दशयोः श्लोकयोः रामः सम्बन्धशास्त्रम् उपस्थापयति — त्रयः पितरः, त्रयः च पुत्राः; तेन सुग्रीवः वालिनः पुत्रस्थानीयः, तस्य भार्या च स्नुषास्थानीया इति सिद्ध्यति। अतः वालिनः अपराधः केवलं परदारगमनं न, अपितु स्नुषागमनतुल्यः गुरुतरः दोषः। ‘सूक्ष्मः परमदुर्ज्ञेयः सतां धर्मः’ इति वचनं वाल्मीकौ पुनःपुनः दृश्यते; अत्र तत् वालिनः धर्मनिर्णयाधिकारं निराकर्तुं प्रयुक्तम्। ‘जात्यन्धैः सह जात्यन्धः’ इति उपमा तीक्ष्णा अपि युक्तियुक्ता — अन्धः अन्धं पृष्ट्वा मार्गं न लभते। सप्तदशे श्लोके ‘अहं तु व्यक्ततां ते ब्रवीमि’ इति वदन् रामः स्वस्य वचनस्य स्पष्टीकरणं प्रतिजानीते; तेन अग्रिमः श्लोकः सर्गस्य केन्द्रबिन्दुः भवति। एकोनविंशे ‘धरमाणस्य’ इति विरलं वर्तमानकृदन्तरूपं मुद्रणे समीक्षिते च समानम्; तस्य अर्थः ‘जीवति सति’ इति।

‘लोकविरुद्धस्य लोकवृत्तात् अपेयुषः दण्डात् अन्यत्र निग्रहं न पश्यामि, हे हरियूथप। न च ते पापं मर्षये, यतः अहं कुलोद्गतः क्षत्रियः। यः नरः औरसीं भगिनीं वा अनुजस्य भार्यां वा कामात् प्रचरेत्, तस्य दण्डः वधः एव स्मृतः। भरतः महीपालः, वयं तु तस्य आदेशवर्तिनः; त्वं च धर्मात् अतिक्रान्तः — कथं शक्यम् उपेक्षितुम्? गुरुधर्मव्यतिक्रान्तं प्राज्ञः भरतः धर्मेण पालयन् कामयुक्तानां निग्रहे पर्यवस्थितः। वयं तु भरतादेशम् अवधिं कृत्वा, हे हरीश्वर, त्वद्विधान् भिन्नमर्यादान् निग्रहीतुं व्यवस्थिताः। सुग्रीवेण मे सख्यं लक्ष्मणेन यथा तथा; दारराज्यनिमित्तं सः मे निःश्रेयस्करः। तदा वानरसंनिधौ मया प्रतिज्ञा दत्ता; मद्विधेन सा प्रतिज्ञा कथं शक्या अनवेक्षितुम्? तत् एभिः सर्वैः महद्भिः धर्मसंश्रितैः कारणैः यत् तव शासनं युक्तं तत् भवान् अनुमन्यताम्। सर्वथा धर्मः इति एव तव निग्रहः द्रष्टव्यः; धर्मम् एव अनुपश्यता वयस्यस्य उपकर्तव्यम्।’ पञ्चविंशः श्लोकः त्रिभिः अर्धैः निबद्धः, तेन च वुल्गेटस्य अर्धश्लोकविभागः समीक्षितेन सह पुनः सङ्गच्छते। एकविंशे श्लोके वुल्गेटे ‘लोकविरुद्धस्य’ इति पाठः, समीक्षिते तु ‘धर्मविरुद्धस्य’; उभयत्र अर्थः प्रायः समः। द्वाविंशे ‘क्षत्रियोऽहं कुलोद्गतः’ इति वदन् रामः दण्डदानस्य अधिकारं कुलधर्मेण एव समर्थयति। षड्विंशे ‘सुग्रीवेण मे सख्यं लक्ष्मणेन यथा तथा’ इति वचनं मैत्र्याः परमां सीमां दर्शयति — भ्रातरि यादृशं प्रेम, तादृशम् एव मित्रे। सप्तविंशे प्रतिज्ञायाः अनुल्लङ्घनीयत्वं स्थापितम्; रामस्य चरित्रे प्रतिज्ञापालनम् एव मूलगुणः। एवं रामः पञ्चभिः कारणैः दण्डं समर्थयति — क्षेत्राधिकारः, राजाज्ञा, धर्मशास्त्रम्, क्षत्रियकुलधर्मः, मित्रप्रतिज्ञा च। त्रयोविंशे श्लोके ‘औरसीं भगिनीं वापि भार्यां वाप्यनुजस्य’ इति त्रयः निषिद्धसम्बन्धाः गणिताः, तेषु च त्रिषु अपि दण्डः वधः एव — अतः वालिनः वधः शास्त्रविहितः एव, न रामस्य स्वेच्छा। अष्टाविंशे ‘तदेभिः कारणैः सर्वैः’ इति उपसंहारः; एकोनत्रिंशे च ‘सर्वथा धर्म इत्येव’ इति निर्णयवाक्यम्।

‘धर्मम् एव अनुवर्तता त्वया अपि तत् कार्यं शक्यम् आसीत्। मनुना गीतौ चारित्रवत्सलौ द्वौ श्लोकौ श्रूयेते, धर्मकुशलैः च गृहीतौ; तथा एव मया आचरितम् — राजभिः धृतदण्डाः मनुष्याः पापानि कृत्वा अपि निर्मलाः सन्तः सुकृतिनः इव स्वर्गं यान्ति; शासनात् मोक्षात् वा स्तेनः पापात् प्रमुच्यते, राजा तु अशासन् पापस्य तत् किल्बिषम् अवाप्नोति। मम आर्येण मान्धात्रा श्रमणेन पापे कृते घोरं व्यसनम् ईप्सितम् आसीत्, यथा त्वया पापं कृतम्। अन्यैः अपि प्रमत्तैः वसुधाधिपैः कृतं पापं भवति, प्रायश्चित्तं च कुर्वन्ति, तेन तत् रजः शाम्यति। तत् अलं परितापेन; धर्मतः एव तव वधः परिकल्पितः, हे वानरशार्दूल; वयं स्ववशे न स्थिताः। अपरं च भूयः कारणं शृणु, हे हरिपुंगव; तत् श्रुत्वा महत् मन्युं कर्तुं न अर्हसि।’ त्रिंशः श्लोकः त्रिभिः अर्धैः निबद्धः। एकत्रिंशद्वात्रिंशौ श्लोकौ दण्डस्य पावनत्वं स्थापयतः — दण्डितः शुद्ध्यति, अदण्डयन् राजा तु दुष्यति। त्रिंशे श्लोके ‘शक्यं त्वयापि तत्कार्यम्’ इति वदन् रामः वालिनम् एव तत्स्थाने स्थापयति — यदि त्वं धर्मानुवर्ती राजा अभविष्यः, त्वया अपि एतत् एव कर्तव्यम् आसीत् इति। मनुवचनद्वयेन दण्डस्य पावनत्वं स्थाप्यते — दण्डितः शुद्ध्यति, अदण्डयन् राजा तु पापभागी भवति; अतः वधः वालिनः अनुग्रहः एव, न निग्रहः मात्रम्। मान्धातुः दृष्टान्तेन पूर्वजानाम् आचारः प्रमाणीक्रियते। पञ्चत्रिंशे ‘न वयं स्ववशे स्थिताः’ इति वचनं गभीरम् — राजा शास्त्रस्य अधीनः, न स्वेच्छायाः; अतः दण्डः वैयक्तिकः द्वेषः न। षट्त्रिंशे ‘अपरं कारणं शृणु’ इति वदन् रामः द्वितीयं हेतुम् आरभते, येन सर्गस्य द्वितीयः खण्डः प्रारभ्यते।

‘तत्र मे मनस्तापः न, मन्युः च न, हे हरिपुंगव। वागुराभिः पाशैः विविधैः कूटैः च नराः प्रतिच्छन्नाः दृश्याः च सुबहून् मृगान् गृह्णन्ति — प्रधावितान् वित्रस्तान् विस्रब्धान् अतिविष्ठितान् वा। प्रमत्तान् अप्रमत्तान् विमुखान् वा मांसाशिनः नराः भृशं विध्यन्ति, न च अत्र दोषः विद्यते। धर्मकोविदाः राजर्षयः अपि अत्र मृगयां यान्ति; तस्मात् त्वं युद्धे मया बाणेन निहतः, यतः अयुध्यन् प्रतियुध्यन् वा त्वं शाखामृगः एव असि। दुर्लभस्य धर्मस्य जीवितस्य शुभस्य च राजानः प्रदातारः, हे वानरश्रेष्ठ, अत्र संशयः नास्ति। तान् न हिंस्यात्, न आक्रोशेत्, न आक्षिपेत्, न अप्रियं वदेत्; एते देवाः मानुषरूपेण महीतले चरन्ति। त्वं तु धर्मम् अविज्ञाय केवलं रोषम् आस्थितः पितृपैतामहे धर्मे स्थितं मां विदूषयसि।’ अत्र रामः वालिनः स्वकीयां युक्तिम् एव प्रतिनिवर्तयति — वालिना उक्तम् ‘अहं पञ्चनखः अभक्ष्यः’ इति; रामः तु वदति ‘मृगयायां भक्ष्याभक्ष्यविचारः नास्ति, राजर्षयः अपि मृगान् घ्नन्ति’ इति। चत्वारिंशः श्लोकः त्रिभिः अर्धैः निबद्धः। अत्र रामः द्वितीयं स्वतन्त्रं कारणं प्रस्तौति, यत् सप्तदशे सर्गे वालिना उक्तायाः ‘अहं पञ्चनखः अभक्ष्यः’ इति युक्तेः साक्षात् प्रतिवचनम्। नराः जालैः पाशैः कूटैः च प्रच्छन्नाः सन्तः अपि मृगान् गृह्णन्ति, तत्र च दोषः न गण्यते — अतः ‘अदृश्येन हतः अहम्’ इति वालिनः आक्षेपः अपि निरस्तः भवति। ‘देवा मानुषरूपेण चरन्ति’ इति वचनेन राज्ञः दैवत्वं स्थापितम्, तेन च राजनिन्दा निषिद्धा। द्विचत्वारिंशे ‘न हिंस्यात् न आक्रोशेत् न आक्षिपेत् न अप्रियं वदेत्’ इति चतुर्भिः निषेधैः राजनिन्दायाः गुरुत्वं दर्शितम्; वालिना च एते चत्वारः अपि उल्लङ्घिताः इति ध्वनिः। त्रिचत्वारिंशे ‘पितृपैतामहे धर्मे स्थितम्’ इति रामः आत्मनः आचारं परम्परासिद्धं स्थापयन् उत्तरं समापयति।

एवं रामेण उक्तः वाली भृशं प्रव्यथितः अभवत्; धर्मे अधिगतनिश्चयः सन् सः राघवे दोषं न दध्यौ। ततः प्राञ्जलिः वानरेश्वरः रामं प्रत्युवाच — ‘हे नरश्रेष्ठ, यत् त्वम् आत्थ तत् तथैव, अत्र संशयः नास्ति। प्रकृष्टे प्रतिवक्तुं अपकृष्टः न शक्नुयात्। यत् मया पूर्वं प्रमादात् अयुक्तम् अप्रियं वाक्यम् उक्तं तत्र अपि मे दोषं कर्तुं न अर्हसि, हे राघव। त्वं हि दृष्टार्थतत्त्वज्ञः प्रजानां हिते रतः; कार्यकारणसिद्धौ च तव बुद्धिः प्रसन्ना अव्यया। धर्मात् अवगतं व्यतिक्रान्तपुरस्कृतं माम् अपि धर्मसंहितया वाचा परिपालय, हे धर्मज्ञ।’ ततः बाष्पसंरुद्धकण्ठः सार्तरवः वाली पङ्कलग्नः द्विपः इव रामं सम्प्रेक्ष्य शनैः उवाच — ‘न आत्मानम् अहं शोचे, न तारां, न अपि बान्धवान्; यथा कनकाङ्गदं गुणज्येष्ठम् अङ्गदं पुत्रं शोचामि। मम अदर्शनात् दीनः सः बाल्यात् प्रभृति लालितः पीताम्बुः तटाकः इव उपशोषं गमिष्यति। बालः अकृतबुद्धिः एकपुत्रः मे प्रियः तारेयः महाबलः भवता रक्षणीयः, हे राम।’ सप्तचत्वारिंशः श्लोकः त्रिभिः अर्धैः निबद्धः; द्विपञ्चाशः च वुल्गेटमात्रः। चतुश्चत्वारिंशे श्लोके ‘न दोषं राघवे दध्यौ’ इति अर्धं वुल्गेटमात्रम्; तेन वालिनः परिवर्तनं स्पष्टतया उच्यते। ‘प्रकृष्टे प्रतिवक्तुं अपकृष्टः न शक्नुयात्’ इति वचनेन वाली आत्मानम् एव न्यूनं स्वीकरोति — पूर्वस्मिन् सर्गे यः गर्वितः आसीत्, सः अधुना विनीतः। बाष्पसंरुद्धकण्ठस्य वर्णनं षोडशे सर्गे अपि (तत्र ‘चार्तस्वरः’ इति पाठेन) दृष्टम्; अत्र तु ‘सार्तरवः’ इति, यथा समीक्षितसंस्करणे। अङ्गदविषयकः शोकः त्रिभिः श्लोकैः वर्णितः; ‘पीताम्बुः तटाकः’ इति उपमा बालस्य क्रमेण क्षीयमाणं तेजः सूचयति। षट्चत्वारिंशे सप्तचत्वारिंशे च श्लोके वाली स्वस्य पूर्ववचनस्य क्षमां याचते; ‘प्रमादात्’ इति पदेन सः तत् अजानतः कृतम् इति वदति। अष्टचत्वारिंशे ‘धर्मसंहितया वाचा परिपालय’ इति प्रार्थनया सः रामं शरणं गच्छति — इयम् एव सर्गस्य परिणतिः।

‘सुग्रीवे अङ्गदे च उत्तमां मतिं विधत्स्व; त्वं हि कार्याकार्यविधौ स्थितः गोप्ता शास्ता च। हे नरपते, या ते वृत्तिः भरते लक्ष्मणे च, तां सुग्रीवे अङ्गदे च चिन्तयितुम् अर्हसि, हे राजन्। मम एव दोषेण कृतदोषां तपस्विनीं तारां सुग्रीवः यथा न अवमन्येत तथा अवस्थातुम् अर्हसि। त्वया अनुगृहीतेन एव राज्यम् उपासितुं शक्यम् — त्वद्वशे वर्तमानेन तव चित्तानुवर्तिना च। तेन दिवम् अपि अर्जयितुं वसुधां च शासितुं शक्यम्। त्वत्तः एव वधम् आकाङ्क्षन् अहं तारया वार्यमाणः अपि भ्रात्रा सुग्रीवेण सह द्वन्द्वयुद्धम् उपागतः।’ इति उक्त्वा हरीश्वरः वानरः विरराम। अत्र वालिनः अन्तिमा चिन्ता न आत्मविषया, अपितु पुत्रस्य पत्न्याः च क्षेमविषया — तेन तस्य चरित्रं शोभनतरं भवति। सप्तपञ्चाशः अष्टपञ्चाशः च श्लोकौ वुल्गेटमात्रौ; तत्र वाली आत्मनः वधम् एव अभीप्सितम् इति वदति, यत् समीक्षितसंस्करणे न दृश्यते। ‘या ते वृत्तिर्भरते लक्ष्मणे च’ इति वचनेन वाली रामस्य भ्रातृप्रेम्णः एव प्रमाणं गृह्णाति — यत् प्रेम भरते लक्ष्मणे च, तत् एव सुग्रीवे अङ्गदे च भवतु इति। तारायाः रक्षणप्रार्थना विशेषेण मार्मिका, यतः तस्याः दोषः वालिना एव कृतः इति सः स्वीकरोति। षट्पञ्चाशे ‘त्वया अनुगृहीतेन एव राज्यम् उपासितुं शक्यम्’ इति वदन् वाली सुग्रीवस्य राज्यस्थैर्यं रामाधीनम् एव मन्यते। सप्तपञ्चाशे च ‘त्वत्तः एव वधम् आकाङ्क्षन्’ इति आश्चर्यजनकं वचनम् — वाली वदति यत् सः रामहस्तात् मरणम् एव इच्छन् युद्धाय निर्गतः; एतत् समीक्षितसंस्करणे नास्ति।

सः रामः व्यक्तदर्शनं वालिनं साधुसम्मतया धर्मतत्त्वार्थयुक्तया वाचा आश्वासयत् — ‘एतदर्थं त्वया संतापः न कार्यः, हे प्लवङ्गम; न वयं भवता चिन्त्याः, न अपि आत्मा, हे हरिसत्तम; वयं भवद्विशेषेण धर्मतः कृतनिश्चयाः। दण्ड्ये यः दण्डं पातयेत्, यः च दण्ड्यः दण्ड्यते — तौ उभौ कार्यकारणसिद्धार्थौ न अवसीदतः। तत् भवान् अस्मात् दण्डसंयोगात् विगतकल्मषः सन् दण्डदिष्टेन वर्त्मना स्वां धर्म्यां प्रकृतिं गतः। हृदये स्थितं शोकं मोहं भयं च त्यज; विधानं त्वया अतिवर्तितुं न शक्यम्, हे हर्यग्र्य। यथा अङ्गदः नित्यं त्वयि वर्तते, तथा एव सुग्रीवे मयि च वर्तिष्यते, अत्र संशयः नास्ति।’ महात्मनः रणावमर्दिनः रामस्य समाहितं धर्मपथानुवर्तितं मधुरं वाक्यं निशम्य वानरः सुयुक्तं वचः निजगाद — ‘शराभितप्तेन विचेतसा अजानता मया यत् त्वं प्रभाषितः, तत् क्षमस्व, हे महेन्द्रोपमभीमविक्रम नरेश्वर; इदम् अहं त्वां प्रसादयामि।’ षष्टितमः श्लोकः त्रिभिः अर्धैः निबद्धः; अन्त्यौ द्वौ श्लोकौ दीर्घवृत्तेन निबद्धौ। षष्टितमे श्लोके ‘भवद्विशेषेण’ इति पदं दुर्बोधम्; ‘भवतः सकाशात् विशिष्टाः सन्तः’ इति अर्थः गृह्यते, हिन्दीव्याख्यायाम् अपि तथा एव। एकषष्टितमे दण्डदातुः दण्ड्यस्य च उभयोः अपि कृतार्थता उच्यते — इयं दण्डमीमांसायाः सारभूता कारिका। द्विषष्टितमे ‘विगतकल्मषः’ इति पदेन वालिनः शुद्धिः घोषिता; तेन तस्य मनसि शान्तिः जाता। त्रिषष्टितमचतुःषष्टितमौ श्लोकौ वुल्गेटमात्रौ; तत्र रामः अङ्गदस्य क्षेमं स्वयं प्रतिजानीते, यत् वालिनः अन्तिमां चिन्ताम् एव अपनयति। अन्तिमे श्लोके वाली क्षमां याचते — तेन सर्गः विरोधात् प्रसादे परिणमति। एकोनषष्टितमे ‘व्यक्तदर्शनम्’ इति विशेषणं महत्त्वपूर्णम् — वालिनः ज्ञानचक्षुः अधुना उन्मीलितम्, अतः सः रामस्य वचनं ग्रहीतुं समर्थः। पञ्चषष्टितमे श्लोके ‘रणावमर्दिनः’ इति विशेषणेन कविः स्मारयति यत् यः अधुना मधुरं वदति सः एव रणे शत्रुमर्दकः।

చంపబడి స్పృహ కోల్పోతున్న వాలి చెప్పిన, వినయంతో కూడిన, ధర్మార్థయుక్తమైన, హితమైనదే అయినా కఠినమైన మాటలు విని రాముడు ప్రత్యుత్తరం మొదలుపెడుతున్నాడు. నీరు కురిపించేసిన మేఘంలా, కాంతి కోల్పోయిన సూర్యునిలా, చల్లారిన అగ్నిలా ఉన్న, తన మాటలు చెప్పేసిన ఆ వానరశ్రేష్ఠునితో — ధర్మార్థగుణసంపన్నుడైన, అనుత్తముడైన వానరేశ్వరునితో — ఆక్షేపించబడిన రాముడు ఆ తరువాత ఇలా అన్నాడు. మూడు ఉపమానాలూ తేజస్సు క్షీణించినవానినే సూచిస్తాయి — వర్షించి శాంతించిన మేఘం, అస్తమించిన సూర్యుడు, ఆరిపోయిన అగ్ని; వాలి మాటలు కూడా అలాగే పూర్తిగా వెలువడిపోయాయి. ‘అధిక్షిప్తః’ (ఆక్షేపించబడినవాడు) అనే పదంతో రాముడు ఆక్షేపణను విన్నాడు, అయినా క్రోధాన్ని ప్రదర్శించకుండా శాంతంగా సమాధానమిస్తున్నాడని కవి సూచిస్తున్నాడు. ‘ధర్మాన్నీ, అర్థాన్నీ, కామాన్నీ, లౌకికమైన ఆచారాన్నీ తెలుసుకోకుండా పిల్లతనంతో ఈనాడు నన్ను ఎందుకు నిందిస్తున్నావు? బుద్ధిసంపన్నులైన, ఆచార్యులు గౌరవించే వృద్ధులను అడగకుండానే, సౌమ్యుడా, వానరచాపల్యంతో నీవు నాతో మాట్లాడాలనుకుంటున్నావు.’ ఇలా రాముడు మొదటనే వాలి అధికారాన్ని ప్రశ్నిస్తున్నాడు — ధర్మనిర్ణయానికి వృద్ధుల, శాస్త్రాల అవసరం ఉంది అని. ‘బాల్యాత్’ (పిల్లతనంతో) అనే పదం ఇక్కడ వయస్సుకు సంబంధించినది కాదు, అవివేకానికి సంబంధించినది; వాలి పెద్దవాడైనా ధర్మనిర్ణయంలో బాలుడే అని భావం. మొదటి మూడు శ్లోకాలలో క్రియాపదం కనిపించదు, ‘అబ్రవీత్’ (అన్నాడు) అనేది మూడవదాని చివరనే వస్తుంది — మూడు శ్లోకాలూ ఒకే వాక్యంగా సాగుతాయి, ఇది వాల్మీకి ప్రసిద్ధ శైలి. ‘సౌమ్య’ అనే సంబోధనతో రాముడు కోపాన్ని ప్రకటించకుండా మైత్రినే కాపాడుతున్నాడు; ఇది అతని శైలీవిశేషం. ఐదవ శ్లోకంలో ‘వృద్ధాన్ ఆచార్యసమ్మతాన్ అపృష్ట్వా’ (ఆచార్యులు గౌరవించే వృద్ధులను అడగకుండా) అనే మాటతో ధర్మనిర్ణయంలో సంప్రదాయపు ప్రామాణ్యం స్థాపించబడింది — స్వబుద్ధితో మాత్రమే ధర్మాన్ని నిర్ణయించకూడదనేది సిద్ధాంతం.

‘పర్వతాలతో, వనాలతో, అడవులతో కూడిన ఈ భూమి ఇక్ష్వాకులది; మృగాలనూ పక్షులనూ మనుషులనూ నిగ్రహించడంలోనూ అనుగ్రహించడంలోనూ మాకు అధికారం ఉంది. ఆ భూమిని సత్యవాక్కు గలవాడూ, ఋజువర్తనుడూ, ధర్మాత్ముడూ, ధర్మకామార్థాల తత్త్వం తెలిసినవాడూ, నిగ్రహానుగ్రహాలలో నిరతుడూ అయిన భరతుడు పాలిస్తున్నాడు. ఎవనిలో నీతీ వినయమూ సత్యమూ సుస్థిరంగా ఉంటాయో, పరాక్రమం యథావిధిగా కనిపిస్తుందో, అతడే దేశకాలాలు తెలిసిన రాజు. అతని ధర్మయుక్తమైన ఆదేశాలను పొందిన మేమూ ఇతర రాజులూ ధర్మపరంపరను కోరుతూ సమస్త భూమిపై సంచరిస్తున్నాము. రాజశ్రేష్ఠుడూ ధర్మవత్సలుడూ అయిన ఆ భరతుడు సమస్త భూమినీ పాలిస్తుండగా ధర్మానికి విరుద్ధంగా ఎవడు ప్రవర్తించగలడు? స్వధర్మంలో దృఢంగా నిలిచిన మేము భరతుని ఆజ్ఞను ముందుంచుకొని దారి తప్పినవానిని యథావిధిగా నిగ్రహిస్తాము. నీవు మాత్రం ధర్మాన్ని కలుషితం చేసినవాడవు, కర్మచేత నిందితుడవు, కామానికి లోబడినవాడవు, రాజమార్గంలో నిలవనివాడవు.’ ఇక్కడ రాముడు తనను స్వతంత్రుడైన కర్తగా కాక, భరతుని ఆజ్ఞను మోసే దండధారిగా చూపుకుంటున్నాడు — ఇదే అతని సమాధానానికి మూలం. ‘నన్ను ఎందుకు చంపావు’ అని వాలి అడిగితే, ‘రాజాజ్ఞతో దండన ఇవ్వబడింది’ అని రాముడు చెబుతున్నాడు; కాబట్టి వధ వ్యక్తిగతమైనది కాదు, రాజకీయ దండన అని సిద్ధిస్తుంది. ఇక్కడ ‘ఇక్ష్వాకూణామ్ ఇయం భూమిః’ (ఈ భూమి ఇక్ష్వాకులది) అనే మాటతో రాముడు మొదట రాజ్యసీమనే స్థాపిస్తున్నాడు; ఎందుకంటే దండాధికారం క్షేత్రాధికారం నుండే పుడుతుంది. కిష్కింధ కూడా ఆ క్షేత్రంలోనే అంతర్భాగమని ధ్వని. ‘మృగపక్షిమనుష్యాణామ్’ (మృగాలు, పక్షులు, మనుషులు) అనే సమాసంతో వానరులు కూడా నిగ్రహార్హులని సూచించబడింది, ఇది ముందు నలభైవ శ్లోకంలో స్పష్టమవుతుంది. భరతుని గుణవర్ణన మూడు శ్లోకాలలో విస్తరించింది — సత్యవాక్కు, ఋజువర్తనుడు, ధర్మకామార్థతత్త్వజ్ఞుడు, దేశకాలవేత్త అని; దానితో దండనకు మూలం శుద్ధమైనదని స్థాపించబడుతోంది. పన్నెండవ శ్లోకంలో వాలి నాలుగు దోషాలు లెక్కించబడ్డాయి — ధర్మాన్ని కలుషితం చేయడం, కర్మచేత నిందితుడు కావడం, కామానికి లోబడడం, రాజమార్గంలో నిలవకపోవడం; ఈ నాలుగే ముందు విస్తారంగా నిరూపించబడతాయి.

‘అన్న, తండ్రి, విద్య నేర్పేవాడు — ఈ ముగ్గురూ ధర్మమార్గంలో నడిచేవారికి తండ్రులని తెలుసుకోవాలి. తమ్ముడు, సొంత కుమారుడు, గుణవంతుడైన శిష్యుడు — ఈ ముగ్గురినీ పుత్రులలా భావించాలి; దీనికి ధర్మమే కారణం. వానరా, సజ్జనుల ధర్మం సూక్ష్మమైనది, తెలుసుకోవడం అత్యంత కష్టమైనది; సమస్త ప్రాణుల హృదయాలలో ఉన్న ఆత్మే శుభాశుభాలను ఎరుగును. చంచలుడవైన నీవు చంచలులైన, మనస్సు సంస్కరించబడని వానరులతో కలిసి ఉంటూ, పుట్టుగ్రుడ్డులతో ఆలోచించే పుట్టుగ్రుడ్డివానిలా, ఏమి చూడగలవు? నేను మాత్రం ఈ మాట స్పష్టార్థాన్ని నీకు చెబుతాను; కేవలం రోషంతో నన్ను నిందించడం నీకు తగదు. నిన్ను నేను ఎందుకు చంపానో ఆ కారణం చూడు — సనాతన ధర్మాన్ని విడిచి నీవు సోదరుని భార్యతో ప్రవర్తిస్తున్నావు. మహాత్ముడైన ఈ సుగ్రీవుడు జీవించి ఉండగానే, కోడలి వంటి రుమతో కామంతో ప్రవర్తిస్తున్నావు, పాపకర్మ చేస్తూ. ధర్మాన్ని అతిక్రమించి కామానుసారం నడిచే నీకు, వానరా, ఈ సోదరభార్యాభిమర్శనానికి ఈ దండన నిర్ణయించబడింది.’ ఇక్కడ రాముడు వధకు ప్రత్యక్ష కారణాన్ని మొదటిసారి ఉచ్చరిస్తున్నాడు; ఇంతకుముందు శాస్త్రం, ఇప్పుడు అపరాధం. అన్న తండ్రితో సమానుడు కాబట్టి తమ్ముని భార్య కోడలితో సమానురాలు అనే న్యాయం ఇక్కడ మూలం. పదమూడవ, పద్నాలుగవ శ్లోకాలలో రాముడు సంబంధశాస్త్రాన్ని ప్రవేశపెడుతున్నాడు — ముగ్గురు తండ్రులు, ముగ్గురు పుత్రులు; దానితో సుగ్రీవుడు వాలికి పుత్రస్థానీయుడు, అతని భార్య కోడలిస్థానీయురాలు అని సిద్ధిస్తుంది. కాబట్టి వాలి అపరాధం కేవలం పరస్త్రీగమనం కాదు, కోడలితో సంగమానికి సమానమైన మరింత ఘోరమైన దోషం. ‘సూక్ష్మః పరమదుర్జ్ఞేయః సతాం ధర్మః’ (సజ్జనుల ధర్మం సూక్ష్మమైనది, తెలుసుకోవడం అత్యంత కష్టం) అనే మాట వాల్మీకిలో మళ్ళీ మళ్ళీ కనిపిస్తుంది; ఇక్కడ అది వాలి ధర్మనిర్ణయాధికారాన్ని నిరాకరించడానికి ప్రయోగించబడింది. ‘జాత్యంధైః సహ జాత్యంధః’ (పుట్టుగ్రుడ్డులతో పుట్టుగ్రుడ్డి) అనే ఉపమానం వాడిగా ఉన్నా యుక్తియుక్తమైనది — గుడ్డివాడు గుడ్డివానిని అడిగి దారి పొందలేడు. పదిహేడవ శ్లోకంలో ‘అహం తు వ్యక్తతాం తే బ్రవీమి’ (నేను మాత్రం స్పష్టార్థాన్ని నీకు చెబుతాను) అంటూ రాముడు తన మాటల స్పష్టీకరణను ప్రతిజ్ఞ చేస్తున్నాడు; దానితో తరువాతి శ్లోకం సర్గకు కేంద్రబిందువు అవుతుంది. పందొమ్మిదవ శ్లోకంలోని ‘ధరమాణస్య’ అనే అరుదైన వర్తమాన కృదంత రూపం ముద్రణలోనూ సమీక్షిత సంస్కరణలోనూ ఒకేలా ఉంది; దాని అర్థం ‘జీవించి ఉండగా’ అని.

‘లోకవిరుద్ధంగా ప్రవర్తించి లోకాచారం నుండి తొలగిపోయినవానికి దండన తప్ప వేరే నిగ్రహం నాకు కనబడదు, వానరయూథపా. సత్కులంలో పుట్టిన క్షత్రియుడను కాబట్టి నీ పాపాన్ని నేను సహించను. సొంత కుమార్తెతో గాని, సోదరితో గాని, తమ్ముని భార్యతో గాని కామంతో ప్రవర్తించే మనిషికి దండన వధే అని స్మృతి. భరతుడు భూపాలకుడు, మేము అతని ఆదేశాన్ని పాటించేవారం; నీవు ధర్మాన్ని అతిక్రమించావు — ఎలా ఉపేక్షించగలం? ప్రాజ్ఞుడైన భరతుడు ధర్మంతో పాలిస్తూ, గురుతరమైన ధర్మాన్ని అతిక్రమించిన కామాసక్తులను నిగ్రహించడంలో నిమగ్నుడై ఉన్నాడు. మేము మాత్రం భరతుని ఆదేశాన్ని హద్దుగా చేసుకొని, వానరేశ్వరా, నీలాంటి మర్యాదలు తెంచినవారిని నిగ్రహించడానికి నిలిచి ఉన్నాము. సుగ్రీవునితో నా సఖ్యం లక్ష్మణునితో ఉన్నట్లే; భార్యా రాజ్యాల విషయంలో అతడు నాకు మేలు చేసేవాడు. అప్పుడు వానరుల సన్నిధిలో నేను ప్రతిజ్ఞ చేశాను; నాలాంటివాడు ఆ ప్రతిజ్ఞను ఎలా విస్మరించగలడు? కాబట్టి ధర్మాన్ని ఆశ్రయించిన ఈ మహత్తరమైన కారణాలన్నిటి వల్ల నీకు ఇచ్చిన శిక్ష యుక్తమైనదని నీవు అంగీకరించు. అన్ని విధాలా నీ నిగ్రహాన్ని ధర్మంగానే చూడాలి; ధర్మాన్ని దృష్టిలో ఉంచుకొనేవాడు మిత్రునికి ఉపకారం చేయాలి.’ ఇరవై ఐదవ శ్లోకం మూడు అర్ధభాగాలతో కూర్చబడింది, దానితో వల్గేట్ అర్ధశ్లోక విభాగం సమీక్షిత సంస్కరణతో మళ్ళీ కలుస్తుంది. ఇరవై ఒకటవ శ్లోకంలో వల్గేట్‌లో ‘లోకవిరుద్ధస్య’ (లోకవిరుద్ధుని) అనే పాఠం, సమీక్షిత సంస్కరణలో ‘ధర్మవిరుద్ధస్య’ (ధర్మవిరుద్ధుని); రెండింటిలోనూ అర్థం దాదాపు ఒక్కటే. ఇరవై రెండవ శ్లోకంలో ‘క్షత్రియోఽహం కులోద్గతః’ (సత్కులంలో పుట్టిన క్షత్రియుడను) అంటూ రాముడు దండన ఇచ్చే అధికారాన్ని కులధర్మంతోనే సమర్థిస్తున్నాడు. ఇరవై ఆరవ శ్లోకంలోని ‘సుగ్రీవేణ మే సఖ్యం లక్ష్మణేన యథా తథా’ (సుగ్రీవునితో నా సఖ్యం లక్ష్మణునితో ఉన్నట్లే) అనే మాట మైత్రికి పరమసీమను చూపుతుంది — సోదరునిపై ఎలాంటి ప్రేమో, మిత్రునిపై కూడా అలాంటిదే. ఇరవై ఏడవ శ్లోకంలో ప్రతిజ్ఞ అనుల్లంఘనీయమని స్థాపించబడింది; రాముని స్వభావంలో ప్రతిజ్ఞాపాలనమే మూలగుణం. ఇలా రాముడు ఐదు కారణాలతో దండనను సమర్థిస్తున్నాడు — క్షేత్రాధికారం, రాజాజ్ఞ, ధర్మశాస్త్రం, క్షత్రియకులధర్మం, మిత్రునికిచ్చిన ప్రతిజ్ఞ. ఇరవై మూడవ శ్లోకంలో ‘ఔరసీం భగినీం వాపి భార్యాం వాప్యనుజస్య’ (సొంత కుమార్తె, సోదరి, తమ్ముని భార్య) అని మూడు నిషిద్ధ సంబంధాలు లెక్కించబడ్డాయి, మూడింటిలోనూ దండన వధే — కాబట్టి వాలి వధ శాస్త్రవిహితమే, రాముని స్వేచ్ఛ కాదు. ఇరవై ఎనిమిదవ శ్లోకంలో ‘తదేభిః కారణైః సర్వైః’ (కాబట్టి ఈ కారణాలన్నిటి వల్ల) అనే ఉపసంహారం; ఇరవై తొమ్మిదవ శ్లోకంలో ‘సర్వథా ధర్మ ఇత్యేవ’ (అన్ని విధాలా ధర్మమనే) అనే నిర్ణయవాక్యం.

‘ధర్మాన్నే అనుసరించేవాడవైతే నీవు కూడా ఆ పనే చేయగలిగేవాడవు. మనువు గానం చేసిన, సచ్చరిత్రను ప్రేమించే రెండు శ్లోకాలు వినబడుతున్నాయి, ధర్మకుశలులు వాటిని స్వీకరించారు; నేను అలాగే ఆచరించాను — రాజులచేత దండించబడిన మనుషులు పాపాలు చేసినా నిర్మలులై పుణ్యాత్ముల వలె స్వర్గానికి వెళతారు; శిక్షించడం వల్ల గాని క్షమించి విడిచిపెట్టడం వల్ల గాని దొంగ పాపం నుండి విముక్తుడవుతాడు, శిక్షించని రాజు మాత్రం ఆ పాపపు కళంకాన్ని పొందుతాడు. ఒక శ్రమణుడు నీవు చేసినట్లే పాపం చేసినప్పుడు నా పూర్వీకుడైన మాంధాత అతనికి ఘోరమైన శిక్షను విధించాడు. ఏమరుపాటుగా ఉన్న ఇతర భూపాలుర చేత కూడా పాపం జరుగుతుంది, వారు ప్రాయశ్చిత్తం చేసుకుంటారు, దానితో ఆ మాలిన్యం శమిస్తుంది. కాబట్టి పరితాపం చాలు; ధర్మం ప్రకారమే నీ వధ నిర్ణయించబడింది, వానరశార్దూలా; మేము మా ఇష్టానుసారం నడిచేవారం కాము. ఇంకా మరొక కారణం విను, వానరశ్రేష్ఠా; అది విన్న తరువాత నీవు గొప్ప కోపం చూపకూడదు.’ ముప్పైవ శ్లోకం మూడు అర్ధభాగాలతో కూర్చబడింది. ముప్పై ఒకటవ, ముప్పై రెండవ శ్లోకాలు దండన పావనత్వాన్ని స్థాపిస్తాయి — దండించబడినవాడు శుద్ధుడవుతాడు, దండించని రాజు మాత్రం దోషి అవుతాడు. ముప్పైవ శ్లోకంలో ‘శక్యం త్వయాపి తత్కార్యమ్’ (నీవు కూడా ఆ పని చేయగలిగేవాడవు) అంటూ రాముడు వాలినే తన స్థానంలో నిలుపుతున్నాడు — నీవు ధర్మానుసారి అయిన రాజువై ఉంటే నీవు కూడా ఇదే చేయవలసి ఉండేది అని. మనువు రెండు వచనాలతో దండన పావనత్వం స్థాపించబడుతోంది — దండించబడినవాడు శుద్ధుడవుతాడు, దండించని రాజు మాత్రం పాపభాగి అవుతాడు; కాబట్టి వధ వాలికి అనుగ్రహమే, కేవలం నిగ్రహం కాదు. మాంధాత దృష్టాంతంతో పూర్వీకుల ఆచారం ప్రమాణంగా చూపబడుతోంది. ముప్పై ఐదవ శ్లోకంలోని ‘న వయం స్వవశే స్థితాః’ (మేము మా ఇష్టానుసారం నడిచేవారం కాము) అనే మాట గంభీరమైనది — రాజు శాస్త్రానికి అధీనుడు, స్వేచ్ఛకు కాదు; కాబట్టి దండన వ్యక్తిగత ద్వేషం కాదు. ముప్పై ఆరవ శ్లోకంలో ‘అపరం కారణం శృణు’ (మరొక కారణం విను) అంటూ రాముడు రెండవ హేతువును ఆరంభిస్తున్నాడు, దానితో సర్గలోని రెండవ భాగం మొదలవుతుంది.

‘ఆ విషయంలో నాకు మనస్తాపం లేదు, కోపమూ లేదు, వానరశ్రేష్ఠా. వలలతో, పాశాలతో, రకరకాల ఉచ్చులతో మనుషులు దాగి ఉండి గాని కనిపిస్తూ గాని ఎన్నో మృగాలను పట్టుకుంటారు — పరుగెత్తుతున్నవాటిని, బెదిరినవాటిని, నిశ్చింతగా ఉన్నవాటిని, నిలకడగా నిలిచినవాటిని. ఏమరుపాటుగా ఉన్నవాటిని, జాగ్రత్తగా ఉన్నవాటిని, ముఖం తిప్పుకొన్నవాటిని కూడా మాంసాహారులైన మనుషులు గట్టిగా కొడతారు, అందులో దోషం లేదు. ధర్మకోవిదులైన రాజర్షులు కూడా ఈ లోకంలో వేటకు వెళతారు; కాబట్టి యుద్ధంలో నీవు నా బాణంతో చంపబడ్డావు, ఎందుకంటే నాతో పోరాడినా పోరాడకపోయినా నీవు శాఖామృగానివే (కొమ్మలపై తిరిగే జంతువువే). వానరశ్రేష్ఠా, దుర్లభమైన ధర్మాన్నీ, జీవితాన్నీ, శుభాన్నీ ఇచ్చేవారు రాజులే, ఇందులో సంశయం లేదు. వారిని హింసించకూడదు, ఆక్రోశించకూడదు, ఆక్షేపించకూడదు, అప్రియం పలుకకూడదు; వీరు మానవరూపంలో భూమిపై తిరిగే దేవతలు. నీవు మాత్రం ధర్మం తెలుసుకోకుండా కేవలం రోషాన్ని ఆశ్రయించి, తండ్రితాతల నుండి వచ్చిన ధర్మంలో నిలిచిన నన్ను దూషిస్తున్నావు.’ ఇక్కడ రాముడు వాలి సొంత యుక్తినే తిప్పికొడుతున్నాడు — ‘నేను ఐదువేళ్ళ జంతువును, తినదగనివాడను’ అని వాలి అన్నాడు; రాముడు మాత్రం ‘వేటలో తినదగినది తినదగనిది అనే విచారం లేదు, రాజర్షులు కూడా మృగాలను చంపుతారు’ అంటున్నాడు. నలభైవ శ్లోకం మూడు అర్ధభాగాలతో కూర్చబడింది. ఇక్కడ రాముడు రెండవ స్వతంత్ర కారణాన్ని ప్రతిపాదిస్తున్నాడు, ఇది పదిహేడవ సర్గలో వాలి చెప్పిన ‘నేను ఐదువేళ్ళ జంతువును, తినదగనివాడను’ అనే యుక్తికి ప్రత్యక్ష సమాధానం. మనుషులు వలలతో, పాశాలతో, ఉచ్చులతో దాగి ఉండి కూడా మృగాలను పట్టుకుంటారు, అందులో దోషం లెక్కించబడదు — కాబట్టి ‘కనబడనివానిచేత చంపబడ్డాను’ అనే వాలి ఆక్షేపణ కూడా నిరాకరించబడుతుంది. ‘దేవా మానుషరూపేణ చరంతి’ (మానవరూపంలో దేవతలు తిరుగుతారు) అనే మాటతో రాజుకు దైవత్వం స్థాపించబడింది, దానితో రాజనింద నిషేధించబడింది. నలభై రెండవ శ్లోకంలో ‘హింసించకూడదు, ఆక్రోశించకూడదు, ఆక్షేపించకూడదు, అప్రియం పలుకకూడదు’ అనే నాలుగు నిషేధాలతో రాజనింద గురుత్వం చూపబడింది; వాలి ఈ నాలుగింటినీ అతిక్రమించాడని ధ్వని. నలభై మూడవ శ్లోకంలో ‘పితృపైతామహే ధర్మే స్థితమ్’ (తండ్రితాతల ధర్మంలో నిలిచినవాడు) అంటూ రాముడు తన ఆచారం సంప్రదాయసిద్ధమైనదని స్థాపించి సమాధానాన్ని ముగిస్తున్నాడు.

రాముడు ఇలా చెప్పగా వాలి తీవ్రంగా వ్యథ చెందాడు; ధర్మంలో నిశ్చయాన్ని పొందిన అతడు రాఘవునిలో దోషాన్ని ఆరోపించలేదు. అప్పుడు చేతులు జోడించి వానరేశ్వరుడు రామునితో బదులిచ్చాడు — ‘నరశ్రేష్ఠా, నీవు చెప్పినది అలాగే ఉంది, ఇందులో సంశయం లేదు. ఉత్తమునికి అధముడు బదులు చెప్పలేడు. ఇంతకుముందు ఏమరుపాటుతో నేను పలికిన అయుక్తమైన, అప్రియమైన మాటల విషయంలో కూడా నన్ను దోషిగా ఎంచకు, రాఘవా. నీవు అర్థతత్త్వాన్ని ప్రత్యక్షంగా ఎరిగినవాడవు, ప్రజాహితంలో నిరతుడవు; కార్యకారణాల నిర్ణయంలో నీ బుద్ధి నిర్మలమైనది, అక్షయమైనది. ధర్మాన్ని అతిక్రమించినవారిలో ముందున్నవాడనని తెలిసిన నన్ను కూడా ధర్మయుక్తమైన వాక్కుతో రక్షించు, ధర్మజ్ఞా.’ అప్పుడు కన్నీటితో గొంతు పూడుకుపోయి, ఆర్తస్వరంతో, బురదలో కూరుకుపోయిన ఏనుగులా వాలి రాముని చూస్తూ మెల్లగా అన్నాడు — ‘నా గురించి నేను శోకించను, తార గురించి కాదు, బంధువుల గురించి కూడా కాదు; బంగారు భుజకీర్తులు గల, గుణశ్రేష్ఠుడైన నా కుమారుడు అంగదుని గురించి శోకిస్తున్నాను. నన్ను చూడలేక దీనుడైన, బాల్యం నుండి లాలించబడిన అతడు నీరు తాగేసిన చెరువులా ఎండిపోతాడు. బాలుడూ, బుద్ధి ఇంకా పరిపక్వం కానివాడూ, నా ఏకైక పుత్రుడూ, నాకు ప్రియుడూ, మహాబలుడూ అయిన తారాపుత్రుని నీవు రక్షించాలి, రామా.’ నలభై ఏడవ శ్లోకం మూడు అర్ధభాగాలతో కూర్చబడింది; యాభై రెండవ శ్లోకం వల్గేట్‌లో మాత్రమే ఉంది. నలభై నాలుగవ శ్లోకంలో ‘న దోషం రాఘవే దధ్యౌ’ (రాఘవునిలో దోషాన్ని ఆరోపించలేదు) అనే అర్ధభాగం వల్గేట్‌లో మాత్రమే ఉంది; దానితో వాలి పరివర్తన స్పష్టంగా చెప్పబడింది. ‘ప్రకృష్టే ప్రతివక్తుం అపకృష్టః న శక్నుయాత్’ (ఉత్తమునికి అధముడు బదులు చెప్పలేడు) అనే మాటతో వాలి తానే తక్కువవాడనని అంగీకరిస్తున్నాడు — మునుపటి సర్గలో గర్వించినవాడు ఇప్పుడు వినయశీలి. కన్నీటితో గొంతు పూడుకుపోయినవాని వర్ణన పదహారవ సర్గలో కూడా (అక్కడ ‘చార్తస్వరః’ అనే పాఠంతో) కనిపించింది; ఇక్కడ మాత్రం ‘సార్తరవః’ అని ఉంది, సమీక్షిత సంస్కరణలో లాగా. అంగదుని గురించిన శోకం మూడు శ్లోకాలలో వర్ణించబడింది; ‘పీతాంబుః తటాకః’ (నీరు తాగేసిన చెరువు) అనే ఉపమానం బాలుని క్రమంగా క్షీణించే తేజస్సును సూచిస్తుంది. నలభై ఆరవ, నలభై ఏడవ శ్లోకాలలో వాలి తన పూర్వవచనాలకు క్షమాపణ కోరుతున్నాడు; ‘ప్రమాదాత్’ (ఏమరుపాటుతో) అనే పదంతో అది తెలియక చేసినదని చెబుతున్నాడు. నలభై ఎనిమిదవ శ్లోకంలో ‘ధర్మసంహితయా వాచా పరిపాలయ’ (ధర్మయుక్తమైన వాక్కుతో రక్షించు) అనే ప్రార్థనతో అతడు రాముని శరణు పొందుతున్నాడు — ఇదే సర్గ పరిణతి.

‘సుగ్రీవునిపైనా అంగదునిపైనా ఉత్తమమైన భావాన్ని నిలుపు; కార్యాకార్యాల నిర్ణయంలో నిలిచిన నీవే రక్షకుడవు, శాసకుడవు. నరపతీ, భరతునిపై లక్ష్మణునిపై నీకు ఎలాంటి భావమో, అదే భావాన్ని సుగ్రీవునిపై అంగదునిపై ఉంచాలి, రాజా. నా దోషం వల్లనే దోషిగా మారిన దీనురాలైన తారను సుగ్రీవుడు అవమానించకుండా నీవు చూడాలి. నీ అనుగ్రహం పొందినవాడే — నీకు వశుడై, నీ చిత్తాన్ని అనుసరించేవాడే — రాజ్యాన్ని నిర్వహించగలడు. అలాంటివాడు స్వర్గాన్ని కూడా సంపాదించగలడు, భూమిని పాలించగలడు. నీ చేతిలోనే వధను కోరుకుంటూ, తార వారించినా, నేను సోదరుడైన సుగ్రీవునితో ద్వంద్వయుద్ధానికి దిగాను.’ అని చెప్పి వానరేశ్వరుడైన ఆ వానరుడు మౌనం వహించాడు. ఇక్కడ వాలి చివరి చింత తన గురించి కాదు, కుమారుని భార్య క్షేమం గురించి — దానితో అతని స్వభావం మరింత శోభాయమానమవుతుంది. యాభై ఏడవ, యాభై ఎనిమిదవ శ్లోకాలు వల్గేట్‌లో మాత్రమే ఉన్నాయి; అక్కడ వాలి తన వధే తనకు అభీష్టమని చెబుతున్నాడు, ఇది సమీక్షిత సంస్కరణలో కనిపించదు. ‘యా తే వృత్తిర్భరతే లక్ష్మణే చ’ (భరతునిపై లక్ష్మణునిపై నీకు ఎలాంటి భావమో) అనే మాటతో వాలి రాముని సోదరప్రేమనే ప్రమాణంగా తీసుకుంటున్నాడు — భరతునిపై లక్ష్మణునిపై ఎలాంటి ప్రేమో, అదే సుగ్రీవునిపై అంగదునిపై ఉండాలని. తారను రక్షించమనే ప్రార్థన విశేషంగా మర్మస్పర్శి, ఎందుకంటే ఆమె దోషం తనవల్లనే కలిగిందని అతడు అంగీకరిస్తున్నాడు. యాభై ఆరవ శ్లోకంలో ‘నీ అనుగ్రహం పొందినవాడే రాజ్యాన్ని నిర్వహించగలడు’ అంటూ వాలి సుగ్రీవుని రాజ్యస్థైర్యం రామునిపైనే ఆధారపడిందని భావిస్తున్నాడు. యాభై ఏడవ శ్లోకంలో ‘త్వత్తః ఏవ వధమ్ ఆకాంక్షన్’ (నీ చేతిలోనే వధను కోరుకుంటూ) అనేది ఆశ్చర్యకరమైన మాట — తాను రాముని చేతిలో మరణాన్నే కోరుకుంటూ యుద్ధానికి బయలుదేరానని వాలి చెబుతున్నాడు; ఇది సమీక్షిత సంస్కరణలో లేదు.

జ్ఞానదృష్టి తెరుచుకున్న వాలిని ఆ రాముడు సజ్జనులు అంగీకరించే, ధర్మతత్త్వార్థాలతో కూడిన మాటలతో ఊరడించాడు — ‘దీని కోసం నీవు సంతాపపడవలసిన పనిలేదు, వానరా; మా గురించి గాని నీ గురించి గాని నీవు చింతించనక్కరలేదు, వానరోత్తమా; నీకంటే విశిష్టమైన రీతిలో మేము ధర్మం ప్రకారం నిశ్చయం చేసుకున్నాము. దండించదగినవానిపై దండన విధించేవాడూ, దండించదగినవాడై దండించబడేవాడూ — ఈ ఇద్దరూ కార్యకారణాలు సిద్ధించినవారై దుఃఖంలో మునగరు. కాబట్టి నీవు ఈ దండనతో పాపం తొలగినవాడవై, దండన నిర్దేశించిన మార్గంలో నీ ధర్మయుక్తమైన స్వభావాన్ని పొందావు. హృదయంలో ఉన్న శోకాన్నీ మోహాన్నీ భయాన్నీ విడిచిపెట్టు; విధిని నీవు అతిక్రమించలేవు, వానరశ్రేష్ఠా. అంగదుడు ఎప్పుడూ నీపట్ల ఎలా ప్రవర్తిస్తాడో, అలాగే సుగ్రీవునిపట్ల నాపట్ల కూడా ప్రవర్తిస్తాడు, ఇందులో సంశయం లేదు.’ రణంలో శత్రువులను మర్దించే మహాత్ముడైన రాముని సమాహితమైన, ధర్మమార్గాన్ని అనుసరించిన, మధురమైన మాటలు విని ఆ వానరుడు చక్కగా కూర్చిన మాటలు పలికాడు — ‘బాణంతో తపించి, స్పృహ కోల్పోయి, తెలియక నేను నీతో ఏది మాట్లాడానో దానిని క్షమించు, మహేంద్రునితో సమానమైన భయంకర పరాక్రమం గల నరేశ్వరా; ఇదిగో నిన్ను ప్రసన్నుని చేసుకుంటున్నాను.’ అరవైవ శ్లోకం మూడు అర్ధభాగాలతో కూర్చబడింది; చివరి రెండు శ్లోకాలు దీర్ఘవృత్తంలో కూర్చబడ్డాయి. అరవైవ శ్లోకంలోని ‘భవద్విశేషేణ’ అనే పదం దుర్బోధమైనది; ‘నీకంటే విశిష్టులమై’ అనే అర్థం గ్రహించబడుతోంది, హిందీ వ్యాఖ్యానంలో కూడా అలాగే ఉంది. అరవై ఒకటవ శ్లోకంలో దండన ఇచ్చేవానికీ దండించబడేవానికీ ఇద్దరికీ కృతార్థత చెప్పబడింది — ఇది దండమీమాంసకు సారభూతమైన కారిక. అరవై రెండవ శ్లోకంలో ‘విగతకల్మషః’ (పాపం తొలగినవాడు) అనే పదంతో వాలి శుద్ధి ప్రకటించబడింది; దానితో అతని మనస్సుకు శాంతి కలిగింది. అరవై మూడవ, అరవై నాలుగవ శ్లోకాలు వల్గేట్‌లో మాత్రమే ఉన్నాయి; అక్కడ రాముడు అంగదుని క్షేమాన్ని స్వయంగా ప్రతిజ్ఞ చేస్తున్నాడు, ఇది వాలి చివరి చింతనే తొలగిస్తుంది. చివరి శ్లోకంలో వాలి క్షమాపణ కోరుతున్నాడు — దానితో సర్గ విరోధం నుండి ప్రసన్నతకు పరిణమిస్తుంది. యాభై తొమ్మిదవ శ్లోకంలోని ‘వ్యక్తదర్శనమ్’ (స్పష్టమైన దృష్టి గలవాడు) అనే విశేషణం ముఖ్యమైనది — వాలి జ్ఞానచక్షువు ఇప్పుడు తెరుచుకుంది, కాబట్టి అతడు రాముని మాటలను గ్రహించగల సమర్థుడయ్యాడు. అరవై ఐదవ శ్లోకంలో ‘రణావమర్దినః’ (రణంలో శత్రువులను మర్దించేవాడు) అనే విశేషణంతో ఇప్పుడు మధురంగా మాట్లాడుతున్నవాడే రణంలో శత్రుమర్దకుడని కవి గుర్తుచేస్తున్నాడు.

அடிபட்டு நினைவு தளர்ந்த வாலி சொன்ன, பணிவானதும், தர்மமும் பொருளும் நிறைந்ததும், நன்மை நோக்கியதும், ஆயினும் கடுமையானதுமான சொற்களைக் கேட்டு ராமன் மறுமொழியைத் தொடங்குகிறான். நீரைப் பொழிந்துவிட்ட மேகம் போலவும், ஒளியிழந்த சூரியன் போலவும், அணைந்த நெருப்புப் போலவும் கிடந்தவனும், பேசி முடித்தவனும், வானரர்களில் சிறந்தவனும், தர்மம் பொருள் குணம் நிறைந்தவனும், ஒப்பற்றவனுமான அந்த வானர அரசனிடம், அவனால் பழிக்கப்பட்ட ராமன் பின்னர் சொன்னான். மூன்று உவமைகளும் ஒளி குன்றியவனையே சுட்டுகின்றன — பொழிந்து ஓய்ந்த மேகம், அஸ்தமித்த சூரியன், அணைக்கப்பட்ட நெருப்பு; வாலியின் சொற்களும் அவ்வாறே முழுதும் வெளிப்பட்டு முடிந்தன. ‘அதிக்ஷிப்த:’ (பழிக்கப்பட்டவன்) என்ற சொல்லால், ராமன் குற்றச்சாட்டைக் கேட்டான், ஆயினும் கோபத்தைக் காட்டாமல் அமைதியான மறுமொழி தருகிறான் என்று கவி சுட்டுகிறார். ‘தர்மம், பொருள், இன்பம், உலக மரபு ஆகியவற்றை அறியாமல், சிறுபிள்ளைத்தனத்தால் இன்று இங்கே ஏன் என்னைப் பழிக்கிறாய்? அறிவு நிறைந்தவர்களும் ஆசிரியர்களால் மதிக்கப்படுபவர்களுமான பெரியோரைக் கேட்காமலேயே, சௌம்யனே, வானரச் சபலத்தால் நீ என்னிடம் பேச விரும்புகிறாய்.’ இவ்வாறு ராமன் முதலிலேயே வாலியின் தகுதியைக் கேள்விக்குள்ளாக்குகிறான் — தர்மத்தைத் தீர்மானிப்பதில் பெரியோரும் சாஸ்திரங்களும் தேவை என்று. ‘பால்யாத்’ (சிறுபிள்ளைத்தனத்தால்) என்ற சொல் இங்கே வயதைக் குறிக்கவில்லை, விவேகமின்மையைக் குறிக்கிறது; வாலி வயதில் மூத்தவனாயினும் தர்மத்தைத் தீர்மானிப்பதில் சிறுவனே என்பது கருத்து. முதல் மூன்று சுலோகங்களில் வினைச்சொல் காணப்படுவதில்லை; ‘அப்ரவீத்’ (சொன்னான்) என்பது மூன்றாவதன் இறுதியில்தான் வருகிறது — மூன்று சுலோகங்களும் ஒரே வாக்கியமாக அமைகின்றன; இது வால்மீகியின் புகழ்பெற்ற நடை. ‘ஸௌம்ய’ (சௌம்யனே, இனியவனே) என்ற விளியால் ராமன் கோபத்தைக் காட்டாமல் நட்பையே காக்கிறான்; இது அவன் நடையின் தனித்தன்மை. ஐந்தாம் சுலோகத்தில் ‘ஆசிரியர்களால் மதிக்கப்படும் பெரியோரைக் கேட்காமல்’ என்ற சொல்லால், தர்மத்தைத் தீர்மானிப்பதில் மரபின் பிரமாணத் தன்மை நிறுவப்படுகிறது — தன் அறிவைக் கொண்டு மட்டுமே தர்மம் தீர்மானிக்கப்படக் கூடாது என்பது கொள்கை.

‘மலைகளும் வனங்களும் காடுகளும் கொண்ட இந்தப் பூமி இக்ஷ்வாகுகளுக்கு உரியது; இங்குள்ள விலங்குகள், பறவைகள், மனிதர்கள் ஆகியோரைத் தண்டிக்கவும் அருள்புரியவும் எங்களுக்கு அதிகாரம் உண்டு. சத்தியம் பேசுபவனும், நேர்மையானவனும், தர்மாத்மாவும், தர்மம் இன்பம் பொருள் ஆகியவற்றின் உண்மையை அறிந்தவனும், தண்டித்தலிலும் அருள்புரிதலிலும் ஈடுபாடுள்ளவனுமான பரதன் அந்தப் பூமியை ஆள்கிறான். எவனிடம் நீதியும் அடக்கமும் சத்தியமும் நன்கு நிலைத்திருக்கின்றனவோ, எவனிடம் வீரம் முறைப்படி காணப்படுகிறதோ, அவனே இடத்தையும் காலத்தையும் அறிந்த அரசன். தர்மத்தின் தொடர்ச்சியை விரும்பும் நாங்களும் பிற அரசர்களும், அவனுடைய தர்மப்படியான கட்டளையைப் பெற்றுப் பூமி முழுவதும் திரிகிறோம். அரசர்களில் புலியும் தர்மத்தில் அன்புடையவனுமான பரதன் பூமி முழுவதையும் ஆளும்போது, தர்மத்துக்கு மாறானதை எவன் செய்ய முடியும்? உயர்ந்த சுயதர்மத்தில் நிலைத்திருக்கும் நாங்கள், பரதனின் ஆணையை முன்வைத்து, வழிதவறியவனை முறைப்படி தண்டிக்கிறோம். நீயோ தர்மத்தைக் கலங்கச் செய்தவன், செயலால் பழிக்கப்பட்டவன், ஆசையின் ஆட்சியையே முதன்மையாகக் கொண்டவன், அரசநெறியில் நிலைக்காதவன்.’ இங்கே ராமன் தன்னைச் சுதந்திரமாகச் செயல்படுபவனாக அல்லாமல், பரதனின் ஆணையைச் சுமக்கும் தண்டனையாளனாகக் காட்டுகிறான் — இதுவே அவன் மறுமொழியின் வேர். ‘என்னை ஏன் கொன்றாய்’ என்று வாலி கேட்டதற்கு, ‘அரசனின் ஆணைப்படி தண்டனை வழங்கப்பட்டது’ என்று ராமன் சொல்கிறான்; ஆகவே வதம் தனிப்பட்டதல்ல, அரசு வழங்கிய தண்டனை என்று நிறுவப்படுகிறது. இங்கே ‘இக்ஷ்வாகூணாம் இயம் பூமி:’ (இந்தப் பூமி இக்ஷ்வாகுகளுக்கு உரியது) என்ற சொல்லால் ராமன் முதலில் அரசின் எல்லையையே நிறுவுகிறான்; ஏனெனில் தண்டிக்கும் அதிகாரம் ஆட்சிப்பரப்பின் அதிகாரத்திலிருந்தே பிறக்கிறது. கிஷ்கிந்தையும் அதே பரப்பில் அடங்கியது என்பது குறிப்புப்பொருள். ‘ம்ருகபக்ஷிமனுஷ்யாணாம்’ (விலங்குகள், பறவைகள், மனிதர்கள்) என்ற தொடர்மொழியால் வானரர்களும் தண்டனைக்கு உட்பட்டவர்களே என்று சுட்டப்படுகிறது; இது மேலே நாற்பதாம் சுலோகத்தில் தெளிவாகும். பரதனின் குண வர்ணனை மூன்று சுலோகங்களில் விரிகிறது — சத்தியம் பேசுபவன், நேர்மையானவன், தர்மம் இன்பம் பொருள் ஆகியவற்றின் உண்மையை அறிந்தவன், இடத்தையும் காலத்தையும் அறிந்தவன் என்று; அதனால் தண்டனையின் மூலம் தூய்மையானது என்று நிறுவப்படுகிறது. பன்னிரண்டாம் சுலோகத்தில் வாலியின் நான்கு குற்றங்கள் எண்ணப்படுகின்றன — தர்மத்தைக் கலங்கச் செய்தல், செயலால் பழிக்கப்படுதல், ஆசையின் ஆட்சியை முதன்மையாகக் கொள்ளுதல், அரசநெறியில் நிலைக்காமை; இந்த நான்குமே மேலே விரிவாக நிறுவப்படும்.

‘மூத்த சகோதரன், தந்தை, கல்வி கற்பிப்பவன் — இம்மூவரும் தர்மவழியில் நடப்பவர்களுக்குத் தந்தையர் என்று அறியப்பட வேண்டும். இளைய சகோதரன், தன் மகன், நற்குணங்களால் சிறந்த சீடன் — இம்மூவரும் மகனைப் போலக் கருதப்பட வேண்டும்; இதற்குத் தர்மமே காரணம். நல்லோரின் தர்மம் நுட்பமானது, அறிவதற்கு மிகக் கடினமானது, வானரனே; எல்லா உயிர்களின் இதயத்திலும் உறையும் ஆத்மாவே நல்லதையும் தீயதையும் அறிகிறது. சபலனான நீ, சபலர்களும் மனம் பண்படாதவர்களுமான வானரர்களோடு வாழ்ந்து, பிறவிக்குருடர்களோடு ஆலோசிக்கும் பிறவிக்குருடன் போல, என்னதான் காண்பாய்? நானோ இந்தக் கூற்றைத் தெளிவாக உனக்குச் சொல்கிறேன்; வெறும் கோபத்தால் என்னைப் பழிப்பது உனக்குத் தகாது. நீ என்னால் கொல்லப்பட்டதற்கான இந்தக் காரணத்தைப் பார் — நிலையான தர்மத்தைக் கைவிட்டு நீ தம்பியின் மனைவியோடு வாழ்கிறாய். மகாத்மாவான இந்தச் சுக்ரீவன் உயிரோடிருக்கும்போதே, உனக்கு மருமகள் போன்ற ருமையிடம் நீ காமத்தால் உறவுகொண்டிருக்கிறாய், பாவச் செயல் புரிபவனாக. ஆகவே, வானரனே, தர்மத்தைக் கடந்து காமவழியில் நடக்கும் உனக்கு, தம்பியின் மனைவியைத் தீண்டியதற்காக இந்தத் தண்டனை விதிக்கப்பட்டது.’ இங்கே ராமன் வதத்துக்கான நேரடிக் காரணத்தை முதன்முறையாகச் சொல்கிறான்; முன்பு சாஸ்திரம், இப்போது குற்றம். மூத்த சகோதரன் தந்தைக்கு நிகரானவன் என்பதால், இளைய சகோதரனின் மனைவி மருமகளுக்கு நிகரானவள் என்ற நியாயமே இங்கே அடிப்படை. பதின்மூன்று, பதினான்காம் சுலோகங்களில் ராமன் உறவுமுறை சாஸ்திரத்தை முன்வைக்கிறான் — மூன்று தந்தையர், மூன்று மகன்கள்; அதனால் சுக்ரீவன் வாலிக்கு மகன் நிலையில் இருப்பவன், அவன் மனைவி மருமகள் நிலையில் இருப்பவள் என்று நிறுவப்படுகிறது. ஆகவே வாலியின் குற்றம் வெறும் பிறன்மனை விழைதல் அல்ல, மருமகளைச் சேர்வதற்கு நிகரான மிகக் கனமான குற்றம். ‘ஸூக்ஷ்ம: பரமதுர்ஜ்ஞேய: ஸதாம் தர்ம:’ (நல்லோரின் தர்மம் நுட்பமானது, அறிவதற்கு மிகக் கடினமானது) என்ற வாக்கு வால்மீகியில் மீண்டும் மீண்டும் காணப்படுகிறது; இங்கே அது தர்மத்தைத் தீர்மானிக்க வாலிக்குள்ள தகுதியை மறுக்கப் பயன்படுகிறது. ‘பிறவிக்குருடர்களோடு பிறவிக்குருடன்’ என்ற உவமை கூர்மையானதாயினும் நியாயமானது — குருடன் குருடனைக் கேட்டு வழியை அடைவதில்லை. பதினேழாம் சுலோகத்தில் ‘அஹம் து வ்யக்ததாம் தே ப்ரவீமி’ (நானோ தெளிவாக உனக்குச் சொல்கிறேன்) என்று சொல்லி ராமன் தன் கூற்றைத் தெளிவுபடுத்துவதாக உறுதியளிக்கிறான்; அதனால் அடுத்த சுலோகம் சர்க்கத்தின் மையப்புள்ளி ஆகிறது. பத்தொன்பதாம் சுலோகத்திலுள்ள ‘தரமாணஸ்ய’ என்ற அரிய நிகழ்கால வினையெச்ச வடிவம் அச்சுப் பதிப்பிலும் திறனாய்வுப் பதிப்பிலும் ஒன்றாகவே உள்ளது; அதன் பொருள் ‘உயிரோடிருக்கும்போதே’ என்பது.

‘உலகுக்கு மாறாக நடந்து, உலக ஒழுக்கத்திலிருந்து விலகியவனைத் தண்டனையைத் தவிர வேறு வழியில் அடக்குவதை நான் காணவில்லை, வானரப் படைத்தலைவனே. உன் பாவத்தை நான் பொறுத்துக்கொள்ளவும் மாட்டேன், ஏனெனில் நான் நற்குலத்தில் பிறந்த க்ஷத்திரியன். தன் உடன்பிறந்த சகோதரியிடமோ தம்பியின் மனைவியிடமோ காமத்தால் நடக்கும் மனிதனுக்குத் தண்டனை மரணமே என்று ஸ்மிருதி சொல்கிறது. பரதன் பூமியை ஆளும் அரசன்; நாங்களோ அவன் கட்டளையை நிறைவேற்றுபவர்கள்; நீ தர்மத்தைக் கடந்தவன் — உன்னை எப்படிப் புறக்கணிக்க முடியும்? அறிவாளியான பரதன் தர்மப்படி ஆண்டுகொண்டு, பெரும் தர்மத்தை மீறியவர்களையும் காமத்தில் ஈடுபட்டவர்களையும் அடக்குவதில் நிலைத்திருக்கிறான். நாங்களோ, வானர அரசனே, பரதனின் கட்டளையை எல்லையாகக் கொண்டு, உன்னைப் போன்ற வரம்பு மீறியவர்களை அடக்குவதற்கு உறுதிபூண்டுள்ளோம். லக்ஷ்மணனோடு எனக்கு எத்தகைய நட்போ, அத்தகைய நட்பே சுக்ரீவனோடும்; மனைவியையும் அரசையும் மீட்கும் பொருட்டு அவன் எனக்கு மேன்மை தருபவன். அப்போது வானரர்களின் முன்னிலையில் நான் சபதம் செய்தேன்; என்னைப் போன்றவன் அந்தச் சபதத்தைப் புறக்கணிப்பது எப்படி இயலும்? ஆகவே தர்மத்தைச் சார்ந்த இந்தப் பெரும் காரணங்கள் அனைத்தாலும், உனக்கு விதிக்கப்பட்ட தண்டனை தகுந்ததே என்று நீ ஒப்புக்கொள். உன்னை அடக்கியது எல்லா வகையிலும் தர்மமே என்று காணப்பட வேண்டும்; தர்மத்தையே நோக்குபவன் நண்பனுக்கு உதவி செய்ய வேண்டும்.’ இருபத்தைந்தாம் சுலோகம் மூன்று அரை அடிகளால் அமைந்துள்ளது; அதனால் வல்கேட் பாடத்தின் அரை சுலோகப் பிரிவு திறனாய்வுப் பதிப்போடு மீண்டும் இணைகிறது. இருபத்தொன்றாம் சுலோகத்தில் வல்கேட்டில் ‘லோகவிருத்தஸ்ய’ (உலகுக்கு மாறானவனின்) என்ற பாடம், திறனாய்வுப் பதிப்பிலோ ‘தர்மவிருத்தஸ்ய’ (தர்மத்துக்கு மாறானவனின்); இரண்டிலும் பொருள் ஏறத்தாழ ஒன்றே. இருபத்திரண்டாம் சுலோகத்தில் ‘க்ஷத்ரியோஹம் குலோத்கத:’ (நான் நற்குலத்தில் பிறந்த க்ஷத்திரியன்) என்று சொல்லி, தண்டனை வழங்கும் அதிகாரத்தைக் குலதர்மத்தாலேயே ராமன் நியாயப்படுத்துகிறான். இருபத்தாறாம் சுலோகத்தில் ‘லக்ஷ்மணனோடு எத்தகைய நட்போ அத்தகைய நட்பே சுக்ரீவனோடும்’ என்ற சொல் நட்பின் உச்ச எல்லையைக் காட்டுகிறது — சகோதரனிடம் எத்தகைய அன்போ, அத்தகைய அன்பே நண்பனிடமும். இருபத்தேழாம் சுலோகத்தில் சபதத்தை மீற முடியாத தன்மை நிறுவப்படுகிறது; ராமனின் பண்பில் சபதம் காத்தலே அடிப்படைக் குணம். இவ்வாறு ராமன் ஐந்து காரணங்களால் தண்டனையை நியாயப்படுத்துகிறான் — ஆட்சிப்பரப்பின் அதிகாரம், அரசாணை, தர்மசாஸ்திரம், க்ஷத்திரிய குலதர்மம், நண்பனுக்குக் கொடுத்த சபதம். இருபத்துமூன்றாம் சுலோகத்தில் ‘ஔரஸீம் பகினீம் வாபி பார்யாம் வாப்யனுஜஸ்ய’ (உடன்பிறந்த சகோதரி, தம்பியின் மனைவி) என்று விலக்கப்பட்ட உறவுகள் எண்ணப்படுகின்றன; அவற்றில் எதிலும் தண்டனை மரணமே — ஆகவே வாலியின் வதம் சாஸ்திரம் விதித்ததே, ராமனின் சொந்த விருப்பம் அல்ல. இருபத்தெட்டாம் சுலோகத்தில் ‘ததேபி: காரணை: ஸர்வை:’ (ஆகவே இந்தக் காரணங்கள் அனைத்தாலும்) என்ற தொகுப்புரை; இருபத்தொன்பதாம் சுலோகத்தில் ‘ஸர்வதா தர்ம இத்யேவ’ (எல்லா வகையிலும் தர்மமே) என்ற தீர்ப்பு வாக்கியம்.

‘தர்மத்தையே பின்பற்றியிருந்தால் உன்னாலும் அந்தச் செயலைச் செய்திருக்க முடியும். நன்னடத்தையில் அன்புள்ள, மனுவால் பாடப்பட்ட இரண்டு சுலோகங்கள் கேட்கப்படுகின்றன; தர்மத்தில் வல்லவர்களாலும் அவை ஏற்கப்பட்டவை; அவற்றின்படியே நான் நடந்துகொண்டேன் — பாவங்களைச் செய்த மனிதர்களும் அரசர்களால் தண்டிக்கப்பட்ட பின் மாசற்றவர்களாகி, புண்ணியம் செய்தவர்களைப் போலச் சுவர்க்கம் செல்கிறார்கள்; தண்டனையாலோ மன்னிப்பாலோ திருடன் பாவத்திலிருந்து விடுபடுகிறான்; தண்டிக்காத அரசனோ அந்தப் பாவத்தின் கறையை அடைகிறான். என் முன்னோரான மாந்தாதா, ஒரு சிரமணன் (துறவி) பாவம் செய்தபோது, அவனுக்குக் கொடிய தண்டனையை விதித்தான் — நீ செய்தது போன்ற பாவம் அது. கவனம் தவறிய பிற அரசர்களாலும் பாவம் செய்யப்படுவதுண்டு; அவர்கள் பிராயச்சித்தமும் செய்கிறார்கள்; அதனால் அந்த மாசு அடங்குகிறது. ஆகவே வருந்துவது போதும்; உன் வதம் தர்மப்படியே தீர்மானிக்கப்பட்டது, வானரர்களில் புலியே; நாங்கள் எங்கள் விருப்பப்படி நடப்பவர்கள் அல்லர். இன்னொரு காரணத்தையும் கேள், வானரர்களில் காளையே; அதைக் கேட்ட பின் நீ பெருங்கோபம் கொள்வது தகாது.’ முப்பதாம் சுலோகம் மூன்று அரை அடிகளால் அமைந்துள்ளது. முப்பத்தொன்று, முப்பத்திரண்டாம் சுலோகங்கள் தண்டனையின் தூய்மைப்படுத்தும் தன்மையை நிறுவுகின்றன — தண்டிக்கப்பட்டவன் தூய்மை அடைகிறான், தண்டிக்காத அரசனோ களங்கப்படுகிறான். முப்பதாம் சுலோகத்தில் ‘சக்யம் த்வயாபி தத்கார்யம்’ (உன்னாலும் அந்தச் செயலைச் செய்திருக்க முடியும்) என்று சொல்லி ராமன் வாலியையே அந்த இடத்தில் நிறுத்துகிறான் — நீ தர்மத்தைப் பின்பற்றும் அரசனாக இருந்திருந்தால், நீயும் இதையே செய்திருக்க வேண்டும் என்று. மனுவின் இரு வாக்குகளால் தண்டனையின் தூய்மைப்படுத்தும் தன்மை நிறுவப்படுகிறது — தண்டிக்கப்பட்டவன் தூய்மை அடைகிறான், தண்டிக்காத அரசனோ பாவத்தில் பங்கு பெறுகிறான்; ஆகவே வதம் வாலிக்கு வெறும் தண்டனை மட்டுமல்ல, அருளுமாகும். மாந்தாதாவின் உதாரணத்தால் முன்னோரின் நடைமுறை பிரமாணமாக்கப்படுகிறது. முப்பத்தைந்தாம் சுலோகத்தில் ‘ந வயம் ஸ்வவசே ஸ்திதா:’ (நாங்கள் எங்கள் விருப்பப்படி நடப்பவர்கள் அல்லர்) என்ற சொல் ஆழமானது — அரசன் சாஸ்திரத்துக்கு உட்பட்டவன், தன் விருப்பத்துக்கு அல்ல; ஆகவே தண்டனை தனிப்பட்ட வெறுப்பு அல்ல. முப்பத்தாறாம் சுலோகத்தில் ‘அபரம் காரணம் ச்ருணு’ (இன்னொரு காரணத்தையும் கேள்) என்று சொல்லி ராமன் இரண்டாவது காரணத்தைத் தொடங்குகிறான்; அதனால் சர்க்கத்தின் இரண்டாம் பகுதி தொடங்குகிறது.

‘அதைப் பற்றி எனக்கு மனவேதனையும் இல்லை, கோபமும் இல்லை, வானரர்களில் காளையே. வலைகளாலும் கண்ணிகளாலும் பலவகைப் பொறிகளாலும், மனிதர்கள் மறைந்தபடியும் வெளிப்படையாகவும் மிகப் பல விலங்குகளைப் பிடிக்கிறார்கள் — ஓடுபவற்றையும், நடுங்குபவற்றையும், நம்பிக்கையோடு இருப்பவற்றையும், அசையாமல் நிற்பவற்றையும். கவனமாக இருப்பவற்றையும் கவனமற்றவற்றையும் முகம் திருப்பியவற்றையும் இறைச்சி உண்ணும் மனிதர்கள் நன்கு அம்பால் துளைக்கிறார்கள்; இதில் குற்றம் எதுவும் இல்லை. தர்மம் அறிந்த ராஜரிஷிகளும் இங்கே வேட்டைக்குச் செல்கிறார்கள்; ஆகவே நீ போரில் என் அம்பால் கொல்லப்பட்டாய், ஏனெனில் போரிட்டாலும் போரிடாவிட்டாலும் நீ கிளைகளில் திரியும் விலங்கே. கிடைத்தற்கரிய தர்மத்தையும், உயிர்வாழ்வையும், நலத்தையும் அளிப்பவர்கள் அரசர்களே, வானரர்களில் சிறந்தவனே, இதில் ஐயமில்லை. அவர்களைத் துன்புறுத்தக் கூடாது, ஏசக் கூடாது, பழிக்கக் கூடாது, அவர்களிடம் இனிமையற்றதைப் பேசக் கூடாது; இவர்கள் மனித வடிவில் பூமியில் திரியும் தேவர்கள். நீயோ தர்மத்தை அறியாமல், வெறும் கோபத்தையே பற்றிக்கொண்டு, தந்தை பாட்டன் வழிவந்த தர்மத்தில் நிலைத்திருக்கும் என்னைப் பழிக்கிறாய்.’ இங்கே ராமன் வாலியின் சொந்த வாதத்தையே திருப்புகிறான் — ‘ஐந்து நகங்களுடைய நான் உண்ணத் தகாதவன்’ என்று வாலி சொன்னான்; ராமனோ ‘வேட்டையில் உண்ணத் தக்கது தகாதது என்ற ஆராய்ச்சி இல்லை, ராஜரிஷிகளும் விலங்குகளைக் கொல்கிறார்கள்’ என்கிறான். நாற்பதாம் சுலோகம் மூன்று அரை அடிகளால் அமைந்துள்ளது. இங்கே ராமன் இரண்டாவது தனிக் காரணத்தை முன்வைக்கிறான்; இது பதினேழாம் சர்க்கத்தில் வாலி சொன்ன ‘ஐந்து நகங்களுடைய நான் உண்ணத் தகாதவன்’ என்ற வாதத்துக்கு நேரடி மறுமொழி. மனிதர்கள் வலைகளாலும் கண்ணிகளாலும் பொறிகளாலும் மறைந்திருந்தும் விலங்குகளைப் பிடிக்கிறார்கள், அதில் குற்றம் எண்ணப்படுவதில்லை — ஆகவே ‘கண்ணுக்குத் தெரியாதவனால் நான் கொல்லப்பட்டேன்’ என்ற வாலியின் குற்றச்சாட்டும் மறுக்கப்படுகிறது. ‘தேவா மானுஷரூபேண சரந்தி’ (தேவர்கள் மனித வடிவில் திரிகிறார்கள்) என்ற சொல்லால் அரசனின் தெய்வத்தன்மை நிறுவப்படுகிறது; அதனால் அரசனைப் பழிப்பது தடுக்கப்படுகிறது. நாற்பத்திரண்டாம் சுலோகத்தில் ‘துன்புறுத்தக் கூடாது, ஏசக் கூடாது, பழிக்கக் கூடாது, இனிமையற்றதைப் பேசக் கூடாது’ என்ற நான்கு தடைகளால் அரசனைப் பழிப்பதன் கனம் காட்டப்படுகிறது; வாலி இந்த நான்கையுமே மீறினான் என்பது குறிப்புப்பொருள். நாற்பத்துமூன்றாம் சுலோகத்தில் ‘தந்தை பாட்டன் வழிவந்த தர்மத்தில் நிலைத்திருப்பவன்’ என்று தன் நடத்தை மரபு வழியானது என்று நிறுவி ராமன் மறுமொழியை நிறைவு செய்கிறான்.

ராமன் இவ்வாறு சொன்னதும் வாலி மிகவும் மனம் நொந்தான்; தர்மத்தில் தெளிவான உறுதியைப் பெற்ற அவன் ராகவன்மீது குற்றம் சுமத்தவில்லை. பிறகு வானர அரசன் கைகூப்பி ராமனிடம் மறுமொழி சொன்னான் — ‘மனிதர்களில் சிறந்தவனே, நீ சொல்வது அப்படியே உண்மை, இதில் ஐயமில்லை. உயர்ந்தவனுக்குத் தாழ்ந்தவன் எதிர்மொழி சொல்ல இயலாது. முன்பு கவனக்குறைவால் நான் சொன்ன தகாத, இனிமையற்ற சொற்களுக்காகவும் என்மீது குற்றம் காணாதே, ராகவா. நீ பொருளின் உண்மையைக் கண்டு அறிந்தவன், மக்கள் நலனில் ஈடுபாடுள்ளவன்; காரிய காரணங்களைத் தீர்மானிப்பதில் உன் அறிவு தெளிவானது, குன்றாதது. தர்மத்திலிருந்து விலகியவனாகவும், மீறல்களை முன்னிறுத்தியவனாகவும் அறியப்பட்ட என்னையும், தர்மம் நிறைந்த சொற்களால் காப்பாற்று, தர்மம் அறிந்தவனே.’ பிறகு கண்ணீரால் தொண்டை அடைக்க, துயரக் குரலோடு, சேற்றில் சிக்கிய யானை போல வாலி ராமனை உற்று நோக்கி மெல்லச் சொன்னான் — ‘நான் என்னைப் பற்றி வருந்தவில்லை, தாரையைப் பற்றியும் இல்லை, உறவினர்களைப் பற்றியும் இல்லை; பொன் தோள்வளை அணிந்த, குணங்களில் சிறந்த என் மகன் அங்கதனைப் பற்றியே வருந்துகிறேன். என்னைக் காணாமல் துயருற்று, சிறுவயது முதல் செல்லமாக வளர்க்கப்பட்ட அவன், நீர் முழுதும் குடிக்கப்பட்ட குளம் போல வற்றிப் போவான். சிறுவனும், அறிவு இன்னும் முதிராதவனும், எனக்கு ஒரே மகனும், அன்புக்குரியவனும், தாரையின் மகனும், பெருவலிமை கொண்டவனுமான அவன் உன்னால் காக்கப்பட வேண்டும், ராமா.’ நாற்பத்தேழாம் சுலோகம் மூன்று அரை அடிகளால் அமைந்துள்ளது; ஐம்பத்திரண்டாம் சுலோகம் வல்கேட்டில் மட்டுமே உள்ளது. நாற்பத்துநான்காம் சுலோகத்தில் ‘ந தோஷம் ராகவே தத்யௌ’ (ராகவன்மீது குற்றம் சுமத்தவில்லை) என்ற அரை அடி வல்கேட்டில் மட்டுமே உள்ளது; அதனால் வாலியின் மனமாற்றம் தெளிவாகச் சொல்லப்படுகிறது. ‘உயர்ந்தவனுக்குத் தாழ்ந்தவன் எதிர்மொழி சொல்ல இயலாது’ என்ற சொல்லால் வாலி தன்னைத் தாழ்ந்தவனாகவே ஒப்புக்கொள்கிறான் — முந்தைய சர்க்கத்தில் செருக்குற்றிருந்தவன் இப்போது பணிவுடையவன். கண்ணீரால் தொண்டை அடைத்ததன் வர்ணனை பதினாறாம் சர்க்கத்திலும் (அங்கே ‘சார்த்தஸ்வர:’ என்ற பாடத்தோடு) காணப்பட்டது; இங்கோ திறனாய்வுப் பதிப்பில் உள்ளது போல ‘ஸார்த்தரவ:’ என்று. அங்கதனைப் பற்றிய சோகம் மூன்று சுலோகங்களில் வர்ணிக்கப்படுகிறது; ‘நீர் குடிக்கப்பட்ட குளம்’ என்ற உவமை சிறுவனின் படிப்படியாகக் குன்றும் ஒளியைச் சுட்டுகிறது. நாற்பத்தாறு, நாற்பத்தேழாம் சுலோகங்களில் வாலி தன் முந்தைய சொற்களுக்காக மன்னிப்பு வேண்டுகிறான்; ‘ப்ரமாதாத்’ (கவனக்குறைவால்) என்ற சொல்லால் அது அறியாமல் செய்யப்பட்டது என்கிறான். நாற்பத்தெட்டாம் சுலோகத்தில் ‘தர்மம் நிறைந்த சொற்களால் காப்பாற்று’ என்ற வேண்டுகோளால் அவன் ராமனைச் சரணடைகிறான் — இதுவே சர்க்கத்தின் முதிர்ச்சி.

‘சுக்ரீவனிடமும் அங்கதனிடமும் நல்லெண்ணம் கொள்; செய்யத் தக்கது தகாதது என்பதைத் தீர்மானிப்பதில் நிலைத்திருக்கும் நீயே காப்பவனும் ஆள்பவனும். அரசனே, பரதனிடமும் லக்ஷ்மணனிடமும் நீ எவ்வாறு நடந்துகொள்கிறாயோ, அவ்வாறே சுக்ரீவனிடமும் அங்கதனிடமும் நடந்துகொள்வதை நினைவில் கொள்ள வேண்டும். என் குற்றத்தாலேயே குற்றம் சுமத்தப்பட்ட, இரங்கத்தக்க தாரையைச் சுக்ரீவன் அவமதிக்காதபடி நீ பார்த்துக்கொள்ள வேண்டும். உன் அருளைப் பெற்றவனால் மட்டுமே — உன் வசத்தில் இருந்து உன் மனத்தைப் பின்பற்றுபவனால் மட்டுமே — அரசை ஆள முடியும். அத்தகையவனால் சுவர்க்கத்தையும் அடைய முடியும், பூமியையும் ஆள முடியும். உன் கையால் சாவதையே விரும்பி, தாரை தடுத்தும் நான் தம்பி சுக்ரீவனோடு இருவர் போருக்கு வந்தேன்.’ இவ்வாறு சொல்லிவிட்டு வானர அரசன் ஓய்ந்தான். இங்கே வாலியின் இறுதிக் கவலை தன்னைப் பற்றியதல்ல, மகனையும் மனைவியையும் பற்றியது — அதனால் அவன் பண்பு மேலும் அழகுறுகிறது. ஐம்பத்தேழு, ஐம்பத்தெட்டாம் சுலோகங்கள் வல்கேட்டில் மட்டுமே உள்ளன; அவற்றில் வாலி தன் வதமே தான் விரும்பியது என்கிறான்; இது திறனாய்வுப் பதிப்பில் காணப்படுவதில்லை. ‘யா தே வ்ருத்திர்பரதே லக்ஷ்மணே ச’ (பரதனிடமும் லக்ஷ்மணனிடமும் நீ நடந்துகொள்ளும் விதம்) என்ற சொல்லால் வாலி ராமனின் சகோதர அன்பையே சான்றாகக் கொள்கிறான் — பரதனிடமும் லக்ஷ்மணனிடமும் உள்ள அன்பே சுக்ரீவனிடமும் அங்கதனிடமும் இருக்கட்டும் என்று. தாரையைக் காக்க வேண்டும் என்ற வேண்டுகோள் குறிப்பாக நெஞ்சைத் தொடுவது, ஏனெனில் அவள் மீதான குற்றம் வாலியாலேயே ஏற்பட்டது என்று அவன் ஒப்புக்கொள்கிறான். ஐம்பத்தாறாம் சுலோகத்தில் ‘உன் அருளைப் பெற்றவனால் மட்டுமே அரசை ஆள முடியும்’ என்று சொல்லி, சுக்ரீவனின் அரசின் நிலைப்பு ராமனைச் சார்ந்ததே என்று வாலி கருதுகிறான். ஐம்பத்தேழாம் சுலோகத்தில் ‘உன் கையால் சாவதையே விரும்பி’ என்பது வியப்பூட்டும் சொல் — ராமனின் கையால் சாவதையே விரும்பித் தான் போருக்குப் புறப்பட்டதாக வாலி சொல்கிறான்; இது திறனாய்வுப் பதிப்பில் இல்லை.

தெளிந்த பார்வை பெற்ற வாலியை, நல்லோர் ஏற்றுக்கொள்ளும், தர்மத்தின் உண்மைப் பொருள் நிறைந்த சொற்களால் ராமன் தேற்றினான் — ‘இதற்காக நீ வருந்த வேண்டாம், வானரனே; எங்களைப் பற்றி நீ கவலைப்பட வேண்டாம், உன்னைப் பற்றியும் வேண்டாம், வானரர்களில் சிறந்தவனே; உன்னைவிடச் சிறப்பாக நாங்கள் தர்மப்படி முடிவெடுத்திருக்கிறோம். தண்டிக்கத் தக்கவன்மீது தண்டனையைச் செலுத்துபவனும், தண்டிக்கத் தக்கவனாகத் தண்டிக்கப்படுபவனும் — இருவருமே காரிய காரணங்களின் நோக்கம் நிறைவேறப் பெற்றவர்கள்; அவர்கள் துன்புறுவதில்லை. ஆகவே நீ இந்தத் தண்டனைத் தொடர்பால் கறை நீங்கியவனாகி, தண்டனை காட்டிய வழியில் உன்னுடைய தர்மம் சார்ந்த இயல்பை அடைந்துவிட்டாய். இதயத்தில் நிற்கும் சோகத்தையும் மயக்கத்தையும் அச்சத்தையும் விட்டுவிடு; விதியை உன்னால் மீற முடியாது, வானரர்களில் முதன்மையானவனே. அங்கதன் எப்போதும் உன்னிடம் எப்படி நடந்துகொள்கிறானோ, அப்படியே சுக்ரீவனிடமும் என்னிடமும் நடந்துகொள்வான், இதில் ஐயமில்லை.’ போரில் பகைவரை நசுக்கும் மகாத்மாவான ராமனின், மனம் ஒருமுகப்பட்ட, தர்மவழியைப் பின்பற்றிய, இனிமையான சொற்களைக் கேட்டு, அந்த வானரன் பொருத்தமான சொற்களைச் சொன்னான் — ‘அம்பால் வருத்தப்பட்டு, நினைவு தளர்ந்து, அறியாமல் நான் உன்னிடம் பேசியதை மன்னித்துவிடு, மகேந்திரனுக்கு நிகரான பயங்கர வீரம் கொண்ட மனிதர்களின் அரசனே; இதனால் உன்னை நான் மனம் கனியச் செய்கிறேன்.’ அறுபதாம் சுலோகம் மூன்று அரை அடிகளால் அமைந்துள்ளது; இறுதி இரண்டு சுலோகங்களும் நீண்ட விருத்தத்தில் அமைந்துள்ளன. அறுபதாம் சுலோகத்திலுள்ள ‘பவத்விசேஷேண’ என்ற சொல் புரிந்துகொள்ளக் கடினமானது; ‘உன்னைவிடச் சிறப்புற்றவர்களாக’ என்ற பொருள் கொள்ளப்படுகிறது; இந்தி உரையிலும் அவ்வாறே. அறுபத்தொன்றாம் சுலோகத்தில் தண்டனை அளிப்பவன், தண்டிக்கப்படுபவன் இருவரும் நோக்கம் நிறைவேறப் பெற்றவர்கள் என்று சொல்லப்படுகிறது — இது தண்டனை பற்றிய ஆய்வின் சாரமான சூத்திரம். அறுபத்திரண்டாம் சுலோகத்தில் ‘விகதகல்மஷ:’ (கறை நீங்கியவன்) என்ற சொல்லால் வாலியின் தூய்மை அறிவிக்கப்படுகிறது; அதனால் அவன் மனத்தில் அமைதி பிறந்தது. அறுபத்துமூன்று, அறுபத்துநான்காம் சுலோகங்கள் வல்கேட்டில் மட்டுமே உள்ளன; அவற்றில் ராமன் அங்கதனின் நலத்தைத் தானே உறுதியளிக்கிறான்; அது வாலியின் இறுதிக் கவலையையே நீக்குகிறது. இறுதி சுலோகத்தில் வாலி மன்னிப்பு வேண்டுகிறான் — அதனால் சர்க்கம் பகைமையிலிருந்து மனக்கனிவில் முடிகிறது. ஐம்பத்தொன்பதாம் சுலோகத்திலுள்ள ‘வ்யக்ததர்சனம்’ (தெளிந்த பார்வை பெற்றவன்) என்ற அடைமொழி முக்கியமானது — வாலியின் ஞானக்கண் இப்போது திறந்துவிட்டது; ஆகவே அவனால் ராமனின் சொல்லை ஏற்க முடிகிறது. அறுபத்தைந்தாம் சுலோகத்தில் ‘ரணாவமர்தின:’ (போரில் பகைவரை நசுக்குபவன்) என்ற அடைமொழியால், இப்போது இனிமையாகப் பேசுபவனே போரில் பகைவரை நசுக்குபவன் என்று கவி நினைவூட்டுகிறார்.

ಹತನಾಗಿ ಪ್ರಜ್ಞೆ ಮಸುಕಾಗಿದ್ದ ವಾಲಿಯು ಹೇಳಿದ, ವಿನಯಪೂರ್ವಕವಾದ, ಧರ್ಮಾರ್ಥಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ, ಹಿತವಾದ, ಆದರೂ ಕಠೋರವಾದ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ರಾಮನು ಪ್ರತ್ಯುತ್ತರವನ್ನು ಆರಂಭಿಸುತ್ತಾನೆ. ನೀರನ್ನು ಸುರಿಸಿ ಮುಗಿಸಿದ ಮೋಡದಂತೆ, ಕಾಂತಿಗುಂದಿದ ಸೂರ್ಯನಂತೆ, ಆರಿಹೋದ ಅಗ್ನಿಯಂತೆ ಇದ್ದ, ಮಾತು ಮುಗಿಸಿದ್ದ ಆ ವಾನರಶ್ರೇಷ್ಠನಿಗೆ — ಧರ್ಮಾರ್ಥಗುಣಸಂಪನ್ನನಾದ, ಅನುತ್ತಮನಾದ ಆ ಕಪೀಶ್ವರನಿಗೆ — ಆಕ್ಷೇಪಕ್ಕೆ ಗುರಿಯಾಗಿದ್ದ ರಾಮನು ಆಮೇಲೆ ಹೇಳಿದನು. ಮೂರು ಉಪಮೆಗಳೂ ತೇಜಸ್ಸು ಕ್ಷೀಣಿಸಿದವನನ್ನೇ ಸೂಚಿಸುತ್ತವೆ — ಮಳೆಗರೆದು ಶಾಂತವಾದ ಮೋಡ, ಅಸ್ತಮಿಸಿದ ಸೂರ್ಯ, ನಂದಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಅಗ್ನಿ; ವಾಲಿಯ ಮಾತೂ ಹಾಗೆಯೇ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಹೊರಬಂದು ಮುಗಿದಿದೆ. ‘ಅಧಿಕ್ಷಿಪ್ತಃ’ (ಆಕ್ಷೇಪಕ್ಕೆ ಗುರಿಯಾದ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಕವಿ ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ — ರಾಮನು ಆಕ್ಷೇಪವನ್ನು ಕೇಳಿದನು, ಆದರೂ ಕೋಪವನ್ನು ಪ್ರದರ್ಶಿಸದೆ ಶಾಂತವಾದ ಉತ್ತರವನ್ನು ಕೊಡುತ್ತಾನೆ. ‘ಧರ್ಮ, ಅರ್ಥ, ಕಾಮ ಮತ್ತು ಲೌಕಿಕ ಆಚಾರ — ಇವುಗಳನ್ನು ಅರಿಯದೆ ಬಾಲಿಶತನದಿಂದ ಇಂದು ಇಲ್ಲಿ ನನ್ನನ್ನು ಏಕೆ ನಿಂದಿಸುತ್ತಿದ್ದೀಯೆ? ಸೌಮ್ಯನೇ, ಬುದ್ಧಿಸಂಪನ್ನರಾದ, ಆಚಾರ್ಯರಿಂದ ಮಾನ್ಯರಾದ ವೃದ್ಧರನ್ನು ಕೇಳದೆಯೇ ವಾನರ ಚಾಪಲ್ಯದಿಂದ ನೀನು ನನಗೆ ಹೇಳಬಯಸುತ್ತೀಯೆ.’ ಹೀಗೆ ರಾಮನು ಮೊದಲಿಗೇ ವಾಲಿಯ ಅಧಿಕಾರವನ್ನು ಪ್ರಶ್ನಿಸುತ್ತಾನೆ — ಧರ್ಮದ ನಿರ್ಣಯಕ್ಕೆ ವೃದ್ಧರ ಮತ್ತು ಶಾಸ್ತ್ರಗಳ ಅಪೇಕ್ಷೆ ಇದೆ ಎಂದು. ‘ಬಾಲ್ಯಾತ್’ (ಬಾಲಿಶತನದಿಂದ) ಎಂಬ ಪದ ಇಲ್ಲಿ ವಯಸ್ಸಿನ ವಿಷಯವಲ್ಲ, ಅವಿವೇಕದ ವಿಷಯ; ವಾಲಿ ವೃದ್ಧನಾದರೂ ಧರ್ಮನಿರ್ಣಯದಲ್ಲಿ ಬಾಲಕ ಎಂಬುದು ಭಾವ. ಮೊದಲ ಮೂರು ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಕ್ರಿಯಾಪದ ಕಾಣುವುದಿಲ್ಲ, ‘ಅಬ್ರವೀತ್’ (ಹೇಳಿದನು) ಎಂಬುದು ಮೂರನೆಯದರ ಕೊನೆಯಲ್ಲೇ ಬರುತ್ತದೆ — ಮೂರು ಶ್ಲೋಕಗಳು ಒಂದೇ ವಾಕ್ಯವಾಗುತ್ತವೆ, ಇದು ವಾಲ್ಮೀಕಿಯ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಶೈಲಿ. ‘ಸೌಮ್ಯ’ ಎಂಬ ಸಂಬೋಧನೆಯಿಂದ ರಾಮನು ಕೋಪವನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸದೆ ಸ್ನೇಹವನ್ನೇ ಕಾಪಾಡುತ್ತಾನೆ; ಇದು ಅವನ ಶೈಲಿಯ ವೈಶಿಷ್ಟ್ಯ. ಐದನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಆಚಾರ್ಯಮಾನ್ಯರಾದ ವೃದ್ಧರನ್ನು ಕೇಳದೆ’ ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ ಧರ್ಮನಿರ್ಣಯದಲ್ಲಿ ಪರಂಪರೆಯ ಪ್ರಾಮಾಣ್ಯ ಸ್ಥಾಪಿತವಾಗಿದೆ — ಸ್ವಂತ ಬುದ್ಧಿಯಿಂದಲೇ ಧರ್ಮವನ್ನು ನಿರ್ಣಯಿಸಬಾರದು ಎಂಬುದು ಸಿದ್ಧಾಂತ.

‘ಬೆಟ್ಟ, ವನ, ಕಾನನಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಈ ಭೂಮಿ ಇಕ್ಷ್ವಾಕುಗಳದು; ಮೃಗ, ಪಕ್ಷಿ, ಮನುಷ್ಯರನ್ನು ನಿಗ್ರಹಿಸುವುದರಲ್ಲೂ ಅನುಗ್ರಹಿಸುವುದರಲ್ಲೂ ನಮಗೆ ಅಧಿಕಾರವಿದೆ. ಆ ಭೂಮಿಯನ್ನು ಸತ್ಯವಾದಿಯೂ ಋಜುವೂ ಧರ್ಮಾತ್ಮನೂ, ಧರ್ಮ-ಕಾಮ-ಅರ್ಥಗಳ ತತ್ತ್ವವನ್ನು ಬಲ್ಲವನೂ, ನಿಗ್ರಹಾನುಗ್ರಹಗಳಲ್ಲಿ ನಿರತನೂ ಆದ ಭರತನು ಪಾಲಿಸುತ್ತಿದ್ದಾನೆ. ಯಾರಲ್ಲಿ ನೀತಿ, ವಿನಯ, ಸತ್ಯ ಸುಸ್ಥಿರವಾಗಿವೆಯೋ, ಯಾರಲ್ಲಿ ಪರಾಕ್ರಮ ಯಥೋಚಿತವಾಗಿ ಕಂಡುಬರುತ್ತದೆಯೋ, ಅವನೇ ದೇಶಕಾಲಗಳನ್ನು ಬಲ್ಲ ರಾಜ. ಅವನ ಧರ್ಮಾನುಸಾರವಾದ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಪಡೆದ ನಾವೂ ಇತರ ರಾಜರೂ ಧರ್ಮದ ಪರಂಪರೆಯನ್ನು ಬಯಸುತ್ತಾ ಇಡೀ ವಸುಧೆಯಲ್ಲಿ ಸಂಚರಿಸುತ್ತೇವೆ. ರಾಜಶ್ರೇಷ್ಠನೂ ಧರ್ಮವತ್ಸಲನೂ ಆದ ಭರತನು ಇಡೀ ಪೃಥ್ವಿಯನ್ನು ಪಾಲಿಸುತ್ತಿರುವಾಗ ಯಾರು ತಾನೇ ಧರ್ಮಕ್ಕೆ ಅಪ್ರಿಯವಾದುದನ್ನು ಮಾಡಬಲ್ಲರು? ಪರಮವಾದ ಸ್ವಧರ್ಮದಲ್ಲಿ ನೆಲೆನಿಂತಿರುವ ನಾವು ಭರತನ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಮುಂದಿಟ್ಟುಕೊಂಡು ದಾರಿತಪ್ಪಿದವನನ್ನು ವಿಧಿಪೂರ್ವಕವಾಗಿ ನಿಗ್ರಹಿಸುತ್ತೇವೆ. ನೀನಾದರೋ ಧರ್ಮವನ್ನು ಕೆಡಿಸಿದವನು, ಕರ್ಮದಿಂದ ನಿಂದಿತನು, ಕಾಮವನ್ನೇ ಪ್ರಧಾನವಾಗಿಸಿಕೊಂಡವನು, ರಾಜಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ನಿಲ್ಲದವನು.’ ಇಲ್ಲಿ ರಾಮನು ತನ್ನನ್ನು ಸ್ವತಂತ್ರ ಕರ್ತನಾಗಿ ಅಲ್ಲ, ಭರತನ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ನಡೆಸುವ ದಂಡಧರನಾಗಿ ತೋರಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ — ಇದೇ ಅವನ ಉತ್ತರದ ಮೂಲ. ‘ನನ್ನನ್ನು ಏಕೆ ಕೊಂದೆ’ ಎಂದು ವಾಲಿ ಕೇಳಿದಾಗ ರಾಮನು ‘ರಾಜನ ಆಜ್ಞೆಯಿಂದ ದಂಡನೆ ಕೊಡಲ್ಪಟ್ಟಿತು’ ಎನ್ನುತ್ತಾನೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ವಧೆ ವೈಯಕ್ತಿಕವಲ್ಲ, ರಾಜಕೀಯ ದಂಡನೆ ಎಂಬುದು ಸಿದ್ಧವಾಗುತ್ತದೆ. ಇಲ್ಲಿ ‘ಇಕ್ಷ್ವಾಕೂಣಾಮಿಯಂ ಭೂಮಿಃ’ (ಈ ಭೂಮಿ ಇಕ್ಷ್ವಾಕುಗಳದು) ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ ರಾಮನು ಮೊದಲು ರಾಜ್ಯದ ಸೀಮೆಯನ್ನೇ ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತಾನೆ; ಏಕೆಂದರೆ ದಂಡಾಧಿಕಾರವು ಕ್ಷೇತ್ರಾಧಿಕಾರದಿಂದಲೇ ಹುಟ್ಟುತ್ತದೆ. ಕಿಷ್ಕಿಂಧೆಯೂ ಅದೇ ಕ್ಷೇತ್ರದಲ್ಲಿ ಸೇರಿದೆ ಎಂಬುದು ಧ್ವನಿ. ‘ಮೃಗಪಕ್ಷಿಮನುಷ್ಯಾಣಾಮ್’ ಎಂಬ ಸಮಾಸದಿಂದ ವಾನರರೂ ನಿಗ್ರಹಯೋಗ್ಯರು ಎಂದು ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ, ಇದು ಮುಂದೆ ನಲವತ್ತನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗುತ್ತದೆ. ಭರತನ ಗುಣವರ್ಣನೆ ಮೂರು ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ವಿಸ್ತರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ — ಸತ್ಯವಾದಿ, ಋಜು, ಧರ್ಮ-ಕಾಮ-ಅರ್ಥತತ್ತ್ವಜ್ಞ, ದೇಶಕಾಲಜ್ಞ ಎಂದು; ಇದರಿಂದ ದಂಡನೆಯ ಮೂಲ ಶುದ್ಧವಾದುದು ಎಂದು ಸ್ಥಾಪಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಹನ್ನೆರಡನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ವಾಲಿಯ ನಾಲ್ಕು ದೋಷಗಳು ಎಣಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ — ಧರ್ಮವನ್ನು ಕೆಡಿಸಿದ್ದು, ಕರ್ಮದಿಂದ ನಿಂದಿತನಾದದ್ದು, ಕಾಮಪ್ರಧಾನತೆ, ರಾಜಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ನಿಲ್ಲದಿರುವುದು; ಈ ನಾಲ್ಕನ್ನೇ ಮುಂದೆ ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿ ಸಾಧಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ.

‘ಹಿರಿಯ ಅಣ್ಣ, ತಂದೆ, ವಿದ್ಯೆಯನ್ನು ಕೊಡುವವನು — ಈ ಮೂವರನ್ನು ಧರ್ಮಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ನಡೆಯುವವರು ತಂದೆಯರೆಂದು ತಿಳಿಯಬೇಕು. ಕಿರಿಯ ತಮ್ಮ, ತನ್ನ ಮಗ, ಗುಣವಂತನಾದ ಶಿಷ್ಯ — ಈ ಮೂವರನ್ನು ಮಕ್ಕಳಂತೆ ಭಾವಿಸಬೇಕು; ಇಲ್ಲಿ ಧರ್ಮವೇ ಕಾರಣ. ವಾನರನೇ, ಸಜ್ಜನರ ಧರ್ಮ ಸೂಕ್ಷ್ಮವಾದುದು, ಅರಿಯಲು ಅತ್ಯಂತ ಕಠಿಣವಾದುದು; ಸಕಲ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಹೃದಯದಲ್ಲಿರುವ ಆತ್ಮನೇ ಶುಭಾಶುಭವನ್ನು ಬಲ್ಲನು. ಚಂಚಲನಾದ ನೀನು ಚಂಚಲರೂ ಅಸಂಸ್ಕೃತ ಮನಸ್ಸಿನವರೂ ಆದ ವಾನರರೊಡನೆ ವಾಸಿಸುತ್ತಾ, ಹುಟ್ಟುಕುರುಡರೊಡನೆ ಹುಟ್ಟುಕುರುಡನು ಮಂತ್ರಾಲೋಚನೆ ಮಾಡುವಂತೆ, ಏನನ್ನು ತಾನೇ ಕಾಣಬಲ್ಲೆ? ನಾನಾದರೋ ಈ ಮಾತಿನ ಸ್ಪಷ್ಟತೆಯನ್ನು ನಿನಗೆ ಹೇಳುತ್ತೇನೆ; ಕೇವಲ ರೋಷದಿಂದ ನನ್ನನ್ನು ನಿಂದಿಸುವುದು ನಿನಗೆ ತಕ್ಕುದಲ್ಲ. ನಾನು ನಿನ್ನನ್ನು ಕೊಂದ ಕಾರಣವನ್ನು ನೋಡು — ಸನಾತನ ಧರ್ಮವನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ನೀನು ತಮ್ಮನ ಪತ್ನಿಯೊಡನೆ ಸಂಸಾರ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದೀಯೆ. ಮಹಾತ್ಮನಾದ ಈ ಸುಗ್ರೀವನು ಜೀವಂತವಾಗಿರುವಾಗಲೇ, ಸೊಸೆಗೆ ಸಮಾನಳಾದ ರುಮೆಯೊಡನೆ ಪಾಪಕರ್ಮಿಯಾದ ನೀನು ಕಾಮದಿಂದ ವರ್ತಿಸುತ್ತಿದ್ದೀಯೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ವಾನರ, ಧರ್ಮವನ್ನು ಮೀರಿ ಕಾಮದಿಂದ ವರ್ತಿಸುತ್ತಿರುವ ನಿನಗೆ, ತಮ್ಮನ ಪತ್ನಿಯನ್ನು ಸ್ಪರ್ಶಿಸಿದ ಈ ಅಪರಾಧಕ್ಕೆ, ಈ ದಂಡನೆ ವಿಧಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ.’ ಇಲ್ಲಿ ರಾಮನು ವಧೆಯ ನೇರ ಕಾರಣವನ್ನು ಮೊದಲ ಬಾರಿಗೆ ಉಚ್ಚರಿಸುತ್ತಾನೆ; ಮೊದಲು ಶಾಸ್ತ್ರ, ಈಗ ಅಪರಾಧ. ಹಿರಿಯಣ್ಣನು ತಂದೆಗೆ ಸಮಾನನಾದ್ದರಿಂದ ಕಿರಿಯ ತಮ್ಮನ ಪತ್ನಿ ಸೊಸೆಗೆ ಸಮಾನಳು ಎಂಬ ನ್ಯಾಯವೇ ಇಲ್ಲಿ ಮೂಲ. ಹದಿಮೂರು ಮತ್ತು ಹದಿನಾಲ್ಕನೆಯ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ರಾಮನು ಸಂಬಂಧಶಾಸ್ತ್ರವನ್ನು ಮಂಡಿಸುತ್ತಾನೆ — ಮೂವರು ತಂದೆಯರು, ಮೂವರು ಮಕ್ಕಳು; ಇದರಿಂದ ಸುಗ್ರೀವನು ವಾಲಿಗೆ ಮಗನ ಸ್ಥಾನದವನು, ಅವನ ಪತ್ನಿ ಸೊಸೆಯ ಸ್ಥಾನದವಳು ಎಂಬುದು ಸಿದ್ಧವಾಗುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ವಾಲಿಯ ಅಪರಾಧ ಕೇವಲ ಪರಸ್ತ್ರೀಗಮನವಲ್ಲ, ಸೊಸೆಯನ್ನು ಕೂಡುವುದಕ್ಕೆ ಸಮಾನವಾದ ಇನ್ನೂ ಗುರುತರ ದೋಷ. ‘ಸೂಕ್ಷ್ಮಃ ಪರಮದುರ್ಜ್ಞೇಯಃ ಸತಾಂ ಧರ್ಮಃ’ (ಸಜ್ಜನರ ಧರ್ಮ ಸೂಕ್ಷ್ಮವಾದುದು, ಅರಿಯಲು ಅತಿ ಕಠಿಣವಾದುದು) ಎಂಬ ಮಾತು ವಾಲ್ಮೀಕಿಯಲ್ಲಿ ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಕಾಣುತ್ತದೆ; ಇಲ್ಲಿ ಅದನ್ನು ವಾಲಿಯ ಧರ್ಮನಿರ್ಣಯಾಧಿಕಾರವನ್ನು ನಿರಾಕರಿಸಲು ಬಳಸಲಾಗಿದೆ. ‘ಜಾತ್ಯಂಧೈಃ ಸಹ ಜಾತ್ಯಂಧಃ’ (ಹುಟ್ಟುಕುರುಡರೊಡನೆ ಹುಟ್ಟುಕುರುಡ) ಎಂಬ ಉಪಮೆ ತೀಕ್ಷ್ಣವಾದರೂ ಯುಕ್ತಿಯುಕ್ತ — ಕುರುಡನು ಕುರುಡನನ್ನು ಕೇಳಿ ದಾರಿ ಪಡೆಯಲಾರ. ಹದಿನೇಳನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ನಾನಾದರೋ ನಿನಗೆ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಹೇಳುತ್ತೇನೆ’ ಎನ್ನುತ್ತಾ ರಾಮನು ತನ್ನ ಮಾತಿನ ಸ್ಪಷ್ಟೀಕರಣವನ್ನು ವಾಗ್ದಾನ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ; ಇದರಿಂದ ಮುಂದಿನ ಶ್ಲೋಕ ಸರ್ಗದ ಕೇಂದ್ರಬಿಂದುವಾಗುತ್ತದೆ. ಹತ್ತೊಂಬತ್ತನೆಯದರಲ್ಲಿ ‘ಧರಮಾಣಸ್ಯ’ ಎಂಬ ವಿರಳವಾದ ವರ್ತಮಾನ ಕೃದಂತರೂಪ ಮುದ್ರಣದಲ್ಲೂ ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲೂ ಒಂದೇ ಆಗಿದೆ; ಅದರ ಅರ್ಥ ‘ಜೀವಂತವಾಗಿರುವಾಗ’ ಎಂದು.

‘ಲೋಕಕ್ಕೆ ವಿರುದ್ಧವಾಗಿ ನಡೆದು ಲೋಕಾಚಾರದಿಂದ ದೂರ ಸರಿದವನಿಗೆ, ವಾನರಯೂಥಪತಿಯೇ, ದಂಡನೆಯ ಹೊರತು ಬೇರೆ ನಿಗ್ರಹವನ್ನು ನಾನು ಕಾಣೆನು. ಸತ್ಕುಲದಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟಿದ ಕ್ಷತ್ರಿಯನಾದ್ದರಿಂದ ನಾನು ನಿನ್ನ ಪಾಪವನ್ನು ಸಹಿಸುವುದೂ ಇಲ್ಲ. ತನ್ನ ಒಡಹುಟ್ಟಿದ ಮಗಳನ್ನಾಗಲಿ ತಂಗಿಯನ್ನಾಗಲಿ ತಮ್ಮನ ಪತ್ನಿಯನ್ನಾಗಲಿ ಕಾಮದಿಂದ ಕೂಡುವ ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ ವಧೆಯೇ ದಂಡನೆ ಎಂದು ಸ್ಮೃತಿ ಹೇಳುತ್ತದೆ. ಭರತನು ಭೂಪಾಲಕನು, ನಾವಾದರೋ ಅವನ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ನಡೆಸುವವರು; ನೀನು ಧರ್ಮವನ್ನು ಮೀರಿರುವೆ — ನಿನ್ನನ್ನು ಹೇಗೆ ಉಪೇಕ್ಷಿಸಲು ಸಾಧ್ಯ? ಪ್ರಾಜ್ಞನಾದ ಭರತನು ಧರ್ಮದಿಂದ ಪಾಲಿಸುತ್ತಾ, ಗುರುತರವಾದ ಧರ್ಮವನ್ನು ಮೀರಿದವರನ್ನೂ ಕಾಮಾಸಕ್ತರನ್ನೂ ನಿಗ್ರಹಿಸುವುದರಲ್ಲಿ ನಿರತನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಕಪೀಶ್ವರ, ನಾವಾದರೋ ಭರತನ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನೇ ಮೇರೆಯಾಗಿಸಿಕೊಂಡು ನಿನ್ನಂತಹ ಮರ್ಯಾದೆ ಮೀರಿದವರನ್ನು ನಿಗ್ರಹಿಸಲು ಸಿದ್ಧರಾಗಿದ್ದೇವೆ. ಸುಗ್ರೀವನೊಡನೆ ನನ್ನ ಸ್ನೇಹ ಲಕ್ಷ್ಮಣನೊಡನೆ ಇರುವಂತೆಯೇ; ಪತ್ನಿ ಮತ್ತು ರಾಜ್ಯಕ್ಕಾಗಿ ಅವನು ನನಗೆ ಶ್ರೇಯಸ್ಕರನು. ಆಗ ವಾನರರ ಸಮ್ಮುಖದಲ್ಲಿ ನಾನು ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ಮಾಡಿದ್ದೆ; ನನ್ನಂತಹವನು ಆ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಯನ್ನು ಹೇಗೆ ಕಡೆಗಣಿಸಬಲ್ಲ? ಆದ್ದರಿಂದ ಧರ್ಮವನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿದ ಈ ಎಲ್ಲ ಮಹತ್ತರ ಕಾರಣಗಳಿಂದ, ನಿನಗೆ ಯಾವ ಶಿಕ್ಷೆ ಯುಕ್ತವೋ ಅದನ್ನು ನೀನು ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳಬೇಕು. ಎಲ್ಲ ರೀತಿಯಿಂದಲೂ ನಿನ್ನ ನಿಗ್ರಹವನ್ನು ಧರ್ಮವೆಂದೇ ಕಾಣಬೇಕು; ಧರ್ಮವನ್ನೇ ಕಾಣುವವನು ಗೆಳೆಯನಿಗೆ ಉಪಕಾರ ಮಾಡಬೇಕು.’ ಇಪ್ಪತ್ತೈದನೆಯ ಶ್ಲೋಕವು ಮೂರು ಅರ್ಧಗಳಿಂದ ರಚಿತವಾಗಿದೆ, ಇದರಿಂದ ವಲ್ಗೇಟ್‌ನ ಅರ್ಧಶ್ಲೋಕ ವಿಭಾಗ ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯೊಂದಿಗೆ ಮತ್ತೆ ಹೊಂದಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ಇಪ್ಪತ್ತೊಂದನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ವಲ್ಗೇಟ್‌ನಲ್ಲಿ ‘ಲೋಕವಿರುದ್ಧಸ್ಯ’ (ಲೋಕಕ್ಕೆ ವಿರುದ್ಧವಾದವನ) ಎಂಬ ಪಾಠವಿದೆ, ಸಮೀಕ್ಷಿತದಲ್ಲಾದರೋ ‘ಧರ್ಮವಿರುದ್ಧಸ್ಯ’ (ಧರ್ಮಕ್ಕೆ ವಿರುದ್ಧವಾದವನ); ಎರಡರಲ್ಲೂ ಅರ್ಥ ಬಹುತೇಕ ಒಂದೇ. ಇಪ್ಪತ್ತೆರಡನೆಯದರಲ್ಲಿ ‘ಕ್ಷತ್ರಿಯೋಽಹಂ ಕುಲೋದ್ಗತಃ’ (ನಾನು ಸತ್ಕುಲದಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟಿದ ಕ್ಷತ್ರಿಯ) ಎನ್ನುತ್ತಾ ರಾಮನು ದಂಡನೆ ಕೊಡುವ ಅಧಿಕಾರವನ್ನು ಕುಲಧರ್ಮದಿಂದಲೇ ಸಮರ್ಥಿಸುತ್ತಾನೆ. ಇಪ್ಪತ್ತಾರನೆಯದರಲ್ಲಿ ‘ಸುಗ್ರೀವೇಣ ಚ ಮೇ ಸಖ್ಯಂ ಲಕ್ಷ್ಮಣೇನ ಯಥಾ ತಥಾ’ (ಸುಗ್ರೀವನೊಡನೆ ನನ್ನ ಸ್ನೇಹ ಲಕ್ಷ್ಮಣನೊಡನೆ ಇರುವಂತೆಯೇ) ಎಂಬ ಮಾತು ಸ್ನೇಹದ ಪರಮ ಸೀಮೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ — ಸೋದರನಲ್ಲಿ ಎಂತಹ ಪ್ರೇಮವೋ ಮಿತ್ರನಲ್ಲೂ ಅಂತಹುದೇ. ಇಪ್ಪತ್ತೇಳನೆಯದರಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ಉಲ್ಲಂಘಿಸಲಾಗದ್ದು ಎಂದು ಸ್ಥಾಪಿಸಲಾಗಿದೆ; ರಾಮನ ಚಾರಿತ್ರ್ಯದಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿಜ್ಞಾಪಾಲನೆಯೇ ಮೂಲಗುಣ. ಹೀಗೆ ರಾಮನು ಐದು ಕಾರಣಗಳಿಂದ ದಂಡನೆಯನ್ನು ಸಮರ್ಥಿಸುತ್ತಾನೆ — ಕ್ಷೇತ್ರಾಧಿಕಾರ, ರಾಜಾಜ್ಞೆ, ಧರ್ಮಶಾಸ್ತ್ರ, ಕ್ಷತ್ರಿಯಕುಲಧರ್ಮ, ಮಿತ್ರನಿಗೆ ಕೊಟ್ಟ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ. ಇಪ್ಪತ್ತಮೂರನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಔರಸೀಂ ಭಗಿನೀಂ ವಾಪಿ ಭಾರ್ಯಾಂ ವಾಪ್ಯನುಜಸ್ಯ’ (ಒಡಹುಟ್ಟಿದ ಮಗಳು, ತಂಗಿ, ತಮ್ಮನ ಪತ್ನಿ) ಎಂಬ ಮೂರು ನಿಷಿದ್ಧ ಸಂಬಂಧಗಳು ಎಣಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ, ಮೂರರಲ್ಲೂ ದಂಡನೆ ವಧೆಯೇ — ಆದ್ದರಿಂದ ವಾಲಿಯ ವಧೆ ಶಾಸ್ತ್ರವಿಹಿತವೇ, ರಾಮನ ಸ್ವೇಚ್ಛೆಯಲ್ಲ. ಇಪ್ಪತ್ತೆಂಟನೆಯದರಲ್ಲಿ ‘ತದೇಭಿಃ ಕಾರಣೈಃ ಸರ್ವೈಃ’ (ಆದ್ದರಿಂದ ಈ ಎಲ್ಲ ಕಾರಣಗಳಿಂದ) ಎಂಬ ಉಪಸಂಹಾರ; ಇಪ್ಪತ್ತೊಂಬತ್ತನೆಯದರಲ್ಲಿ ‘ಸರ್ವಥಾ ಧರ್ಮ ಇತ್ಯೇವ’ (ಎಲ್ಲ ರೀತಿಯಿಂದಲೂ ಧರ್ಮವೆಂದೇ) ಎಂಬ ನಿರ್ಣಯವಾಕ್ಯ.

‘ಧರ್ಮವನ್ನೇ ಅನುಸರಿಸುತ್ತಿದ್ದರೆ ನೀನೂ ಅದನ್ನೇ ಮಾಡಬಹುದಾಗಿತ್ತು. ಚಾರಿತ್ರ್ಯವನ್ನು ಪ್ರೀತಿಸುವ, ಮನುವು ಹಾಡಿದ ಎರಡು ಶ್ಲೋಕಗಳು ಕೇಳಿಬರುತ್ತವೆ, ಧರ್ಮಕುಶಲರು ಅವನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಿದ್ದಾರೆ; ನಾನೂ ಹಾಗೆಯೇ ಆಚರಿಸಿದ್ದೇನೆ — ರಾಜರಿಂದ ದಂಡಿತರಾದ ಮನುಷ್ಯರು ಪಾಪಗಳನ್ನು ಮಾಡಿದ್ದರೂ ನಿರ್ಮಲರಾಗಿ ಪುಣ್ಯವಂತರಂತೆ ಸ್ವರ್ಗಕ್ಕೆ ಹೋಗುತ್ತಾರೆ; ದಂಡನೆಯಿಂದಾಗಲಿ ಬಿಡುಗಡೆಯಿಂದಾಗಲಿ ಕಳ್ಳನು ಪಾಪದಿಂದ ಮುಕ್ತನಾಗುತ್ತಾನೆ, ಆದರೆ ದಂಡಿಸದ ರಾಜನು ಆ ಪಾಪದ ಕಳಂಕವನ್ನು ತಾನೇ ಹೊರುತ್ತಾನೆ. ನಿನ್ನಿಂದ ಪಾಪ ಮಾಡಲ್ಪಟ್ಟಂತೆಯೇ ಒಬ್ಬ ಶ್ರಮಣನಿಂದ ಪಾಪ ಮಾಡಲ್ಪಟ್ಟಾಗ, ನನ್ನ ಪೂರ್ವಜನಾದ ಆರ್ಯ ಮಾಂಧಾತನು ಅವನಿಗೆ ಘೋರವಾದ ದಂಡನೆಯನ್ನು ವಿಧಿಸಬಯಸಿದ್ದನು. ಅಸಾವಧಾನರಾದ ಇತರ ಭೂಪಾಲರಿಂದಲೂ ಪಾಪ ಮಾಡಲ್ಪಡುತ್ತದೆ, ಅವರು ಪ್ರಾಯಶ್ಚಿತ್ತವನ್ನೂ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ, ಅದರಿಂದ ಆ ಕಳಂಕ ಶಮನವಾಗುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಪರಿತಾಪ ಸಾಕು; ವಾನರಶಾರ್ದೂಲ, ನಿನ್ನ ವಧೆ ಧರ್ಮದಿಂದಲೇ ನಿಶ್ಚಯಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿತು; ನಾವು ನಮ್ಮ ಇಚ್ಛೆಗೆ ಅಧೀನರಲ್ಲ. ವಾನರಶ್ರೇಷ್ಠ, ಇನ್ನೂ ಒಂದು ಕಾರಣವನ್ನು ಕೇಳು; ಅದನ್ನು ಕೇಳಿದ ಮೇಲೆ ನೀನು ದೊಡ್ಡ ಕೋಪವನ್ನು ಮಾಡಬಾರದು.’ ಮೂವತ್ತನೆಯ ಶ್ಲೋಕವು ಮೂರು ಅರ್ಧಗಳಿಂದ ರಚಿತವಾಗಿದೆ. ಮೂವತ್ತೊಂದು ಮತ್ತು ಮೂವತ್ತೆರಡನೆಯ ಶ್ಲೋಕಗಳು ದಂಡನೆಯ ಪಾವನತ್ವವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತವೆ — ದಂಡಿತನು ಶುದ್ಧನಾಗುತ್ತಾನೆ, ದಂಡಿಸದ ರಾಜನಾದರೋ ದೋಷಿಯಾಗುತ್ತಾನೆ. ಮೂವತ್ತನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಶಕ್ಯಂ ತ್ವಯಾಪಿ ತತ್ಕಾರ್ಯಮ್’ (ನೀನೂ ಅದನ್ನೇ ಮಾಡಬಹುದಾಗಿತ್ತು) ಎನ್ನುತ್ತಾ ರಾಮನು ವಾಲಿಯನ್ನೇ ಆ ಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ಇರಿಸುತ್ತಾನೆ — ನೀನು ಧರ್ಮಾನುವರ್ತಿಯಾದ ರಾಜನಾಗಿದ್ದರೆ ನೀನೂ ಇದನ್ನೇ ಮಾಡಬೇಕಾಗಿತ್ತು ಎಂದು. ಮನುವಿನ ಎರಡು ವಚನಗಳಿಂದ ದಂಡನೆಯ ಪಾವನತ್ವ ಸ್ಥಾಪಿಸಲ್ಪಡುತ್ತದೆ — ದಂಡಿತನು ಶುದ್ಧನಾಗುತ್ತಾನೆ, ದಂಡಿಸದ ರಾಜನಾದರೋ ಪಾಪಭಾಗಿಯಾಗುತ್ತಾನೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ವಧೆ ವಾಲಿಗೆ ಅನುಗ್ರಹವೇ, ಕೇವಲ ನಿಗ್ರಹವಲ್ಲ. ಮಾಂಧಾತನ ದೃಷ್ಟಾಂತದಿಂದ ಪೂರ್ವಜರ ಆಚಾರ ಪ್ರಮಾಣವಾಗಿಸಲ್ಪಡುತ್ತದೆ. ಮೂವತ್ತೈದನೆಯದರಲ್ಲಿ ‘ನ ವಯಂ ಸ್ವವಶೇ ಸ್ಥಿತಾಃ’ (ನಾವು ನಮ್ಮ ಇಚ್ಛೆಗೆ ಅಧೀನರಲ್ಲ) ಎಂಬ ಮಾತು ಗಂಭೀರವಾದುದು — ರಾಜನು ಶಾಸ್ತ್ರಕ್ಕೆ ಅಧೀನನು, ಸ್ವೇಚ್ಛೆಗಲ್ಲ; ಆದ್ದರಿಂದ ದಂಡನೆ ವೈಯಕ್ತಿಕ ದ್ವೇಷವಲ್ಲ. ಮೂವತ್ತಾರನೆಯದರಲ್ಲಿ ‘ಅಪರಂ ಕಾರಣಂ ಶೃಣು’ (ಇನ್ನೊಂದು ಕಾರಣವನ್ನು ಕೇಳು) ಎನ್ನುತ್ತಾ ರಾಮನು ಎರಡನೆಯ ಹೇತುವನ್ನು ಆರಂಭಿಸುತ್ತಾನೆ, ಇದರಿಂದ ಸರ್ಗದ ಎರಡನೆಯ ಭಾಗ ಪ್ರಾರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ.

‘ವಾನರಶ್ರೇಷ್ಠ, ಇದರಲ್ಲಿ ನನಗೆ ಮನಸ್ತಾಪವೂ ಇಲ್ಲ, ಕೋಪವೂ ಇಲ್ಲ. ಬಲೆಗಳಿಂದ, ಪಾಶಗಳಿಂದ, ಬಗೆಬಗೆಯ ಕಪಟ ಉಪಾಯಗಳಿಂದ ಮನುಷ್ಯರು ಅಡಗಿಕೊಂಡೋ ಕಾಣಿಸಿಕೊಂಡೋ ಬಹಳಷ್ಟು ಮೃಗಗಳನ್ನು ಹಿಡಿಯುತ್ತಾರೆ — ಓಡುತ್ತಿರುವ, ಹೆದರಿದ, ನಿಶ್ಚಿಂತವಾಗಿರುವ ಅಥವಾ ನಿಂತಿರುವ ಮೃಗಗಳನ್ನು. ಮಾಂಸಾಹಾರಿಗಳಾದ ಮನುಷ್ಯರು ಅಸಾವಧಾನವಾಗಿರುವ, ಸಾವಧಾನವಾಗಿರುವ, ಬೆನ್ನುತಿರುಗಿಸಿರುವ ಮೃಗಗಳನ್ನು ಚೆನ್ನಾಗಿ ಹೊಡೆಯುತ್ತಾರೆ, ಇದರಲ್ಲಿ ದೋಷವಿಲ್ಲ. ಧರ್ಮಕೋವಿದರಾದ ರಾಜರ್ಷಿಗಳೂ ಇಲ್ಲಿ ಬೇಟೆಗೆ ಹೋಗುತ್ತಾರೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ನೀನು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ನನ್ನ ಬಾಣದಿಂದ ಹತನಾದೆ, ಏಕೆಂದರೆ ನನ್ನೊಡನೆ ಹೋರಾಡುತ್ತಿರಲಿ ಹೋರಾಡದಿರಲಿ ನೀನು ಶಾಖಾಮೃಗವೇ (ಕಪಿಯೇ). ವಾನರಶ್ರೇಷ್ಠ, ದುರ್ಲಭವಾದ ಧರ್ಮವನ್ನೂ ಜೀವನವನ್ನೂ ಶುಭವನ್ನೂ ಕೊಡುವವರು ರಾಜರೇ, ಇದರಲ್ಲಿ ಸಂಶಯವಿಲ್ಲ. ಅವರನ್ನು ಹಿಂಸಿಸಬಾರದು, ಬೈಯಬಾರದು, ಆಕ್ಷೇಪಿಸಬಾರದು, ಅಪ್ರಿಯವಾಗಿ ಮಾತನಾಡಬಾರದು; ಇವರು ಮನುಷ್ಯರೂಪದಲ್ಲಿ ಭೂಮಿಯ ಮೇಲೆ ಸಂಚರಿಸುವ ದೇವತೆಗಳು. ನೀನಾದರೋ ಧರ್ಮವನ್ನು ಅರಿಯದೆ ಕೇವಲ ರೋಷವನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿ, ತಂದೆ-ತಾತಂದಿರ ಧರ್ಮದಲ್ಲಿ ನೆಲೆನಿಂತಿರುವ ನನ್ನನ್ನು ದೂಷಿಸುತ್ತಿದ್ದೀಯೆ.’ ಇಲ್ಲಿ ರಾಮನು ವಾಲಿಯ ಯುಕ್ತಿಯನ್ನೇ ತಿರುಗಿಸುತ್ತಾನೆ — ‘ನಾನು ಪಂಚನಖ, ಅಭಕ್ಷ್ಯ’ ಎಂದು ವಾಲಿ ಹೇಳಿದ್ದನು; ರಾಮನಾದರೋ ‘ಬೇಟೆಯಲ್ಲಿ ಭಕ್ಷ್ಯಾಭಕ್ಷ್ಯ ವಿಚಾರವಿಲ್ಲ, ರಾಜರ್ಷಿಗಳೂ ಮೃಗಗಳನ್ನು ಕೊಲ್ಲುತ್ತಾರೆ’ ಎನ್ನುತ್ತಾನೆ. ನಲವತ್ತನೆಯ ಶ್ಲೋಕವು ಮೂರು ಅರ್ಧಗಳಿಂದ ರಚಿತವಾಗಿದೆ. ಇಲ್ಲಿ ರಾಮನು ಎರಡನೆಯ ಸ್ವತಂತ್ರ ಕಾರಣವನ್ನು ಮಂಡಿಸುತ್ತಾನೆ, ಇದು ಹದಿನೇಳನೆಯ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ವಾಲಿ ಹೇಳಿದ ‘ನಾನು ಪಂಚನಖ, ಅಭಕ್ಷ್ಯ’ ಎಂಬ ಯುಕ್ತಿಗೆ ನೇರ ಪ್ರತ್ಯುತ್ತರ. ಮನುಷ್ಯರು ಬಲೆ, ಪಾಶ, ಕಪಟೋಪಾಯಗಳಿಂದ ಅಡಗಿಕೊಂಡೂ ಮೃಗಗಳನ್ನು ಹಿಡಿಯುತ್ತಾರೆ, ಅದರಲ್ಲಿ ದೋಷ ಎಣಿಸಲ್ಪಡುವುದಿಲ್ಲ — ಆದ್ದರಿಂದ ‘ಕಣ್ಣಿಗೆ ಕಾಣದವನಿಂದ ಹತನಾದೆ’ ಎಂಬ ವಾಲಿಯ ಆಕ್ಷೇಪವೂ ನಿರಾಕರಿಸಲ್ಪಡುತ್ತದೆ. ‘ದೇವಾ ಮಾನುಷರೂಪೇಣ ಚರಂತಿ’ (ದೇವತೆಗಳು ಮನುಷ್ಯರೂಪದಲ್ಲಿ ಸಂಚರಿಸುತ್ತಾರೆ) ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ ರಾಜನ ದೈವತ್ವ ಸ್ಥಾಪಿತವಾಗಿದೆ, ಅದರಿಂದ ರಾಜನಿಂದೆ ನಿಷಿದ್ಧವಾಗಿದೆ. ನಲವತ್ತೆರಡನೆಯದರಲ್ಲಿ ‘ಹಿಂಸಿಸಬಾರದು, ಬೈಯಬಾರದು, ಆಕ್ಷೇಪಿಸಬಾರದು, ಅಪ್ರಿಯವಾಗಿ ಮಾತನಾಡಬಾರದು’ ಎಂಬ ನಾಲ್ಕು ನಿಷೇಧಗಳಿಂದ ರಾಜನಿಂದೆಯ ಗುರುತ್ವ ತೋರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ; ವಾಲಿ ಈ ನಾಲ್ಕನ್ನೂ ಉಲ್ಲಂಘಿಸಿದ್ದಾನೆ ಎಂಬುದು ಧ್ವನಿ. ನಲವತ್ಮೂರನೆಯದರಲ್ಲಿ ‘ಪಿತೃಪೈತಾಮಹೇ ಧರ್ಮೇ ಸ್ಥಿತಮ್’ (ತಂದೆ-ತಾತಂದಿರ ಧರ್ಮದಲ್ಲಿ ನೆಲೆನಿಂತ) ಎನ್ನುತ್ತಾ ರಾಮನು ತನ್ನ ಆಚಾರವನ್ನು ಪರಂಪರಾಸಿದ್ಧವೆಂದು ಸ್ಥಾಪಿಸಿ ಉತ್ತರವನ್ನು ಮುಗಿಸುತ್ತಾನೆ.

ರಾಮನು ಹೀಗೆ ಹೇಳಲು ವಾಲಿಯು ಅತ್ಯಂತ ವ್ಯಥಿತನಾದನು; ಧರ್ಮದ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ನಿಶ್ಚಯಕ್ಕೆ ಬಂದ ಅವನು ರಾಘವನ ಮೇಲೆ ದೋಷವನ್ನು ಆರೋಪಿಸಲಿಲ್ಲ. ಅನಂತರ ವಾನರೇಶ್ವರನು ಕೈಮುಗಿದು ರಾಮನಿಗೆ ಉತ್ತರಿಸಿದನು — ‘ನರಶ್ರೇಷ್ಠನೇ, ನೀನು ಹೇಳಿದುದು ಹಾಗೆಯೇ ಸರಿ, ಇದರಲ್ಲಿ ಸಂಶಯವಿಲ್ಲ. ಶ್ರೇಷ್ಠನಿಗೆ ಕನಿಷ್ಠನು ಪ್ರತ್ಯುತ್ತರ ಕೊಡಲಾರ. ಹಿಂದೆ ನಾನು ಅಸಾವಧಾನತೆಯಿಂದ ಹೇಳಿದ ಅಯುಕ್ತವೂ ಅಪ್ರಿಯವೂ ಆದ ಮಾತಿನ ವಿಷಯದಲ್ಲೂ, ರಾಘವ, ನನ್ನ ಮೇಲೆ ದೋಷ ಹೊರಿಸಬೇಡ. ನೀನು ತತ್ತ್ವಾರ್ಥವನ್ನು ಸಾಕ್ಷಾತ್ತಾಗಿ ಬಲ್ಲವನು, ಪ್ರಜೆಗಳ ಹಿತದಲ್ಲಿ ನಿರತನು; ಕಾರ್ಯಕಾರಣಗಳ ನಿರ್ಣಯದಲ್ಲಿ ನಿನ್ನ ಬುದ್ಧಿ ಪ್ರಸನ್ನವೂ ಅಚ್ಯುತವೂ ಆಗಿದೆ. ಧರ್ಮಜ್ಞನೇ, ಧರ್ಮದಿಂದ ಜಾರಿದ, ಅತಿಕ್ರಮಣ ಮಾಡಿದವರಲ್ಲಿ ಮುಂದಾಳಾದ ನನ್ನನ್ನೂ ಧರ್ಮಯುಕ್ತವಾದ ಮಾತಿನಿಂದ ಪರಿಪಾಲಿಸು.’ ಅನಂತರ ಕಣ್ಣೀರಿನಿಂದ ಗಂಟಲು ಕಟ್ಟಿದ, ಆರ್ತಸ್ವರದಿಂದ ಕೂಡಿದ ವಾಲಿಯು ಕೆಸರಿನಲ್ಲಿ ಸಿಕ್ಕಿಬಿದ್ದ ಆನೆಯಂತೆ ರಾಮನನ್ನು ನೋಡುತ್ತಾ ಮೆಲ್ಲನೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ನಾನು ನನಗಾಗಿ ಶೋಕಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ತಾರೆಗಾಗಿಯೂ ಅಲ್ಲ, ಬಂಧುಗಳಿಗಾಗಿಯೂ ಅಲ್ಲ; ಚಿನ್ನದ ತೋಳ್ಬಂದಿ ತೊಟ್ಟ, ಗುಣಗಳಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ನನ್ನ ಮಗ ಅಂಗದನಿಗಾಗಿ ಶೋಕಿಸುವಷ್ಟು. ಬಾಲ್ಯದಿಂದಲೂ ಮುದ್ದಿನಿಂದ ಬೆಳೆದ ಅವನು ನನ್ನನ್ನು ಕಾಣದೆ ದೀನನಾಗಿ, ನೀರು ಕುಡಿಯಲ್ಪಟ್ಟ ಕೊಳದಂತೆ ಒಣಗಿಹೋಗುವನು. ಬಾಲಕನೂ ಬುದ್ಧಿ ಪಕ್ವವಾಗದವನೂ ನನ್ನ ಏಕೈಕ ಪುತ್ರನೂ ಪ್ರಿಯನೂ ಮಹಾಬಲನೂ ಆದ ತಾರೆಯ ಮಗನನ್ನು, ರಾಮ, ನೀನು ರಕ್ಷಿಸಬೇಕು.’ ನಲವತ್ತೇಳನೆಯ ಶ್ಲೋಕವು ಮೂರು ಅರ್ಧಗಳಿಂದ ರಚಿತವಾಗಿದೆ; ಐವತ್ತೆರಡನೆಯದು ವಲ್ಗೇಟ್‌ನಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಇದೆ. ನಲವತ್ತನಾಲ್ಕನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ನ ದೋಷಂ ರಾಘವೇ ದಧ್ಯೌ’ (ರಾಘವನ ಮೇಲೆ ದೋಷ ಹೊರಿಸಲಿಲ್ಲ) ಎಂಬ ಅರ್ಧ ವಲ್ಗೇಟ್‌ನಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಇದೆ; ಅದರಿಂದ ವಾಲಿಯ ಪರಿವರ್ತನೆ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಹೇಳಲ್ಪಡುತ್ತದೆ. ‘ಶ್ರೇಷ್ಠನಿಗೆ ಕನಿಷ್ಠನು ಪ್ರತ್ಯುತ್ತರ ಕೊಡಲಾರ’ ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ ವಾಲಿ ತಾನು ಕೀಳೆಂದು ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ — ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಗರ್ವಿತನಾಗಿದ್ದವನು ಈಗ ವಿನೀತನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಕಣ್ಣೀರಿನಿಂದ ಗಂಟಲು ಕಟ್ಟಿದ ವರ್ಣನೆ ಹದಿನಾರನೆಯ ಸರ್ಗದಲ್ಲೂ (ಅಲ್ಲಿ ‘ಚಾರ್ತಸ್ವರಃ’ ಎಂಬ ಪಾಠದೊಂದಿಗೆ) ಕಂಡುಬಂದಿತ್ತು; ಇಲ್ಲಾದರೋ ‘ಸಾರ್ತರವಃ’ ಎಂದಿದೆ, ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿರುವಂತೆ. ಅಂಗದನ ವಿಷಯದ ಶೋಕ ಮೂರು ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ವರ್ಣಿತವಾಗಿದೆ; ‘ಪೀತಾಂಬುಃ ತಟಾಕಃ’ (ನೀರು ಕುಡಿಯಲ್ಪಟ್ಟ ಕೊಳ) ಎಂಬ ಉಪಮೆ ಬಾಲಕನ ಕ್ರಮೇಣ ಕ್ಷೀಣಿಸುವ ತೇಜಸ್ಸನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ನಲವತ್ತಾರು ಮತ್ತು ನಲವತ್ತೇಳನೆಯ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ವಾಲಿ ತನ್ನ ಹಿಂದಿನ ಮಾತಿಗೆ ಕ್ಷಮೆ ಯಾಚಿಸುತ್ತಾನೆ; ‘ಪ್ರಮಾದಾತ್’ (ಅಸಾವಧಾನತೆಯಿಂದ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅದನ್ನು ಅರಿಯದೆ ಮಾಡಿದ್ದು ಎನ್ನುತ್ತಾನೆ. ನಲವತ್ತೆಂಟನೆಯದರಲ್ಲಿ ‘ಧರ್ಮಸಂಹಿತಯಾ ವಾಚಾ ಪರಿಪಾಲಯ’ (ಧರ್ಮಯುಕ್ತವಾದ ಮಾತಿನಿಂದ ಪರಿಪಾಲಿಸು) ಎಂಬ ಪ್ರಾರ್ಥನೆಯಿಂದ ಅವನು ರಾಮನಿಗೆ ಶರಣಾಗುತ್ತಾನೆ — ಇದೇ ಸರ್ಗದ ಪರಿಣತಿ.

‘ಸುಗ್ರೀವನ ವಿಷಯದಲ್ಲೂ ಅಂಗದನ ವಿಷಯದಲ್ಲೂ ಉತ್ತಮವಾದ ಮನೋಭಾವವನ್ನು ಇಟ್ಟುಕೋ; ಕರ್ತವ್ಯಾಕರ್ತವ್ಯಗಳ ವಿಧಿಯಲ್ಲಿ ನೆಲೆನಿಂತಿರುವ ನೀನೇ ರಕ್ಷಕನೂ ಶಾಸಕನೂ. ನರಪತಿಯೇ, ರಾಜನೇ, ಭರತನ ಮೇಲೂ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಮೇಲೂ ನಿನ್ನ ಯಾವ ನಡವಳಿಕೆಯಿದೆಯೋ ಅದನ್ನೇ ಸುಗ್ರೀವನ ಮೇಲೂ ಅಂಗದನ ಮೇಲೂ ಇಡಬೇಕು. ನನ್ನ ದೋಷದಿಂದಲೇ ದೋಷಿಯೆನಿಸಿಕೊಂಡ ದೀನಳಾದ ತಾರೆಯನ್ನು ಸುಗ್ರೀವನು ಅವಮಾನಿಸದಂತೆ ನೀನು ನೋಡಿಕೊಳ್ಳಬೇಕು. ನಿನ್ನ ಅನುಗ್ರಹವನ್ನು ಪಡೆದವನಿಂದಲೇ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಆಳಲು ಸಾಧ್ಯ — ನಿನ್ನ ವಶದಲ್ಲಿದ್ದು ನಿನ್ನ ಮನಸ್ಸನ್ನು ಅನುಸರಿಸುವವನಿಂದ. ಅಂಥವನಿಗೆ ಸ್ವರ್ಗವನ್ನು ಗಳಿಸುವುದೂ ವಸುಧೆಯನ್ನು ಆಳುವುದೂ ಸಾಧ್ಯ. ನಿನ್ನಿಂದಲೇ ವಧೆಯನ್ನು ಬಯಸಿ, ತಾರೆ ತಡೆಯುತ್ತಿದ್ದರೂ ನಾನು ತಮ್ಮ ಸುಗ್ರೀವನೊಡನೆ ದ್ವಂದ್ವಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಬಂದೆ.’ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ ಕಪೀಶ್ವರನಾದ ವಾನರನು ಸುಮ್ಮನಾದನು. ಇಲ್ಲಿ ವಾಲಿಯ ಕೊನೆಯ ಚಿಂತೆ ತನ್ನ ಬಗ್ಗೆ ಅಲ್ಲ, ಮಗನ ಮತ್ತು ಪತ್ನಿಯ ಕ್ಷೇಮದ ಬಗ್ಗೆ — ಇದರಿಂದ ಅವನ ಚಾರಿತ್ರ್ಯ ಇನ್ನಷ್ಟು ಶೋಭಿಸುತ್ತದೆ. ಐವತ್ತೇಳು ಮತ್ತು ಐವತ್ತೆಂಟನೆಯ ಶ್ಲೋಕಗಳು ವಲ್ಗೇಟ್‌ನಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಇವೆ; ಅಲ್ಲಿ ವಾಲಿ ತನ್ನ ವಧೆಯೇ ತಾನು ಬಯಸಿದ್ದು ಎನ್ನುತ್ತಾನೆ, ಇದು ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಕಾಣುವುದಿಲ್ಲ. ‘ಯಾ ತೇ ವೃತ್ತಿರ್ಭರತೇ ಲಕ್ಷ್ಮಣೇ ಚ’ (ಭರತನ ಮೇಲೂ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಮೇಲೂ ನಿನ್ನ ಯಾವ ನಡವಳಿಕೆಯಿದೆಯೋ) ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ ವಾಲಿ ರಾಮನ ಭ್ರಾತೃಪ್ರೇಮವನ್ನೇ ಪ್ರಮಾಣವಾಗಿ ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ — ಭರತನಲ್ಲೂ ಲಕ್ಷ್ಮಣನಲ್ಲೂ ಇರುವ ಪ್ರೇಮವೇ ಸುಗ್ರೀವನಲ್ಲೂ ಅಂಗದನಲ್ಲೂ ಇರಲಿ ಎಂದು. ತಾರೆಯ ರಕ್ಷಣೆಗಾಗಿ ಪ್ರಾರ್ಥನೆ ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಮಾರ್ಮಿಕವಾದುದು, ಏಕೆಂದರೆ ಅವಳ ದೋಷ ತನ್ನಿಂದಲೇ ಉಂಟಾದುದು ಎಂದು ವಾಲಿ ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ಐವತ್ತಾರನೆಯದರಲ್ಲಿ ‘ನಿನ್ನ ಅನುಗ್ರಹ ಪಡೆದವನಿಂದಲೇ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಆಳಲು ಸಾಧ್ಯ’ ಎನ್ನುತ್ತಾ ವಾಲಿ ಸುಗ್ರೀವನ ರಾಜ್ಯಸ್ಥೈರ್ಯವನ್ನು ರಾಮನಿಗೆ ಅಧೀನವೆಂದೇ ಭಾವಿಸುತ್ತಾನೆ. ಐವತ್ತೇಳನೆಯದರಲ್ಲಿ ‘ನಿನ್ನಿಂದಲೇ ವಧೆಯನ್ನು ಬಯಸಿ’ ಎಂಬ ಆಶ್ಚರ್ಯಕರ ಮಾತು — ರಾಮನ ಕೈಯಿಂದ ಮರಣವನ್ನೇ ಬಯಸಿ ತಾನು ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಹೊರಟೆ ಎಂದು ವಾಲಿ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ; ಇದು ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲ.

ಆ ರಾಮನು, ಅರಿವಿನ ಕಣ್ಣು ತೆರೆದಿದ್ದ ವಾಲಿಯನ್ನು, ಸಜ್ಜನರಿಂದ ಒಪ್ಪಲ್ಪಟ್ಟ, ಧರ್ಮತತ್ತ್ವಾರ್ಥದಿಂದ ಕೂಡಿದ ಮಾತಿನಿಂದ ಸಮಾಧಾನಪಡಿಸಿದನು — ‘ವಾನರನೇ, ಇದಕ್ಕಾಗಿ ನೀನು ಸಂತಾಪಪಡಬೇಕಾಗಿಲ್ಲ; ಕಪಿಶ್ರೇಷ್ಠನೇ, ನೀನು ನಮ್ಮ ಬಗ್ಗೆಯೂ ಚಿಂತಿಸಬೇಕಾಗಿಲ್ಲ, ನಿನ್ನ ಬಗ್ಗೆಯೂ ಅಲ್ಲ; ನಾವು ನಿನಗಿಂತ ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಧರ್ಮದಿಂದ ನಿಶ್ಚಯ ಮಾಡಿಕೊಂಡಿದ್ದೇವೆ. ದಂಡನೆಗೆ ಅರ್ಹನಾದವನ ಮೇಲೆ ದಂಡವನ್ನು ಪ್ರಯೋಗಿಸುವವನೂ, ದಂಡನೆಗೆ ಅರ್ಹನಾಗಿ ದಂಡಿಸಲ್ಪಡುವವನೂ — ಕಾರ್ಯಕಾರಣಗಳ ಉದ್ದೇಶ ಸಿದ್ಧಿಸಿದ ಅವರಿಬ್ಬರೂ ಕುಸಿಯುವುದಿಲ್ಲ. ಆದ್ದರಿಂದ ನೀನು ಈ ದಂಡನೆಯ ಸಂಯೋಗದಿಂದ ಕಳಂಕರಹಿತನಾಗಿ, ದಂಡನೆ ತೋರಿದ ಮಾರ್ಗದಿಂದ ನಿನ್ನ ಧರ್ಮಯುಕ್ತವಾದ ಸ್ವಭಾವಕ್ಕೆ ಮರಳಿದ್ದೀಯೆ. ಹೃದಯದಲ್ಲಿರುವ ಶೋಕ, ಮೋಹ, ಭಯಗಳನ್ನು ತ್ಯಜಿಸು; ವಾನರಾಗ್ರಣಿಯೇ, ವಿಧಿಯನ್ನು ಮೀರಲು ನಿನಗೆ ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ. ಅಂಗದನು ನಿನ್ನಲ್ಲಿ ಯಾವಾಗಲೂ ಹೇಗೆ ನಡೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಿದ್ದನೋ ಹಾಗೆಯೇ ಸುಗ್ರೀವನಲ್ಲೂ ನನ್ನಲ್ಲೂ ನಡೆದುಕೊಳ್ಳುವನು, ಇದರಲ್ಲಿ ಸಂಶಯವಿಲ್ಲ.’ ಮಹಾತ್ಮನೂ ರಣದಲ್ಲಿ ಶತ್ರುಗಳನ್ನು ಮರ್ದಿಸುವವನೂ ಆದ ರಾಮನ ಸಮಾಹಿತವಾದ, ಧರ್ಮಮಾರ್ಗವನ್ನು ಅನುಸರಿಸಿದ, ಮಧುರವಾದ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ವಾನರನು ಯುಕ್ತವಾದ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದನು — ‘ಬಾಣದಿಂದ ಸಂತಪ್ತನಾಗಿ, ಪ್ರಜ್ಞೆ ತಪ್ಪಿ, ಅರಿಯದೆ ನಾನು ನಿನಗೆ ಏನು ಹೇಳಿದೆನೋ ಅದನ್ನು ಕ್ಷಮಿಸು, ಮಹೇಂದ್ರನಿಗೆ ಸಮಾನವಾದ ಭೀಮಪರಾಕ್ರಮವುಳ್ಳ ನರೇಶ್ವರನೇ; ಇದೋ ನಾನು ನಿನ್ನನ್ನು ಪ್ರಸನ್ನಗೊಳಿಸುತ್ತಿದ್ದೇನೆ.’ ಅರವತ್ತನೆಯ ಶ್ಲೋಕವು ಮೂರು ಅರ್ಧಗಳಿಂದ ರಚಿತವಾಗಿದೆ; ಕೊನೆಯ ಎರಡು ಶ್ಲೋಕಗಳು ದೀರ್ಘವೃತ್ತದಲ್ಲಿ ರಚಿತವಾಗಿವೆ. ಅರವತ್ತನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಭವದ್ವಿಶೇಷೇಣ’ ಎಂಬ ಪದ ದುರ್ಬೋಧವಾದುದು; ‘ನಿನಗಿಂತ ವಿಶಿಷ್ಟರಾಗಿ’ ಎಂಬ ಅರ್ಥವನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ, ಹಿಂದಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನದಲ್ಲೂ ಹಾಗೆಯೇ ಇದೆ. ಅರವತ್ತೊಂದನೆಯದರಲ್ಲಿ ದಂಡನೆ ಕೊಡುವವನೂ ದಂಡಿತನೂ ಇಬ್ಬರೂ ಕೃತಾರ್ಥರು ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ — ಇದು ದಂಡಮೀಮಾಂಸೆಯ ಸಾರಭೂತವಾದ ಕಾರಿಕೆ. ಅರವತ್ತೆರಡನೆಯದರಲ್ಲಿ ‘ವಿಗತಕಲ್ಮಷಃ’ (ಕಳಂಕರಹಿತ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ವಾಲಿಯ ಶುದ್ಧಿ ಘೋಷಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ; ಅದರಿಂದ ಅವನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಶಾಂತಿ ಉಂಟಾಯಿತು. ಅರವತ್ಮೂರು ಮತ್ತು ಅರವತ್ತನಾಲ್ಕನೆಯ ಶ್ಲೋಕಗಳು ವಲ್ಗೇಟ್‌ನಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಇವೆ; ಅಲ್ಲಿ ರಾಮನು ಅಂಗದನ ಕ್ಷೇಮವನ್ನು ತಾನೇ ವಾಗ್ದಾನ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ, ಇದು ವಾಲಿಯ ಕೊನೆಯ ಚಿಂತೆಯನ್ನೇ ದೂರಮಾಡುತ್ತದೆ. ಕೊನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ವಾಲಿ ಕ್ಷಮೆ ಯಾಚಿಸುತ್ತಾನೆ — ಇದರಿಂದ ಸರ್ಗವು ವಿರೋಧದಿಂದ ಪ್ರಸನ್ನತೆಯಲ್ಲಿ ಪರಿಣಮಿಸುತ್ತದೆ. ಐವತ್ತೊಂಬತ್ತನೆಯದರಲ್ಲಿ ‘ವ್ಯಕ್ತದರ್ಶನಮ್’ (ಅರಿವಿನ ಕಣ್ಣು ತೆರೆದ) ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣ ಮಹತ್ವದ್ದು — ವಾಲಿಯ ಜ್ಞಾನಚಕ್ಷುಸ್ಸು ಈಗ ತೆರೆದಿದೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನು ರಾಮನ ಮಾತನ್ನು ಗ್ರಹಿಸಲು ಸಮರ್ಥನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಅರವತ್ತೈದನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ರಣಾವಮರ್ದಿನಃ’ (ರಣದಲ್ಲಿ ಮರ್ದಿಸುವವನ) ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣದಿಂದ, ಈಗ ಮಧುರವಾಗಿ ಮಾತನಾಡುತ್ತಿರುವವನೇ ರಣದಲ್ಲಿ ಶತ್ರುಮರ್ದಕನು ಎಂದು ಕವಿ ನೆನಪಿಸುತ್ತಾನೆ.

വധിക്കപ്പെട്ട്, ബോധം മങ്ങിയ ബാലി പറഞ്ഞ, വിനയമുള്ളതും ധർമാർഥയുക്തവും ഹിതകരവും എങ്കിലും പരുഷവുമായ വാക്കു കേട്ട് രാമൻ മറുപടി ആരംഭിക്കുന്നു. വെള്ളം പെയ്തൊഴിഞ്ഞ മേഘംപോലെ, കാന്തിയറ്റ സൂര്യനെപ്പോലെ, അണഞ്ഞ അഗ്നിപോലെ കിടക്കുന്ന, പറയാനുള്ളതു പറഞ്ഞുതീർത്ത, ധർമാർഥഗുണസമ്പന്നനും അനുത്തമനുമായ ആ വാനരശ്രേഷ്ഠനോട് — വാനരേശ്വരനോട് — ആക്ഷേപിക്കപ്പെട്ട രാമൻ പിന്നീടു പറഞ്ഞു. മൂന്ന് ഉപമകളും തേജസ്സു ക്ഷയിച്ചവനെത്തന്നെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു — പെയ്തു ശാന്തമായ മേഘം, അസ്തമിച്ച സൂര്യൻ, കെടുത്തിയ അഗ്നി; ബാലിയുടെ വാക്കും അതുപോലെ മുഴുവനായി പുറത്തുവന്നുകഴിഞ്ഞു. ‘അധിക്ഷിപ്തഃ’ (ആക്ഷേപിക്കപ്പെട്ടവൻ) എന്ന പദത്തിലൂടെ കവി സൂചിപ്പിക്കുന്നു — രാമൻ ആക്ഷേപം കേട്ടു, എന്നിട്ടും ക്രോധം പ്രകടിപ്പിക്കുന്നില്ല, ശാന്തമായ ഉത്തരം നൽകുന്നു. ‘ധർമവും അർഥവും കാമവും ലൗകികമായ ആചാരവും അറിയാതെ, ബാലിശതകൊണ്ട് ഇന്ന് ഇവിടെ നീ എന്നെ എന്തിനു നിന്ദിക്കുന്നു? ബുദ്ധിസമ്പന്നരും ആചാര്യന്മാർ അംഗീകരിച്ചവരുമായ വൃദ്ധന്മാരോടു ചോദിക്കാതെ, സൗമ്യാ, വാനരസഹജമായ ചാപല്യംകൊണ്ടാണ് നീ എന്നോട് ഇങ്ങനെ പറയാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നത്.’ ഇങ്ങനെ രാമൻ ആദ്യംതന്നെ ബാലിയുടെ അധികാരത്തെ ചോദ്യം ചെയ്യുന്നു — ധർമനിർണയത്തിൽ വൃദ്ധന്മാരുടെയും ശാസ്ത്രങ്ങളുടെയും ആവശ്യമുണ്ട് എന്ന്. ‘ബാല്യാത്’ (ബാലിശതകൊണ്ട്) എന്ന പദം ഇവിടെ പ്രായത്തെയല്ല, അവിവേകത്തെയാണ് കുറിക്കുന്നത്; ബാലി പ്രായംചെന്നവനാണെങ്കിലും ധർമനിർണയത്തിൽ ബാലനാണ് എന്നതാണ് ഭാവം. ആദ്യത്തെ മൂന്നു ശ്ലോകങ്ങളിൽ ക്രിയാപദം കാണുന്നില്ല; ‘അബ്രവീത്’ (പറഞ്ഞു) എന്നത് മൂന്നാമത്തേതിന്റെ അവസാനത്തിലാണ് വരുന്നത് — മൂന്നു ശ്ലോകങ്ങൾ ഒരൊറ്റ വാക്യമായി നിൽക്കുന്നു; ഇതു വാല്മീകിയുടെ പ്രസിദ്ധമായ ശൈലിയാണ്. ‘സൗമ്യ’ എന്ന സംബോധനയാൽ രാമൻ കോപം പ്രകടിപ്പിക്കുന്നില്ല, മൈത്രിതന്നെ കാത്തുസൂക്ഷിക്കുന്നു; ഇത് അവന്റെ ശൈലിയുടെ സവിശേഷതയാണ്. അഞ്ചാം ശ്ലോകത്തിൽ ‘വൃദ്ധാനാചാര്യസമ്മതാനപൃഷ്ട്വാ’ (ആചാര്യന്മാർ അംഗീകരിച്ച വൃദ്ധന്മാരോടു ചോദിക്കാതെ) എന്ന വാക്കിലൂടെ ധർമനിർണയത്തിൽ പാരമ്പര്യത്തിന്റെ പ്രാമാണ്യം സ്ഥാപിക്കപ്പെടുന്നു — സ്വന്തം ബുദ്ധികൊണ്ടുമാത്രം ധർമം നിർണയിക്കരുത് എന്നതാണ് സിദ്ധാന്തം.

‘പർവതങ്ങളും വനങ്ങളും കാനനങ്ങളും ഉൾപ്പെട്ട ഈ ഭൂമി ഇക്ഷ്വാകുക്കളുടേതാണ്; മൃഗങ്ങളെയും പക്ഷികളെയും മനുഷ്യരെയും നിഗ്രഹിക്കാനും അനുഗ്രഹിക്കാനും ഞങ്ങൾക്ക് അധികാരമുണ്ട്. ആ ഭൂമിയെ സത്യവാദിയും ഋജുവും ധർമാത്മാവുമായ ഭരതൻ പാലിക്കുന്നു — ധർമകാമാർഥങ്ങളുടെ തത്ത്വമറിയുന്നവനും നിഗ്രഹാനുഗ്രഹങ്ങളിൽ ശ്രദ്ധയുള്ളവനുമായവൻ. നയവും വിനയവും സത്യവും നന്നായി ഉറച്ചിരിക്കുന്നവനും പരാക്രമം യഥാവിധി കാണപ്പെടുന്നവനുമായവനാണ് ദേശകാലങ്ങളറിയുന്ന രാജാവ്. ധർമാനുസൃതമായ അവന്റെ ആജ്ഞകൾ വഹിക്കുന്ന ഞങ്ങളും മറ്റു രാജാക്കന്മാരും ധർമത്തിന്റെ തുടർച്ച ആഗ്രഹിച്ചുകൊണ്ട് ഭൂമി മുഴുവൻ സഞ്ചരിക്കുന്നു. ധർമവത്സലനും നൃപശ്രേഷ്ഠനുമായ ആ ഭരതൻ ഭൂമി മുഴുവൻ പാലിക്കുമ്പോൾ ആരാണ് ധർമവിരുദ്ധമായി പ്രവർത്തിക്കുക? സ്വധർമത്തിൽ പരമമായി ഉറച്ചുനിൽക്കുന്ന ഞങ്ങൾ ഭരതന്റെ ആജ്ഞ മുൻനിർത്തി, വഴിതെറ്റിയവനെ യഥാവിധി നിഗ്രഹിക്കുന്നു. നീയാകട്ടെ ധർമത്തെ കളങ്കപ്പെടുത്തിയവനും കർമത്താൽ നിന്ദിതനും കാമത്തിനു വശംവദനുമാണ്; രാജമാർഗത്തിൽ നിൽക്കുന്നവനുമല്ല.’ ഇവിടെ രാമൻ തന്നെ സ്വതന്ത്രകർത്താവായല്ല, ഭരതന്റെ ആജ്ഞ വഹിക്കുന്ന ദണ്ഡധാരിയായാണ് അവതരിപ്പിക്കുന്നത് — ഇതുതന്നെയാണ് അവന്റെ ഉത്തരത്തിന്റെ മൂലം. ‘എന്നെ എന്തിനു കൊന്നു’ എന്നു ബാലി ചോദിച്ചപ്പോൾ ‘രാജാവിന്റെ ആജ്ഞപ്രകാരം ദണ്ഡം നൽകി’ എന്നു രാമൻ പറയുന്നു; അതിനാൽ വധം വ്യക്തിപരമല്ല, രാജകീയമായ ദണ്ഡമാണ് എന്നു സിദ്ധിക്കുന്നു. ഇവിടെ ‘ഇക്ഷ്വാകൂണാമിയം ഭൂമിഃ’ (ഈ ഭൂമി ഇക്ഷ്വാകുക്കളുടേത്) എന്ന വാക്കിലൂടെ രാമൻ ആദ്യംതന്നെ രാജ്യാതിർത്തി സ്ഥാപിക്കുന്നു; കാരണം ദണ്ഡാധികാരം ക്ഷേത്രാധികാരത്തിൽനിന്നാണ് ഉണ്ടാകുന്നത്. കിഷ്കിന്ധയും ആ ക്ഷേത്രത്തിൽ ഉൾപ്പെടുന്നു എന്നതാണ് ധ്വനി. ‘മൃഗപക്ഷിമനുഷ്യാണാം’ (മൃഗങ്ങളുടെയും പക്ഷികളുടെയും മനുഷ്യരുടെയും) എന്ന സമാസത്താൽ വാനരന്മാരും നിഗ്രഹയോഗ്യരാണെന്നു സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു; ഇതു തുടർന്ന് നാല്പതാം ശ്ലോകത്തിൽ വ്യക്തമാകും. ഭരതന്റെ ഗുണവർണന മൂന്നു ശ്ലോകങ്ങളിലായി വിസ്തരിക്കുന്നു — സത്യവാദി, ഋജു, ധർമകാമാർഥതത്ത്വജ്ഞൻ, ദേശകാലജ്ഞൻ; അതിലൂടെ ദണ്ഡത്തിന്റെ ഉറവിടം ശുദ്ധമാണെന്നു സ്ഥാപിക്കപ്പെടുന്നു. പന്ത്രണ്ടാം ശ്ലോകത്തിൽ ബാലിയുടെ നാലു ദോഷങ്ങൾ എണ്ണിപ്പറയുന്നു — ധർമത്തെ കളങ്കപ്പെടുത്തൽ, കർമത്താൽ നിന്ദിതനാകൽ, കാമത്തിനു വശംവദനാകൽ, രാജമാർഗത്തിൽ നിൽക്കാതിരിക്കൽ; ഈ നാലും തുടർന്ന് വിസ്തരിച്ചു സ്ഥാപിക്കപ്പെടും.

‘ജ്യേഷ്ഠസഹോദരൻ, പിതാവ്, വിദ്യ നൽകുന്നവൻ — ഈ മൂന്നുപേരും ധർമമാർഗത്തിൽ നടക്കുന്നവർക്കു പിതാക്കന്മാരാണെന്ന് അറിയണം. ഇളയ സഹോദരൻ, സ്വന്തം പുത്രൻ, ഗുണവാനായ ശിഷ്യൻ — ഈ മൂന്നുപേരെയും പുത്രന്മാരെപ്പോലെ കരുതണം; ഇതിൽ ധർമംതന്നെയാണ് കാരണം. സജ്ജനങ്ങളുടെ ധർമം സൂക്ഷ്മവും അത്യന്തം ദുർജ്ഞേയവുമാണ്, വാനരാ; സർവജീവികളുടെയും ഹൃദയത്തിൽ വസിക്കുന്ന ആത്മാവു മാത്രമാണ് ശുഭാശുഭങ്ങൾ അറിയുന്നത്. ചപലനായ നീ, ചപലരും മനസ്സടക്കമില്ലാത്തവരുമായ വാനരന്മാരോടൊപ്പം കഴിഞ്ഞ്, ജന്മാന്ധന്മാരോടൊപ്പം ആലോചിക്കുന്ന ജന്മാന്ധനെപ്പോലെ, എന്തു കാണാനാണ്? ഞാനാകട്ടെ ഈ വാക്കിന്റെ പൊരുൾ നിന്നോടു വ്യക്തമാക്കാം; വെറും രോഷംകൊണ്ട് എന്നെ നിന്ദിക്കുന്നത് നിനക്ക് ഉചിതമല്ല. ഞാൻ നിന്നെ എന്തിനു കൊന്നു എന്നതിന്റെ കാരണം കാണുക — സനാതനധർമം ഉപേക്ഷിച്ച് നീ സഹോദരന്റെ ഭാര്യയോടൊത്തു കഴിയുന്നു. മഹാത്മാവായ ഈ സുഗ്രീവൻ ജീവിച്ചിരിക്കെത്തന്നെ, നിനക്കു സ്നുഷയായ (മരുമകൾക്കു തുല്യയായ) രുമയോട് പാപകർമിയായ നീ കാമംകൊണ്ടു വർത്തിക്കുന്നു. അതിനാൽ ധർമത്തിൽനിന്നു വ്യതിചലിച്ച് കാമംപോലെ നടക്കുന്ന നിനക്ക്, വാനരാ, സഹോദരഭാര്യയെ സ്പർശിച്ചതിന് ഈ ദണ്ഡം വിധിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു.’ ഇവിടെ രാമൻ വധത്തിന്റെ നേരിട്ടുള്ള കാരണം ആദ്യമായി ഉച്ചരിക്കുന്നു; മുമ്പ് ശാസ്ത്രം, ഇപ്പോൾ അപരാധം. ജ്യേഷ്ഠസഹോദരൻ പിതൃതുല്യനായതിനാൽ ഇളയ സഹോദരന്റെ ഭാര്യ മരുമകൾക്കു തുല്യയാണ് എന്ന ന്യായമാണ് ഇവിടത്തെ മൂലം. പതിമൂന്നും പതിന്നാലും ശ്ലോകങ്ങളിൽ രാമൻ ബന്ധശാസ്ത്രം അവതരിപ്പിക്കുന്നു — മൂന്നു പിതാക്കന്മാർ, മൂന്നു പുത്രന്മാർ; അതിലൂടെ സുഗ്രീവൻ ബാലിക്കു പുത്രസ്ഥാനീയനും അവന്റെ ഭാര്യ മരുമകൾസ്ഥാനീയയുമാണെന്നു സിദ്ധിക്കുന്നു. അതിനാൽ ബാലിയുടെ അപരാധം വെറും പരദാരഗമനമല്ല, മരുമകളെ പ്രാപിക്കുന്നതിനു തുല്യമായ ഗുരുതരദോഷമാണ്. ‘സൂക്ഷ്മഃ പരമദുർജ്ഞേയഃ സതാം ധർമഃ’ (സജ്ജനങ്ങളുടെ ധർമം സൂക്ഷ്മവും അത്യന്തം ദുർജ്ഞേയവുമാണ്) എന്ന വാക്ക് വാല്മീകിയിൽ വീണ്ടും വീണ്ടും കാണാം; ഇവിടെ അതു ബാലിയുടെ ധർമനിർണയാധികാരത്തെ നിരാകരിക്കാൻ പ്രയോഗിച്ചിരിക്കുന്നു. ‘ജാത്യന്ധൈഃ സഹ ജാത്യന്ധഃ’ (ജന്മാന്ധന്മാരോടൊപ്പം ജന്മാന്ധൻ) എന്ന ഉപമ തീക്ഷ്ണമാണെങ്കിലും യുക്തിയുക്തമാണ് — അന്ധൻ അന്ധനോടു ചോദിച്ചാൽ വഴി കിട്ടുകയില്ല. പതിനേഴാം ശ്ലോകത്തിൽ ‘അഹം തു വ്യക്തതാം തേ ബ്രവീമി’ (ഞാനാകട്ടെ പൊരുൾ നിന്നോടു വ്യക്തമാക്കാം) എന്നു പറഞ്ഞ് രാമൻ തന്റെ വാക്കിന്റെ വിശദീകരണം വാഗ്ദാനം ചെയ്യുന്നു; അതുവഴി അടുത്ത ശ്ലോകം സർഗത്തിന്റെ കേന്ദ്രബിന്ദുവാകുന്നു. പത്തൊമ്പതാം ശ്ലോകത്തിലെ ‘ധരമാണസ്യ’ എന്ന അപൂർവമായ വർത്തമാനകൃദന്തരൂപം അച്ചടിപ്പതിപ്പിലും സമീക്ഷിതപതിപ്പിലും ഒരുപോലെയാണ്; അതിന്റെ അർഥം ‘ജീവിച്ചിരിക്കെ’ എന്നാണ്.

‘ലോകവിരുദ്ധനായി, ലോകാചാരത്തിൽനിന്ന് അകന്നുപോയവനെ നിയന്ത്രിക്കാൻ ദണ്ഡമല്ലാതെ മറ്റൊരു വഴിയും ഞാൻ കാണുന്നില്ല, വാനരയൂഥപാ. കുലീനനായ ക്ഷത്രിയനായതിനാൽ നിന്റെ പാപം ഞാൻ പൊറുക്കുകയുമില്ല. സ്വന്തം പുത്രിയോടോ സഹോദരിയോടോ ഇളയ സഹോദരന്റെ ഭാര്യയോടോ കാമത്തോടെ പെരുമാറുന്ന മനുഷ്യന് വധംതന്നെയാണ് ദണ്ഡമായി സ്മൃതികളിൽ പറയുന്നത്. ഭരതനാണ് ഭൂമിപാലകൻ, ഞങ്ങളോ അവന്റെ ആജ്ഞ അനുസരിക്കുന്നവർ; നീയാകട്ടെ ധർമം ലംഘിച്ചവൻ — നിന്നെ എങ്ങനെ ഉപേക്ഷിക്കാനാകും? പ്രാജ്ഞനായ ഭരതൻ ധർമപ്രകാരം പാലിച്ചുകൊണ്ട്, ഗുരുതരമായ ധർമലംഘനം ചെയ്യുന്ന കാമാസക്തരെ നിഗ്രഹിക്കുന്നതിൽ ഉറച്ചുനിൽക്കുന്നു. ഞങ്ങളാകട്ടെ, വാനരേശ്വരാ, ഭരതന്റെ ആജ്ഞയെ അതിരായി കണ്ട്, നിന്നെപ്പോലെ മര്യാദ ലംഘിക്കുന്നവരെ നിഗ്രഹിക്കാൻ നിയുക്തരായിരിക്കുന്നു. ലക്ഷ്മണനോടുള്ളതുപോലെതന്നെയാണ് സുഗ്രീവനോട് എന്റെ സഖ്യം; ഭാര്യയെയും രാജ്യത്തെയും സംബന്ധിച്ച് അവൻ എനിക്കു പരമമായ ശ്രേയസ്സു ചെയ്യുന്നവനാണ്. അന്നു വാനരന്മാരുടെ സാന്നിധ്യത്തിൽ ഞാൻ പ്രതിജ്ഞ നൽകി; എന്നെപ്പോലുള്ള ഒരാൾക്ക് ആ പ്രതിജ്ഞ എങ്ങനെ അവഗണിക്കാനാകും? അതിനാൽ ധർമത്തെ ആശ്രയിച്ച ഈ മഹത്തായ കാരണങ്ങളെല്ലാംകൊണ്ട്, നിന്നെ ശിക്ഷിച്ചത് ഉചിതമാണ് എന്നു നീ അംഗീകരിക്കുക. എല്ലാ വിധത്തിലും ധർമം എന്നുതന്നെ നിന്റെ നിഗ്രഹത്തെ കാണണം; ധർമത്തെത്തന്നെ നോക്കിക്കൊണ്ട് മിത്രത്തിന് ഉപകാരം ചെയ്യേണ്ടതുമാണ്.’ ഇരുപത്തഞ്ചാം ശ്ലോകം മൂന്ന് അർധങ്ങളിലായി രചിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു; അതുവഴി വൾഗേറ്റിന്റെ അർധശ്ലോകവിഭജനം സമീക്ഷിതപതിപ്പുമായി വീണ്ടും പൊരുത്തപ്പെടുന്നു. ഇരുപത്തൊന്നാം ശ്ലോകത്തിൽ വൾഗേറ്റിൽ ‘ലോകവിരുദ്ധസ്യ’ (ലോകവിരുദ്ധന്റെ) എന്നാണ് പാഠം, സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ ‘ധർമവിരുദ്ധസ്യ’ (ധർമവിരുദ്ധന്റെ); രണ്ടിടത്തും അർഥം ഏതാണ്ട് ഒന്നുതന്നെ. ഇരുപത്തിരണ്ടാം ശ്ലോകത്തിൽ ‘ക്ഷത്രിയോഽഹം കുലോദ്ഗതഃ’ (ഞാൻ കുലീനനായ ക്ഷത്രിയൻ) എന്നു പറഞ്ഞ് രാമൻ ദണ്ഡം നൽകാനുള്ള അധികാരത്തെ കുലധർമംകൊണ്ടുതന്നെ സമർഥിക്കുന്നു. ഇരുപത്താറാം ശ്ലോകത്തിലെ ‘സുഗ്രീവേണ ച മേ സഖ്യം ലക്ഷ്മണേന യഥാ തഥാ’ (ലക്ഷ്മണനോടുള്ളതുപോലെതന്നെ സുഗ്രീവനോട് എന്റെ സഖ്യം) എന്ന വാക്ക് മൈത്രിയുടെ പരമമായ അതിര് കാണിക്കുന്നു — സഹോദരനോട് എത്ര സ്നേഹമോ അത്രതന്നെ മിത്രത്തോടും. ഇരുപത്തേഴാം ശ്ലോകത്തിൽ പ്രതിജ്ഞയുടെ ലംഘിക്കാനാവായ്മ സ്ഥാപിക്കപ്പെടുന്നു; രാമന്റെ ചരിത്രത്തിൽ പ്രതിജ്ഞാപാലനമാണ് മൂലഗുണം. ഇങ്ങനെ രാമൻ അഞ്ചു കാരണങ്ങളാൽ ദണ്ഡത്തെ സമർഥിക്കുന്നു — ക്ഷേത്രാധികാരം, രാജാജ്ഞ, ധർമശാസ്ത്രം, ക്ഷത്രിയകുലധർമം, മിത്രത്തോടുള്ള പ്രതിജ്ഞ. ഇരുപത്തിമൂന്നാം ശ്ലോകത്തിൽ ‘ഔരസീം ഭഗിനീം വാപി ഭാര്യാം വാപ്യനുജസ്യ’ (സ്വന്തം പുത്രിയെയോ സഹോദരിയെയോ ഇളയ സഹോദരന്റെ ഭാര്യയെയോ) എന്നിങ്ങനെ മൂന്നു നിഷിദ്ധബന്ധങ്ങൾ എണ്ണിയിരിക്കുന്നു; മൂന്നിലും ദണ്ഡം വധംതന്നെ — അതിനാൽ ബാലിയുടെ വധം ശാസ്ത്രവിഹിതമാണ്, രാമന്റെ സ്വേച്ഛയല്ല. ഇരുപത്തെട്ടാം ശ്ലോകത്തിലെ ‘തദേഭിഃ കാരണൈഃ സർവൈഃ’ (അതിനാൽ ഈ കാരണങ്ങളെല്ലാംകൊണ്ട്) എന്നത് ഉപസംഹാരമാണ്; ഇരുപത്തൊമ്പതാം ശ്ലോകത്തിലെ ‘സർവഥാ ധർമ ഇത്യേവ’ (എല്ലാ വിധത്തിലും ധർമം എന്നുതന്നെ) എന്നതു നിർണയവാക്യവും.

‘ധർമത്തെത്തന്നെ പിന്തുടരുന്നവനായിരുന്നെങ്കിൽ നിനക്കും ആ കാര്യം ചെയ്യേണ്ടിവരുമായിരുന്നു. മനു പാടിയ, സദാചാരത്തെ സ്നേഹിക്കുന്ന രണ്ടു ശ്ലോകങ്ങൾ കേൾക്കപ്പെടുന്നുണ്ട്; ധർമനിപുണർ അവ സ്വീകരിച്ചിട്ടുമുണ്ട്; അതുപോലെയാണ് ഞാൻ ആചരിച്ചത് — രാജാക്കന്മാർ ദണ്ഡിച്ച മനുഷ്യർ പാപം ചെയ്തവരായാലും നിർമലരായി, പുണ്യവാന്മാരെപ്പോലെ സ്വർഗത്തിലേക്കു പോകുന്നു; ശിക്ഷയാലോ മോചനത്താലോ കള്ളൻ പാപത്തിൽനിന്നു മുക്തനാകുന്നു; ശിക്ഷിക്കാത്ത രാജാവോ ആ പാപിയുടെ പാപം ഏറ്റുവാങ്ങുന്നു. നീ ചെയ്തതുപോലെയുള്ള പാപം ഒരു ശ്രമണൻ ചെയ്തപ്പോൾ എന്റെ പൂർവികനായ മാന്ധാതാവ് അവനു ഘോരമായ ശിക്ഷ വിധിച്ചു. ശ്രദ്ധയില്ലാത്ത മറ്റു രാജാക്കന്മാരും പാപം ചെയ്യാറുണ്ട്; അവർ പ്രായശ്ചിത്തം ചെയ്യുന്നു, അതിനാൽ ആ കളങ്കം ശമിക്കുന്നു. അതിനാൽ പരിതപിക്കേണ്ട; ധർമപ്രകാരംതന്നെയാണ് നിന്റെ വധം നിശ്ചയിക്കപ്പെട്ടത്, വാനരശാർദൂലാ; ഞങ്ങൾ സ്വേച്ഛപ്രകാരം നിൽക്കുന്നവരല്ല. മറ്റൊരു കാരണംകൂടി കേൾക്കുക, വാനരശ്രേഷ്ഠാ; അതു കേട്ടാൽ വലിയ കോപത്തിനു നിനക്കു ന്യായമില്ല.’ മുപ്പതാം ശ്ലോകം മൂന്ന് അർധങ്ങളിലായി രചിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു. മുപ്പത്തൊന്നും മുപ്പത്തിരണ്ടും ശ്ലോകങ്ങൾ ദണ്ഡത്തിന്റെ പാവനത്വം സ്ഥാപിക്കുന്നു — ദണ്ഡിക്കപ്പെട്ടവൻ ശുദ്ധനാകുന്നു, ദണ്ഡിക്കാത്ത രാജാവോ ദോഷിയാകുന്നു. മുപ്പതാം ശ്ലോകത്തിൽ ‘ശക്യം ത്വയാപി തത്കാര്യം’ (നിനക്കും ആ കാര്യം ചെയ്യേണ്ടിവരുമായിരുന്നു) എന്നു പറഞ്ഞ് രാമൻ ബാലിയെത്തന്നെ ആ സ്ഥാനത്തു നിർത്തുന്നു — നീ ധർമാനുവർത്തിയായ രാജാവായിരുന്നെങ്കിൽ നീയും ഇതുതന്നെ ചെയ്യേണ്ടിയിരുന്നു എന്ന്. മനുവിന്റെ രണ്ടു വചനങ്ങളാൽ ദണ്ഡത്തിന്റെ പാവനത്വം സ്ഥാപിക്കപ്പെടുന്നു — ദണ്ഡിക്കപ്പെട്ടവൻ ശുദ്ധനാകുന്നു, ദണ്ഡിക്കാത്ത രാജാവോ പാപഭാഗിയാകുന്നു; അതിനാൽ വധം ബാലിക്ക് അനുഗ്രഹംതന്നെയാണ്, വെറും നിഗ്രഹമല്ല. മാന്ധാതാവിന്റെ ദൃഷ്ടാന്തത്താൽ പൂർവികരുടെ ആചാരം പ്രമാണമാക്കപ്പെടുന്നു. മുപ്പത്തഞ്ചാം ശ്ലോകത്തിലെ ‘ന വയം സ്വവശേ സ്ഥിതാഃ’ (ഞങ്ങൾ സ്വേച്ഛപ്രകാരം നിൽക്കുന്നവരല്ല) എന്ന വാക്ക് ആഴമേറിയതാണ് — രാജാവ് ശാസ്ത്രത്തിന് അധീനനാണ്, സ്വേച്ഛയ്ക്കല്ല; അതിനാൽ ദണ്ഡം വ്യക്തിപരമായ ദ്വേഷമല്ല. മുപ്പത്താറാം ശ്ലോകത്തിൽ ‘അപരം കാരണം ശൃണു’ (മറ്റൊരു കാരണം കേൾക്കുക) എന്നു പറഞ്ഞ് രാമൻ രണ്ടാമത്തെ ഹേതു ആരംഭിക്കുന്നു; അതോടെ സർഗത്തിന്റെ രണ്ടാം ഖണ്ഡം തുടങ്ങുന്നു.

‘അതിൽ എനിക്കു മനസ്താപമില്ല, കോപവുമില്ല, വാനരശ്രേഷ്ഠാ. വലകൾകൊണ്ടും കുരുക്കുകൾകൊണ്ടും പലതരം കെണികൾകൊണ്ടും, മറഞ്ഞുനിന്നും വെളിപ്പെട്ടുനിന്നും മനുഷ്യർ ധാരാളം മൃഗങ്ങളെ പിടിക്കുന്നു — ഓടുന്നവയെയും ഭയന്നവയെയും വിശ്വസ്തരായി നിൽക്കുന്നവയെയും ഉറച്ചുനിൽക്കുന്നവയെയും. ശ്രദ്ധയുള്ളവയെയും ശ്രദ്ധയില്ലാത്തവയെയും പുറംതിരിഞ്ഞവയെയും മാംസഭോജികളായ മനുഷ്യർ ശക്തമായി എയ്യുന്നു; അതിൽ ദോഷമൊന്നുമില്ല. ധർമനിപുണരായ രാജർഷിമാരും ഇവിടെ നായാട്ടിനു പോകുന്നു; അതിനാൽ നീ യുദ്ധത്തിൽ എന്റെ ബാണത്താൽ കൊല്ലപ്പെട്ടു — കാരണം പൊരുതിയാലും പൊരുതാതിരുന്നാലും നീ ശാഖാമൃഗം (കുരങ്ങ്) തന്നെയാണ്. ദുർലഭമായ ധർമത്തെയും ജീവിതത്തെയും ശുഭത്തെയും നൽകുന്നവരാണ് രാജാക്കന്മാർ, വാനരശ്രേഷ്ഠാ, ഇതിൽ സംശയമില്ല. അവരെ ഹിംസിക്കരുത്, ആക്രോശിക്കരുത്, ആക്ഷേപിക്കരുത്, അപ്രിയം പറയരുത്; ഇവർ മനുഷ്യരൂപത്തിൽ ഭൂമിയിൽ സഞ്ചരിക്കുന്ന ദേവന്മാരാണ്. നീയാകട്ടെ ധർമം അറിയാതെ, രോഷത്തെ മാത്രം ആശ്രയിച്ച്, പിതൃപിതാമഹന്മാരുടെ ധർമത്തിൽ നിലകൊള്ളുന്ന എന്നെ ദുഷിക്കുന്നു.’ ഇവിടെ രാമൻ ബാലിയുടെതന്നെ യുക്തിയെ തിരിച്ചുവിടുന്നു — ‘ഞാൻ പഞ്ചനഖൻ, ഭക്ഷ്യമല്ല’ എന്നു ബാലി പറഞ്ഞു; രാമനോ പറയുന്നു, ‘നായാട്ടിൽ ഭക്ഷ്യാഭക്ഷ്യവിചാരമില്ല, രാജർഷിമാരും മൃഗങ്ങളെ കൊല്ലുന്നു’ എന്ന്. നാല്പതാം ശ്ലോകം മൂന്ന് അർധങ്ങളിലായി രചിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു. ഇവിടെ രാമൻ രണ്ടാമത്തെ സ്വതന്ത്രകാരണം അവതരിപ്പിക്കുന്നു; അതു പതിനേഴാം സർഗത്തിൽ ബാലി പറഞ്ഞ ‘ഞാൻ പഞ്ചനഖൻ, ഭക്ഷ്യമല്ല’ എന്ന യുക്തിക്കുള്ള നേരിട്ടുള്ള മറുപടിയാണ്. മനുഷ്യർ വലകൾകൊണ്ടും കുരുക്കുകൾകൊണ്ടും കെണികൾകൊണ്ടും മറഞ്ഞുനിന്നുപോലും മൃഗങ്ങളെ പിടിക്കുന്നു, അതിൽ ദോഷം കണക്കാക്കുന്നില്ല — അതിനാൽ ‘മറഞ്ഞുനിന്നവനാൽ ഞാൻ കൊല്ലപ്പെട്ടു’ എന്ന ബാലിയുടെ ആക്ഷേപവും നിരാകരിക്കപ്പെടുന്നു. ‘ദേവാ മാനുഷരൂപേണ ചരന്തി’ (ദേവന്മാർ മനുഷ്യരൂപത്തിൽ സഞ്ചരിക്കുന്നു) എന്ന വാക്കിലൂടെ രാജാവിന്റെ ദൈവത്വം സ്ഥാപിക്കപ്പെടുന്നു; അതിനാൽ രാജനിന്ദ നിഷിദ്ധമാകുന്നു. നാല്പത്തിരണ്ടാം ശ്ലോകത്തിൽ ‘ഹിംസിക്കരുത്, ആക്രോശിക്കരുത്, ആക്ഷേപിക്കരുത്, അപ്രിയം പറയരുത്’ എന്ന നാലു നിഷേധങ്ങളാൽ രാജനിന്ദയുടെ ഗൗരവം കാണിക്കപ്പെടുന്നു; ബാലി ഈ നാലും ലംഘിച്ചു എന്നതാണ് ധ്വനി. നാല്പത്തിമൂന്നാം ശ്ലോകത്തിൽ ‘പിതൃപൈതാമഹേ ധർമേ സ്ഥിതം’ (പിതൃപിതാമഹന്മാരുടെ ധർമത്തിൽ നിലകൊള്ളുന്നവൻ) എന്നു പറഞ്ഞ് രാമൻ തന്റെ ആചാരം പാരമ്പര്യസിദ്ധമാണെന്നു സ്ഥാപിച്ച് ഉത്തരം അവസാനിപ്പിക്കുന്നു.

രാമൻ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞപ്പോൾ ബാലി അത്യന്തം വ്യഥിതനായി; ധർമത്തെക്കുറിച്ചു നിശ്ചയം ലഭിച്ച അവൻ രാഘവനിൽ ദോഷം ആരോപിച്ചില്ല. പിന്നെ കൈകൂപ്പിക്കൊണ്ട് വാനരേശ്വരൻ രാമനോടു മറുപടി പറഞ്ഞു — ‘നരശ്രേഷ്ഠാ, അങ്ങ് പറയുന്നത് അങ്ങനെതന്നെയാണ്, ഇതിൽ സംശയമില്ല. ഉത്കൃഷ്ടനോടു മറുപടി പറയാൻ നികൃഷ്ടനു കഴിയുകയില്ല. മുമ്പ് അശ്രദ്ധകൊണ്ട് ഞാൻ പറഞ്ഞ അനുചിതവും അപ്രിയവുമായ വാക്കിന്റെ പേരിലും എന്നിൽ ദോഷം കാണരുതേ, രാഘവാ. അങ്ങ് അർഥതത്ത്വം നേരിട്ടു കണ്ടറിഞ്ഞവനും പ്രജാഹിതത്തിൽ തത്പരനുമാണ്; കാര്യകാരണങ്ങളുടെ നിർണയത്തിൽ അങ്ങയുടെ ബുദ്ധി തെളിഞ്ഞതും അക്ഷയവുമാണ്. ധർമത്തിൽനിന്നു വ്യതിചലിച്ചവരിൽ മുൻപനെന്ന് അറിയപ്പെട്ട എന്നെയും, ധർമജ്ഞാ, ധർമയുക്തമായ വാക്കുകൊണ്ടു പരിപാലിച്ചാലും.’ പിന്നെ കണ്ണീരാൽ തൊണ്ടയടഞ്ഞ്, ആർത്തസ്വരത്തോടെ, ചെളിയിൽ പുതഞ്ഞ ആനയെപ്പോലെ ബാലി രാമനെ നോക്കി പതുക്കെ പറഞ്ഞു — ‘ഞാൻ എന്നെക്കുറിച്ചോ താരയെക്കുറിച്ചോ ബന്ധുക്കളെക്കുറിച്ചോ അത്ര ദുഃഖിക്കുന്നില്ല, സ്വർണാംഗദമണിഞ്ഞ, ഗുണങ്ങളിൽ ശ്രേഷ്ഠനായ എന്റെ പുത്രൻ അംഗദനെക്കുറിച്ചു ദുഃഖിക്കുന്നതുപോലെ. ബാല്യംമുതൽ ലാളിക്കപ്പെട്ട അവൻ, എന്നെ കാണാതെ ദീനനായി, വെള്ളം കുടിച്ചുവറ്റിച്ച തടാകംപോലെ ഉണങ്ങിപ്പോകും. ബാലനും ബുദ്ധി പാകമാകാത്തവനും എന്റെ ഏകപുത്രനും പ്രിയനും മഹാബലനുമായ താരാപുത്രനെ അങ്ങ് രക്ഷിക്കണം, രാമാ.’ നാല്പത്തേഴാം ശ്ലോകം മൂന്ന് അർധങ്ങളിലായി രചിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു; അമ്പത്തിരണ്ടാമത്തേതു വൾഗേറ്റിൽ മാത്രമുള്ളതാണ്. നാല്പത്തിനാലാം ശ്ലോകത്തിലെ ‘ന ദോഷം രാഘവേ ദധ്യൗ’ (രാഘവനിൽ ദോഷം ആരോപിച്ചില്ല) എന്ന അർധം വൾഗേറ്റിൽ മാത്രമുള്ളതാണ്; അതിലൂടെ ബാലിയുടെ മാറ്റം വ്യക്തമായി പറയപ്പെടുന്നു. ‘ഉത്കൃഷ്ടനോടു മറുപടി പറയാൻ നികൃഷ്ടനു കഴിയുകയില്ല’ എന്ന വാക്കിലൂടെ ബാലി തന്നെത്താൻ താഴ്ന്നവനായി സ്വീകരിക്കുന്നു — കഴിഞ്ഞ സർഗത്തിൽ ഗർവിതനായിരുന്നവൻ ഇപ്പോൾ വിനീതനാണ്. കണ്ണീരാൽ തൊണ്ടയടഞ്ഞവന്റെ വർണന പതിനാറാം സർഗത്തിലും (അവിടെ ‘ചാർതസ്വരഃ’ എന്ന പാഠത്തോടെ) കണ്ടു; ഇവിടെ സമീക്ഷിതപതിപ്പിലെന്നപോലെ ‘സാർതരവഃ’ എന്നാണ്. അംഗദനെക്കുറിച്ചുള്ള ശോകം മൂന്നു ശ്ലോകങ്ങളിൽ വർണിക്കപ്പെടുന്നു; ‘വെള്ളം കുടിച്ചുവറ്റിച്ച തടാകം’ എന്ന ഉപമ ബാലന്റെ ക്രമേണ ക്ഷയിക്കുന്ന തേജസ്സിനെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു. നാല്പത്താറും നാല്പത്തേഴും ശ്ലോകങ്ങളിൽ ബാലി തന്റെ മുൻവചനത്തിനു ക്ഷമ ചോദിക്കുന്നു; ‘പ്രമാദാത്’ (അശ്രദ്ധകൊണ്ട്) എന്ന പദത്താൽ അത് അറിയാതെ ചെയ്തതാണെന്ന് അവൻ പറയുന്നു. നാല്പത്തെട്ടാം ശ്ലോകത്തിലെ ‘ധർമസംഹിതയാ വാചാ പരിപാലയ’ (ധർമയുക്തമായ വാക്കുകൊണ്ടു പരിപാലിച്ചാലും) എന്ന പ്രാർഥനയാൽ അവൻ രാമനെ ശരണം പ്രാപിക്കുന്നു — ഇതുതന്നെയാണ് സർഗത്തിന്റെ പരിണതി.

‘സുഗ്രീവനിലും അംഗദനിലും ഉത്തമമായ മനോഭാവം പുലർത്തിയാലും; ചെയ്യേണ്ടതും ചെയ്യരുതാത്തതും നിർണയിക്കുന്നതിൽ നിലകൊള്ളുന്ന രക്ഷകനും ശാസകനും അങ്ങാണല്ലോ. നരപതേ, ഭരതനോടും ലക്ഷ്മണനോടും അങ്ങേക്കുള്ള പെരുമാറ്റംതന്നെ സുഗ്രീവനോടും അംഗദനോടും ഉണ്ടാകണം, രാജാവേ. എന്റെ ദോഷംകൊണ്ടുമാത്രം കുറ്റക്കാരിയാക്കപ്പെട്ട പാവം താരയെ സുഗ്രീവൻ അവഹേളിക്കാതിരിക്കുംവിധം അങ്ങ് ശ്രദ്ധിക്കണം. അങ്ങയുടെ അനുഗ്രഹത്തോടെ മാത്രമേ രാജ്യം ഭരിക്കാനാകൂ — അങ്ങയുടെ വശത്തുനിന്ന്, അങ്ങയുടെ ചിത്തം അനുസരിച്ചുകൊണ്ട്. അങ്ങനെയുള്ളവനു സ്വർഗം നേടാനും ഭൂമി ഭരിക്കാനും കഴിയും. അങ്ങയിൽനിന്നുതന്നെ വധം കാംക്ഷിച്ചുകൊണ്ടാണ്, താര തടഞ്ഞിട്ടും, ഞാൻ സഹോദരൻ സുഗ്രീവനുമായി ദ്വന്ദ്വയുദ്ധത്തിനു ചെന്നത്.’ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞ് വാനരേശ്വരനായ ആ വാനരൻ നിർത്തി. ഇവിടെ ബാലിയുടെ അവസാനത്തെ ചിന്ത തന്നെക്കുറിച്ചല്ല, പുത്രന്റെയും പത്നിയുടെയും ക്ഷേമത്തെക്കുറിച്ചാണ് — അതിനാൽ അവന്റെ ചരിത്രം കൂടുതൽ ശോഭനമാകുന്നു. അമ്പത്തേഴും അമ്പത്തെട്ടും ശ്ലോകങ്ങൾ വൾഗേറ്റിൽ മാത്രമുള്ളവയാണ്; അവിടെ തന്റെ വധംതന്നെയായിരുന്നു താൻ ആഗ്രഹിച്ചത് എന്നു ബാലി പറയുന്നു; ഇതു സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ കാണുന്നില്ല. ‘യാ തേ വൃത്തിർഭരതേ ലക്ഷ്മണേ ച’ (ഭരതനോടും ലക്ഷ്മണനോടും അങ്ങേക്കുള്ള പെരുമാറ്റം) എന്ന വാക്കിലൂടെ ബാലി രാമന്റെ സഹോദരസ്നേഹത്തെത്തന്നെ പ്രമാണമായി എടുക്കുന്നു — ഭരതനിലും ലക്ഷ്മണനിലുമുള്ള സ്നേഹംതന്നെ സുഗ്രീവനിലും അംഗദനിലും ഉണ്ടാകട്ടെ എന്ന്. താരയുടെ രക്ഷയ്ക്കായുള്ള പ്രാർഥന പ്രത്യേകിച്ചും മർമസ്പർശിയാണ്, കാരണം അവളുടെ ദോഷം ബാലിതന്നെ വരുത്തിയതാണെന്ന് അവൻ സ്വീകരിക്കുന്നു. അമ്പത്താറാം ശ്ലോകത്തിൽ ‘അങ്ങയുടെ അനുഗ്രഹത്തോടെ മാത്രമേ രാജ്യം ഭരിക്കാനാകൂ’ എന്നു പറഞ്ഞ് ബാലി സുഗ്രീവന്റെ രാജ്യസ്ഥൈര്യം രാമനെ ആശ്രയിച്ചാണെന്നു കരുതുന്നു. അമ്പത്തേഴാം ശ്ലോകത്തിലെ ‘അങ്ങയിൽനിന്നുതന്നെ വധം കാംക്ഷിച്ചുകൊണ്ട്’ എന്നത് ആശ്ചര്യജനകമായ വാക്കാണ് — രാമന്റെ കൈകൊണ്ടുള്ള മരണംതന്നെ ആഗ്രഹിച്ചാണ് താൻ യുദ്ധത്തിനിറങ്ങിയത് എന്നു ബാലി പറയുന്നു; ഇതു സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ ഇല്ല.

ജ്ഞാനദൃഷ്ടി തെളിഞ്ഞ ബാലിയെ ആ രാമൻ, സജ്ജനങ്ങൾ അംഗീകരിക്കുന്നതും ധർമതത്ത്വാർഥയുക്തവുമായ വാക്കുകൊണ്ട് ആശ്വസിപ്പിച്ചു — ‘ഇതിനെച്ചൊല്ലി നീ സന്തപിക്കേണ്ടതില്ല, വാനരാ; ഞങ്ങളെക്കുറിച്ചു നീ ചിന്തിക്കേണ്ട, നിന്നെക്കുറിച്ചും വേണ്ട, വാനരശ്രേഷ്ഠാ; നിന്നെക്കാൾ വിശിഷ്ടരായി ഞങ്ങൾ ധർമപ്രകാരം നിശ്ചയിച്ചുറച്ചവരാണ്. ദണ്ഡ്യനിൽ ദണ്ഡം വീഴ്ത്തുന്നവനും, ദണ്ഡിക്കപ്പെടുന്ന ദണ്ഡ്യനും — ഇരുവരും കാര്യകാരണങ്ങളുടെ ലക്ഷ്യം നേടിയവരാകയാൽ ദുഃഖിക്കുന്നില്ല. അതിനാൽ ഈ ദണ്ഡസംയോഗത്താൽ കളങ്കമകന്ന നീ, ദണ്ഡം ചൂണ്ടിക്കാട്ടിയ വഴിയിലൂടെ നിന്റെ ധാർമികമായ സ്വഭാവം വീണ്ടെടുത്തിരിക്കുന്നു. ഹൃദയത്തിലിരിക്കുന്ന ശോകവും മോഹവും ഭയവും ഉപേക്ഷിക്കുക; വിധിയെ മറികടക്കാൻ നിനക്കു കഴിയില്ല, വാനരാഗ്രണീ. അംഗദൻ എന്നും നിന്നോട് എങ്ങനെ പെരുമാറുന്നുവോ അതുപോലെതന്നെ സുഗ്രീവനോടും എന്നോടും പെരുമാറും, ഇതിൽ സംശയമില്ല.’ യുദ്ധത്തിൽ ശത്രുക്കളെ മർദിക്കുന്നവനും മഹാത്മാവുമായ രാമന്റെ, ഏകാഗ്രവും ധർമമാർഗത്തെ പിന്തുടരുന്നതുമായ മധുരവാക്കു കേട്ട് വാനരൻ നന്നായി യോജിച്ച വാക്കു പറഞ്ഞു — ‘ശരമേറ്റു തപിച്ച്, ബോധം മങ്ങി, അറിവില്ലാതെ ഞാൻ അങ്ങയോടു പറഞ്ഞതു ക്ഷമിച്ചാലും, മഹേന്ദ്രനു തുല്യമായ ഭയങ്കരപരാക്രമമുള്ള നരേശ്വരാ; ഇതാ ഞാൻ അങ്ങയെ പ്രസാദിപ്പിക്കുന്നു.’ അറുപതാം ശ്ലോകം മൂന്ന് അർധങ്ങളിലായി രചിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു; അവസാനത്തെ രണ്ടു ശ്ലോകങ്ങൾ ദീർഘവൃത്തത്തിലാണ്. അറുപതാം ശ്ലോകത്തിലെ ‘ഭവദ്വിശേഷേണ’ എന്ന പദം ദുർബോധമാണ്; ‘നിന്നെക്കാൾ വിശിഷ്ടരായി’ എന്ന അർഥമാണ് സ്വീകരിക്കുന്നത്; ഹിന്ദിവ്യാഖ്യാനത്തിലും അങ്ങനെതന്നെ. അറുപത്തൊന്നാം ശ്ലോകത്തിൽ ദണ്ഡം നൽകുന്നവന്റെയും ദണ്ഡിക്കപ്പെടുന്നവന്റെയും കൃതാർഥത പറയപ്പെടുന്നു — ഇതു ദണ്ഡമീമാംസയുടെ സാരഭൂതമായ കാരികയാണ്. അറുപത്തിരണ്ടാം ശ്ലോകത്തിൽ ‘വിഗതകല്മഷഃ’ (കളങ്കമകന്നവൻ) എന്ന പദത്താൽ ബാലിയുടെ ശുദ്ധി പ്രഖ്യാപിക്കപ്പെടുന്നു; അതോടെ അവന്റെ മനസ്സിൽ ശാന്തി ഉണ്ടായി. അറുപത്തിമൂന്നും അറുപത്തിനാലും ശ്ലോകങ്ങൾ വൾഗേറ്റിൽ മാത്രമുള്ളവയാണ്; അവിടെ രാമൻ അംഗദന്റെ ക്ഷേമം സ്വയം വാഗ്ദാനം ചെയ്യുന്നു; അതു ബാലിയുടെ അവസാനത്തെ ചിന്തയെത്തന്നെ നീക്കുന്നു. അവസാനശ്ലോകത്തിൽ ബാലി ക്ഷമ ചോദിക്കുന്നു — അതോടെ സർഗം വിരോധത്തിൽനിന്നു പ്രസാദത്തിലേക്കു പരിണമിക്കുന്നു. അമ്പത്തൊമ്പതാം ശ്ലോകത്തിലെ ‘വ്യക്തദർശനം’ (ദൃഷ്ടി തെളിഞ്ഞവൻ) എന്ന വിശേഷണം പ്രധാനമാണ് — ബാലിയുടെ ജ്ഞാനചക്ഷുസ്സ് ഇപ്പോൾ തുറന്നിരിക്കുന്നു, അതിനാൽ രാമന്റെ വാക്കു ഗ്രഹിക്കാൻ അവൻ പ്രാപ്തനാണ്. അറുപത്തഞ്ചാം ശ്ലോകത്തിലെ ‘രണാവമർദിനഃ’ (യുദ്ധത്തിൽ ശത്രുക്കളെ മർദിക്കുന്നവൻ) എന്ന വിശേഷണത്തിലൂടെ, ഇപ്പോൾ മധുരമായി സംസാരിക്കുന്നവൻതന്നെയാണ് യുദ്ധത്തിൽ ശത്രുമർദകൻ എന്നു കവി ഓർമിപ്പിക്കുന്നു.

Rāma had heard the words the fallen, fainting Vālī had spoken — courteous, in keeping with dharma and its purposes, well meant and yet harsh — and now he began his reply. Vālī lay there like a cloud that has let go its rain, like a sun without its light, like a fire that has died down: all three images show a splendour spent, and his words too had now all poured out of him. To that unsurpassed lord of the monkeys, rich in dharma, prosperity and virtue, Rāma, who had been reproached, then spoke. The word "reproached" shows that Rāma had taken in every accusation, yet he showed no anger and answered calmly. "Without understanding dharma, prosperity, pleasure or even the ways of the world, why do you, like a child, find fault with me here today? Without asking the elders, men of understanding approved by teachers, you want in your monkey's restlessness to lecture me, my good friend." So at the outset Rāma questions Vālī's standing to judge: deciding dharma requires the elders and the tradition, not one's own opinion alone. "Like a child" refers not to age but to lack of discernment: though grown, in matters of dharma Vālī is a child. And by calling him "my good friend" Rāma shows no anger but keeps his tone kindly, as is his way.

"This land, with its hills, woods and groves, belongs to the Ikṣvākus, and ours is the right to punish and to favour beast, bird and man. It is ruled by Bharata, a man of dharma, truthful and upright, who knows the true nature of dharma, pleasure and prosperity and is intent on punishing and favouring. A king in whom policy, discipline and truth are firmly set and whose valour is seen as it should be — such a king knows time and place. Under his command, given in accordance with dharma, we and other princes range over the whole earth, wishing to see dharma carried on. While that tiger among kings, Bharata, devoted to dharma, protects the whole earth, who would dare to act against dharma? So we, standing firm in our own highest duty and holding Bharata's command before us, restrain in due form whoever strays from the path. But you — your dharma is tainted, your conduct is blameworthy, you make desire your ruling principle, and you do not keep to the path of kings." Here Rāma presents himself not as acting on his own but as the bearer of Bharata's command, the one who wields the rod of punishment — that is the root of his answer. Vālī asked why he had been killed; Rāma replies that punishment was given at the king's command, so the killing was not a private act but royal justice. He first sets out the bounds of the realm, because the right to punish comes from the right over the land, and Kiṣkindhā too lies within it; and "beast, bird and man" implies that monkeys too are subject to that justice. He describes Bharata's virtues at length, to show that the source of the punishment is pure, and he names four faults in Vālī — tainted dharma, blameworthy conduct, the rule of desire, and straying from the path of kings — which he will now make good one by one.

"An elder brother, a father, and one who gives learning: these three, for those who walk the path of dharma, are to be known as fathers. A younger brother, one's own son, and a virtuous pupil: these three are to be thought of as sons, and dharma itself is the reason." By this rule Sugrīva stands to Vālī as a son, and so Sugrīva's wife stands to him as a daughter-in-law; his offence is not merely taking another man's wife but something far graver, like violating a son's wife. "The dharma of the good is subtle and very hard to know, monkey; only the self that dwells in the hearts of all beings knows good and evil." That saying recurs often in Vālmīki; here it is used to deny Vālī the right to pronounce on dharma. "Fickle yourself, living with fickle monkeys of unformed minds, taking counsel like a man born blind among men born blind — what can you see?" The comparison is sharp but just: a blind man asking the blind will never find the road. "But I will make the meaning of what I say plain to you; you must not condemn me out of mere anger. Here is the reason I killed you: abandoning the eternal dharma, you live with your brother's wife. While great-souled Sugrīva is still alive, you have taken Rumā, who stands to you as a daughter-in-law, out of lust — a doer of wicked deeds. So upon you, who have fallen from dharma and follow desire, monkey, this punishment has been laid for violating your brother's wife." Here for the first time Rāma names the direct cause of the killing: first came the principle, now the crime.

"For one who acts against the world and has abandoned the ways of the world I see no restraint but punishment, chief of the monkey troops. Nor can I overlook your sin, for I am a warrior born of a noble line" — Rāma grounds his right to punish in the duty of his lineage. "For a man who out of lust goes to his own daughter, his sister or his younger brother's wife, the punishment laid down is death." Three forbidden relations are named, and for all three the punishment is death, so Vālī's killing is ordained by the law, not Rāma's whim. "Bharata is the ruler of the earth, and we carry out his command. You have transgressed dharma; how could that be overlooked? Wise Bharata, protecting by dharma, is resolved to restrain those who follow lust and break the law of elders, and we, taking Bharata's command as our warrant, lord of monkeys, are set to restrain those like you who break all bounds. My friendship with Sugrīva is like my bond with Lakṣmaṇa, and he works for my highest good, for the sake of his wife and his kingdom" — the height of friendship: the love one has for a brother, one has for such a friend. "I gave my promise then in the presence of the monkeys; how could a man like me disregard it?" Keeping his word is the root virtue of Rāma's character. "So for all these great reasons, grounded in dharma, you should accept that your punishment was just. In every way your restraint must be seen as dharma itself, for one who looks to dharma must do his friend a service." So Rāma justifies the punishment on five grounds: authority over the land, the king's command, the law-books, the duty of a warrior's line, and his promise to a friend.

"You too, had you followed dharma, would have had to do the same" — Rāma puts Vālī in his own place: were he a righteous king, this is what he too would have had to do. "Two verses sung by Manu are known, verses that cherish good conduct, and those skilled in dharma accept them; and I have acted accordingly: 'Men who have done wrong and have been punished by kings go spotless to heaven, like the good who have done good deeds. Whether by punishment or by pardon the thief is freed from his sin, but the king who does not punish takes that sinner's guilt upon himself.'" These two verses establish that punishment purifies: the punished is cleansed, while the king who fails to punish is himself defiled — so the killing is a grace to Vālī, not only a penalty. "My noble forefather Māndhātṛ wished to impose a terrible punishment when an ascetic committed a sin like yours" — the practice of the ancestors is cited as precedent. "Other kings, too, commit sins through heedlessness and then perform penance, and so that stain is quieted. So enough of lamenting. Your death was ordained by dharma, tiger among monkeys; we are not our own masters." That last phrase is deep: a king is subject to the law, not to his own will, so the punishment is no private hatred. "Now hear another reason, bull among monkeys; when you have heard it, hero, you should feel no anger" — and with that Rāma turns to his second argument.

"In this I feel no remorse and no anger, bull among monkeys. With nets, snares and every kind of trap, men, whether hidden or in plain sight, catch a great many deer — running, terrified, unsuspecting or standing still. Men who eat meat shoot them hard, whether they are on guard or off guard or turned away, and there is no fault in it. Even royal sages who know dharma go hunting in this land. So you were killed by my arrow in battle, monkey, because, fighting me or not, you are a beast of the branches." This is Rāma's second, independent reason, and it answers directly the argument Vālī made in the seventeenth sarga that he, a five-clawed creature unfit to eat, should not have been killed: in the hunt the question of what may be eaten does not arise, and royal sages too kill game. And since hunters catch animals from hiding without blame, Vālī's complaint that he was killed by an unseen hand is answered too. "Kings are the givers of dharma, so hard to win, of life and of good fortune, best of monkeys; of that there is no doubt. One must not harm them, revile them, insult them or speak unkindly to them; they are gods walking the earth in human form." So the divinity of kings is asserted and abuse of the king forbidden — four prohibitions, all four of which, it is implied, Vālī has broken. "But you, not understanding dharma and giving way to mere anger, find fault with me, who stand in the dharma of my fathers and forefathers." With this Rāma ends his answer, establishing his conduct as the tradition of his line.

Spoken to in this way by Rāma, Vālī was deeply pained, and, having reached certainty about dharma, he laid no blame on Rāghava. Then the lord of the monkeys joined his palms and answered Rāma: "What you say, best of men, is true; there is no doubt of it. One of low degree cannot answer back one so high." He now owns himself the lesser — he who was so proud in the last sarga has become humble. "Whatever improper and unkind words I spoke before in my heedlessness, do not hold them against me, Rāghava. You know the truth of things and are devoted to the good of your people, and your mind is clear and unerring in judging cause and effect. Protect me too, knower of dharma, fallen from dharma and foremost among transgressors as I am, with words in keeping with dharma" — with this plea he takes refuge in Rāma, and this is the turning point of the sarga. Then Vālī, his throat choked with tears and crying out in pain, looked at Rāma like an elephant sunk in mud and said slowly: "It is not for myself that I grieve, nor for Tārā, nor for my kinsmen, so much as for my son Aṅgada, first in virtue, with his golden armlets. Not seeing me, he will be wretched; petted since childhood, he will waste away like a pool whose water has been drunk dry. He is a boy, his mind not yet formed, my only son and dear to me — Tārā's son, and very strong; you must protect him, Rāma." The image of the pool drunk dry shows the boy's spirit slowly draining away.

"Form the kindest intentions towards Sugrīva and Aṅgada, for you are their protector and ruler, established in what should and should not be done. The regard you have for Bharata and Lakṣmaṇa, lord of men, you should keep for Sugrīva and Aṅgada, O king." Vālī takes Rāma's love for his brothers as his warrant: let that same love be shown to Sugrīva and Aṅgada. "And see that Sugrīva does not despise unhappy Tārā, whose fault was made a fault only by mine" — a touching plea, for he admits that her fault was his own doing. "Only by your favour can the kingdom be held, by one who remains under your power and follows your mind; such a one could win heaven itself and rule the earth" — he sees Sugrīva's hold on the throne as depending wholly on Rāma. "It was death at your hands that I was seeking when, though Tārā held me back, I came to single combat with my brother Sugrīva" — a startling admission, that he went out to fight wishing for death at Rāma's hand. Having said this to Rāma, the lord of the monkeys fell silent. Vālī's last concern is not for himself but for the welfare of his son and his wife, and that makes his character all the finer.

Rāma, with words approved by the good and full of the truth and purpose of dharma, comforted Vālī, whose insight was now clear — his inner eye had opened, and so he could take in Rāma's words. "You must not grieve over this, monkey. You need not be anxious for us, nor for yourself, best of monkeys; we, who are better placed than you, have reached our decision by dharma. He who inflicts punishment on one who deserves it, and he who deserves punishment and receives it — both have fulfilled their parts as cause and effect, and neither comes to grief." This is the very essence of the doctrine of punishment. "So you, cleansed of stain by meeting with punishment, have gone by the road punishment appoints back to your own true, lawful nature. Let go the grief, bewilderment and fear lodged in your heart; you cannot go beyond what is ordained, chief of the monkeys. As Aṅgada has always lived with you, so he will live with Sugrīva and with me; of that there is no doubt." By declaring him free of stain Rāma brings peace to Vālī's mind, and by pledging Aṅgada's welfare himself he removes Vālī's last anxiety. Hearing these sweet words of great-souled Rāma — collected, following the path of dharma, spoken by the same man who crushes his foes in battle — the monkey replied fittingly: "Whatever I said to you in ignorance, lord, burning from your arrow and out of my senses — for that, you whose terrible valour is like great Indra's, I beg your favour: forgive me, lord of men." With this plea for forgiveness the sarga turns from conflict to peace.