रामस्य धर्मोत्तरं वालिनः प्रसादनं च

वालिना निहतेन विचेतसा उक्तं प्रश्रितं धर्मार्थसहितं हितं तथापि परुषं वाक्यं श्रुत्वा रामः प्रत्युत्तरम् आरभते। मुक्ततोयम् अम्बुदम् इव, निष्प्रभम् आदित्यम् इव, उपशान्तम् अनलम् इव स्थितं तम् उक्तवाक्यं हरिश्रेष्ठं धर्मार्थगुणसम्पन्नम् अनुत्तमं हरीश्वरम् अधिक्षिप्तः रामः पश्चात् अब्रवीत्। तिस्रः उपमाः क्षीणतेजसम् एव सूचयन्ति — यः वृष्ट्वा शान्तः मेघः, यः अस्तंगतः सूर्यः, यः निर्वापितः अग्निः; वालिनः वचनम् अपि तथा एव निःशेषं निःसृतम्। ‘अधिक्षिप्तः’ इति पदेन कविः सूचयति यत् रामः आक्षेपं श्रुतवान् एव, तथापि क्रोधं न प्रदर्शयति, अपितु शान्तम् उत्तरं ददाति। ‘धर्मम् अर्थं कामं समयं च लौकिकम् अविज्ञाय बाल्यात् मां किमर्थम् इह अद्य विगर्हसे? बुद्धिसम्पन्नान् आचार्यसम्मतान् वृद्धान् अपृष्ट्वा एव, हे सौम्य, वानरचापल्यात् त्वं मां वक्तुम् इच्छसि।’ एवं रामः प्रथमम् एव वालिनः अधिकारं प्रश्नं करोति — धर्मस्य निर्णये वृद्धानां शास्त्राणां च अपेक्षा अस्ति इति। ‘बाल्यात्’ इति पदम् अत्र वयोविषयं न, अपितु अविवेकविषयम्; वाली वृद्धः अपि धर्मनिर्णये बालः इति भावः। प्रथमे त्रये श्लोके क्रियापदं न दृश्यते, ‘अब्रवीत्’ इति तृतीयस्य अन्ते एव आगच्छति — त्रयः श्लोकाः एकवाक्यतां भजन्ते, यत् वाल्मीकेः प्रसिद्धा शैली। ‘सौम्य’ इति सम्बोधनेन रामः कोपं न प्रकटयति, अपितु मैत्रीम् एव रक्षति; इदं तस्य शैलीवैशिष्ट्यम्। पञ्चमे श्लोके ‘वृद्धान् आचार्यसम्मतान् अपृष्ट्वा’ इति वचनेन धर्मनिर्णये परम्परायाः प्रामाण्यं स्थापितम् — स्वबुद्ध्या एव धर्मः न निर्णेतव्यः इति सिद्धान्तः।

‘सशैलवनकानना इयं भूमिः इक्ष्वाकूणाम्; मृगपक्षिमनुष्याणां निग्रहे अनुग्रहे च अस्माकम् अधिकारः। तां भूमिं सत्यवाक् ऋजुः धर्मात्मा भरतः पालयति, यः धर्मकामार्थतत्त्वज्ञः निग्रहानुग्रहे च रतः। यस्मिन् नयः विनयः सत्यं च सुस्थितं, विक्रमः च यथावत् दृष्टः, सः एव देशकालवित् राजा। तस्य धर्मकृतादेशाः वयम् अन्ये च पार्थिवाः धर्मसंतानम् इच्छन्तः कृत्स्नां वसुधां चरामः। तस्मिन् नृपतिशार्दूले धर्मवत्सले भरते अखिलां पृथ्वीं पालयति सति कः धर्मविप्रियं चरेत्? ते वयं स्वधर्मे परमे स्थिताः भरताज्ञां पुरस्कृत्य मार्गविभ्रष्टं यथाविधि निगृह्णीमः। त्वं तु संक्लिष्टधर्मः कर्मणा च विगर्हितः, कामतन्त्रप्रधानः, राजवर्त्मनि च न स्थितः।’ अत्र रामः आत्मानं स्वतन्त्रं कर्तारं न, अपितु भरतस्य आज्ञावाहकं दण्डधरं दर्शयति — इदम् एव तस्य उत्तरस्य मूलम्। वालिना ‘किमर्थं मां हतवान्’ इति पृष्टे, रामः ‘राज्ञः आज्ञया दण्डः दत्तः’ इति वदति; अतः वधः वैयक्तिकः न, राजकीयः दण्डः इति सिद्ध्यति। अत्र ‘इक्ष्वाकूणाम् इयं भूमिः’ इति वचनेन रामः राज्यसीमाम् एव प्रथमं स्थापयति; यतः दण्डाधिकारः क्षेत्राधिकारात् एव जायते। किष्किन्धा अपि तस्मिन् एव क्षेत्रे अन्तर्भूता इति ध्वनिः। ‘मृगपक्षिमनुष्याणाम्’ इति समासेन वानराः अपि निग्रहयोग्याः इति सूचितम्, यत् अग्रे चत्वारिंशे श्लोके स्पष्टीभविष्यति। भरतस्य गुणवर्णनं त्रिषु श्लोकेषु विस्तृतम् — सत्यवाक्, ऋजुः, धर्मकामार्थतत्त्वज्ञः, देशकालवित् इति; तेन दण्डस्य स्रोतः शुद्धः इति स्थाप्यते। द्वादशे श्लोके वालिनः चत्वारः दोषाः गणिताः — संक्लिष्टधर्मत्वम्, कर्मणा विगर्हितत्वम्, कामतन्त्रप्रधानत्वम्, राजवर्त्मनि अस्थितत्वं च; एते चत्वारः एव अग्रे विस्तरेण साधयिष्यन्ते।

‘ज्येष्ठः भ्राता, पिता, यः च विद्यां प्रयच्छति — एते त्रयः धर्मपथे वर्तिनां पितरः इति ज्ञेयाः। यवीयान् भ्राता, आत्मनः पुत्रः, गुणोदितः शिष्यः च — एते त्रयः पुत्रवत् चिन्त्याः; अत्र धर्मः एव कारणम्। सतां धर्मः सूक्ष्मः परमदुर्ज्ञेयः, हे प्लवङ्गम; सर्वभूतानां हृदिस्थः आत्मा एव शुभाशुभं वेद। चपलः त्वं चपलैः अकृतात्मभिः वानरैः सार्धं वसन्, जात्यन्धैः सह जात्यन्धः इव मन्त्रयन्, किं प्रेक्षसे? अहं तु अस्य वचनस्य व्यक्ततां ते ब्रवीमि; केवलं रोषात् मां विगर्हितुं न अर्हसि। तत् एतत् कारणं पश्य यदर्थं त्वं मया हतः — सनातनं धर्मं त्यक्त्वा भ्रातुः भार्यायां वर्तसे। अस्य महात्मनः सुग्रीवस्य धरमाणस्य एव रुमायां स्नुषायां कामात् त्वं वर्तसे, पापकर्मकृत् सन्। तत् धर्मात् व्यतीतस्य कामवृत्तस्य ते, हे वानर, अस्मिन् भ्रातृभार्याभिमर्शे अयं दण्डः प्रतिपादितः।’ अत्र रामः वधस्य साक्षात् कारणं प्रथमवारम् उच्चारयति; पूर्वं शास्त्रम्, अधुना अपराधः। ज्येष्ठभ्रातुः पितृतुल्यत्वात् कनिष्ठभ्रातुः भार्या स्नुषातुल्या इति न्यायः अत्र मूलम्। त्रयोदशचतुर्दशयोः श्लोकयोः रामः सम्बन्धशास्त्रम् उपस्थापयति — त्रयः पितरः, त्रयः च पुत्राः; तेन सुग्रीवः वालिनः पुत्रस्थानीयः, तस्य भार्या च स्नुषास्थानीया इति सिद्ध्यति। अतः वालिनः अपराधः केवलं परदारगमनं न, अपितु स्नुषागमनतुल्यः गुरुतरः दोषः। ‘सूक्ष्मः परमदुर्ज्ञेयः सतां धर्मः’ इति वचनं वाल्मीकौ पुनःपुनः दृश्यते; अत्र तत् वालिनः धर्मनिर्णयाधिकारं निराकर्तुं प्रयुक्तम्। ‘जात्यन्धैः सह जात्यन्धः’ इति उपमा तीक्ष्णा अपि युक्तियुक्ता — अन्धः अन्धं पृष्ट्वा मार्गं न लभते। सप्तदशे श्लोके ‘अहं तु व्यक्ततां ते ब्रवीमि’ इति वदन् रामः स्वस्य वचनस्य स्पष्टीकरणं प्रतिजानीते; तेन अग्रिमः श्लोकः सर्गस्य केन्द्रबिन्दुः भवति। एकोनविंशे ‘धरमाणस्य’ इति विरलं वर्तमानकृदन्तरूपं मुद्रणे समीक्षिते च समानम्; तस्य अर्थः ‘जीवति सति’ इति।

‘लोकविरुद्धस्य लोकवृत्तात् अपेयुषः दण्डात् अन्यत्र निग्रहं न पश्यामि, हे हरियूथप। न च ते पापं मर्षये, यतः अहं कुलोद्गतः क्षत्रियः। यः नरः औरसीं भगिनीं वा अनुजस्य भार्यां वा कामात् प्रचरेत्, तस्य दण्डः वधः एव स्मृतः। भरतः महीपालः, वयं तु तस्य आदेशवर्तिनः; त्वं च धर्मात् अतिक्रान्तः — कथं शक्यम् उपेक्षितुम्? गुरुधर्मव्यतिक्रान्तं प्राज्ञः भरतः धर्मेण पालयन् कामयुक्तानां निग्रहे पर्यवस्थितः। वयं तु भरतादेशम् अवधिं कृत्वा, हे हरीश्वर, त्वद्विधान् भिन्नमर्यादान् निग्रहीतुं व्यवस्थिताः। सुग्रीवेण मे सख्यं लक्ष्मणेन यथा तथा; दारराज्यनिमित्तं सः मे निःश्रेयस्करः। तदा वानरसंनिधौ मया प्रतिज्ञा दत्ता; मद्विधेन सा प्रतिज्ञा कथं शक्या अनवेक्षितुम्? तत् एभिः सर्वैः महद्भिः धर्मसंश्रितैः कारणैः यत् तव शासनं युक्तं तत् भवान् अनुमन्यताम्। सर्वथा धर्मः इति एव तव निग्रहः द्रष्टव्यः; धर्मम् एव अनुपश्यता वयस्यस्य उपकर्तव्यम्।’ पञ्चविंशः श्लोकः त्रिभिः अर्धैः निबद्धः, तेन च वुल्गेटस्य अर्धश्लोकविभागः समीक्षितेन सह पुनः सङ्गच्छते। एकविंशे श्लोके वुल्गेटे ‘लोकविरुद्धस्य’ इति पाठः, समीक्षिते तु ‘धर्मविरुद्धस्य’; उभयत्र अर्थः प्रायः समः। द्वाविंशे ‘क्षत्रियोऽहं कुलोद्गतः’ इति वदन् रामः दण्डदानस्य अधिकारं कुलधर्मेण एव समर्थयति। षड्विंशे ‘सुग्रीवेण मे सख्यं लक्ष्मणेन यथा तथा’ इति वचनं मैत्र्याः परमां सीमां दर्शयति — भ्रातरि यादृशं प्रेम, तादृशम् एव मित्रे। सप्तविंशे प्रतिज्ञायाः अनुल्लङ्घनीयत्वं स्थापितम्; रामस्य चरित्रे प्रतिज्ञापालनम् एव मूलगुणः। एवं रामः पञ्चभिः कारणैः दण्डं समर्थयति — क्षेत्राधिकारः, राजाज्ञा, धर्मशास्त्रम्, क्षत्रियकुलधर्मः, मित्रप्रतिज्ञा च। त्रयोविंशे श्लोके ‘औरसीं भगिनीं वापि भार्यां वाप्यनुजस्य’ इति त्रयः निषिद्धसम्बन्धाः गणिताः, तेषु च त्रिषु अपि दण्डः वधः एव — अतः वालिनः वधः शास्त्रविहितः एव, न रामस्य स्वेच्छा। अष्टाविंशे ‘तदेभिः कारणैः सर्वैः’ इति उपसंहारः; एकोनत्रिंशे च ‘सर्वथा धर्म इत्येव’ इति निर्णयवाक्यम्।

‘धर्मम् एव अनुवर्तता त्वया अपि तत् कार्यं शक्यम् आसीत्। मनुना गीतौ चारित्रवत्सलौ द्वौ श्लोकौ श्रूयेते, धर्मकुशलैः च गृहीतौ; तथा एव मया आचरितम् — राजभिः धृतदण्डाः मनुष्याः पापानि कृत्वा अपि निर्मलाः सन्तः सुकृतिनः इव स्वर्गं यान्ति; शासनात् मोक्षात् वा स्तेनः पापात् प्रमुच्यते, राजा तु अशासन् पापस्य तत् किल्बिषम् अवाप्नोति। मम आर्येण मान्धात्रा श्रमणेन पापे कृते घोरं व्यसनम् ईप्सितम् आसीत्, यथा त्वया पापं कृतम्। अन्यैः अपि प्रमत्तैः वसुधाधिपैः कृतं पापं भवति, प्रायश्चित्तं च कुर्वन्ति, तेन तत् रजः शाम्यति। तत् अलं परितापेन; धर्मतः एव तव वधः परिकल्पितः, हे वानरशार्दूल; वयं स्ववशे न स्थिताः। अपरं च भूयः कारणं शृणु, हे हरिपुंगव; तत् श्रुत्वा महत् मन्युं कर्तुं न अर्हसि।’ त्रिंशः श्लोकः त्रिभिः अर्धैः निबद्धः। मुद्रणे अत्र पादटिप्पण्यां मनुस्मृतेः पाठान्तरम् उद्धृतम्, न तु सर्गसङ्ख्याविषये किंचित्। एकत्रिंशद्वात्रिंशौ श्लोकौ दण्डस्य पावनत्वं स्थापयतः — दण्डितः शुद्ध्यति, अदण्डयन् राजा तु दुष्यति। त्रिंशे श्लोके ‘शक्यं त्वयापि तत्कार्यम्’ इति वदन् रामः वालिनम् एव तत्स्थाने स्थापयति — यदि त्वं धर्मानुवर्ती राजा अभविष्यः, त्वया अपि एतत् एव कर्तव्यम् आसीत् इति। मनुवचनद्वयेन दण्डस्य पावनत्वं स्थाप्यते — दण्डितः शुद्ध्यति, अदण्डयन् राजा तु पापभागी भवति; अतः वधः वालिनः अनुग्रहः एव, न निग्रहः मात्रम्। मान्धातुः दृष्टान्तेन पूर्वजानाम् आचारः प्रमाणीक्रियते। पञ्चत्रिंशे ‘न वयं स्ववशे स्थिताः’ इति वचनं गभीरम् — राजा शास्त्रस्य अधीनः, न स्वेच्छायाः; अतः दण्डः वैयक्तिकः द्वेषः न। षट्त्रिंशे ‘अपरं कारणं शृणु’ इति वदन् रामः द्वितीयं हेतुम् आरभते, येन सर्गस्य द्वितीयः खण्डः प्रारभ्यते।

‘तत्र मे मनस्तापः न, मन्युः च न, हे हरिपुंगव। वागुराभिः पाशैः विविधैः कूटैः च नराः प्रतिच्छन्नाः दृश्याः च सुबहून् मृगान् गृह्णन्ति — प्रधावितान् वित्रस्तान् विस्रब्धान् अतिविष्ठितान् वा। प्रमत्तान् अप्रमत्तान् विमुखान् वा मांसाशिनः नराः भृशं विध्यन्ति, न च अत्र दोषः विद्यते। धर्मकोविदाः राजर्षयः अपि अत्र मृगयां यान्ति; तस्मात् त्वं युद्धे मया बाणेन निहतः, यतः अयुध्यन् प्रतियुध्यन् वा त्वं शाखामृगः एव असि। दुर्लभस्य धर्मस्य जीवितस्य शुभस्य च राजानः प्रदातारः, हे वानरश्रेष्ठ, अत्र संशयः नास्ति। तान् न हिंस्यात्, न आक्रोशेत्, न आक्षिपेत्, न अप्रियं वदेत्; एते देवाः मानुषरूपेण महीतले चरन्ति। त्वं तु धर्मम् अविज्ञाय केवलं रोषम् आस्थितः पितृपैतामहे धर्मे स्थितं मां विदूषयसि।’ अत्र रामः वालिनः स्वकीयां युक्तिम् एव प्रतिनिवर्तयति — वालिना उक्तम् ‘अहं पञ्चनखः अभक्ष्यः’ इति; रामः तु वदति ‘मृगयायां भक्ष्याभक्ष्यविचारः नास्ति, राजर्षयः अपि मृगान् घ्नन्ति’ इति। चत्वारिंशः श्लोकः त्रिभिः अर्धैः निबद्धः। अत्र रामः द्वितीयं स्वतन्त्रं कारणं प्रस्तौति, यत् सप्तदशे सर्गे वालिना उक्तायाः ‘अहं पञ्चनखः अभक्ष्यः’ इति युक्तेः साक्षात् प्रतिवचनम्। नराः जालैः पाशैः कूटैः च प्रच्छन्नाः सन्तः अपि मृगान् गृह्णन्ति, तत्र च दोषः न गण्यते — अतः ‘अदृश्येन हतः अहम्’ इति वालिनः आक्षेपः अपि निरस्तः भवति। ‘देवा मानुषरूपेण चरन्ति’ इति वचनेन राज्ञः दैवत्वं स्थापितम्, तेन च राजनिन्दा निषिद्धा। द्विचत्वारिंशे ‘न हिंस्यात् न आक्रोशेत् न आक्षिपेत् न अप्रियं वदेत्’ इति चतुर्भिः निषेधैः राजनिन्दायाः गुरुत्वं दर्शितम्; वालिना च एते चत्वारः अपि उल्लङ्घिताः इति ध्वनिः। त्रिचत्वारिंशे ‘पितृपैतामहे धर्मे स्थितम्’ इति रामः आत्मनः आचारं परम्परासिद्धं स्थापयन् उत्तरं समापयति।

एवं रामेण उक्तः वाली भृशं प्रव्यथितः अभवत्; धर्मे अधिगतनिश्चयः सन् सः राघवे दोषं न दध्यौ। ततः प्राञ्जलिः वानरेश्वरः रामं प्रत्युवाच — ‘हे नरश्रेष्ठ, यत् त्वम् आत्थ तत् तथैव, अत्र संशयः नास्ति। प्रकृष्टे प्रतिवक्तुं अपकृष्टः न शक्नुयात्। यत् मया पूर्वं प्रमादात् अयुक्तम् अप्रियं वाक्यम् उक्तं तत्र अपि मे दोषं कर्तुं न अर्हसि, हे राघव। त्वं हि दृष्टार्थतत्त्वज्ञः प्रजानां हिते रतः; कार्यकारणसिद्धौ च तव बुद्धिः प्रसन्ना अव्यया। धर्मात् अवगतं व्यतिक्रान्तपुरस्कृतं माम् अपि धर्मसंहितया वाचा परिपालय, हे धर्मज्ञ।’ ततः बाष्पसंरुद्धकण्ठः सार्तरवः वाली पङ्कलग्नः द्विपः इव रामं सम्प्रेक्ष्य शनैः उवाच — ‘न आत्मानम् अहं शोचे, न तारां, न अपि बान्धवान्; यथा कनकाङ्गदं गुणज्येष्ठम् अङ्गदं पुत्रं शोचामि। मम अदर्शनात् दीनः सः बाल्यात् प्रभृति लालितः पीताम्बुः तटाकः इव उपशोषं गमिष्यति। बालः अकृतबुद्धिः एकपुत्रः मे प्रियः तारेयः महाबलः भवता रक्षणीयः, हे राम।’ सप्तचत्वारिंशः श्लोकः त्रिभिः अर्धैः निबद्धः; द्विपञ्चाशः च वुल्गेटमात्रः। चतुश्चत्वारिंशे श्लोके ‘न दोषं राघवे दध्यौ’ इति अर्धं वुल्गेटमात्रम्; तेन वालिनः परिवर्तनं स्पष्टतया उच्यते। ‘प्रकृष्टे प्रतिवक्तुं अपकृष्टः न शक्नुयात्’ इति वचनेन वाली आत्मानम् एव न्यूनं स्वीकरोति — पूर्वस्मिन् सर्गे यः गर्वितः आसीत्, सः अधुना विनीतः। बाष्पसंरुद्धकण्ठस्य वर्णनं षोडशे सर्गे अपि (तत्र ‘चार्तस्वरः’ इति पाठेन) दृष्टम्; अत्र तु ‘सार्तरवः’ इति, यथा समीक्षितसंस्करणे। अङ्गदविषयकः शोकः त्रिभिः श्लोकैः वर्णितः; ‘पीताम्बुः तटाकः’ इति उपमा बालस्य क्रमेण क्षीयमाणं तेजः सूचयति। षट्चत्वारिंशे सप्तचत्वारिंशे च श्लोके वाली स्वस्य पूर्ववचनस्य क्षमां याचते; ‘प्रमादात्’ इति पदेन सः तत् अजानतः कृतम् इति वदति। अष्टचत्वारिंशे ‘धर्मसंहितया वाचा परिपालय’ इति प्रार्थनया सः रामं शरणं गच्छति — इयम् एव सर्गस्य परिणतिः।

‘सुग्रीवे अङ्गदे च उत्तमां मतिं विधत्स्व; त्वं हि कार्याकार्यविधौ स्थितः गोप्ता शास्ता च। हे नरपते, या ते वृत्तिः भरते लक्ष्मणे च, तां सुग्रीवे अङ्गदे च चिन्तयितुम् अर्हसि, हे राजन्। मम एव दोषेण कृतदोषां तपस्विनीं तारां सुग्रीवः यथा न अवमन्येत तथा अवस्थातुम् अर्हसि। त्वया अनुगृहीतेन एव राज्यम् उपासितुं शक्यम् — त्वद्वशे वर्तमानेन तव चित्तानुवर्तिना च। तेन दिवम् अपि अर्जयितुं वसुधां च शासितुं शक्यम्। त्वत्तः एव वधम् आकाङ्क्षन् अहं तारया वार्यमाणः अपि भ्रात्रा सुग्रीवेण सह द्वन्द्वयुद्धम् उपागतः।’ इति उक्त्वा हरीश्वरः वानरः विरराम। अत्र वालिनः अन्तिमा चिन्ता न आत्मविषया, अपितु पुत्रस्य पत्न्याः च क्षेमविषया — तेन तस्य चरित्रं शोभनतरं भवति। सप्तपञ्चाशः अष्टपञ्चाशः च श्लोकौ वुल्गेटमात्रौ; तत्र वाली आत्मनः वधम् एव अभीप्सितम् इति वदति, यत् समीक्षितसंस्करणे न दृश्यते। मुद्रणे अत्र हिन्दीगद्यस्य ‘॥ ५६½॥’, ‘॥ ५७½॥’ इति अङ्काः दृश्यन्ते; ते तु गद्यखण्डस्य एव चिह्नानि, न श्लोकविभागस्य। ‘या ते वृत्तिर्भरते लक्ष्मणे च’ इति वचनेन वाली रामस्य भ्रातृप्रेम्णः एव प्रमाणं गृह्णाति — यत् प्रेम भरते लक्ष्मणे च, तत् एव सुग्रीवे अङ्गदे च भवतु इति। तारायाः रक्षणप्रार्थना विशेषेण मार्मिका, यतः तस्याः दोषः वालिना एव कृतः इति सः स्वीकरोति। षट्पञ्चाशे ‘त्वया अनुगृहीतेन एव राज्यम् उपासितुं शक्यम्’ इति वदन् वाली सुग्रीवस्य राज्यस्थैर्यं रामाधीनम् एव मन्यते। सप्तपञ्चाशे च ‘त्वत्तः एव वधम् आकाङ्क्षन्’ इति आश्चर्यजनकं वचनम् — वाली वदति यत् सः रामहस्तात् मरणम् एव इच्छन् युद्धाय निर्गतः; एतत् समीक्षितसंस्करणे नास्ति।

सः रामः व्यक्तदर्शनं वालिनं साधुसम्मतया धर्मतत्त्वार्थयुक्तया वाचा आश्वासयत् — ‘एतदर्थं त्वया संतापः न कार्यः, हे प्लवङ्गम; न वयं भवता चिन्त्याः, न अपि आत्मा, हे हरिसत्तम; वयं भवद्विशेषेण धर्मतः कृतनिश्चयाः। दण्ड्ये यः दण्डं पातयेत्, यः च दण्ड्यः दण्ड्यते — तौ उभौ कार्यकारणसिद्धार्थौ न अवसीदतः। तत् भवान् अस्मात् दण्डसंयोगात् विगतकल्मषः सन् दण्डदिष्टेन वर्त्मना स्वां धर्म्यां प्रकृतिं गतः। हृदये स्थितं शोकं मोहं भयं च त्यज; विधानं त्वया अतिवर्तितुं न शक्यम्, हे हर्यग्र्य। यथा अङ्गदः नित्यं त्वयि वर्तते, तथा एव सुग्रीवे मयि च वर्तिष्यते, अत्र संशयः नास्ति।’ महात्मनः रणावमर्दिनः रामस्य समाहितं धर्मपथानुवर्तितं मधुरं वाक्यं निशम्य वानरः सुयुक्तं वचः निजगाद — ‘शराभितप्तेन विचेतसा अजानता मया यत् त्वं प्रभाषितः, तत् क्षमस्व, हे महेन्द्रोपमभीमविक्रम नरेश्वर; इदम् अहं त्वां प्रसादयामि।’ षष्टितमः श्लोकः त्रिभिः अर्धैः निबद्धः; अन्त्यौ द्वौ श्लोकौ दीर्घवृत्तेन निबद्धौ। षष्टितमे श्लोके ‘भवद्विशेषेण’ इति पदं दुर्बोधम्; ‘भवतः सकाशात् विशिष्टाः सन्तः’ इति अर्थः गृह्यते, हिन्दीव्याख्यायाम् अपि तथा एव। एकषष्टितमे दण्डदातुः दण्ड्यस्य च उभयोः अपि कृतार्थता उच्यते — इयं दण्डमीमांसायाः सारभूता कारिका। द्विषष्टितमे ‘विगतकल्मषः’ इति पदेन वालिनः शुद्धिः घोषिता; तेन तस्य मनसि शान्तिः जाता। त्रिषष्टितमचतुःषष्टितमौ श्लोकौ वुल्गेटमात्रौ; तत्र रामः अङ्गदस्य क्षेमं स्वयं प्रतिजानीते, यत् वालिनः अन्तिमां चिन्ताम् एव अपनयति। अन्तिमे श्लोके वाली क्षमां याचते — तेन सर्गः विरोधात् प्रसादे परिणमति। एकोनषष्टितमे ‘व्यक्तदर्शनम्’ इति विशेषणं महत्त्वपूर्णम् — वालिनः ज्ञानचक्षुः अधुना उन्मीलितम्, अतः सः रामस्य वचनं ग्रहीतुं समर्थः। पञ्चषष्टितमे श्लोके ‘रणावमर्दिनः’ इति विशेषणेन कविः स्मारयति यत् यः अधुना मधुरं वदति सः एव रणे शत्रुमर्दकः।