- सन्धिः
- रण + कर्कश → रणकर्कश — सन्धिकार्यं नास्ति (अकारान्तात् परं कवर्गः)
- समासः
- रणे कर्कशः — सप्तमीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (वालिनः विशेषणम्)
किष्किन्धाकाण्डम् — सप्तदशः सर्गः
वालिनो रामभर्त्सनम्
वालिनः पतनम्, अक्षीणा शोभा, रामलक्ष्मणयोः उपसर्पणम्, वालिनः परुषवचनम्, धर्मोपालम्भः, मौनम्
रामशरेण अभिहतः वाली निकृत्तः पादपः इव पपात। भूमौ पतितस्य अपि तस्य श्रीः प्राणाः तेजः पराक्रमः च न जहति; शक्रदत्ता काञ्चनी माला तस्य प्राणान् दधार। गतार्चिषम् अनलम् इव, देवलोकात् च्युतं ययातिम् इव, युगान्ते पातितम् आदित्यम् इव पतितं तं लक्ष्मणानुचरः रामः उपससर्प। ततः वाली प्रश्रितं धर्मसंहितं तथापि परुषं वाक्यम् अब्रवीत् — ‘पराङ्मुखवधेन कः ते गुणः? कुलीनः सत्त्वसम्पन्नः इति तव यशः श्रुत्वा एव अहं तारया प्रतिषिद्धः अपि निर्भयः आगतः। त्वं तु धर्मध्वजः, तृणैः आवृतः कूपः, सतां वेषधरं प्रच्छन्नः पावकः। वयं वनचराः मूलफलाशिनः मृगाः; वने मदीयेषु फलेषु वा तव कः लोभः? मम चर्म रोम अस्थि मांसं च धर्मचारिणाम् अभक्ष्यम् अस्पृश्यं च। तारया उक्तं हितं मोहेन अतिक्रम्य अहं कालस्य वशम् आगतः। यदि माम् एव अचोदयः, एकेन अह्ना मैथिलीम् आनीतवान् भवेयम्।’ एवम् उक्त्वा परिशुष्कवक्त्रः सः रविसंनिकाशं रामं समीक्ष्य तूष्णीं बभौ।
१वालिनः पतनं तस्य अक्षीणा शोभा च
१ततः शरेणाभिहतो रामेण रणकर्कशः।
पपात सहसा वाली निकृत्त इव पादपः॥
२स भूमौ न्यस्तसर्वाङ्गस्तप्तकाञ्चनभूषणः।
अपतद्देवराजस्य मुक्तरश्मिरिव ध्वजः॥
३अस्मिन्निपतिते भूमौ हर्यृक्षाणां गणेश्वरे।
नष्टचन्द्रमिव व्योम न व्यराजत मेदिनी॥
४भूमौ निपतितस्यापि तस्य देहं महात्मनः।
न श्रीर्जहाति न प्राणा न तेजो न पराक्रमः॥
५शक्रदत्ता वरा माला काञ्चनी रत्नभूषिता।
दधार हरिमुख्यस्य प्राणांस्तेजः श्रियं च सा॥
६स तया मालया वीरो हैमया हरियूथपः।
संध्यानुगतपर्यन्तः पयोधर इवाभवत्॥
७तस्य माला च देहश्च मर्मघाती च यः शरः।
त्रिधेव रचिता लक्ष्मीः पतितस्यापि शोभते॥
८तदस्त्रं तस्य वीरस्य स्वर्गमार्गप्रभावनम्।
रामबाणासनक्षिप्तमावहत्परमां गतिम्॥
रामस्य शरेण अभिहतः रणकर्कशः वाली निकृत्तः पादपः इव सहसा भूमौ पपात। यः युद्धे कठोरः आसीत्, यः च मुष्टिप्रहारेण पर्वतान् अपि चालयति स्म, सः एकेन एव बाणेन पातितः — ‘सहसा’ इति पदेन कविः सूचयति यत् मरणं तस्य अप्रत्याशितम् आसीत्। न्यस्तसर्वाङ्गः तप्तकाञ्चनभूषणः सः इन्द्रस्य मुक्तरश्मिः ध्वजः इव अपतत्; उत्सवान्ते यथा महाध्वजः रज्जुमोक्षणेन अवरोप्यते, तथैव सः महावीरः अवरोपितः। तस्मिन् हर्यृक्षगणेश्वरे निपतिते सति नष्टचन्द्रम् आकाशम् इव मेदिनी न व्यराजत; एकस्य पतनेन सर्वा वसुधा निष्प्रभा जाता, यतः सः केवलं वानराणां न, ऋक्षाणाम् अपि अधिपतिः आसीत्। भूमौ पतितस्य अपि तस्य महात्मनः देहं श्रीः प्राणाः तेजः पराक्रमः च न त्यजन्ति — इदं कविना विशेषेण उच्यते, यतः वालिनः माहात्म्यं मरणेन अपि न नश्यति, अग्रे च सः वदिष्यति एव। इन्द्रेण दत्ता रत्नभूषिता काञ्चनी माला तस्य हरिमुख्यस्य प्राणान् तेजः श्रियं च दधार; सा माला केवलम् अलङ्कारः न, जीवनस्य आधारः अपि, इति व्याख्यातारः वदन्ति। तया हैमया मालया सः वीरः संध्यारागरञ्जितप्रान्तः मेघखण्डः इव अशोभत — कृष्णे देहे पीता माला, सन्ध्यायां श्यामे मेघे रक्ता रेखा इव। तस्य माला देहः मर्मघाती शरः च — एषु त्रिषु विभक्ता इव लक्ष्मीः पतितस्य अपि शोभते; शरः अपि अत्र शोभायाः अंशः इति विचित्रा कल्पना। रामधनुषा क्षिप्तम् अस्त्रं तस्य वीरस्य स्वर्गमार्गं प्रकाशयत् परमां गतिं च आवहत्; अतः रामबाणः वधसाधनम् एव न, अपितु सद्गतिसाधनम् अपि आसीत्। एवं कविः वधस्य दारुणतां वर्णयन् अपि हतस्य गौरवं न हापयति। षोडशे सर्गे युद्धवर्णनम् आसीत्, अत्र तु पतनस्य परिणामवर्णनम्; कविः शीघ्रं क्रियातः चित्रम् उपसर्पति। ‘न श्रीर्जहाति न प्राणा न तेजो न पराक्रमः’ इति चतुर्वारं नञ्-प्रयोगेण वालिनः अक्षयं माहात्म्यं दृढीकृतम्। मालायाः च पुनःपुनः वर्णनं तस्याः कथायां प्रधानत्वं सूचयति — सा एव इन्द्रस्य पुत्रत्वस्य चिह्नम्। ‘हर्यृक्षाणां गणेश्वरे’ इति समासेन कविः सूचयति यत् किष्किन्धायाः राज्ये वानराः ऋक्षाः च उभये अन्तर्भूताः, अतः वालिपतनेन उभयोः अपि यूथानि अनाथानि जातानि। अष्टमे श्लोके ‘परमां गतिम्’ इति पदद्वयं सर्गस्य अन्ते वालिनः शान्तिं पूर्वम् एव सूचयति।
Struck by Rāma's arrow, Vālī, so fierce in battle, fell all at once like a tree cut through. He who had been grim in war, who could shake mountains with his fist, was brought down by a single arrow; "all at once" tells us his death came unlooked for. Every limb laid out on the ground, still wearing his ornaments of refined gold, he went down like Indra's banner when its cords are loosed — as the great banner is lowered at the end of the festival, so was that mighty hero brought down. When the lord of the hosts of monkeys and bears had fallen, the earth lost its lustre like a sky without the moon; with his fall the whole land grew dim, for he ruled not monkeys only but bears as well, and both hosts were now left without a lord. Yet even as he lay fallen, neither beauty nor breath, neither splendour nor valour left the body of that great soul. The poet stresses this with a fourfold "neither… nor": Vālī's greatness is not destroyed even by death, and he is still to speak. The jewelled golden chain that Indra had given him held fast the life, splendour and beauty of that chief of monkeys; the commentators say it was not a mere ornament but the very support of his life, and its repeated mention shows its importance in the story as the sign of his descent from Indra. With that golden chain the hero looked like a bank of cloud whose edges are tinged with the glow of evening — the gold on his dark body like a red streak on a dark twilight cloud. His chain, his body, and the arrow that had pierced his vitals — as if his beauty had been divided among the three, it still shone on him as he lay; it is a strange fancy that even the arrow becomes part of his beauty. And the weapon loosed from Rāma's bow lit up for the hero the road to heaven and carried him to the highest state: Rāma's arrow was not only the instrument of his death but of his salvation too. So the poet, while describing the harshness of the killing, does not lessen the dignity of the slain. The last sarga described the fight; this one describes what follows the fall, moving quickly from action to picture, and the "highest state" already hints at the peace Vālī will find at the end.
२रामलक्ष्मणयोः उपसर्पणं वालिनः वचनारम्भः
९तं तथा पतितं संख्ये गतार्चिषमिवानलम्।
ययातिमिव पुण्यान्ते देवलोकादिह च्युतम्॥
१०आदित्यमिव कालेन युगान्ते भुवि पातितम्।
महेन्द्रमिव दुर्धर्षमुपेन्द्रमिव दुःसहम्॥
११महेन्द्रपुत्रं पतितं वालिनं हेममालिनम्।
व्यूढोरस्कं महाबाहुं दीप्तास्यं हरिलोचनम्॥
१२लक्ष्मणानुचरो रामो ददर्शोपससर्प च।
तं तथा पतितं वीरं गतार्चिषमिवानलम्॥
१३बहुमान्य च तं वीरं वीक्षमाणं शनैरिव।
उपयातौ महावीर्यौ भ्रातरौ रामलक्ष्मणौ॥
१४तं दृष्ट्वा राघवं वाली लक्ष्मणं च महाबलम्।
अब्रवीत्परुषं वाक्यं प्रश्रितं धर्मसंहितम्॥
१५स भूमावल्पतेजोऽसुर्निहतो नष्टचेतनः।
अर्थसंहितया वाचा गर्वितं रणगर्वितम्॥
१६त्वं नराधिपतेः पुत्रः प्रथितः प्रियदर्शनः।
पराङ्मुखवधं कृत्वा कोऽत्र प्राप्तस्त्वया गुणः।
यदहं युद्धसंरब्धस्त्वत्कृते निधनं गतः॥
तं तथा रणे पतितं गतार्चिषम् अनलम् इव, पुण्यक्षये देवलोकात् च्युतं ययातिम् इव, युगान्ते कालेन भुवि पातितम् आदित्यम् इव, महेन्द्रम् इव दुर्धर्षम् उपेन्द्रम् इव दुःसहम्, हेममालिनं व्यूढोरस्कं महाबाहुं दीप्तास्यं हरिलोचनं महेन्द्रपुत्रं वालिनं लक्ष्मणानुचरः रामः ददर्श, उपससर्प च। उपमाः चतस्रः अपि क्षीणतेजसः महतः एव सूचयन्ति — अग्निः ययातिः सूर्यः इन्द्रः च, सर्वे महान्तः, सर्वे च क्षणं निष्प्रभाः; ययातेः उपमा विशेषेण मार्मिकी, यतः सः अपि स्वकर्मणा एव पतितः। बहुमान्यं तं वीरं शनैः इव वीक्षमाणं दृष्ट्वा महावीर्यौ भ्रातरौ रामलक्ष्मणौ समीपम् उपयातौ; ‘बहुमान्य’ इति पदेन कविः दर्शयति यत् रामः हतम् अपि शत्रुं सम्मानेन एव पश्यति। तौ राघवं महाबलं लक्ष्मणं च दृष्ट्वा वाली प्रश्रितं धर्मसंहितं तथापि परुषं वाक्यम् अब्रवीत्; त्रीणि विशेषणानि परस्परविरुद्धानि इव, किन्तु तानि एव वालिवचनस्य स्वरूपं सूचयन्ति — विनयः अस्ति, धर्मयुक्तिः अस्ति, तथापि कठोरता अस्ति। भूमौ अल्पतेजोऽसुः निहतः नष्टचेतनः सः अर्थसंहितया वाचा रणगर्वितं रामं गर्वितम् उक्तवान्; क्षीणप्राणस्य अपि वाक्यम् अर्थयुक्तम् एव, इति तस्य बुद्धिबलं सूच्यते। ‘त्वं नराधिपतेः पुत्रः प्रथितः प्रियदर्शनः; पराङ्मुखवधं कृत्वा कः अत्र त्वया गुणः प्राप्तः? यत् अहम् अन्येन सह युद्धसंरब्धः सन् त्वत्कृते निधनं गतः’ इति। अयं षोडशः श्लोकः त्रिभिः अर्धैः निबद्धः; तस्य प्रथमम् अर्धं समीक्षितसंस्करणे नास्ति, षड्विंशे च तत् एव पुनः पाठान्तरेण दृश्यते। ‘ददर्शोपससर्प च’ इति द्वे एव क्रियापदे; दर्शनम् अनन्तरं च समीपगमनम् — रामः दूरात् शरं मुक्त्वा अपि सम्मुखं गन्तुं न बिभेति। द्वादशे त्रयोदशे च श्लोके वुल्गेटः चतुरः अर्धश्लोकान् अधिकान् धारयति, येषु भ्रात्रोः उपसर्पणं द्विवारं वर्ण्यते; समीक्षितसंस्करणे तु एकवारम् एव। चतुर्दशे श्लोके ‘प्रश्रितं परुषं धर्मसंहितम्’ इति त्रयाणां विशेषणानां समावेशः वाल्मीकेः कौशलम् — निन्दा अपि अत्र शास्त्रयुक्ता, न तु केवलम् आक्रोशः। पञ्चदशः श्लोकः वुल्गेटमात्रः; तत्र वालिनः क्षीणावस्था पुनः उच्यते, येन अग्रिमस्य दीर्घवचनस्य पार्श्वभूमिः दृढीभवति।
He lay fallen in battle like a fire whose flame has died, like Yayāti cast down from the world of the gods when his merit was spent, like the sun brought down to earth by Time at the end of an age; unassailable as great Indra, unbearable as Upendra — Indra's son, Vālī of the golden chain, broad-chested, long-armed, bright-faced and tawny-eyed. Rāma, with Lakṣmaṇa following, saw him and came near. All four images show great beings whose light has for a moment failed — fire, Yayāti, the sun and Indra — and the comparison with Yayāti is especially telling, for he too fell by his own deeds. Rāma, though he had shot from a distance, did not shrink from going to face him. Honouring that hero as he slowly turned his gaze on them, the two mighty brothers drew near — the poet shows that Rāma looks on even a slain enemy with respect. Seeing Rāghava and mighty Lakṣmaṇa, Vālī spoke to them words that were courteous and in keeping with dharma, and yet harsh — three qualities that seem to contradict each other but together describe his speech: there is courtesy, there is argument from dharma, and there is severity; even his reproach rests on principle, not mere abuse. Lying on the ground, his strength and breath ebbing, struck down and his senses failing, he spoke with purpose to Rāma, who was proud of his victory — even as his life ebbed, his words were full of meaning, a sign of the strength of his mind. "You are the son of a king, famous and fair to see. What merit have you gained by killing one whose face was turned away, so that, while I was locked in a fight with another, I met my death at your hand?"
३रामस्य गुणकीर्तनं वालिनः विश्वासभङ्गः
१७कुलीनः सत्त्वसम्पन्नस्तेजस्वी चरितव्रतः।
रामः करुणवेदी च प्रजानां च हिते रतः॥
१८सानुक्रोशो महोत्साहः समयज्ञो दृढव्रतः।
इत्येतत्सर्वभूतानि कथयन्ति यशो भुवि॥
१९दमः शमः क्षमा धर्मो धृतिः सत्यं पराक्रमः।
पार्थिवानां गुणा राजन्दण्डश्चाप्यपकारिषु॥
२०तान्गुणान्सम्प्रधार्याहमग्र्यं चाभिजनं तव।
तारया प्रतिषिद्धः सन्सुग्रीवेण समागतः॥
२१न मामन्येन संरब्धं प्रमत्तं वेद्धुमर्हसि।
इति मे बुद्धिरुत्पन्ना बभूवादर्शने तव॥
‘कुलीनः सत्त्वसम्पन्नः तेजस्वी चरितव्रतः, करुणवेदी प्रजाहिते रतः, सानुक्रोशः महोत्साहः समयज्ञः दृढव्रतः च रामः’ — इति भूतले सर्वाणि भूतानि तव यशः कथयन्ति। दमः शमः क्षमा धर्मः धृतिः सत्यं पराक्रमः अपकारिषु दण्डः च — एते पार्थिवानां गुणाः इति शास्त्रम्। तान् गुणान् तव अग्र्यम् अभिजनं च सम्प्रधार्य एव अहं तारया प्रतिषिद्धः अपि सुग्रीवेण सह समागतः। ‘अन्येन सह संरब्धं प्रमत्तं मां त्वं वेद्धुं न अर्हसि’ इति मे बुद्धिः अदर्शने तव उत्पन्ना आसीत्। अत्र वाली रामस्य ख्यातिम् एव प्रमाणीकृत्य निर्भयः अभवत्; तस्य आक्षेपस्य मूलं तत् एव विश्वासः, न तु केवलः क्रोधः। गुणकीर्तनम् इदं स्तुतिरूपं भूत्वा अपि वस्तुतः उपालम्भः — यः एतैः गुणैः प्रसिद्धः तस्मात् एव इदं कर्म अनपेक्षितम् इति भावः। ‘अदर्शने तव’ इति पदेन वाली सूचयति — प्रत्यक्षं न दृष्टः अपि रामः तस्य मनसि धर्मात्मा एव आसीत्, अतः एव सः निःशङ्कं युद्धाय निर्गतः। तारायाः निषेधस्मरणम् अत्र प्रथमवारं कृतम्; तत् एव एकचत्वारिंशे पुनः विस्तरेण उच्यते। एते पञ्च श्लोकाः वालिवचनस्य मूलयुक्तिम् आवहन्ति — ‘तव यशसि विश्वस्य एव अहं निःशङ्कः अभवम्’ इति। अतः वधः केवलं शरीरस्य न, विश्वासस्य अपि इति ध्वनिः। एकोनविंशे श्लोके ‘दमः शमः क्षमा धर्मो धृतिः सत्यं पराक्रमः’ इति सप्त गुणाः गणिताः; एकोनत्रिंशे तु ते एव ‘साम दानं क्षमा धर्मः सत्यं धृतिपराक्रमौ’ इति पाठान्तरेण पुनः आवर्तन्ते। द्विरुक्तिः इयं वुल्गेटस्य एव विशेषः, समीक्षितसंस्करणे तु एकवारम् एव। वालिनः उपालम्भः अत्र राजशास्त्रम् आश्रित्य एव प्रवर्तते, न तु केवलं वैयक्तिकं दुःखम् आश्रित्य।
"'Rāma is nobly born, full of courage, radiant and true to his vows; he feels others' pain and is devoted to the good of his people; he is compassionate, full of energy, knows what each moment demands and is firm in his vows' — so all beings on earth speak of your fame. Self-restraint, calm, patience, dharma, steadiness, truth, valour, and punishment for wrongdoers — these, by the teaching of the texts, are the virtues of kings. It was weighing those virtues of yours and your high birth that I came out to meet Sugrīva, even though Tārā forbade me. 'He will not strike me while I am engaged with another and off my guard' — that was my conviction, though I had never seen you." Vālī had trusted Rāma's reputation and so had no fear; the root of his reproach is that very trust, not mere anger. This praise, though it sounds like a hymn, is really a rebuke: from one famed for such virtues such a deed was never expected. Though he had never seen Rāma, Vālī had thought of him as righteous, and so went out to fight without suspicion. Here he mentions Tārā's warning for the first time, and he will return to it. These verses carry the core of his case — "trusting in your fame I was off my guard" — so that the killing is felt as the slaying not only of a body but of a trust; and his rebuke draws on the science of kingship, not only on his own pain.
४धर्मध्वजत्वस्य आक्षेपः
२२स त्वां विनिहतात्मानं धर्मध्वजमधार्मिकम्।
जाने पापसमाचारं तृणैः कूपमिवावृतम्॥
२३सतां वेषधरं पापं प्रच्छन्नमिव पावकम्।
नाहं त्वामभिजानामि धर्मच्छद्माभिसंवृतम्॥
२४विषये वा पुरे वा ते यदा पापं करोम्यहम्।
न च त्वामवजानेऽहं कस्मात्तं हंस्यकिल्बिषम्॥
२५फलमूलाशनं नित्यं वानरं वनगोचरम्।
मामिहाप्रतियुध्यन्तमन्येन च समागतम्॥
२६त्वं नराधिपतेः पुत्रः प्रतीतः प्रियदर्शनः।
लिङ्गमप्यस्ति ते राजन्दृश्यते धर्मसंहितम्॥
२७कः क्षत्रियकुले जातः श्रुतवान्नष्टसंशयः।
धर्मलिङ्गप्रतिच्छन्नः क्रूरं कर्म समाचरेत्॥
२८त्वं राघवकुले जातो धर्मवानिति विश्रुतः।
अभव्यो भव्यरूपेण किमर्थं परिधावसे॥
२९साम दानं क्षमा धर्मः सत्यं धृतिपराक्रमौ।
पार्थिवानां गुणा राजन्दण्डश्चाप्यपकारिषु॥
३०वयं वनचरा राम मृगा मूलफलाशिनः।
एषा प्रकृतिरस्माकं पुरुषस्त्वं नरेश्वर॥
३१भूमिर्हिरण्यं रूपं च विग्रहे कारणानि च।
तत्र कस्ते वने लोभो मदीयेषु फलेषु वा॥
‘विनिहतात्मानं धर्मध्वजम् अधार्मिकं त्वां तृणैः आवृतं कूपम् इव पापसमाचारम् अहं न जानामि’ इति वाली वदति; तृणाच्छन्नः कूपः बाह्यतः समभूमिः इव दृश्यते, पतितः तु न उत्तिष्ठति — इयम् उपमा छद्मनः स्वरूपं दर्शयति। ‘सतां वेषधरं प्रच्छन्नं पावकम् इव धर्मच्छद्माभिसंवृतं त्वां न अभिजानामि; यदा तव विषये पुरे वा पापं करोमि, त्वां च न अवजाने, तदा किमर्थं मां निरपराधं हंसि? फलमूलाशनं नित्यं वनगोचरं वानरं माम् अप्रतियुध्यन्तम् अन्येन समागतं किमर्थं हतवान्? त्वं नराधिपतेः पुत्रः प्रतीतः प्रियदर्शनः, तव धर्मसंहितं लिङ्गम् अपि दृश्यते — जटावल्कलादि बाह्यं चिह्नम् अस्ति एव। क्षत्रियकुले जातः श्रुतवान् नष्टसंशयः धर्मलिङ्गप्रतिच्छन्नः कः क्रूरं कर्म समाचरेत्? राघवकुले जातः धर्मवान् इति विश्रुतः त्वम् अभव्यः सन् भव्यरूपेण किमर्थं परिधावसि? साम दानं क्षमा धर्मः सत्यं धृतिः पराक्रमः अपकारिषु दण्डः च पार्थिवानां गुणाः। वयं तु वनचराः मूलफलाशिनः मृगाः, एषा अस्माकं प्रकृतिः; त्वं तु नरेश्वरः पुरुषः — मृगाणां मनुष्याणां च कः विरोधः? भूमिः हिरण्यं रूपं च विग्रहे कारणानि भवन्ति; वने मदीयेषु फलेषु वा तव कः लोभः?’ एवं वाली रामस्य धार्मिकं वेषं शङ्कते, राजनीतेः च प्रमाणं दर्शयन् आत्मनः अवध्यतां साधयितुम् इच्छति। अत्र वालिवचनं क्रमेण तीव्रतरं भवति — प्रथमं सन्देहः, ततः आक्षेपः, अन्ते च प्रत्यक्षनिन्दा। ‘न जाने’, ‘न अभिजानामि’ इति द्विवारं ज्ञानाभावकथनेन वाली सूचयति — रामस्य वास्तविकं रूपं तेन अद्य एव ज्ञातम्। ‘प्रच्छन्नं पावकम्’ इति उपमा भस्माच्छादितम् अङ्गारं स्मारयति — स्पर्शात् पूर्वं दाहः न ज्ञायते। वयं मृगाः यूयं नराः इति भेदकथनेन सः वैरस्य निमित्ताभावं स्थापयति; भूमिहिरण्यरूपाणि विग्रहकारणानि, तेषां च कोऽपि अत्र नास्ति इति तस्य तर्कः। सप्तविंशे श्लोके ‘क्षत्रियकुले जातः श्रुतवान् नष्टसंशयः’ इति त्रीणि विशेषणानि रामस्य अधिकारं सूचयन्ति — जन्म, शास्त्रज्ञानं, निश्चितबुद्धिः च; एतादृशः पुरुषः क्रूरं कर्म न कुर्यात् इति तर्कः। अष्टाविंशे ‘अभव्यो भव्यरूपेण’ इति विरोधालङ्कारेण छद्मनः निन्दा तीव्रीकृता।
"I did not know you for what you are — a man whose soul is ruined, flying the flag of dharma while you do not follow it, a man of wicked conduct, like a well covered over with grass." A grass-covered well looks like level ground, but whoever falls in never climbs out — the image shows what deceit is. "I did not recognise you as a sinner dressed as a good man, a hidden fire wrapped in the disguise of dharma" — like embers hidden under ash, whose burning is not known until one touches them. By saying twice "I did not know" he suggests that only today has he seen Rāma's true nature. "When I have done no wrong in your land or your city, and shown you no disrespect, why do you strike down one who is innocent? I am a monkey living on fruit and roots, roaming the forest; I was not fighting you but another — why kill me? You are a king's son, trusted and fair to look on, and the outward marks of dharma can be seen on you. What man born of a warrior line, learned and free from doubt, wrapped in the signs of dharma, would do so cruel a deed?" Birth, learning and settled judgement — such a man, he argues, would never act cruelly. "Born in the line of Raghu and famed for righteousness, why do you go about wearing a fair form when you are not fair within?" — the paradox sharpens his condemnation of deceit. "Conciliation, giving, patience, dharma, truth, steadiness and valour, and punishment for those who do wrong: these are the virtues of kings. We are forest creatures, Rāma, beasts that live on roots and fruit; that is our nature, and you, lord of men, are a man. What quarrel can there be between beasts and men? Land, gold and silver are the causes of war; what can you covet here in the forest, or in fruits that are mine?" So Vālī doubts Rāma's righteous garb and cites the principles of statecraft to show he should not have been killed. His words grow sharper step by step — first suspicion, then accusation, at last open condemnation. By setting beasts against men he shows there was no ground for enmity, since the usual causes of war, land and gold, are absent here.
५राजवृत्तिः वानरस्य अभक्ष्यत्वं च
३२नयश्च विनयश्चोभौ निग्रहानुग्रहावपि।
राजवृत्तिरसंकीर्णा न नृपाः कामवृत्तयः॥
३३त्वं तु कामप्रधानश्च कोपनश्चानवस्थितः।
राजवृत्तेषु संकीर्णः शरासनपरायणः॥
३४न तेऽस्त्यपचितिर्धर्मे नार्थे बुद्धिरवस्थिता।
इन्द्रियैः कामवृत्तः सन्कृष्यसे मनुजेश्वर॥
३५हत्वा बाणेन काकुत्स्थ मामिहानपराधिनम्।
किं वक्ष्यसि सतां मध्ये कर्म कृत्वा जुगुप्सितम्॥
३६राजहा ब्रह्महा गोघ्नश्चोरः प्राणिवधे रतः।
नास्तिकः परिवेत्ता च सर्वे निरयगामिनः॥
३७सूचकश्च कदर्यश्च मित्रघ्नो गुरुतल्पगः।
लोकं पापात्मनामेते गच्छन्ते नात्र संशयः॥
३८अधार्यं चर्म मे सद्भी रोमाण्यस्थि च वर्जितम्।
अभक्ष्याणि च मांसानि त्वद्विधैर्धर्मचारिभिः॥
३९पञ्च पञ्चनखा भक्ष्या ब्रह्मक्षत्रेण राघव।
शल्यकः श्वाविधो गोधा शशः कूर्मश्च पञ्चमः॥
४०चर्म चास्थि च मे राम न स्पृशन्ति मनीषिणः।
अभक्ष्याणि च मांसानि सोऽहं पञ्चनखो हतः॥
‘नयः विनयः निग्रहः अनुग्रहः च — एषा असंकीर्णा राजवृत्तिः; नृपाः कामवृत्तयः न भवन्ति, अपितु देशकालम् आलोच्य एव प्रवर्तन्ते। त्वं तु कामप्रधानः कोपनः अनवस्थितः, राजवृत्तेषु संकीर्णः शरासनपरायणः च — सर्वत्र धनुः एव तव उत्तरम्। धर्मे तव अपचितिः नास्ति, अर्थे च बुद्धिः न अवस्थिता; इन्द्रियैः कामवृत्तः सन् त्वं यत्र तत्र कृष्यसे। अनपराधिनं मां बाणेन हत्वा जुगुप्सितं कर्म कृत्वा सतां मध्ये किं वक्ष्यसि? राजहा ब्रह्महा गोघ्नः चोरः प्राणिवधे रतः नास्तिकः परिवेत्ता च — सर्वे एते निरयगामिनः। सूचकः कदर्यः मित्रघ्नः गुरुतल्पगः च — एते पापात्मनां लोकं गच्छन्ति, अत्र संशयः नास्ति। मम चर्म सद्भिः अधार्यं, रोमाणि अस्थि च वर्जितम्, त्वद्विधैः धर्मचारिभिः मांसानि च अभक्ष्याणि। ब्रह्मक्षत्रेण पञ्च एव पञ्चनखाः भक्ष्याः — शल्यकः श्वाविधः गोधा शशः कूर्मः च; तेषु वानरः न गणितः। मम चर्म अस्थि च मनीषिणः न स्पृशन्ति, मांसानि च अभक्ष्याणि; सः अहं पञ्चनखः हतः।’ एवं वाली शास्त्रेण अपि आत्मनः अवध्यतां साधयति — मृगयायाम् अपि भक्ष्यः एव वध्यः इति नियमम् आश्रित्य। एषा युक्तिः अष्टादशे सर्गे रामेण प्रतिविहिता भविष्यति। ‘असंकीर्णा राजवृत्तिः’ इति पदेन वाली सूचयति — निग्रहः अनुग्रहः च स्वस्थाने एव प्रयोज्यौ, न तु मिश्रितौ। शास्त्रवचनानि उद्धृत्य सः द्विविधं दोषम् आरोपयति — नरकगामिनां सूच्यां रामस्य स्थापनम्, वानरस्य च अभक्ष्यत्वेन मृगयाधर्मात् अपि बहिष्करणम्। षट्त्रिंशे सप्तत्रिंशे च श्लोके नरकगामिनाम् एकादश प्रकाराः गणिताः; तेषु सप्तत्रिंशः श्लोकः समीक्षितसंस्करणे नास्ति, वुल्गेटस्य एव अधिकः। एकोनचत्वारिंशे ‘पञ्च पञ्चनखा भक्ष्याः’ इति स्मृतिवचनम् उद्धृतम्, यत् मनुस्मृत्यादिषु अपि दृश्यते; वालिनः शास्त्रज्ञानम् अनेन सूच्यते।
"Policy and discipline, punishment and favour — this is the conduct of kings, and it must not be confused; kings do not act on desire, but only after weighing time and place." He means that punishment and favour must each be used in their own place, not mixed. "But you put desire first; you are quick to anger and unsteady; you confuse the duties of a king, and your bow is your answer to everything. You have no regard for dharma, and your mind is not set on prosperity; driven by your senses and your desires, you are dragged this way and that. Having killed me with an arrow, though I did no wrong — having done a deed that men recoil from, Kākutstha — what will you say among the good? One who kills a king, a brahmin or a cow, a thief, one who delights in killing, an unbeliever, a younger brother who marries before his elder — all these go to hell. The informer, the miser, the killer of a friend, the man who defiles his teacher's bed — these, beyond doubt, go to the world of the wicked. My hide may not be worn by good men, my hair and bones are forbidden, and my flesh may not be eaten by righteous men like you. Only five five-clawed creatures may be eaten by brahmins and warriors, Rāghava: the porcupine, the hedgehog, the iguana, the hare and the tortoise. Wise men do not touch my hide or my bones, Rāma, and my flesh may not be eaten — and yet I, a five-clawed creature, have been killed." So Vālī uses the law-books too to prove he should not have been killed, relying on the rule that even in hunting only an animal that may be eaten may be slain; this argument will be answered by Rāma in the eighteenth sarga. Quoting the texts, he lays a double charge: he places Rāma on the list of those bound for hell, and he puts the monkey, being unfit to eat, outside even the hunter's law. His quoting the rule of the five five-clawed creatures, found also in the law-books, shows his learning.
६तारावचनस्मरणं रामनिन्दा च
४१तारया वाक्यमुक्तोऽहं सत्यं सर्वज्ञया हितम्।
तदतिक्रम्य मोहेन कालस्य वशमागतः॥
४२त्वया नाथेन काकुत्स्थ न सनाथा वसुंधरा।
प्रमदा शीलसम्पूर्णा पत्येव च विधर्मणा॥
४३शठो नैकृतिकः क्षुद्रो मिथ्याप्रश्रितमानसः।
कथं दशरथेन त्वं जातः पापो महात्मना॥
४४छिन्नचारित्र्यकक्ष्येण सतां धर्मातिवर्तिना।
त्यक्तधर्माङ्कुशेनाहं निहतो रामहस्तिना॥
४५अशुभं चाप्ययुक्तं च सतां चैव विगर्हितम्।
वक्ष्यसे चेदृशं कृत्वा सद्भिः सह समागतः॥
४६उदासीनेषु योऽस्मासु विक्रमोऽयं प्रकाशितः।
अपकारिषु ते राम नैवं पश्यामि विक्रमम्॥
४७दृश्यमानस्तु युध्येथा मया युधि नृपात्मज।
अद्य वैवस्वतं देवं पश्येस्त्वं निहतो मया॥
४८त्वयादृश्येन तु रणे निहतोऽहं दुरासदः।
प्रसुप्तः पन्नगेनैव नरः पापवशं गतः॥
‘सर्वज्ञया तारया सत्यं हितं वाक्यम् उक्तः अपि अहं मोहेन तत् अतिक्रम्य कालस्य वशम् आगतः’ — इति वाली स्वदोषम् अपि स्वीकरोति; इदम् एव तस्य वचनस्य गौरवं वर्धयति। ‘हे काकुत्स्थ, त्वया नाथेन वसुंधरा न सनाथा, यथा विधर्मणा पत्या शीलसम्पूर्णा प्रमदा न रक्ष्यते। शठः नैकृतिकः क्षुद्रः मिथ्याप्रश्रितमानसः त्वं महात्मना दशरथेन कथं जातः? छिन्नचारित्र्यकक्ष्येण सतां धर्मातिवर्तिना त्यक्तधर्माङ्कुशेन रामहस्तिना अहं निहतः।’ अत्र हस्तिनः रूपकम् अतीव कुशलम् — गजस्य कक्ष्या (परिकरा रज्जुः) सदाचारः, अङ्कुशः च धर्मः; उभयोः अभावे गजः उन्मत्तः भवति। ‘एवम् अशुभम् अयुक्तं सद्भिः विगर्हितं कर्म कृत्वा सद्भिः सह समागतः त्वं किं वक्ष्यसे? उदासीनेषु अस्मासु अयं विक्रमः प्रकाशितः; अपकारिषु तु ते एवं विक्रमं न पश्यामि — रावणे कुत्र अयं पराक्रमः? दृश्यमानः सन् यदि मया सह युध्येथाः, तर्हि अद्य मया निहतः त्वं वैवस्वतं देवम् अपश्येः। अदृश्येन त्वया रणे निहतः अहं दुरासदः अपि सुप्तः पन्नगेन दष्टः पापवशं गतः नरः इव।’ सुप्तस्य सर्पदंशः इति उपमा वालिनः असावधानताम् एव सूचयति। एतेषु श्लोकेषु चत्वारः वुल्गेटमात्राः, समीक्षितसंस्करणे न दृश्यन्ते। तारायाः उपदेशः पञ्चदशे सर्गे विस्तरेण उक्तः आसीत्; तस्य अनुस्मरणम् अत्र शोकं तीव्रतरं करोति। ‘उदासीनेषु’ इति पदम् अतीव तीक्ष्णम् — ये न मित्राणि न शत्रवः, तेषु एव पराक्रमः किमर्थम् इति प्रश्नः। द्विचत्वारिंशे श्लोके ‘प्रमदा शीलसम्पूर्णा पत्येव च विधर्मणा’ इति उपमा राज्ञः धर्मं पतिधर्मेण सह तुलयति — यथा अधार्मिकः पतिः पत्नीं न रक्षति, तथा अधार्मिकः राजा पृथ्वीं न रक्षति। पञ्चचत्वारिंशः षट्चत्वारिंशः च श्लोकौ वुल्गेटमात्रौ; तत्र सतां समागमे लज्जायाः प्रश्नः पुनः उत्थाप्यते।
"Tārā, who knows everything, told me what was true and good for me; but in my folly I brushed it aside and have fallen into the power of Time." Vālī admits his own fault too, and that only adds to the weight of his words; the memory of Tārā's counsel in the fifteenth sarga sharpens his sorrow. "With you as her lord, Kākutstha, the earth is as unprotected as a virtuous woman with a lawless husband" — as an unrighteous husband fails to protect his wife, so an unrighteous king fails to protect the earth. "Crooked, deceitful, mean, with a mind that only feigns humility — how could you be born of great-souled Daśaratha? I have been killed by the elephant that is Rāma, who has broken the girth of good conduct, overstepped the dharma of the good and thrown off the goad of dharma." The metaphor is skilful: the elephant's girth-rope is good conduct and the goad is dharma, and without both the elephant runs mad. "Having done a deed so vile, so improper and so condemned by the good, what will you say when you meet good men? You have shown this valour on us, who stood aside from your quarrel; I do not see you showing such valour against those who have wronged you." "Who stood aside" is very sharp: why show valour against those who are neither friends nor enemies? — and where, he implies, is this valour against Rāvaṇa? "Had you fought me face to face in open battle, prince, you would have been killed by me today and be looking on the god who is the son of the Sun, Yama. Unseen, you have killed me in this fight, hard to overcome though I am, as a snake kills a sleeping man who has fallen into the power of his own sin." The image of the snake and the sleeper shows his own lack of watchfulness.
७सीतानयनप्रतिज्ञा वालिनः मौनं च
४९सुग्रीवप्रियकामेन यदहं निहतस्त्वया।
मामेव यदि पूर्वं त्वमेतदर्थमचोदयः।
मैथिलीमहमेकाह्ना तव चानीतवान्भवेः॥
५०राक्षसं च दुरात्मानं तव भार्यापहारिणम्।
कण्ठे बद्ध्वा प्रदद्यां तेऽनिहतं रावणं रणे॥
५१न्यस्तां सागरतोये वा पाताले वापि मैथिलीम्।
आनयेयं तवादेशाच्छ्वेतामश्वतरीमिव॥
५२युक्तं यत्प्राप्नुयाद्राज्यं सुग्रीवः स्वर्गते मयि।
अयुक्तं यदधर्मेण त्वयाहं निहतो रणे॥
५३काममेवंविधो लोकः कालेन विनियुज्यते।
क्षमं चेद्भवता प्राप्तमुत्तरं साधु चिन्त्यताम्॥
५४इत्येवमुक्त्वा परिशुष्कवक्त्रः शराभिघाताद्व्यथितो महात्मा।
समीक्ष्य रामं रविसंनिकाशं तूष्णीं बभौ वानरराजसूनुः॥
‘सुग्रीवस्य प्रियकामेन त्वया यत् अहं निहतः — तत्र यदि पूर्वम् एव माम् एतदर्थम् अचोदयः, तर्हि अहम् एकेन एव अह्ना मैथिलीं तव समीपम् आनीतवान् भवेयम्। तव भार्यापहारिणं दुरात्मानं राक्षसं रावणं रणे अनिहतम् एव कण्ठे बद्ध्वा तुभ्यं प्रदद्याम् — अवध्यं जीवन्तम् एव आनयेयम् इति अतिशयः। सागरतोये पाताले वा न्यस्ताम् अपि मैथिलीं तव आदेशात् श्वेताम् अश्वतरीम् इव आनयेयम्। मयि स्वर्गते सुग्रीवः राज्यं प्राप्नुयात् इति युक्तम् एव; अयुक्तं तु यत् अधर्मेण त्वया अहं रणे निहतः। कामम् एवंविधः लोकः कालेन विनियुज्यते; मरणे मम खेदः नास्ति, किन्तु यदि भवता क्षमम् उत्तरं प्राप्तं तर्हि तत् साधु चिन्त्यताम्।’ इति उक्त्वा परिशुष्कवक्त्रः शराभिघातात् व्यथितः महात्मा वानरराजसूनुः रविसंनिकाशं रामं समीक्ष्य तूष्णीं बभौ। अन्तिमः श्लोकः दीर्घवृत्तेन निबद्धः; मौनम् एव अत्र अन्तिमम् उत्तरम्, अग्रिमस्य सर्गस्य च प्रस्तावना। ‘रविसंनिकाशम्’ इति विशेषणेन कविः सूचयति यत् वालिनः क्रोधे अपि रामस्य तेजः अक्षतम् एव। एषा प्रतिज्ञा वालिनः बलस्य अतिशयं दर्शयति, सह च तस्य अन्तिमम् औदार्यम् — मरणकाले अपि सः रामस्य कार्यं साधयितुं शक्तः आसीत् इति वदति। ‘साधु चिन्त्यताम्’ इति अन्तिमं पदं प्रश्नरूपम्; तस्य उत्तरम् एव अग्रिमः सर्गः। एकोनपञ्चाशः श्लोकः त्रिभिः अर्धैः निबद्धः; तस्य द्वितीयम् तृतीयं च अर्धं समीक्षितसंस्करणे न दृश्येते। पञ्चाशस्य पूर्वार्धम् अपि वुल्गेटमात्रम्; एवं वालिनः प्रतिज्ञा वुल्गेटे विस्तृततरा। त्रिपञ्चाशे ‘काममेवंविधो लोकः कालेन विनियुज्यते’ इति वचनेन सः स्वमरणं दैवाधीनम् इति स्वीकरोति, तथापि रामस्य उत्तरम् अपेक्षते।
"Since you killed me to please Sugrīva — had you only asked me first, I would have brought Maithilī to you in a single day. I would have bound that wicked rākṣasa Rāvaṇa, who carried off your wife, by the neck and handed him over to you without killing him in battle. Even if Maithilī had been hidden in the waters of the ocean or in the underworld, I would have brought her at your command, as the white she-mule was brought back." This promise shows the height of Vālī's strength and also his last generosity: even at death's door he says he could have done Rāma's work — and would have brought Rāvaṇa alive. "It is right that Sugrīva should have the kingdom once I have gone to heaven; what is not right is that you killed me in battle against dharma. True, this world is set to its tasks by Time" — he accepts his death as the work of fate and has no grief at dying — "but if you have found a fitting answer, let it be well considered." That last phrase is a question, and the next sarga is its answer. Having said this, his mouth parched, racked by the wound of the arrow, the great-souled son of the monkey king looked at Rāma, bright as the sun, and fell silent. The last verse, in a longer metre, ends in silence, which is Vālī's final word and the prelude to the next sarga; and "bright as the sun" shows that even in Vālī's anger Rāma's radiance is undimmed.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये किष्किन्धाकाण्डे सप्तदशः सर्गः॥ १७॥
पदविवरणम्
कठिनपदानां सन्धिः, समासः, विभक्तिः, अर्थश्च।
- सन्धिः
- नि + कृत्त → निकृत्त — सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति — ‘कृत्’ धातोः क्तप्रत्ययान्तम्, ‘नि’ उपसर्गः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (पादपस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- तप्त + काञ्चन + भूषण → तप्तकाञ्चनभूषण — सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- तप्तस्य काञ्चनस्य भूषणानि यस्य सः — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (वालिनः विशेषणम्)
- सन्धिः
- मुक्त + रश्मि → मुक्तरश्मि — सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- मुक्ताः रश्मयः यस्य सः — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (ध्वजस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- हरि + ऋक्ष → हर्यृक्ष — यण्सन्धिः (इ + ऋ = य् + ऋ)
- समासः
- हरयः च ऋक्षाः च — इतरेतरद्वन्द्वः
- विभक्तिः
- षष्ठी, बहुवचनम् (‘हर्यृक्षाणाम्’ इति रूपेण)
- सन्धिः
- गण + ईश्वर → गणेश्वर — गुणसन्धिः (अ + ई = ए)
- समासः
- गणानाम् ईश्वरः — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- सप्तमी, एकवचनम् (सति सप्तमी)
- सन्धिः
- रत्न + भूषिता → रत्नभूषिता — सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- रत्नैः भूषिता — तृतीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम् (मालायाः विशेषणम्)
- सन्धिः
- हरि + मुख्य → हरिमुख्य — सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- हरीणां मुख्यः — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- षष्ठी, एकवचनम्
- सन्धिः
- संध्या + अनुगत → संध्यानुगत — सवर्णदीर्घसन्धिः (आ + अ = आ); तत्र च ‘अनुगत + पर्यन्त’
- समासः
- संध्यया अनुगताः पर्यन्ताः यस्य सः — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (वीरस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- मर्म + घातिन् → मर्मघातिन् — सन्धिकार्यं नास्ति; प्रथमैकवचने ‘मर्मघाती’
- समासः
- मर्म हन्ति इति मर्मघाती — उपपदतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (‘मर्मघातिन्’ इत्यस्य रूपम्)
- सन्धिः
- बाणासन + क्षिप्त → बाणासनक्षिप्त — सन्धिकार्यं नास्ति; ‘बाण + आसन’ इत्यत्र तु सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ)
- समासः
- रामस्य बाणासनात् क्षिप्तम् — पञ्चमीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम् (अस्त्रस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- स्वर्ग + मार्ग + प्रभावन → सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- स्वर्गमार्गस्य प्रभावनम् — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम्
- सन्धिः
- गत + अर्चिस् → गतार्चिस् — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ); द्वितीयायां ‘गतार्चिषम्’
- समासः
- गतम् अर्चिः यस्य सः — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम् (‘गतार्चिस्’ इत्यस्य रूपम्, अनलस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- दुर् + धर्ष → दुर्धर्ष — सन्धिकार्यं नास्ति (विसर्जनीयस्य रेफः)
- समासः
- दुःखेन धर्षितुं शक्यः — प्रादितत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम् (महेन्द्रस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- व्यूढ + उरस् → व्यूढोरस् → व्यूढोरस्क — गुणसन्धिः (अ + उ = ओ), ‘कप्’ प्रत्ययः च
- समासः
- व्यूढम् उरः यस्य सः — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम् (वालिनः विशेषणम्)
- सन्धिः
- दीप्त + आस्य → दीप्तास्य — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ)
- समासः
- दीप्तम् आस्यं यस्य सः — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम् (वालिनः विशेषणम्)
- सन्धिः
- लक्ष्मण + अनुचर → लक्ष्मणानुचर — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
- समासः
- लक्ष्मणः अनुचरः यस्य सः — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (रामस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- अल्प + तेजस् + असु → अल्पतेजोऽसु — विसर्जनीयस्य उकारे ओकारः, परश्च अकारः ‘ऽ’ इति लुप्तः
- समासः
- अल्पौ तेजोऽसू यस्य सः — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (वालिनः विशेषणम्)
- सन्धिः
- पराङ्मुख + वध → पराङ्मुखवध — सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- पराङ्मुखस्य वधः — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्
- सन्धिः
- युद्ध + संरब्ध → युद्धसंरब्ध — सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- युद्धे संरब्धः — सप्तमीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (वालिनः विशेषणम्)
- सन्धिः
- चरित + व्रत → चरितव्रत — सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- चरितं व्रतं येन सः — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (रामस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- स + अनुक्रोश → सानुक्रोश — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
- समासः
- अनुक्रोशेन सह वर्तते इति — बहुव्रीहिः (सहार्थे अव्ययीभावसदृशः)
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (रामस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- अभि + जन → अभिजन — सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति — ‘अभि’ उपसर्गपूर्वकः ‘जन्’ धातुजः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्
- सन्धिः
- धर्म + ध्वज → धर्मध्वज — सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- धर्मः ध्वजः इव यस्य सः — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम् (रामस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- छद्मन् + अभिसंवृत → छद्माभिसंवृत — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
- समासः
- धर्मरूपेण छद्मना अभिसंवृतः — तृतीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्
- सन्धिः
- वन + गोचर → वनगोचर — सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- वनं गोचरः यस्य सः — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम् (वानरस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- लिङ्ग + प्रतिच्छन्न → लिङ्गप्रतिच्छन्न — सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- धर्मस्य लिङ्गेन प्रतिच्छन्नः — तृतीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- परि + वेत्तृ → परिवेत्तृ — सन्धिकार्यं नास्ति; प्रथमैकवचने ‘परिवेत्ता’
- समासः
- समासः नास्ति — ‘परि’ उपसर्गपूर्वकात् ‘विद्’ धातोः तृच्
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (‘परिवेत्तृ’ इत्यस्य रूपम्)
- सन्धिः
- गुरु + तल्प + ग → गुरुतल्पग — सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- गुरोः तल्पं गच्छति इति — उपपदतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- पञ्चन् + नख → पञ्चनख — ‘पञ्चन्’ इत्यस्य नकारलोपः समासे
- समासः
- पञ्च नखाः येषां ते — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, बहुवचनम्
- सन्धिः
- चारित्र्य + कक्ष्या → चारित्र्यकक्ष्या — सन्धिकार्यं नास्ति; ‘छिन्न’ पूर्वपदम्
- समासः
- छिन्ना चारित्र्यकक्ष्या येन सः — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- तृतीया, एकवचनम् (रामहस्तिनः विशेषणम्)
- सन्धिः
- धर्म + अङ्कुश → धर्माङ्कुश — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
- समासः
- त्यक्तः धर्माङ्कुशः येन सः — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- तृतीया, एकवचनम्
- सन्धिः
- दुर् + आसद → दुरासद — सन्धिकार्यं नास्ति (विसर्जनीयस्य रेफः)
- समासः
- दुःखेन आसदितुं शक्यः — प्रादितत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (वालिनः विशेषणम्)
- सन्धिः
- एक + अहन् → एकाह्न — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ); ‘अहन्’ इत्यस्य समासान्ते ‘अह्न’
- समासः
- एकम् अहः — कर्मधारयः
- विभक्तिः
- तृतीया, एकवचनम् (‘एकाह्ना’ इति रूपेण)
- सन्धिः
- अश्वतर + ङीप् → अश्वतरी — सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति — ‘अश्वतर’ इत्यस्य स्त्रीलिङ्गरूपम्
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्
- सन्धिः
- परिशुष्क + वक्त्र → परिशुष्कवक्त्र — सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- परिशुष्कं वक्त्रं यस्य सः — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (वालिनः विशेषणम्)