किष्किन्धाकाण्डम् — षोडशः सर्गः
तारायाः निर्भर्त्सनम्, वालिनः निर्गमः, मुष्टिसालयुद्धम्, सुग्रीवस्य हानिः, रामेण बाणमोक्षः, वालिनः पतनम्
एवं ब्रुवतीं ताराधिपनिभाननां तारां वाली निर्भर्त्स्य अवदत् — ‘गर्जतः शत्रुभूतस्य भ्रातुः सुसंरब्धं व्यवहारं केन कारणेन मर्षयिष्यामि? अनिवर्तिनां शूराणां धर्षणामर्षणं मरणात् अतिरिच्यते। राघवं प्रति विषादः न कार्यः — सः धर्मज्ञः कृतज्ञश्च। स्त्रीभिः सह निवर्तस्व; अहं सुग्रीवस्य दर्पं विनेष्यामि, न तु प्राणैः वियोजयिष्यामि।’ तारा तं परिष्वज्य प्रदक्षिणं कृत्वा स्वस्त्ययनं च विधाय शोकमोहिता अन्तःपुरं प्रविष्टा। वाली महासर्पः इव श्वसन् नगर्याः निर्गत्य सुसंवीतम् अवष्टब्धं सुग्रीवं ददर्श। उभौ गाढं परिधाय मुष्टिम् उद्यम्य परस्परं गर्जन्तौ अभियातौ। वालिना ताडितः सुग्रीवः सोत्पीडः पर्वतः इव शोणितोद्गारी अभवत्; ततः सालम् उत्पाट्य तेन वाली आहतः, ससार्था नौः इव विह्वलः जातः। तौ सुपर्णसमवेगितौ चन्द्रसूर्यौ इव युयुधाते। क्रमेण वाली अवर्धत, सुग्रीवश्च परिहीयत; भग्नदर्पः सः रामं प्रति स्वाम् अवस्थां दर्शयामास। वृत्रवासवयोः इव घोरे युद्धे प्रवृत्ते रामः आर्तं हरीश्वरं दृष्ट्वा आशीविषोपमं शरं धनुषि संधाय चापं पूरयामास। ज्यातलघोषेण पक्षिणः मृगाश्च त्रस्ताः। प्रदीप्ताशनिसंनिभः महाबाणः वालिनः वक्षसि पातितः; सः वेगेन आहतः महीतले निपपात, गतश्रीकः विचेतनः बाष्पसंरुद्धकण्ठश्च आर्तस्वरम् अकरोत्। अनिलोद्धतः सुपुष्पिताशोकः इव शोणिततोयविस्रवैः उक्षितः वासवसूनुः प्रभ्रंशितेन्द्रध्वजवत् क्षितिं गतः।
१तामेवं ब्रुवतीं तारां ताराधिपनिभाननाम्।
वाली निर्भर्त्सयामास वचनं चेदमब्रवीत्॥
२गर्जतोऽस्य सुसंरब्धं भ्रातुः शत्रोर्विशेषतः।
मर्षयिष्यामि केनापि कारणेन वरानने॥
३अधर्षितानां शूराणां समरेष्वनिवर्तिनाम्।
धर्षणामर्षणं भीरु मरणादतिरिच्यते॥
४सोढुं न च समर्थोऽहं युद्धकामस्य संयुगे।
सुग्रीवस्य च संरम्भं हीनग्रीवस्य गर्जितम्॥
५न च कार्यो विषादस्ते राघवं प्रति मत्कृते।
धर्मज्ञश्च कृतज्ञश्च कथं पापं करिष्यति॥
एवं ब्रुवतीं ताराधिपनिभाननां तारां वाली निर्भर्त्स्य इदं वचनम् अब्रवीत् — ‘वरानने, गर्जतः अस्य भ्रातुः, विशेषतः शत्रोः, इमं सुसंरब्धं व्यवहारं केन कारणेन अहं मर्षयिष्यामि? अधर्षितानां समरेषु अनिवर्तिनां शूराणां कृते, भीरु, धर्षणाया अमर्षणं मरणात् अपि अतिरिच्यते। संयुगे युद्धकामस्य हीनग्रीवस्य सुग्रीवस्य संरम्भं गर्जितं च सोढुं न शक्नोमि। मत्कृते राघवं प्रति ते विषादः न कार्यः — सः धर्मज्ञः कृतज्ञश्च, कथं पापं करिष्यति?’ अत्र वालिनः चरित्रं द्विधा प्रकाशते — एकतः वीरस्य मानरक्षा, अन्यतः च रामविषये अतिविश्वासः। तस्य पतनस्य बीजम् अत्रैव निहितम्; धर्मज्ञस्य धर्मः कथं प्रवर्तेत इति सः न विचारयति। वालिनः प्रत्युत्तरं त्रिषु स्तम्भेषु स्थितम् — वीरधर्मः, स्वबलविश्वासः, रामे च श्रद्धा। ‘हीनग्रीवस्य’ इति पदेन सः भ्रातुः नाम्नः अपि उपहासं करोति; ‘सुग्रीव’ इति नामनि ‘सु’ शब्दः स्थितः, तं च वाली ‘हीन’ इति विपर्यस्यति। एतत् एव तस्य अहङ्कारस्य चिह्नम्। ‘मरणादतिरिच्यते’ इति वाक्यं क्षत्रियधर्मस्य प्रतिध्वनिः — अपमानः मृत्योः अपि गुरुः। किन्तु तारया उक्तं प्रमाणं सः न परीक्षते, केवलं ‘धर्मज्ञः कथं पापं करिष्यति’ इति तर्केण एव सन्तुष्यति; यः तर्कः एव तस्य नाशकः। निर्भर्त्सनम् अपि सम्मानयुक्तम् — ‘वरानने’, ‘भीरु’ इति सम्बोधने स्नेहः अद्यापि शिष्टः।
As Tārā, her face like the moon, spoke in this way, Vālī rebuked her and said: "My brother — above all my enemy — is roaring out there in fierce defiance; fair-faced one, why should I put up with it? For heroes who have never been humbled and never turn back in battle, timid one, to bear an insult is worse than death. I cannot endure the fury and the bellowing of shrunken-necked Sugrīva, spoiling for a fight. And you need not be anxious about Rāghava on my account: he knows dharma and he knows gratitude — how could he do a wicked thing?" Here Vālī's character shows two sides: a hero's guarding of his honour, and an excessive trust in Rāma. The seed of his fall lies right here, for he does not stop to ask how a man who knows dharma might act on it. His answer rests on three pillars — the warrior's code, faith in his own strength, and faith in Rāma. In calling Sugrīva "shrunken-necked" he mocks even his brother's name, turning "fine-necked" into its opposite, a mark of his arrogance. That an insult is worse than death echoes the warrior's code. Yet he does not test the evidence Tārā has given; he is content with the argument that a righteous man will do no wrong, and it is that very argument that destroys him. Even his rebuke is tender — "fair-faced one", "timid one" — for his love for her remains.
६निवर्तस्व सह स्त्रीभिः कथं भूयोऽनुगच्छसि।
सौहृदं दर्शितं तावन्मयि भक्तिस्त्वया कृता॥
७प्रतियोत्स्याम्यहं गत्वा सुग्रीवं जहि सम्भ्रमम्।
दर्पं चास्य विनेष्यामि न च प्राणैर्वियोक्ष्यते॥
८अहं ह्याजिस्थितस्यास्य करिष्यामि यदीप्सितम्।
वृक्षैर्मुष्टिप्रहारैश्च पीडितः प्रतियास्यति॥
९न मे गर्वितमायस्तं सहिष्यति दुरात्मवान्।
कृतं तारे सहायत्वं दर्शितं सौहृदं मयि॥
१०शापितासि मम प्राणैर्निवर्तस्व जनेन च।
अलं जित्वा निवर्तिष्ये तमहं भ्रातरं रणे॥
‘स्त्रीभिः सह निवर्तस्व; भूयः किमर्थम् अनुगच्छसि? तावत् सौहृदं दर्शितम्, मयि भक्तिः त्वया कृता। अहं गत्वा सुग्रीवं प्रतियोत्स्ये — संभ्रमं जहि; अस्य दर्पं विनेष्यामि, न तु प्राणैः वियोजयिष्यामि। आजिस्थितस्य अस्य यत् ईप्सितं तत् अहं करिष्यामि; वृक्षैः मुष्टिप्रहारैश्च पीडितः सः प्रतियास्यति। दुरात्मवान् सः मम गर्वितम् आयस्तं च न सहिष्यति। तारे, त्वया सहायत्वं कृतम्, मयि सौहृदं दर्शितम्। मम प्राणैः शापिता असि — जनेन सह निवर्तस्व; अलम्, अहं रणे तं भ्रातरं जित्वा निवर्तिष्ये।’ ‘न च प्राणैर्वियोक्ष्यते’ इति वचनं करुणं च विडम्बनात्मकं च — यः भ्रातुः प्राणान् रक्षितुम् इच्छति, सः एव अद्य स्वप्राणान् हास्यति। ‘भूयोऽनुगच्छसि’ इति प्रश्ने ईषत् कठोरता, ‘सौहृदं दर्शितम्’ इति च कृतज्ञता — द्वे अपि एकस्मिन् श्लोके। वालिनः प्रतिज्ञा च सुग्रीवस्य प्रतिज्ञातः विपरीता — सुग्रीवः वालिनः वधम् इच्छति, वाली तु भ्रातुः दर्पमात्रस्य भङ्गम्। एषा उदारता तस्य चरित्रं मधुरं करोति, तेन च तस्य वधः पाठकस्य मनसि करुणाम् उत्पादयति। ‘शापितासि मम प्राणैः’ इति शपथेन सः तारां निवर्तयति — यः शपथः स्वप्राणान् उद्दिश्य कृतः, सः एव प्राणहरणे परिणतः। अत्र कवेः व्यङ्ग्यं गभीरम्।
"Go back with the women; why do you keep following me? You have shown your love and your devotion to me. I will go out and fight Sugrīva — put away your fear. I will break his pride, but I will not take his life. As he stands there on the field I will give him what he is asking for; battered by trees and by my fists, he will turn and go. That wicked creature will not withstand my pride and my strength. You have helped me, Tārā, and shown me your love. I bind you by an oath on my life: go back with your people. Enough — I will defeat my brother in battle and come back." "I will not take his life" is both touching and ironic: he who wants to spare his brother's life will today lose his own. Some sternness in "why do you keep following me" and gratitude in "you have shown your love" sit together in the same breath. Vālī's resolve is the opposite of Sugrīva's: Sugrīva wants Vālī's death, while Vālī wants only to break his brother's pride, and that generosity endears him to us and makes his killing all the more pitiable. He sends Tārā back with an oath sworn on his own life — and the oath taken on his life turns into the taking of it; the poet's irony is deep.
११तं तु तारा परिष्वज्य वालिनं प्रियवादिनी।
चकार रुदती मन्दं दक्षिणा सा प्रदक्षिणम्॥
१२ततः स्वस्त्ययनं कृत्वा मन्त्रविद्विजयैषिणी।
अन्तःपुरं सह स्त्रीभिः प्रविष्टा शोकमोहिता॥
१३प्रविष्टायां तु तारायां सह स्त्रीभिः स्वमालयम्।
नगर्या निर्ययौ क्रुद्धो महासर्प इव श्वसन्॥
प्रियवादिनी तारा तं वालिनं परिष्वज्य दक्षिणा सती मन्दं रुदती प्रदक्षिणम् अकरोत्। ततः मन्त्रविद् विजयैषिणी सा स्वस्त्ययनं कृत्वा शोकमोहिता स्त्रीभिः सह अन्तःपुरं प्रविष्टा। तारायां स्त्रीभिः सह स्वम् आलयं प्रविष्टायां सः क्रुद्धः महासर्पः इव श्वसन् नगर्याः निर्ययौ। रोदनं प्रदक्षिणं स्वस्त्ययनं च — त्रीणि अपि विदायाः चिह्नानि; तथापि सा मन्त्रं न विस्मरति। ‘शोकमोहिता’ इति पदेन तस्याः अन्तःस्थितिः, ‘विजयैषिणी’ इति च तस्याः कर्तव्यनिष्ठा — द्वे अपि एकस्मिन् एव श्लोके स्थापिते। प्रदक्षिणं मङ्गलार्थम्, रोदनं च अमङ्गलाशङ्कया — विरुद्धे द्वे अपि एकस्मिन् क्षणे स्थिते। ‘मन्त्रविद्’ इति विशेषणं तारायाः शास्त्रज्ञतां सूचयति, ‘शोकमोहिता’ इति च तस्याः असामर्थ्यम्; विद्या अपि नियतिं न वारयति।
Then sweet-spoken Tārā embraced Vālī and, gentle as she was, weeping softly, walked round him keeping him on her right. Then, versed in sacred formulas and longing for his victory, she performed the rite of blessing and, dazed with grief, went into the women's quarters with the other women. Weeping, the circling and the blessing are all signs of farewell, yet she does not forget her rite; the circling is for good fortune and the tears for fear of ill, two contrary things in one moment. "Longing for his victory" shows her sense of duty and "dazed with grief" her inner state; her learning is noted, and her helplessness too, for even knowledge cannot turn back fate. When Tārā and the women had gone into their own dwelling, Vālī went out of the city in a fury, hissing like a great serpent.
१४स निःश्वस्य महारोषो वाली परमवेगवान्।
सर्वतश्चारयन्दृष्टिं शत्रुदर्शनकांक्षया॥
१५स ददर्श ततः श्रीमान्सुग्रीवं हेमपिङ्गलम्।
सुसंवीतमवष्टब्धं दीप्यमानमिवानलम्॥
१६तं स दृष्ट्वा महाबाहुः सुग्रीवं पर्यवस्थितम्।
गाढं परिदधे वासो वाली परमकोपनः॥
१७स वाली गाढसंवीतो मुष्टिमुद्यम्य वीर्यवान्।
सुग्रीवमेवाभिमुखो ययौ योद्धुं कृतक्षणः॥
१८श्लिष्टं मुष्टिं समुद्यम्य संरब्धतरमागतः।
सुग्रीवोऽपि समुद्दिश्य वालिनं हेममालिनम्॥
१९तं वाली क्रोधताम्राक्षः सुग्रीवं रणकोविदम्।
आपतन्तं महावेगमिदं वचनमब्रवीत्॥
महारोषः परमवेगवान् वाली निःश्वस्य शत्रुदर्शनकांक्षया सर्वतः दृष्टिं चारयन् आसीत्। ततः श्रीमान् सः सुसंवीतम् अवष्टब्धं दीप्यमानम् अनलम् इव हेमपिङ्गलं सुग्रीवं ददर्श। पर्यवस्थितं तं सुग्रीवं दृष्ट्वा परमकोपनः महाबाहुः वाली गाढं वासः परिदधे। गाढसंवीतः वीर्यवान् सः मुष्टिम् उद्यम्य कृतक्षणः सन् योद्धुं सुग्रीवम् एव अभिमुखः ययौ। सुग्रीवः अपि श्लिष्टं मुष्टिं समुद्यम्य संरब्धतरः सन् हेममालिनं वालिनं समुद्दिश्य आगतः। क्रोधताम्राक्षः वाली महावेगम् आपतन्तं रणकोविदं सुग्रीवम् इदं वचनम् अब्रवीत्। वस्त्रस्य गाढबन्धनं मुष्टेः उद्यमनं च — मल्लयुद्धस्य द्वे सिद्धते; कविः आयुधरहितं वानरयुद्धम् एव वर्णयति। चतुर्दशात् एकोनविंशपर्यन्तं षट् श्लोकाः क्रमेण षड् क्रियाः दर्शयन्ति — निःश्वसनम्, दृष्टिचारणम्, दर्शनम्, वस्त्रबन्धनम्, मुष्ट्युद्यमनम्, वचनम्। एवं युद्धस्य आरम्भः मन्दगत्या वर्ण्यते, येन उत्कण्ठा वर्धते। ‘दीप्यमानम् अनलम् इव’ इति सुग्रीवस्य उपमा तस्य नूतनम् उत्साहं सूचयति — पूर्वं यः भीतः पलायितः, सः अधुना ज्वलति। उभयोः अपि समानाः चेष्टाः वर्णिताः — गाढं परिधानम्, मुष्टेः उद्यमनम्; तेन च तयोः सादृश्यं पुनः स्मारितम्, यत् पूर्वसर्गे रामस्य बाणं प्रतिरुद्धवत्।
Hissing thus in a towering rage, Vālī, enormously swift, cast his eyes all round, eager to see his enemy. Then that glorious monkey saw Sugrīva, golden-tawny, tightly girt, firmly planted and blazing like a fire — he who had fled in fear before now burned with new courage. Seeing long-armed Sugrīva standing ready, Vālī in fierce anger drew his own garment tight. Girded tightly, the mighty Vālī raised his fist and went straight at Sugrīva, ready to fight and watching for his moment. Sugrīva too raised his clenched fist and, in still greater fury, made straight for golden-garlanded Vālī. Then Vālī, his eyes copper-red with rage, spoke to Sugrīva, that master of battle, as he rushed at him with tremendous speed. Tightening the garment and raising the fist are the two preparations of a wrestling match; the poet describes the weaponless fighting of monkeys. Six verses show six actions in turn — hissing, looking about, seeing, girding, raising the fist, speaking — so that the start of the fight is told slowly and suspense grows. Both brothers make the same movements, girding and raising their fists, which recalls again the likeness that held back Rāma's arrow in the earlier fight.
२०एष मुष्टिर्महान्बद्धो गाढः सुनियताङ्गुलिः।
मया वेगविमुक्तस्ते प्राणानादाय यास्यति॥
२१एवमुक्तस्तु सुग्रीवः क्रुद्धो वालिनमब्रवीत्।
तव चैष हरन्प्राणान्मुष्टिः पततु मूर्धनि॥
२२ताडितस्तेन तं क्रुद्धः समभिक्रम्य वेगतः।
अभवच्छोणितोद्गारी सोत्पीड इव पर्वतः॥
२३सुग्रीवेण तु निःशङ्कं सालमुत्पाट्य तेजसा।
गात्रेष्वभिहतो वाली वज्रेणेव महागिरिः॥
२४स तु वृक्षेण निर्भग्नः सालताडनविह्वलः।
गुरुभारभराक्रान्ता नौः ससार्थेव सागरे॥
२५तौ भीमबलविक्रान्तौ सुपर्णसमवेगितौ।
प्रवृद्धौ घोरवपुषौ चन्द्रसूर्याविवाम्बरे॥
‘एषः मम महान् मुष्टिः गाढं बद्धः, सुनियताङ्गुलिः; मया वेगेन विमुक्तः सः ते प्राणान् आदाय यास्यति’ इति वालिना उक्ते क्रुद्धः सुग्रीवः प्रत्यवदत् — ‘तव प्राणान् हरन् एषः मुष्टिः तव एव मूर्धनि पततु।’ तेन वालिना ताडितः सुग्रीवः क्रुद्धः वेगतः तं समभिक्रम्य सोत्पीडः पर्वतः इव शोणितोद्गारी अभवत्। ततः सुग्रीवः निःशङ्कं तेजसा सालम् उत्पाट्य वालिनं गात्रेषु अताडयत् — वज्रेण महागिरिः इव। सः वृक्षेण निर्भग्नः सालताडनविह्वलः सागरे ससार्था गुरुभारभराक्रान्ता नौः इव अभवत्। भीमबलविक्रान्तौ सुपर्णसमवेगितौ प्रवृद्धौ घोरवपुषौ तौ अम्बरे चन्द्रसूर्यौ इव आस्ताम्। नौकोपमा विशिष्टा — पोतः न भिद्यते, केवलं दोलायते; तथा वाली अपि हतः न, केवलं विह्वलः। गर्जनयोः प्रतिगर्जनम्, मुष्टेः प्रतिमुष्टिः — संवादः अपि युद्धस्य अङ्गम्। वालिनः वचनं दीर्घम्, सुग्रीवस्य तु संक्षिप्तम् एव — तेन च सुग्रीवस्य संयतः क्रोधः सूचितः। सालवृक्षस्य उत्पाटनं सुग्रीवस्य वानरबलस्य प्रतीकम्; पूर्वं रामेण सप्त सालाः बाणेन भिन्नाः, अधुना एकः सालः एव सुग्रीवस्य आयुधम् — कविः एकम् एव वृक्षं द्विधा प्रयुङ्क्ते। वज्रेण महागिरिः इति उपमया प्रहारस्य महत्त्वम्, नौकोपमया च वालिनः विह्वलता — किन्तु न पतनम् — दर्शिते। पञ्चविंशे तयोः सादृश्यं परमां कोटिं गच्छति — चन्द्रसूर्यौ इव, अर्थात् उभौ अपि तेजस्विनौ, किन्तु एकस्य एव कालः निकटः।
"This great fist of mine is clenched hard, its fingers held firm; loosed by me with all my force, it will carry off your life." So Vālī spoke, and Sugrīva answered in anger: "And may this fist of mine fall on your own head and take your life." Challenge meets challenge, fist meets fist — even their words are part of the fight; Vālī's speech is longer and Sugrīva's short, showing Sugrīva's restrained anger. Struck by Vālī, Sugrīva closed with him in fury and at speed, spouting blood like a mountain with gushing springs. Then Sugrīva, fearless, tore up a sāla tree with all his strength and struck Vālī on the limbs with it, as the thunderbolt strikes a great mountain. Broken by the tree and reeling from the blow of that sāla, Vālī was like a heavily laden merchant ship rolling at sea. The image is apt: the ship is not wrecked, only tossed; so Vālī was not beaten, only shaken. The sāla shows a monkey's strength: earlier Rāma pierced seven sālas with an arrow, and now a single sāla is Sugrīva's weapon — the poet uses the same tree twice. Those two, of terrible strength and valour, swift as Garuḍa, grown huge and fearsome in form, were like the moon and the sun in the sky — here their likeness reaches its height, both radiant, yet the hour of one of them is near.
२६परस्परममित्रघ्नौ छिद्रान्वेषणतत्परौ।
ततोऽवर्धत वाली तु बलवीर्यसमन्वितः॥
२७सूर्यपुत्रो महावीर्यः सुग्रीवः परिहीयत।
वालिना भग्नदर्पस्तु सुग्रीवो मन्दविक्रमः॥
२८वालिनं प्रति सामर्षो दर्शयामास राघवम्।
वृक्षैः सशाखैः शिखरैर्वज्रकोटिनिभैर्नखैः॥
२९मुष्टिभिर्जानुभिः पद्भिर्बाहुभिश्च पुनः पुनः।
तयोर्युद्धमभूद्घोरं वृत्रवासवयोरिव॥
३०तौ शोणिताक्तौ युध्येतां वानरौ वनचारिणौ।
मेघाविव महाशब्दैस्तर्जमानौ परस्परम्॥
३१हीयमानमथापश्यत्सुग्रीवं वानरेश्वरम्।
प्रेक्षमाणं दिशश्चैव राघवः स मुहुर्मुहुः॥
३२ततो रामो महातेजा आर्तं दृष्ट्वा हरीश्वरम्।
स शरं वीक्षते वीरो वालिनो वधकांक्षया॥
परस्परम् अमित्रघ्नौ छिद्रान्वेषणतत्परौ तौ आस्ताम्; ततः बलवीर्यसमन्वितः वाली अवर्धत, महावीर्यः सूर्यपुत्रः सुग्रीवश्च परिहीयत। वालिना भग्नदर्पः मन्दविक्रमः सुग्रीवः वालिनं प्रति सामर्षः सन् राघवं दर्शयामास — अर्थात् स्वाम् अवस्थां रामस्य लक्ष्ये स्थापयामास। सशाखैः वृक्षैः, शिखरैः, वज्रकोटिनिभैः नखैः, मुष्टिभिः, जानुभिः, पद्भिः, बाहुभिश्च पुनः पुनः तयोः वृत्रवासवयोः इव घोरं युद्धम् अभवत्। शोणिताक्तौ वनचारिणौ तौ वानरौ महाशब्दैः परस्परं तर्जमानौ मेघौ इव अयुध्येताम्। ततः राघवः हीयमानं दिशः च मुहुर्मुहुः प्रेक्षमाणं वानरेश्वरं सुग्रीवम् अपश्यत्। आर्तं हरीश्वरं दृष्ट्वा महातेजाः वीरः रामः वालिनः वधकाङ्क्षया स्वं शरं वीक्षते स्म। सुग्रीवस्य दृष्टिपातः एव मूकं याचनम्; प्रतिज्ञायाः स्मारणम् अपि शब्देन न, दृष्ट्या एव कृतम्। ‘अवर्धत’ ‘परिहीयत’ इति क्रियापदद्वयं चन्द्रसूर्योपमायाः एव विस्तारः — एकः वर्धते, अपरः क्षीयते। ‘दर्शयामास राघवम्’ इति पदे सुग्रीवः न वाचा याचते, केवलं स्वाम् आर्तिं दर्शयति; पूर्वं कृता प्रतिज्ञा एव तस्य वाक्यम्। आयुधानां गणना — वृक्षाः, शिखराणि, नखाः, मुष्टयः, जानवः, पादाः, बाहवः — सप्तविधा; एतैः वानरयुद्धस्य स्वाभाविकं रूपं दर्शितम्, यत्र शस्त्राणि न, शरीरम् एव आयुधम्। ‘वृत्रवासवयोः इव’ इति उपमा युद्धस्य दिव्यतां सूचयति; ‘मेघौ इव’ इति च तयोः शब्दस्य गाम्भीर्यम्। सुग्रीवस्य दिक्षु मुहुर्मुहुः प्रेक्षणं करुणम् — सः मित्रम् अन्विष्यति, न तु पलायनमार्गम्।
Each a slayer of his foe, each watching for the other's weak point, they fought on; then Vālī, full of strength and valour, grew stronger, while mighty Sugrīva, son of the Sun, began to fail. The two verbs — one waxing, the other waning — extend the image of the moon and sun. His pride broken by Vālī and his strength flagging, Sugrīva, in bitter anger at Vālī, showed himself to Rāghava — he did not plead in words but simply showed his distress; the promise already made was his plea. With branching trees and mountain peaks, with nails like the points of thunderbolts, with fists, knees, feet and arms, again and again, they fought terribly, like Vṛtra and Indra. Seven kinds of weapon are named — trees, peaks, nails, fists, knees, feet and arms — the natural fighting of monkeys, in which the body itself is the weapon; the comparison with Vṛtra and Indra lends the fight a divine grandeur. Smeared with blood, the two forest-dwelling monkeys fought on, roaring at each other with great cries like two thunderclouds. Then Rāghava saw that Sugrīva, lord of the monkeys, was weakening and kept looking about him in every direction — looking for his friend, not for a way to run, and that look was his silent plea. Seeing the monkey lord in distress, Rāma of great splendour, that hero, looked at his arrow, wishing to kill Vālī.
३३ततो धनुषि संधाय शरमाशीविषोपमम्।
पूरयामास तच्चापं कालचक्रमिवान्तकः॥
३४तस्य ज्यातलघोषेण त्रस्ताः पत्ररथेश्वराः।
प्रदुद्रुवुर्मृगाश्चैव युगान्त इव मोहिताः॥
३५मुक्तस्तु वज्रनिर्घोषः प्रदीप्ताशनिसंनिभः।
राघवेण महाबाणो वालिवक्षसि पातितः॥
३६ततस्तेन महातेजा वीर्ययुक्तः कपीश्वरः।
वेगेनाभिहतो वाली निपपात महीतले॥
ततः रामः धनुषि आशीविषोपमं शरं संधाय तत् चापं पूरयामास — कालचक्रं गृह्णन् अन्तकः इव। तस्य ज्यातलघोषेण त्रस्ताः पत्ररथेश्वराः मृगाश्च युगान्ते मोहिताः इव प्रदुद्रुवुः। वज्रनिर्घोषः प्रदीप्ताशनिसंनिभः सः महाबाणः राघवेण मुक्तः वालिनः वक्षसि पातितः। ततः तेन आहतः महातेजाः वीर्ययुक्तः कपीश्वरः वाली वेगेन महीतले निपपात। ‘कालचक्रमिवान्तकः’ इति उपमया रामस्य कर्म न वैरजन्यं, अपितु कालस्य नियतिरूपं दर्शितम्; ज्यातलघोषेण प्राणिनां त्रासः च तस्य महत्त्वं सूचयति। ‘अन्तकः कालचक्रम् इव’ इति उपमया रामस्य कर्म वैरजन्यं न, अपितु नियतिरूपम् इति सूचितम्। ज्यातलघोषेण पक्षिणां मृगाणां च पलायनं युगान्तस्य पूर्वचित्रम्; पूर्वसर्गे सुग्रीवस्य नादेन अपि ते एव त्रस्ताः आसन् — शब्दयोः पुनरावृत्त्या कविः घटनाक्रमं बध्नाति। बाणस्य त्रीणि विशेषणानि — आशीविषोपमः, वज्रनिर्घोषः, प्रदीप्ताशनिसंनिभः — विषम्, शब्दः, तेजश्च इति त्रिभिः अंशैः तस्य भीषणतां पूरयन्ति।
Then Rāma fitted to his bow an arrow like a venomous snake and drew it to the full, like Death, the Ender, taking up the wheel of time. The image shows Rāma's act as not born of enmity but as the working of destiny. At the twang of his bowstring the great birds took fright and the deer ran off, dazed as at the end of an age — the same creatures that fled at Sugrīva's roar in the last sarga, so that the poet binds the events together by the echo. Loosed with a crash like the thunderbolt and blazing like lightning, that great arrow was sent by Rāghava into Vālī's chest. Venom, thunder and fire — three qualities fill out the arrow's terror. Struck with force by it, Vālī, the splendid and valiant lord of the monkeys, fell to the ground.
३७इन्द्रध्वज इवोद्धूतः पौर्णमास्यां महीतले।
आश्वयुक्समये मासि गतश्रीको विचेतनः।
बाष्पसंरुद्धकण्ठस्तु वाली चार्तस्वरः शनैः॥
३८नरोत्तमः कालयुगान्तकोपमं शरोत्तमं काञ्चनरूप्यभूषितम्।
ससर्ज दीप्तं तममित्रमर्दनं सधूममग्निं मुखतो यथा हरः॥
३९अथोक्षितः शोणिततोयविस्रवैः सुपुष्पिताशोक इवानिलोद्धतः।
विचेतनो वासवसूनुराहवे प्रभ्रंशितेन्द्रध्वजवत्क्षितिं गतः॥
पौर्णमास्यां महीतले उद्धूतः इन्द्रध्वजः इव, आश्वयुक्समये मासि गतश्रीकः विचेतनः बाष्पसंरुद्धकण्ठः च सन् वाली शनैः आर्तस्वरः अभवत्। नरोत्तमः रामः कालयुगान्तकोपमं काञ्चनरूप्यभूषितं दीप्तम् अमित्रमर्दनं शरोत्तमं ससर्ज — हरः मुखतः सधूमम् अग्निम् इव। अथ शोणिततोयविस्रवैः उक्षितः, अनिलोद्धतः सुपुष्पिताशोकः इव, विचेतनः वासवसूनुः आहवे प्रभ्रंशितेन्द्रध्वजवत् क्षितिं गतः। सप्तत्रिंशः श्लोकः त्रिभिः अर्धैः निबद्धः; इन्द्रध्वजस्य उपमा द्विः प्रयुक्ता — सप्तत्रिंशे उत्थापितस्य, एकोनचत्वारिंशे च पातितस्य। इन्द्रध्वजस्य उपमा अत्र सार्थका — वाली इन्द्रस्य पुत्रः, अतः पितुः ध्वजः एव तस्य पतने उपमानम्। आश्वयुक्मासे पौर्णमास्यां महोत्सवान्ते ध्वजः अवरोप्यते; तथा वालिनः अपि उत्सवसदृशं जीवनं समाप्तम्। अष्टात्रिंशे बाणस्य वर्णनं पश्चात्तापवत् पुनः आगतम् — कविः पतनं प्रथमं दर्शयित्वा ततः तस्य कारणं विस्तारयति, येन करुणा तीव्रा भवति। हरस्य मुखात् सधूमाग्निनिर्गमनम् इति उपमा त्रिपुरदहनं स्मारयति।
Like Indra's banner, raised on the full-moon day of the month of Āśvayuja and then laid on the ground, Vālī lay, his glory gone, senseless, his throat choked with tears, and he cried out softly in pain. The banner of Indra is fitting, since Vālī is Indra's son, so his father's own banner is the image of his fall; and just as that banner is taken down at the close of the great festival, so Vālī's festive life has ended. Then the poet goes back to the arrow, as if in regret: that best of men had loosed that best of arrows, like Death at the world's end, adorned with gold and silver, blazing, crusher of foes, as Śiva sends smoking fire from his mouth — an image that recalls the burning of the three cities. By showing the fall first and then dwelling on its cause, the poet sharpens our pity. And so, drenched in streams of his own blood like a flowering aśoka torn up by the wind, the son of Indra lay senseless on the field, fallen to the earth like Indra's banner thrown down — the banner image used twice, once raised and once cast down.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये किष्किन्धाकाण्डे षोडशः सर्गः॥ १६॥
कठिनपदानां सन्धिः, समासः, विभक्तिः, अर्थश्च।