तारायाः प्रबोधनम्

वालिना नादश्रवणम्, क्रोधेन निष्क्रमणम्, तारायाः निवारणम्, रामस्य गुणकथनम्, यौवराज्योपदेशः, वचनस्य निष्फलता

अन्तःपुरगतः अमर्षणः वाली सुग्रीवस्य सर्वभूतप्रकम्पनं निनादं श्रुत्वा एकपदे एव गतमदः महाक्रोधयुक्तः च अभवत्। रोषपरीताङ्गः कनकप्रभः सः उपरक्तः आदित्यः इव निष्प्रभः, दंष्ट्राकरालः दीप्ताग्निलोचनः च सन् पदन्यासैः मेदिनीं दारयन् इव निष्पपात। तं तारा स्नेहात् परिष्वज्य त्रस्ता हितोदर्कं वचनम् उवाच — ‘नदीवेगम् इव आगतं क्रोधं त्यज; काल्यम् एतेन संग्रामं करिष्यसि। तव सहसा निष्क्रामः मम न रोचते। पूर्वं त्वया निरस्तः पीडितश्च सुग्रीवः पुनः आह्वयति — एतत् शङ्कां जनयति। निपुणः बुद्धिमांश्च सः अपरीक्षितवीर्येण सह सख्यं न एष्यति; अवष्टब्धसहायः एव गर्जति। अङ्गदेन कथितं चारनिवेदितं वृत्तान्तम् अहं श्रुतवती — अयोध्याधिपतेः पुत्रौ समरदुर्जयौ रामलक्ष्मणौ सुग्रीवस्य प्रियार्थं प्राप्तौ। रामः परबलामर्दी युगान्ताग्निः इव, साधूनां निवासवृक्षः, आर्तानां संश्रयः, गुणानाम् आकरः; तेन सह ते विरोधः न क्षमः। सुग्रीवं यौवराज्येन अभिषेचय, यवीयसा भ्रात्रा सह विग्रहं मा कृथाः; दानमानादिभिः तं प्रत्यनन्तरं कुरु।’ एवं हितं पथ्यं च उक्तम् अपि विनाशकाले कालाभिपन्नस्य वालिनः न अरोचत।

१वालिना नादश्रवणम्, तस्य क्रोधः, निष्क्रमणं च

१अथ तस्य निनादं तं सुग्रीवस्य महात्मनः।
शुश्रावान्तःपुरगतो वाली भ्रातुरमर्षणः॥

२श्रुत्वा तु तस्य निनदं सर्वभूतप्रकम्पनम्।
मदश्चैकपदे नष्टः क्रोधश्चापादितो महान्॥

३ततो रोषपरीताङ्गो वाली स कनकप्रभः।
उपरक्त इवादित्यः सद्यो निष्प्रभतां गतः॥

४वाली दंष्ट्राकरालस्तु क्रोधाद्दीप्ताग्निलोचनः।
भात्युत्पतितपद्माभः समृणाल इव ह्रदः॥

५शब्दं दुर्मर्षणं श्रुत्वा निष्पपात ततो हरिः।
वेगेन च पदन्यासैर्दारयन्निव मेदिनीम्॥

भ्रातुः प्रति अमर्षणः वाली अन्तःपुरगतः सन् महात्मनः सुग्रीवस्य तं निनादं शुश्राव। सर्वभूतप्रकम्पनं तं निनदं श्रुत्वा तस्य मदः एकपदे एव नष्टः, महान् क्रोधश्च आपादितः। ततः रोषेण परीताङ्गः कनकप्रभः वाली उपरक्तः आदित्यः इव सद्यः निष्प्रभतां गतः। दंष्ट्राभिः करालः, क्रोधात् दीप्ताग्निवत् लोचनः सः उत्पतितपद्माभः समृणालः ह्रदः इव अभात् — यस्य कमलानि नष्टानि, मृणालानि तु अवशिष्टानि; एषा उपमा श्रीहीनतां सूक्ष्मतया दर्शयति। दुर्मर्षणं शब्दं श्रुत्वा सः हरिः पदन्यासैः मेदिनीं दारयन् इव वेगेन निष्पपात। ‘एकपदे’ इति पदेन मदस्य क्षणिकत्वं सूचितम् — सुखस्य आधारः क्षणेन एव भिद्यते। कनकप्रभस्य ग्रहणोपमा च अग्रिमस्य पतनस्य पूर्वसूचना। ‘अन्तःपुरगतः’ इति पदेन वालिनः तत्कालिका अवस्था सूचिता — सः भोगे मग्नः, शत्रुः तु द्वारे। ‘भ्रातुः अमर्षणः’ इति विशेषणं च वैरस्य मूलं दर्शयति; भ्रातृत्वम् एव अत्र असहनस्य हेतुः जातम्। ग्रहणोपमा त्रिषु श्लोकेषु क्रमेण विस्तृता — प्रथमं निष्प्रभता, ततः दंष्ट्राकरालता, ततः च श्रीहीनह्रदस्य चित्रम्; एवं क्रोधस्य त्रीणि रूपाणि — तेजोहानिः, भीषणता, शोभाभ्रंशश्च — पृथक् पृथक् दर्शितानि। पञ्चमे च तस्य वेगः पृथिवीं विदारयन् इव उक्तः; एतत् वेगम् एव तारा अग्रे निरोद्धुं यतते।

Vālī, who could not bear his brother, was in the women's quarters when he heard the roar of great-souled Sugrīva — lost in pleasure while his enemy stood at the gate; and it was their very brotherhood that made the challenge unbearable to him. Hearing that cry, which shook every creature, his intoxication vanished in a single instant and a great rage came over him; the ground of his pleasure was shattered in a moment. Every limb seized by fury, golden Vālī at once lost his brightness, like the sun in eclipse. Terrible with his fangs, his eyes blazing like fire, he looked like a pool whose lotuses have been torn out, leaving only the stalks — an image that quietly shows him robbed of his glory. The eclipse, told here of a golden-hued hero, foreshadows his fall. Over three verses his anger is shown in three forms — loss of radiance, fearsomeness, and fallen beauty. Hearing that intolerable sound, the monkey rushed out, as though splitting the earth with his stride; it is this very rush that Tārā will try to stop.

२तारायाः परिष्वङ्गः, प्रथमं निवारणम्

६तं तु तारा परिष्वज्य स्नेहाद्दर्शितसौहृदा।
उवाच त्रस्तसम्भ्रान्ता हितोदर्कमिदं वचः॥

७साधु क्रोधमिमं वीर नदीवेगमिवागतम्।
शयनादुत्थितः काल्यं त्यज भुक्तामिव स्रजम्॥

८काल्यमेतेन संग्रामं करिष्यसि च वानर।
वीर ते शत्रुबाहुल्यं फल्गुता वा न विद्यते॥

९सहसा तव निष्क्रामो मम तावन्न रोचते।
श्रूयतामभिधास्यामि यन्निमित्तं निवार्यते॥

तं तारा स्नेहात् परिष्वज्य दर्शितसौहृदा, त्रस्ता सम्भ्रान्ता च सती हितोदर्कम् इदं वचनम् उवाच — ‘वीर, नदीवेगम् इव आगतम् इमं क्रोधं साधु त्यज, यथा शयनात् उत्थितः पुरुषः काल्यं भुक्तां स्रजं त्यजति। वानर, काल्यम् एतेन सह संग्रामं करिष्यसि; वीर, ते शत्रुबाहुल्यं फल्गुता वा न विद्यते। तव सहसा निष्क्रामः मम तावत् न रोचते; श्रूयतां — यन्निमित्तं निवार्यसे तत् अभिधास्यामि।’ अत्र तारायाः वचनं न भयजन्यम्, अपितु बुद्धिपूर्वकम् — प्रथमं सान्त्वनम्, ततः विलम्बस्य प्रार्थना, ततः च कारणकथनस्य प्रतिज्ञा। भुक्तस्रजः उपमा मार्मिका — क्रोधः अपि उपभुक्तः माल्यवत् त्याज्यः। परिष्वङ्गः एव तारायाः प्रथमम् आयुधम् — शब्दात् पूर्वं स्पर्शेन निवारणम्। ‘त्रस्ता सम्भ्रान्ता’ इति द्वाभ्यां विशेषणाभ्यां तस्याः अन्तर्गतं भयम्, ‘हितोदर्कम्’ इति च तस्याः वचनस्य परिणामः सूचितः — भीता अपि सा हितम् एव वदति। अष्टमे श्लोके सा वालिनः सामर्थ्यं न न्यूनीकरोति — ‘ते शत्रुबाहुल्यं फल्गुता वा न विद्यते’ इति ब्रुवती सा तस्य मानं रक्षति, केवलं कालम् एव याचते। एषा नीतिः स्मरणीया — बलिनं निवारयितुम् इच्छन्त्या तस्य बलं न निन्द्यम्।

But Tārā threw her arms round him in love and, frightened and bewildered, spoke words meant for his lasting good. Her embrace was her first weapon: before any word, she tried to hold him back by touch. Afraid as she was, she spoke only what was good for him. "Be gracious, my hero; let go of this anger that has come on you like a river in flood, as a man who rises at dawn throws away the garland he wore the night before" — anger, too, once spent, should be cast off like a used garland. "You can fight with him at dawn, monkey. It is not that your enemies are many, hero, or that there is any weakness in you. But this sudden rushing out does not please me. Listen, and I will tell you why I hold you back." Her words come not from fear but from reason: first she soothes him, then she asks for delay, then she promises to give her reason. She does not belittle Vālī's strength; she guards his pride and asks only for time — a wise policy, for one who would restrain a strong man must not scorn his strength.

३तारायाः शङ्का — सुग्रीवः सहायवान् इति

१०पूर्वमापतितः क्रोधात्स त्वामाह्वयते युधि।
निष्पत्य च निरस्तस्ते हन्यमानो दिशो गतः॥

११त्वया तस्य निरस्तस्य पीडितस्य विशेषतः।
इहैत्य पुनराह्वानं शङ्कां जनयतीव मे॥

१२दर्पश्च व्यवसायश्च यादृशस्तस्य नर्दतः।
निनादस्य च संरम्भो नैतदल्पं हि कारणम्॥

१३नासहायमहं मन्ये सुग्रीवं तमिहागतम्।
अवष्टब्धसहायश्च यमाश्रित्यैष गर्जति॥

१४प्रकृत्या निपुणश्चैव बुद्धिमांश्चैव वानरः।
नापरीक्षितवीर्येण सुग्रीवः सख्यमेष्यति॥

‘पूर्वं सः क्रोधात् आपतितः त्वां युधि आह्वयते स्म; निष्पत्य च त्वया निरस्तः हन्यमानः दिशः गतः। त्वया निरस्तस्य विशेषतः पीडितस्य तस्य इह एत्य पुनः आह्वानं मम शङ्कां जनयति इव। नर्दतः तस्य यादृशः दर्पः व्यवसायश्च, निनादस्य च यः संरम्भः — एतत् अल्पं कारणं न भवति। तम् इह आगतं सुग्रीवम् अहम् असहायं न मन्ये; अवष्टब्धसहायः सन् एव यम् आश्रित्य एषः गर्जति। प्रकृत्या निपुणः बुद्धिमांश्च एषः वानरः; अपरीक्षितवीर्येण केनचित् सुग्रीवः सख्यं न एष्यति।’ तारा अत्र न भयेन, अपितु अनुमानेन वदति — कार्यात् कारणम्, नादात् सहायः, सहायात् च विपत्तिः। एषा एव बुद्धिमत्याः स्त्रियाः नीतिः। तारायाः तर्कः चतुर्भिः सोपानैः प्रवर्तते — पूर्वं सुग्रीवः पराजितः, अधुना सः एव पुनः आह्वयति, तस्य नादे च असाधारणः दर्पः श्रूयते, अतः कश्चित् बलवान् सहायः तस्य अस्ति। पञ्चमं सोपानं च सुग्रीवस्य स्वभावात् — सः निपुणः बुद्धिमांश्च, अतः अपरीक्षितेन सह सख्यं न करोति। ‘शङ्कां जनयतीव’ इति ‘इव’ शब्देन सा स्वं मतं मृदुतया स्थापयति, न तु आग्रहेण। एतत् एव पत्न्याः मन्त्रिण्याश्च युगपत् भूमिका।

"Once before he came in anger and challenged you to fight; you rushed out, drove him off and beat him, and he fled in all directions. That he should come back here and challenge you again, after being driven off and badly hurt, makes me suspicious. The pride and resolve with which he roars, and the fury of that cry, are no small matter. I do not believe Sugrīva has come here without help; he has found an ally, and it is on him that he leans as he roars. That monkey is clever and intelligent by nature; Sugrīva would not make an alliance with anyone whose strength he had not tested." Tārā speaks not from fear but by inference, reasoning from effect to cause: from the roar to an ally, and from an ally to danger. Her argument moves step by step — Sugrīva was beaten before; now he challenges again; his roar rings with unusual pride; so he must have a mighty ally; and, from his character, he would never ally himself with someone untested. She says it only "raises a suspicion", putting forward her view gently rather than insisting — the part of a wife and a counsellor at once.

४अङ्गदवृत्तान्तः, रामस्य गुणवर्णनम्

१५पूर्वमेव मया वीर श्रुतं कथयतो वचः।
अङ्गदस्य कुमारस्य वक्ष्याम्यद्य हितं वचः॥

१६अङ्गदस्तु कुमारोऽयं वनान्तमुपनिर्गतः।
प्रवृत्तिस्तेन कथिता चारैरासीन्निवेदिता॥

१७अयोध्याधिपतेः पुत्रौ शूरौ समरदुर्जयौ।
इक्ष्वाकूणां कुले जातौ प्रथितौ रामलक्ष्मणौ॥

१८सुग्रीवप्रियकामार्थं प्राप्तौ तत्र दुरासदौ।
स ते भ्रातुर्हि विख्यातः सहायो रणकर्मणि॥

१९रामः परबलामर्दी युगान्ताग्निरिवोत्थितः।
निवासवृक्षः साधूनामापन्नानां परा गतिः॥

२०आर्तानां संश्रयश्चैव यशसश्चैकभाजनम्।
ज्ञानविज्ञानसम्पन्नो निदेशे निरतः पितुः॥

२१धातूनामिव शैलेन्द्रो गुणानामाकरो महान्।
तत्क्षमो न विरोधस्ते सह तेन महात्मना॥

२२दुर्जयेनाप्रमेयेण रामेण रणकर्मसु।
शूर वक्ष्यामि ते किंचिन्न चेच्छाम्यभ्यसूयितुम्॥

‘वीर, कथयतः कुमारस्य अङ्गदस्य वचः मया पूर्वम् एव श्रुतम्; अद्य ते हितं वचः वक्ष्यामि। अयं कुमारः अङ्गदः वनान्तम् उपनिर्गतः आसीत्; निपुणैः चारैः निवेदिता प्रवृत्तिः तेन कथिता। अयोध्याधिपतेः पुत्रौ शूरौ समरदुर्जयौ इक्ष्वाकूणां कुले जातौ प्रथितौ रामलक्ष्मणौ सुग्रीवस्य प्रियकामार्थं दुरासदौ सन्तौ तत्र प्राप्तौ। तयोः यः ते भ्रातुः रणकर्मणि सहायः इति विख्यातः, सः रामः परबलामर्दी युगान्ताग्निः इव उत्थितः, साधूनां निवासवृक्षः, आपन्नानां परा गतिः, आर्तानां संश्रयः, यशसः एकभाजनम्, ज्ञानविज्ञानसम्पन्नः, पितुः निदेशे निरतः, धातूनां शैलेन्द्रः इव गुणानां महान् आकरः। तस्मात् तेन महात्मना सह — रणकर्मसु दुर्जयेन अप्रमेयेण रामेण सह — तव विरोधः न क्षमः। शूर, ते किंचित् वक्ष्यामि, न च अभ्यसूयितुम् इच्छामि।’ अत्र रामस्य वर्णनं वैरिपक्षात् आगतम् इति अधिकं प्रमाणम्। अङ्गदेन चारमुखात् श्रुतः वृत्तान्तः अत्र प्रमाणतया उपन्यस्तः — वार्ता न कल्पिता, अपितु परीक्षिता इति तारा सूचयति। रामस्य वर्णने सप्त विशेषणानि क्रमेण — शत्रुसेनामर्दकः, प्रलयाग्निसदृशः, साधूनाम् आश्रयवृक्षः, आपन्नानां गतिः, आर्तानां संश्रयः, यशसः एकाधारः, पितृवचननिरतः। तेषु प्रथमे द्वे भयजनके, मध्ये चत्वारि आश्वासदे, अन्तिमं च धर्मसूचकम्; एवं तारा वालिनः भयम् उत्पाद्य अपि रामस्य धार्मिकतां न विस्मरति। ‘धातूनामिव शैलेन्द्रः’ इति उपमा गुणानां बाहुल्यं गभीरतां च सूचयति — गुणाः न बाह्याः, अपितु स्वभावसिद्धाः। ‘न चेच्छाम्यभ्यसूयितुम्’ इति वाक्येन सा स्वस्य निष्कपटतां घोषयति।

"Hero, I have already heard what prince Aṅgada told me, and today I will tell you what is for your good. Prince Aṅgada had gone out to the edge of the forest, and he reported news brought by skilled spies. The two sons of the king of Ayodhyā, heroes hard to conquer in battle, born in the line of Ikṣvāku and famous as Rāma and Lakṣmaṇa, have come there, unassailable, to do what Sugrīva wants. And the one said to be your brother's ally in war is Rāma — crusher of enemy armies, like the fire at the end of an age, the sheltering tree of the good, the last refuge of those in trouble, the resort of the afflicted, the one vessel of glory, rich in knowledge and understanding, devoted to his father's command, a great mine of virtues as the king of mountains is of minerals. So a quarrel with that great soul, Rāma, unconquerable and immeasurable in war, does not become you. Hero, I will say something to you, and I do not mean it as a reproach." Coming from the enemy's own household, this praise of Rāma carries all the more weight. By citing Aṅgada's report from the spies, Tārā shows that her news is not imagined but tested. Of the qualities she names, the first two — crusher of armies, fire of the world's end — inspire fear, the middle ones reassure, and the last, devotion to his father's word, speaks of his righteousness: while trying to make Vālī afraid she does not forget Rāma's goodness. The mountain full of minerals shows how many and how deep his virtues are, natural to him rather than put on; and her disclaimer of reproach declares her sincerity.

५यौवराज्योपदेशः, सुग्रीवेण सन्धिप्रार्थना

२३श्रूयतां क्रियतां चैव तव वक्ष्यामि यद्धितम्।
यौवराज्येन सुग्रीवं तूर्णं साध्वभिषेचय॥

२४विग्रहं मा कृथा वीर भ्रात्रा राजन्यवीयसा।
अहं हि ते क्षमं मन्ये तेन रामेण सौहृदम्॥

२५सुग्रीवेण च सम्प्रीतिं वैरमुत्सृज्य दूरतः।
लालनीयो हि ते भ्राता यवीयानेष वानरः॥

२६तत्र वा सन्निहस्थो वा सर्वथा बन्धुरेव ते।
नहि तेन समं बन्धुं भुवि पश्यामि कंचन॥

२७दानमानादिसत्कारैः कुरुष्व प्रत्यनन्तरम्।
वैरमेतत्समुत्सृज्य तव पार्श्वे स तिष्ठतु॥

२८सुग्रीवो विपुलग्रीवो महाबन्धुर्मतस्तव।
भ्रातृसौहृदमालम्ब्य नान्या गतिरिहास्ति ते॥

२९यदि ते मत्प्रियं कार्यं यदि चावैषि मां हिताम्।
याच्यमानः प्रियत्वेन साधु वाक्यं कुरुष्व मे॥

‘श्रूयतां क्रियतां च — यत् ते हितं तत् वक्ष्यामि। सुग्रीवं तूर्णं यौवराज्येन साधु अभिषेचय। वीर राजन्, यवीयसा भ्रात्रा सह विग्रहं मा कृथाः। तेन रामेण सौहृदं वैरं च दूरतः उत्सृज्य सुग्रीवेण सम्प्रीतिम् अहं ते क्षमं मन्ये। एषः वानरः ते यवीयान् भ्राता, अतः लालनीयः। तत्र वा सन्निहस्थः वा सर्वथा सः ते बन्धुः एव; तेन समं बन्धुं भुवि कंचन अपि न पश्यामि। दानमानादिसत्कारैः तं प्रत्यनन्तरं कुरुष्व, येन एतत् वैरं समुत्सृज्य सः तव पार्श्वे तिष्ठतु। विपुलग्रीवः सुग्रीवः तव महाबन्धुः इति मतम्; भ्रातृसौहृदम् आलम्ब्य विना ते इह अन्या गतिः न अस्ति। यदि ते मत्प्रियं कार्यं, यदि च मां हितां अवैषि, तर्हि प्रियत्वेन याच्यमानः सन् मम वाक्यं साधु कुरुष्व।’ राज्ञी अत्र नीतिम् अपि उपदिशति — यौवराज्यं दत्त्वा एव वैरस्य मूलं छेत्तुं शक्यम्। उपदेशः त्रिविधः — राजनीतिः, बन्धुत्वम्, प्रार्थना च। यौवराज्याभिषेकः एव वैरस्य मूलच्छेदनम्, यतः सुग्रीवस्य दुःखं राज्यभ्रंशजन्यम् एव आसीत्। ‘यवीयान्’ इति पदं द्विः प्रयुक्तम् — कनिष्ठः अतः लालनीयः, न तु वध्यः। ‘तत्र वा सन्निहस्थो वा’ इति वचनेन सा सुग्रीवस्य किष्किन्धायां वा ऋष्यमूके वा वासं समानं मन्यते — स्थानं न बन्धुत्वं बाधते। ‘दानमानादिसत्कारैः’ इति उपायकथनं च नीतिशास्त्रानुसारि — सामदानाभ्यां शत्रुः मित्रीकर्तव्यः। अन्ते सा राज्ञीत्वं त्यक्त्वा भार्यात्वेन याचते — ‘यदि मां हितां अवैषि’ इति। एषा एव तस्याः वचनस्य परा भूमिः।

"Listen and act on it: I will tell you what is for your good. Consecrate Sugrīva as heir apparent at once, and properly. Do not quarrel with your younger brother, hero and king. I think it right for you to be friends with Rāma and at peace with Sugrīva, casting your enmity far away. This monkey is your younger brother and deserves your care. Whether he lives there or here, he is in every way your kinsman; I see no kinsman on earth equal to him. Win him with gifts, honours and other courtesies and make him your closest friend, so that he lays aside this enmity and stays by your side. Broad-necked Sugrīva is, I believe, your great kinsman; you have no other course here but to hold fast to a brother's affection. If you want to please me, and if you know I wish you well, then do as I say, for I beg you out of love." The queen gives sound counsel of state: only by making Sugrīva heir can the root of the feud be cut, since his sorrow came from losing his kingdom. Her counsel is threefold — policy, kinship and entreaty. Twice she calls him "younger brother": one to be cherished, not killed. Whether in Kiṣkindhā or on Ṛṣyamūka, place does not break kinship. Winning a rival with gifts and honours follows the teaching of statecraft, that an enemy should be made a friend by conciliation and gifts. At the end she sets aside her place as queen and pleads as a wife: "if you know I wish you well" — the highest ground of her appeal.

६तारायाः अन्तिमः प्रबोधः, तस्य निष्फलता

३०प्रसीद पथ्यं शृणु जल्पितं हि मे न रोषमेवानुविधातुमर्हसि।
क्षमो हि ते कोशलराजसूनुना न विग्रहः शक्रसमानतेजसा॥

३१तदा हि तारा हितमेव वाक्यं तं वालिनं पथ्यमिदं बभाषे।
न रोचते तद्वचनं हि तस्य कालाभिपन्नस्य विनाशकाले॥

‘प्रसीद, मे पथ्यं जल्पितं शृणु; रोषम् एव अनुविधातुं न अर्हसि। कोशलराजसूनुना शक्रसमानतेजसा सह ते क्षमा एव युक्ता, न विग्रहः।’ एवं तदा तारा वालिनं हितम् एव पथ्यम् इदं वाक्यं बभाषे; किन्तु विनाशकाले कालाभिपन्नस्य तस्य तत् वचनं न अरोचत। सर्गान्ते कविः स्वयं निर्णयं वदति — बुद्धिः तत्रैव न प्रविशति यत्र कालः प्रविष्टः। ‘जल्पितम्’ इति विनयोक्तिः — स्वं वचनं सा साधारणं भाषणम् एव मन्यते।

"Be gracious and listen to my plain and wholesome words; you should not follow anger alone. Patience towards the son of the king of Kosala, whose splendour equals Indra's, is what becomes you, not a quarrel." She calls her own words mere talk, out of humility. So Tārā spoke to Vālī words that were truly for his good; but they did not please him, for he was in the grip of fate and the hour of his destruction had come. At the end of the sarga the poet gives his own verdict: good counsel cannot enter where Time has already entered.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये किष्किन्धाकाण्डे पञ्चदशः सर्गः॥ १५॥

पदविवरणम्

कठिनपदानां सन्धिः, समासः, विभक्तिः, अर्थश्च।

२८ पदानि

अन्तःपुरगत १५.१ रनिवासे स्थितः

सन्धिः: अन्तर् + पुर → अन्तःपुर — रेफस्य विसर्गः; ‘शुश्राव + अन्तःपुरगतः’ इति बाह्यसन्धौ दीर्घः
समासः: अन्तःपुरं गतः — द्वितीयातत्पुरुषः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम् (वालिनः विशेषणम्)

अमर्षण १५.१ असहिष्णुः, क्रोधशीलः

सन्धिः: न + मर्षण → अमर्षण — नञ्समासे ‘अ’ आदेशः
समासः: न मर्षणं यस्य सः — नञ्बहुव्रीहिः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्

सर्वभूतप्रकम्पन १५.२ सर्वप्राणिनां कम्पकारि

सन्धिः: प्र + कम्पन → प्रकम्पन — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: सर्वाणि भूतानि प्रकम्पयति तत् — उपपदतत्पुरुषः
विभक्तिः: द्वितीया, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम् (निनदस्य विशेषणम्)

एकपदे १५.२ क्षणेन एव, तत्क्षणात्

सन्धिः: एक + पद → एकपद; ‘मदश्च + एकपदे’ इति बाह्यसन्धौ वृद्धिः (अ + ए = ऐ)
समासः: एकस्मिन् पदे — कर्मधारयः, अव्ययीभाववत् प्रयुक्तः
विभक्तिः: सप्तमी, एकवचनम् — क्रियाविशेषणम्

रोषपरीताङ्ग १५.३ यस्य सर्वाणि अङ्गानि क्रोधेन व्याप्तानि

सन्धिः: परीत + अङ्ग → परीताङ्ग — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ); परि + इत → परीत इत्यत्र सवर्णदीर्घः
समासः: रोषेण परीतानि अङ्गानि यस्य सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम् (वालिनः विशेषणम्)

उपरक्त १५.३ ग्रहणग्रस्तः, राहुणा उपरक्तः

सन्धिः: उप + रक्त → सन्धिकार्यं नास्ति; ‘उपरक्तः + इव’ इति बाह्यसन्धौ विसर्गलोपः
समासः: समासः नास्ति — ‘रञ्ज्’ धातोः क्तान्तम्, ‘उप’ इति उपसर्गः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम् (आदित्यस्य विशेषणम्)

दंष्ट्राकराल १५.४ दाढाभिः भयङ्करः

सन्धिः: दंष्ट्रा + कराल → सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: दंष्ट्राभिः करालः — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्

दीप्ताग्निलोचन १५.४ प्रज्वलिताग्निसदृशनेत्रः

सन्धिः: दीप्त + अग्नि → दीप्ताग्नि — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
समासः: दीप्तः अग्निः इव लोचने यस्य सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्

दुर्मर्षण १५.५ असह्यम्, सोढुम् अशक्यम्

सन्धिः: दुस् + मर्षण → दुर्मर्षण — सकारस्य रेफः
समासः: दुःखेन मर्ष्यते इति — प्रादितत्पुरुषः
विभक्तिः: द्वितीया, एकवचनम् (शब्दस्य विशेषणम्)

पदन्यास १५.५ चरणनिक्षेपैः, पादविक्षेपैः

सन्धिः: नि + आस → न्यास — यण्सन्धिः (इ + आ = य् + आ)
समासः: पदानां न्यासः — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः: तृतीया, बहुवचनम्

दर्शितसौहृदा १५.६ यया स्नेहः प्रकटितः

सन्धिः: सु + हृद → सौहृद — वृद्धिः (तद्धिते)
समासः: दर्शितं सौहृदं यया सा — बहुव्रीहिः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम् (तारायाः विशेषणम्)

हितोदर्क १५.६ यस्य परिणामः हितकरः

सन्धिः: हित + उदर्क → हितोदर्क — गुणसन्धिः (अ + उ = ओ)
समासः: हितः उदर्कः यस्य तत् — बहुव्रीहिः
विभक्तिः: द्वितीया, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम् (वचनस्य विशेषणम्)

काल्यम् १५.७ प्रातःकाले, प्रभाते

सन्धिः: काल + यत् → काल्य (तद्धितः); सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: समासः नास्ति
विभक्तिः: अव्ययवत् प्रयुक्तं द्वितीयान्तम् — कालवाचकम्

फल्गुता १५.८ निःसारता, दुर्बलता

सन्धिः: फल्गु + तल् → फल्गुता; सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: फल्गोः भावः — तद्धितान्तम्
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्

आह्वयते १५.१० आह्वानं करोति, ललकारयति

सन्धिः: आ + ह्वयते → आह्वयते; ‘त्वाम् + आह्वयते’ इति बाह्यसन्धौ मकारस्य लोपः पूर्वस्वरदीर्घश्च
समासः: समासः नास्ति — ‘ह्वे’ धातोः लट्, ‘आ’ इति उपसर्गः
विभक्तिः: क्रियापदम् — लट्, प्रथमपुरुषः, एकवचनम्, आत्मनेपदम्

व्यवसाय १५.१२ निश्चयः, उद्योगः

सन्धिः: वि + अवसाय → व्यवसाय — यण्सन्धिः (इ + अ = य् + अ)
समासः: समासः नास्ति — ‘सो’ धातोः घञन्तम्, ‘वि’ ‘अव’ इति उपसर्गौ
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्

अवष्टब्धसहाय १५.१३ येन दृढः सहायः आश्रितः

सन्धिः: अव + स्तब्ध → अवष्टब्ध — सकारस्य षत्वं टकारश्च
समासः: अवष्टब्धः सहायः येन सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम् (सुग्रीवस्य विशेषणम्)

अपरीक्षितवीर्य १५.१४ यस्य पराक्रमः न परीक्षितः, तेन सह

सन्धिः: न + परीक्षित → अपरीक्षित — नञ्समासे ‘अ’ आदेशः; ‘न + अपरीक्षित’ इति बाह्यसन्धौ दीर्घः
समासः: अपरीक्षितं वीर्यं यस्य सः — नञ्बहुव्रीहिः
विभक्तिः: तृतीया, एकवचनम्

समरदुर्जय १५.१७ युद्धे जेतुम् अशक्यौ

सन्धिः: दुस् + जय → दुर्जय — सकारस्य रेफः
समासः: समरे दुर्जयौ — सप्तमीतत्पुरुषः
विभक्तिः: प्रथमा, द्विवचनम् (पुत्रयोः विशेषणम्)

परबलामर्दी १५.१९ शत्रुसेनामर्दकः

सन्धिः: बल + आमर्दिन् → बलामर्दिन् — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ)
समासः: परेषां बलं आमृद्नाति इति — उपपदतत्पुरुषः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम् (‘परबलामर्दिन्’ इति प्रातिपदिकम्)

युगान्ताग्नि १५.१९ प्रलयकालिकः अग्निः

सन्धिः: युगान्त + अग्नि → युगान्ताग्नि — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ); युग + अन्त इत्यत्र अपि सवर्णदीर्घः
समासः: युगस्य अन्ते अग्निः — सप्तमीतत्पुरुषः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्

निवासवृक्ष १५.१९ आश्रयदः वृक्षः इव

सन्धिः: नि + वास → निवास — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: निवासस्य वृक्षः — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम् (रामस्य विशेषणम्)

शैलेन्द्र १५.२१ पर्वतश्रेष्ठः, हिमालयः

सन्धिः: शैल + इन्द्र → शैलेन्द्र — गुणसन्धिः (अ + इ = ए)
समासः: शैलानाम् इन्द्रः — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्

अभ्यसूयितुम् १५.२२ दोषं दर्शयितुम्, निन्दितुम्

सन्धिः: अभि + असूयितुम् → अभ्यसूयितुम् — यण्सन्धिः (इ + अ = य् + अ)
समासः: समासः नास्ति — ‘असूय्’ धातोः तुमुन्नन्तम्
विभक्तिः: अव्ययम् — तुमुन्नन्तम्

यवीयस् १५.२४ कनिष्ठेन, अवरजेन

सन्धिः: युवन् + ईयसुन् → यवीयस् — गुणसन्धिवत् आदेशः
समासः: समासः नास्ति — ‘युवन्’ इत्यस्य ईयसुन्नन्तम्
विभक्तिः: तृतीया, एकवचनम् (भ्रातुः विशेषणम्)

दानमानादिसत्कार १५.२७ दानसम्माननादिभिः उपचारैः

सन्धिः: मान + आदि → मानादि — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ)
समासः: दानं मानम् आदिः येषां ते सत्काराः — बहुव्रीहिगर्भितः कर्मधारयः
विभक्तिः: तृतीया, बहुवचनम्

प्रत्यनन्तर १५.२७ अत्यन्तम् अन्तरङ्गम्, निकटतमम्

सन्धिः: प्रति + अनन्तर → प्रत्यनन्तर — यण्सन्धिः (इ + अ = य् + अ)
समासः: प्रति अनन्तरम् — अव्ययीभावः, अत्र विशेषणतया प्रयुक्तः
विभक्तिः: द्वितीया, एकवचनम्

कालाभिपन्न १५.३१ मृत्युना गृहीतस्य, कालपाशबद्धस्य

सन्धिः: काल + अभिपन्न → कालाभिपन्न — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
समासः: कालेन अभिपन्नः — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः: षष्ठी, एकवचनम् (वालिनः विशेषणम्)