- सन्धिः
- वि + अतिष्ठन् → व्यतिष्ठन् — यण्सन्धिः (इ + अ = य् + अ)
- समासः
- समासः नास्ति — ‘स्था’ धातोः लङ्, ‘वि’ इति उपसर्गः
- विभक्तिः
- क्रियापदम् — लङ्, प्रथमपुरुषः, बहुवचनम्
किष्किन्धाकाण्डम् — चतुर्दशः सर्गः
सुग्रीवस्य पुनराह्वानं रामस्य प्रतिज्ञा च
किष्किन्धासमीपे गोपनम्, सुग्रीवस्य क्रोधः, रामस्य सत्यप्रतिज्ञा, वालिनः आह्वानम्, महानादेन प्राणिनां त्रासः
ते सर्वे त्वरितं वालिनः पुरीं किष्किन्धां गत्वा गहने वने वृक्षैः आत्मानम् आवृत्य अतिष्ठन्। काननप्रियः सुग्रीवः सर्वतः दृष्टिं विसार्य भृशं क्रोधम् आहारयत्, नादैः अम्बरं भिन्दन् इव वालिं युद्धाय आह्वयत्। बालार्कसदृशः सः क्रियादक्षं रामम् अवदत् — ‘हरिवागुरया व्याप्तां तप्तकाञ्चनतोरणां ध्वजयन्त्राढ्यां किष्किन्धां प्राप्ताः स्मः; वालिवधविषये कृता प्रतिज्ञा क्षिप्रं सफला क्रियताम्।’ रामः प्रत्यवदत् — ‘गजपुष्प्या त्वम् अभिज्ञानचिह्नं धृतवान्; कण्ठसक्तया लतया नक्षत्रमालया सूर्यः इव शोभसे। एकेन एव बाणमोक्षेण वालिजं ते भयं वैरं च मोक्ष्यामि। भ्रातृरूपिणं वैरिणं दर्शय; यदि सः जीवन् निवर्तते तर्हि मां गर्हेः। प्रत्यक्षं मया एकेन बाणेन सप्त सालाः दारिताः। कृच्छ्रे अपि मया अनृतं न उक्तपूर्वम्; प्रतिज्ञां सफलां करिष्यामि — संभ्रमं जहि। हेममालिनः आह्वानाय तं शब्दं कुरु; जितकाशी प्रियसंयुगः वाली अवश्यं निष्पतिष्यति, यतः शूराः स्त्रीसमक्षं रिपुधर्षणं न मर्षयन्ति।’ ततः सुग्रीवः क्रूरनादेन ननर्द; तेन गावः मृगाः खगाश्च त्रस्ताः; समुद्रः इव सः पुनः पुनः अगर्जत्।
१किष्किन्धाप्रवेशः, वृक्षेषु गोपनम्, सुग्रीवस्य क्रोधः
१सर्वे ते त्वरितं गत्वा किष्किन्धां वालिनः पुरीम्।
वृक्षैरात्मानमावृत्य व्यतिष्ठन्गहने वने॥
२विसार्य सर्वतो दृष्टिं कानने काननप्रियः।
सुग्रीवो विपुलग्रीवः क्रोधमाहारयद्भृशम्॥
ते सर्वे त्वरितं वालिनः पुरीं किष्किन्धां गत्वा गहने वने वृक्षैः आत्मानम् आवृत्य व्यतिष्ठन्त। काननप्रियः विपुलग्रीवः सुग्रीवः तस्मिन् कानने सर्वतः दृष्टिं विसार्य भृशं क्रोधम् आहारयत्। ‘आत्मानमावृत्य’ इति पदेन युद्धस्य नीतिः सूचिता — प्रथमं गोपनम्, ततः आह्वानम्। ‘क्रोधमाहारयत्’ इति च मार्मिकम् — क्रोधः स्वयम् आगतः इति न, अपितु सुग्रीवेण आहृतः; भयस्य स्थाने क्रोधः इच्छया स्थापितः। रामसहायं लब्ध्वा एव सः पुनः तं क्रोधं धारयितुं शक्नोति इति ध्वनिः। वृक्षाणाम् आश्रयः अत्र द्विविधः — गोपनाय, अवलोकनाय च; पूर्वसर्गे ते एव वृक्षाः मार्गस्य शोभा आसन्।
They all went swiftly to Vālī's city, Kiṣkindhā, and took their stand in the thick forest, screening themselves with trees — the tactic of war is to hide first and then to challenge, and the same trees that had graced the road in the last sarga now served both to conceal them and to watch from. Broad-necked Sugrīva, who loved the woods, cast his eyes all round that forest and worked himself into a fierce anger. The phrase is telling: the anger did not come to him of itself; he summoned it, deliberately putting anger where fear had been, and it is only because he has Rāma's help that he can hold that anger now.
२सिंहनादेन आह्वानम्, सुग्रीवस्य प्रार्थना
३ततस्तु निनदं घोरं कृत्वा युद्धाय चाह्वयत्।
परिवारैः परिवृतो नादैर्भिन्दन्निवाम्बरम्॥
४गर्जन्निव महामेघो वायुवेगपुरःसरः।
अथ बालार्कसदृशो दृप्तसिंहगतिस्ततः॥
५दृष्ट्वा रामं क्रियादक्षं सुग्रीवो वाक्यमब्रवीत्।
हरिवागुरया व्याप्तां तप्तकाञ्चनतोरणाम्॥
६प्राप्ताः स्म ध्वजयन्त्राढ्यां किष्किन्धां वालिनः पुरीम्।
प्रतिज्ञा या कृता वीर त्वया वालिवधे पुरा॥
७सफलां कुरु तां क्षिप्रं लतां काल इवागतः।
एवमुक्तस्तु धर्मात्मा सुग्रीवेण स राघवः॥
ततः परिवारैः परिवृतः सुग्रीवः नादैः अम्बरं भिन्दन् इव घोरं निनदं कृत्वा वालिं युद्धाय आह्वयत्। वायुवेगपुरःसरः महामेघः इव गर्जन्, बालार्कसदृशः दृप्तसिंहगतिः च सः क्रियादक्षं रामं दृष्ट्वा वाक्यम् अब्रवीत् — ‘हरीणां वागुरया व्याप्तां तप्तकाञ्चनतोरणां ध्वजयन्त्राढ्यां वालिनः पुरीं किष्किन्धां प्राप्ताः स्मः। वीर, पूर्वं त्वया वालिवधे या प्रतिज्ञा कृता, तां क्षिप्रं सफलां कुरु — यथा आगतः कालः लतां सफलां करोति।’ अत्र उपमा सूक्ष्मा — ऋतुः लतां न बलात् फलवतीं करोति, स्वभावेन एव; तथा रामस्य प्रतिज्ञा अपि स्वभावसिद्धा इति सुग्रीवस्य विश्वासः। नगरवर्णनं च त्रिभिः विशेषणैः — वानरसैन्यम्, सुवर्णतोरणम्, ध्वजयन्त्राणि — दुर्गस्य बलं सूचयति। ‘गर्जन्निव महामेघः’ इति उपमया नादस्य गाम्भीर्यं सूचितम्, ‘बालार्कसदृशः’ इत्यनेन च तस्य वर्णः तेजश्च। सिंहगतिः इति चलनम् अपि युद्धोद्यतस्य चिह्नम् — शब्दः वर्णः गतिश्च त्रिभिः प्रकारैः सुग्रीवस्य उत्साहः चित्रितः। ‘प्राप्ताः स्मः’ इति बहुवचनेन सः स्वं रामेण सह युक्तं मन्यते — एकाकिनः भयं गतम्। प्रतिज्ञास्मरणं च मित्रस्य अधिकारः, न तु सन्देहः। ‘परिवारैः परिवृतः’ इति पदेन पूर्वस्य एकाकिनः आह्वानात् अस्य भेदः सूचितः।
Then, surrounded by his companions — unlike his lonely challenge before — Sugrīva gave a terrible roar and called Vālī to battle, as if splitting the sky with his shouts. Roaring like a great cloud driven before the wind, glowing like the newly risen sun and moving with the gait of a proud lion, he looked at Rāma, so skilled in action, and said: "Here we are at Kiṣkindhā, Vālī's city, draped with a net of monkeys, with gateways of burnished gold, rich in banners and engines of war. The vow you made long ago to kill Vālī, hero — fulfil it quickly, as the coming of the season makes a creeper bear fruit." The image is subtle: the season does not force the creeper to fruit, it does so by its own nature, and so Sugrīva trusts that Rāma's vow will be fulfilled as naturally. The three details of the city — the monkey host, the golden gates, the banners and war-engines — show the strength of the fortress. Sound, colour and gait — the thunder, the young sun and the lion's stride — paint Sugrīva's eagerness three ways. Saying "here we are", he counts himself joined with Rāma, and the fear of the lonely fighter is gone; reminding Rāma of his vow is a friend's right, not a sign of doubt.
३रामस्य प्रत्यभिज्ञानवचनं वालिवधप्रतिज्ञा च
८तमेवोवाच वचनं सुग्रीवं शत्रुसूदनः।
कृताभिज्ञानचिह्नस्त्वमनया गजसाह्वया॥
९लक्ष्मणेन समुत्पाट्य एषा कण्ठे कृता तव।
शोभसेऽप्यधिकं वीर लतया कण्ठसक्तया॥
१०विपरीत इवाकाशे सूर्यो नक्षत्रमालया।
अद्य वालिसमुत्थं ते भयं वैरं च वानर॥
११एकेनाहं प्रमोक्ष्यामि बाणमोक्षेण संयुगे।
मम दर्शय सुग्रीव वैरिणं भ्रातृरूपिणम्॥
१२वाली विनिहतो यावद्वने पांसुषु चेष्टते।
यदि दृष्टिपथं प्राप्तो जीवन्स विनिवर्तते॥
१३ततो दोषेण मागच्छेत्सद्यो गर्हेच्च मां भवान्।
प्रत्यक्षं सप्त ते साला मया बाणेन दारिताः॥
शत्रुसूदनः रामः सुग्रीवं तदेव वचनम् अवदत् — ‘अनया गजपुष्प्या त्वम् अभिज्ञानचिह्नं कृतवान् असि। लक्ष्मणेन समुत्पाट्य एषा तव कण्ठे कृता; कण्ठसक्तया लतया त्वम् अधिकं शोभसे — आकाशे नक्षत्रमालया युक्तः विपरीतः सूर्यः इव। अद्य वालिसमुत्थं तव भयं वैरं च संयुगे एकेन एव बाणमोक्षेण प्रमोक्ष्यामि। सुग्रीव, भ्रातृरूपिणं वैरिणं मम दर्शय। वाली विनिहतः सन् यावत् वने पांसुषु चेष्टते — यदि सः मम दृष्टिपथं प्राप्तः जीवन् विनिवर्तते, ततः भवान् मां दोषेण गच्छेत्, सद्यः च गर्हेत। प्रत्यक्षं मया एकेन बाणेन सप्त सालाः दारिताः।’ अत्र प्रत्यभिज्ञानस्य प्रयोजनं पुनः स्मारितम् — पूर्वसर्गे सादृश्यात् बाणः न मुक्तः; अधुना लता एव भेदचिह्नम्। ‘तदेव वचनम्’ इति पदेन रामस्य स्थैर्यं सूचितम् — यत् पूर्वसर्गे उक्तं तत् एव पुनः, न न्यूनं न अधिकम्। ‘विपरीतः सूर्यः’ इति उपमा विचित्रा — सूर्यः स्वयं नक्षत्राणां प्रकाशकः, किन्तु अत्र नक्षत्रमालया अलङ्कृतः; तथा सुग्रीवः स्वयं तेजस्वी, लतया तु चिह्नितः। ‘पांसुषु चेष्टते’ इति च वालिनः पतनस्य पूर्वचित्रम्। ‘सप्त सालाः दारिताः’ इति स्मरणेन रामः स्वबलस्य प्रत्यक्षं प्रमाणं दर्शयति — वाचा न, कर्मणा एव विश्वासः जनितः। ‘गर्हेच्च मां भवान्’ इति वचनेन रामः स्वयम् एव निन्दायाः अवकाशं ददाति — एषा आत्मविश्वासस्य पराकाष्ठा।
So addressed, righteous Rāghava, slayer of foes, said to Sugrīva the very same thing as before — no less and no more, such was his steadiness: "With this gajapuṣpī creeper you have made yourself a mark by which I can know you. Lakṣmaṇa tore it up and hung it round your neck, and with the creeper clinging there you shine all the more, like the sun reversed in the sky, wearing a garland of stars." The image is strange and lovely: the sun is itself the light of the stars, yet here it is adorned with them; so Sugrīva, splendid in himself, is marked out by the creeper. The purpose of the token is recalled — in the last sarga the arrow was not loosed because of the likeness; now the creeper marks the difference. "Today, with a single arrow loosed in battle, I will free you from the fear and the enmity that come from Vālī. Show me, Sugrīva, your enemy who wears a brother's shape. If Vālī comes within my sight and goes back alive, instead of being struck down and writhing in the dust of the forest, then blame me and reproach me at once" — so Rāma himself gives room for reproach, the height of self-confidence, and the dust of the forest foreshadows Vālī's fall. "You saw with your own eyes how I split seven sāla trees with one arrow" — trust created not by words but by deeds.
४सत्यवचनस्य प्रतिज्ञा, आह्वानादेशः
१४तेनावेहि बलेनाद्य वालिनं निहतं रणे।
अनृतं नोक्तपूर्वं मे चिरं कृच्छ्रेऽपि तिष्ठता॥
१५धर्मलोभपरीतेन न च वक्ष्ये कथंचन।
सफलां च करिष्यामि प्रतिज्ञां जहि संभ्रमम्॥
१६प्रसूतं कलमक्षेत्रं वर्षेणेव शतक्रतुः।
तदाह्वाननिमित्तं च वालिनो हेममालिनः॥
१७सुग्रीव कुरु तं शब्दं निष्पतेद्येन वानरः।
जितकाशी जयश्लाघी त्वया चाधर्षितः पुरात्॥
‘तेन बलेन अद्य वालिनं रणे निहतम् एव अवेहि। चिरं कृच्छ्रे तिष्ठता मया अनृतं न उक्तपूर्वम्; धर्मलोभपरीतेन मया कथंचन अपि न वक्ष्यते। प्रतिज्ञां सफलां करिष्यामि — संभ्रमं जहि। यथा शतक्रतुः वर्षेण प्रसूतं कलमक्षेत्रं फलवत् करोति, तथा अहम् अपि। हेममालिनः वालिनः आह्वाननिमित्तं सुग्रीव तं शब्दं कुरु, येन वानरः निष्पतेत्।’ ‘चिरं कृच्छ्रेऽपि’ इति पदेन रामः स्वं वनवासदुःखं सङ्केतयति — कष्टे अपि सत्यम् अपरित्यक्तम्, अतः अधुना अपि न त्यक्ष्यते। धर्मलोभः इति च रमणीयः प्रयोगः — लोभः सामान्यतः दोषः, धर्मविषये तु गुणः। वर्षा च बाणः — द्वे अपि आकाशात् पतन्ती शक्तिः; एका जीवनं ददाति, अपरा च मृत्युम्; तथापि उभयोः फलं सुग्रीवस्य मनोरथसिद्धिः एव। ‘निष्पतेत्’ इति क्रियापदेन वालिनः वेगवत् निर्गमनं सूचितम्। धनुषः बलं पूर्वम् एव दर्शितम्, अधुना वाचः बलं दर्श्यते — द्वयोः मेलनम् एव रामस्य प्रतिज्ञा।
"By that strength, know that Vālī is already slain in battle. Though I have long been in distress I have never spoken a lie, and filled as I am with a longing for dharma I never shall. I will make my promise bear fruit — put away your anxiety. As Indra of the hundred sacrifices makes the sprouting rice field bear with his rain, so will I. Now, Sugrīva, raise the shout that will call golden-garlanded Vālī out, so that the monkey comes rushing forth." "Though I have long been in distress" points to the hardships of his exile: even in hardship he never gave up truth, so he will not give it up now. "A longing for dharma" is a lovely turn, for longing is usually a fault, but longing for dharma is a virtue. Rain and arrow both fall from the sky, one bringing life and the other death, yet both bring about the fulfilment of Sugrīva's hopes. The strength of Rāma's bow had already been shown; now the strength of his word is shown, and the two together make his promise.
५वीरस्य स्वभावः — धर्षणासहिष्णुता
१८निष्पतिष्यत्यसङ्गेन वाली स प्रियसंयुगः।
रिपूणां धर्षितं श्रुत्वा मर्षयन्ति न संयुगे॥
१९जानन्तस्तु स्वकं वीर्यं स्त्रीसमक्षं विशेषतः।
स तु रामवचः श्रुत्वा सुग्रीवो हेमपिङ्गलः॥
‘जितकाशी जयश्लाघी त्वया च कदापि अधर्षितः प्रियसंयुगः वाली असङ्गेन निष्पतिष्यति। शूराः स्वकं वीर्यं जानन्तः संयुगे रिपूणां धर्षितं श्रुत्वा न मर्षयन्ति, विशेषतः स्त्रीसमक्षम्।’ रामः अत्र केवलं युद्धनीतिं न कथयति, अपितु वीरस्य मनोविज्ञानम् अपि — अवमानः एव तस्य दुःसहः। ‘स्त्रीसमक्षम्’ इति शब्दः अग्रिमसर्गे तारायाः निवारणम् अपि स्मारयति। इदं वचनं श्रुत्वा हेमपिङ्गलः सुग्रीवः उद्युक्तः। ‘असङ्गेन’ इति पदेन विलम्बाभावः सूचितः — आह्वानम् एव तस्य कृते पर्याप्तम्। ‘जितकाशी जयश्लाघी’ इति द्वे विशेषणे वालिनः गर्वं सूचयतः; गर्वः एव तस्य निर्गमनस्य कारणम् इति रामस्य गणना।
"Glorying in his victories, boasting of them, never yet humbled by you and loving a fight, Vālī will come out of the city without a moment's pause. Heroes who know their own valour cannot bear to hear their enemies' insults in battle, least of all in front of women." Rāma speaks here not only of tactics but of a warrior's mind: to him insult is what is unbearable. He reckons that Vālī's own pride will bring him out, and that the challenge alone will be enough; "in front of women" also looks ahead to Tārā's attempt to hold Vālī back in the next sarga. Hearing Rāma's words, golden-tawny Sugrīva made ready.
६सुग्रीवस्य महानादः, प्राणिनां त्रासः
२०ननर्द क्रूरनादेन विनिर्भिन्दन्निवाम्बरम्।
तत्र शब्देन वित्रस्ता गावो यान्ति हतप्रभाः॥
२१राजदोषपरामृष्टाः कुलस्त्रिय इवाकुलाः।
द्रवन्ति च मृगाः शीघ्रं भग्ना इव रणे हयाः।
पतन्ति च खगा भूमौ क्षीणपुण्या इव ग्रहाः॥
२२ततः स जीमूतकृतप्रणादो नादं ह्यमुञ्चत्त्वरया प्रतीतः।
सूर्यात्मजः शौर्यविवृद्धतेजाः सरित्पतिर्वाऽनिलचञ्चलोर्मिः॥
सुग्रीवः अम्बरं विनिर्भिन्दन् इव क्रूरनादेन ननर्द। तेन शब्देन वित्रस्ताः गावः हतप्रभाः, राजदोषपरामृष्टाः आकुलाः कुलस्त्रियः इव यान्ति; मृगाः रणे भग्नाः हयाः इव शीघ्रं द्रवन्ति; खगाः च क्षीणपुण्याः ग्रहाः इव भूमौ पतन्ति। ततः जीमूतवत् कृतप्रणादः शौर्येण विवृद्धतेजाः सूर्यात्मजः त्वरया प्रतीतः सन् नादम् अमुञ्चत् — अनिलेन चञ्चलोर्मिः सरित्पतिः समुद्रः इव। एकविंशः श्लोकः त्रिभिः अर्धैः निबद्धः, तत्र गावः मृगाः खगाः इति त्रयाणां त्रासः क्रमेण वर्णितः। उपमानां त्रयम् अपि पतनसूचकम् — श्रीभ्रंशः, पलायनम्, पुण्यक्षयः। ‘हतप्रभाः’ इति गवां विशेषणं त्रासस्य गभीरतां सूचयति — भयेन शोभा अपि नश्यति। गावः ग्राम्याः, मृगाः वन्याः, खगाः च आकाशचारिणः — त्रिषु स्थानेषु त्रासः व्याप्तः इति कवेः योजना।
Sugrīva roared with a cruel cry as though tearing the sky apart. At that sound the cows fled in terror, their beauty gone, distraught like women of good family caught up in the evils of a king's misrule; the deer ran swiftly like horses routed in battle; and the birds fell to the earth like planets whose store of merit is spent. All three images speak of falling — loss of beauty, flight, the exhaustion of merit — and the fear reaches all three realms: the cows of the village, the deer of the forest and the birds of the sky. Terror drives away even the cows' beauty. Then the son of the Sun, roaring like a thundercloud, his splendour swollen with valour, confident and quick, let out his cry again, like the lord of rivers, the ocean, when the wind tosses its restless waves.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये किष्किन्धाकाण्डे चतुर्दशः सर्गः॥ १४॥
पदविवरणम्
कठिनपदानां सन्धिः, समासः, विभक्तिः, अर्थश्च।
- सन्धिः
- वि + सार्य → विसार्य — सन्धिकार्यं नास्ति; ‘सृ’ धातोः णिजन्ते वृद्धिः
- समासः
- समासः नास्ति — णिजन्तस्य ‘सृ’ धातोः ल्यबन्तम्
- विभक्तिः
- अव्ययम् — ल्यबन्तं पूर्वकालिकक्रियापदम्
- सन्धिः
- कानन + प्रिय → सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- काननं प्रियं यस्य सः — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (सुग्रीवस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- आ + हारयत् → आहारयत्; ‘आहारयत् + भृशम्’ इति बाह्यसन्धौ तकारस्य दकारः
- समासः
- समासः नास्ति — ‘हृ’ धातोः णिजन्तस्य लङ्, ‘आ’ इति उपसर्गः
- विभक्तिः
- क्रियापदम् — लङ्, प्रथमपुरुषः, एकवचनम् (‘आहारयत्’ इति लेम्मा)
- सन्धिः
- पुरस् + सर → पुरःसर — सकारस्य विसर्गः
- समासः
- वायोः वेगः पुरःसरः यस्य सः — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (मेघस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- बाल + अर्क → बालार्क — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
- समासः
- बालार्केण सदृशः — तृतीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (सुग्रीवस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- क्रिया + दक्ष → सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- क्रियासु दक्षः — सप्तमीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम् (रामस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- हरि + वागुरा → सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- हरीणां वागुरा — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- तृतीया, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम् (‘हरिवागुरा’ इति लेम्मा)
- सन्धिः
- काञ्चन + तोरण → सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- तप्तकाञ्चनमयानि तोरणानि यस्याः सा — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम् (पुर्याः विशेषणम्)
- सन्धिः
- यन्त्र + आढ्या → यन्त्राढ्या — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ)
- समासः
- ध्वजैः यन्त्रैश्च आढ्या — तृतीयातत्पुरुषः (पूर्वपदं द्वन्द्वः)
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्
- सन्धिः
- सह + आह्वा → साह्वा — ‘सह’ इत्यस्य ‘स’ आदेशः, ततः सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ)
- समासः
- गजस्य आह्वया सहिता — बहुव्रीहिः (गजपुष्पीलता)
- विभक्तिः
- तृतीया, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्
- सन्धिः
- कृत + अभिज्ञान → कृताभिज्ञान — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
- समासः
- कृतम् अभिज्ञानचिह्नं येन सः — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (‘त्वम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- सम् + उत्पाट्य → समुत्पाट्य — मकारस्य परसवर्णः; ‘समुत्पाट्य + एषा’ इत्यत्र मुद्रणे सन्धिः न कृतः
- समासः
- समासः नास्ति — ‘पट्’ धातोः णिजन्तस्य ल्यबन्तम्, ‘सम्’ ‘उत्’ इति उपसर्गौ
- विभक्तिः
- अव्ययम् — ल्यबन्तम्
- सन्धिः
- कण्ठ + सक्ता → सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- कण्ठे सक्ता — सप्तमीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- तृतीया, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम् (लतायाः विशेषणम्; ‘कण्ठसक्ता’ इति लेम्मा)
- सन्धिः
- नक्षत्र + माला → सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- नक्षत्राणां माला — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- तृतीया, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम् (‘नक्षत्रमाला’ इति लेम्मा)
- सन्धिः
- सम् + उत्थ → समुत्थ — मकारस्य परसवर्णः
- समासः
- वालिनः समुत्थम् — पञ्चमीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम् (भयस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- बाण + मोक्ष → सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- बाणस्य मोक्षः — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- तृतीया, एकवचनम्
- सन्धिः
- भ्रातृ + रूपिन् → सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- भ्रातुः रूपम् अस्ति यस्य सः — बहुव्रीहिः (मत्वर्थीयः इनिः)
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम् (वैरिणः विशेषणम्; ‘भ्रातृरूपिन्’ इति लेम्मा)
- सन्धिः
- प्रति + अक्षम् → प्रत्यक्षम् — यण्सन्धिः (इ + अ = य् + अ)
- समासः
- अक्ष्णोः प्रति वर्तते इति — अव्ययीभावः
- विभक्तिः
- अव्ययम् — क्रियाविशेषणतया प्रयुक्तम्
- सन्धिः
- ‘कृच्छ्रे + अपि’ इति सन्धौ पूर्वरूपम् — कृच्छ्रेऽपि, अवग्रहेण सूचितम्
- समासः
- समासः नास्ति
- विभक्तिः
- सप्तमी, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम्
- सन्धिः
- परि + इत → परीत — सवर्णदीर्घसन्धिः (इ + इ = ई)
- समासः
- धर्मस्य लोभेन परीतः — तृतीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- तृतीया, एकवचनम् (कर्तुः विशेषणम्)
- सन्धिः
- तत् + आह्वान → तदाह्वान — दकारः अविकृतः; आ + ह्वान इत्यत्र सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- आह्वानम् एव निमित्तं यस्य तत् — बहुव्रीहिः (क्रियाविशेषणतया प्रयुक्तम्)
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम्
- सन्धिः
- जित + काशिन् → जितकाशिन् — सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- जितेन काशते इति — उपपदतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (‘जितकाशिन्’ इति प्रातिपदिकम्)
- सन्धिः
- न + धर्षित → अधर्षित — नञ्समासे ‘अ’ आदेशः; ‘च + अधर्षितः’ इति बाह्यसन्धौ दीर्घः
- समासः
- न धर्षितः — नञ्तत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (वालिनः विशेषणम्)
- सन्धिः
- परा + मृष्ट → परामृष्ट — सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- राज्ञः दोषेण परामृष्टाः — तृतीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, बहुवचनम्, स्त्रीलिङ्गम् (कुलस्त्रीणां विशेषणम्)
- सन्धिः
- क्षीण + पुण्य → सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- क्षीणं पुण्यं येषां ते — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, बहुवचनम् (ग्रहाणां विशेषणम्)
- सन्धिः
- प्र + नाद → प्रणाद — णत्वम्
- समासः
- जीमूतेन कृतः इव प्रणादः यस्य सः — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (सुग्रीवस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- चञ्चल + ऊर्मि → चञ्चलोर्मि — गुणसन्धिः (अ + ऊ = ओ); ‘वा + अनिल’ इत्यत्र मुद्रणे अवग्रहः — वाऽनिल
- समासः
- अनिलेन चञ्चलाः ऊर्मयः यस्य सः — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (सरित्पतेः विशेषणम्)