- सन्धिः
- ऋष्य + मूक → ऋष्यमूक — शब्दान्तः सन्धिकार्यं नास्ति; पञ्चमीविभक्तेः ‘आत्’ प्रत्ययः
- समासः
- ऋष्यमूकः नाम पर्वतः — संज्ञापदम्
- विभक्तिः
- पञ्चमी, एकवचनम् (‘ऋष्यमूक’ इति पुंल्लिङ्गम्)
किष्किन्धाकाण्डम् — त्रयोदशः सर्गः
किष्किन्धाप्रयाणं सप्तजनाश्रमदर्शनं च
ऋष्यमूकात्प्रस्थानम्, मार्गे वनशोभा, द्रुमषण्डदर्शनम्, सप्तजनाश्रमवर्णनम्, ऋषिप्रणामः, किष्किन्धापुनरागमनम्
धर्मात्मा रामः सुग्रीवेण सह ऋष्यमूकात् किष्किन्धां प्रति प्रस्थितः, काञ्चनभूषितं चापम् आदित्यसंकाशान् रणसाधकान् शरांश्च गृहीत्वा। अग्रतः सुग्रीवः लक्ष्मणश्च, पृष्ठतः हनुमान् नलः नीलः तारश्च। मार्गे ते पुष्पभारावलम्बिनः वृक्षान्, सागरंगमाः सरितः, कन्दराणि शैलान् दरीश्च, वैडूर्यविमलैः तोयैः शोभितान् नानापक्षिनादितान् तटाकान्, निर्भयान् हरिणान्, कूलघातिनः द्विरदान्, द्विरदप्रख्यान् वानरांश्च अपश्यन्। ततः रामः घनं द्रुमषण्डं दृष्ट्वा सुग्रीवम् अपृच्छत्। सुग्रीवः तम् आश्रमं सप्तजनानां मुनीनाम् इति आचचक्षे — ते अधःशीर्षाः जलशायिनः सप्तरात्रे कृताहाराः वायुभक्षाः च सप्तभिः वर्षशतैः सकलेवराः दिवं गताः; तेषां प्रभावेण सः आश्रमः सेन्द्रैः सुरासुरैः अपि दुराधर्षः। तत्र विभूषणरवाः तूर्यगीतस्वनः दिव्यगन्धश्च श्रूयन्ते, त्रेताग्नयश्च दीप्यन्ते। सुग्रीवस्य वचनेन रामः लक्ष्मणेन सह तान् ऋषीन् अभ्यवादयत्। ततः सर्वे संहृष्टमानसाः दूरम् अध्वानं गत्वा वालिपालितां किष्किन्धां ददृशुः, शस्त्राणि प्रगृह्य च शत्रुवधाय पुनः तां पुरीम् उपागताः।
१ऋष्यमूकात्प्रस्थानम्, सेनायाः क्रमः
१ऋष्यमूकात्स धर्मात्मा किष्किन्धां लक्ष्मणाग्रजः।
जगाम सह सुग्रीवो वालिविक्रमपालिताम्॥
२समुद्यम्य महच्चापं रामः काञ्चनभूषितम्।
शरांश्चादित्यसंकाशान्गृहीत्वा रणसाधकान्॥
३अग्रतस्तु ययौ तस्य राघवस्य महात्मनः।
सुग्रीवः संहतग्रीवो लक्ष्मणश्च महाबलः॥
४पृष्ठतो हनुमान्वीरो नलो नीलश्च वीर्यवान्।
तारश्चैव महातेजा हरियूथपयूथपः॥
धर्मात्मा लक्ष्मणाग्रजः रामः ऋष्यमूकपर्वतात् सुग्रीवेण सह वालिविक्रमपालितां किष्किन्धां प्रति प्रस्थितः। सः काञ्चनभूषितं महत् चापं समुद्यम्य आदित्यसंकाशान् रणसाधकान् शरांश्च अगृह्णात्। महात्मनः राघवस्य अग्रतः संहतग्रीवः सुग्रीवः महाबलः लक्ष्मणश्च जग्मतुः; पृष्ठतः वीरः हनुमान्, नलः, वीर्यवान् नीलः, महातेजाः हरियूथपानाम् अपि यूथपः तारश्च अनुजग्मुः। अत्र कविः यात्रायाः क्रमम् एव सूचयति — मार्गदर्शकः पुरतः, रक्षकाः पश्चात्। ‘वालिविक्रमपालिताम्’ इति विशेषणेन पुर्याः दुर्गमत्वं ध्वन्यते, तेन च आगामिनः संग्रामस्य गुरुत्वम् अपि। ‘रणसाधकान्’ इति शरविशेषणेन रामस्य निश्चयः प्रकटितः — प्रतिज्ञा वाचा कृता, अधुना शस्त्रेण साध्यते। पूर्वसर्गे सप्तसालभेदेन दर्शितं बलम् अत्र मार्गम् आरभते। शस्त्रग्रहणम् एव प्रतिज्ञायाः प्रथमं पदम् इति भावः। सेनानायकानां नामोल्लेखेन च वानरबलस्य विस्तारः सूचितः। ‘समुद्यम्य’ इति क्रियापदेन धनुषः गुरुत्वं महत्त्वं च सूचितम्। सुग्रीवस्य ‘संहतग्रीवः’ इति विशेषणं तस्य शारीरिकबलं स्मारयति — यः वालिना भग्नः, सः अपि स्वयं महाबलः एव। वानराः तु अस्त्रहीनाः एव — तेषां बाहवः एव आयुधानि; रामस्य धनुः च तेषां मध्ये एकम् एव मानुषं शस्त्रम्।
Righteous Rāma, Lakṣmaṇa's elder brother, set out with Sugrīva from Mount Ṛṣyamūka for Kiṣkindhā, the city guarded by Vālī's valour — a phrase that hints how hard the city was to take and so how grave the coming fight would be. He raised his great gold-adorned bow and took arrows bright as the sun, arrows that would do their work in battle: the promise made in words was now to be kept with weapons, and taking up arms was its first step. In front of great-souled Rāghava walked thick-necked Sugrīva — himself immensely strong, though Vālī had beaten him — and mighty Lakṣmaṇa; behind came the hero Hanumān, Nala, valiant Nīla and the splendid Tāra, a leader even among the leaders of the monkey troops. The poet shows the order of the march: guides in front, guards behind; and the naming of the captains suggests the size of the monkey force. The monkeys carried no weapons, for their arms were their weapons, and Rāma's bow was the only human arm among them.
२मार्गे वृक्षाणां सरितां सरसां मृगाणां च दर्शनम्
५ते वीक्षमाणा वृक्षांश्च पुष्पभारावलम्बिनः।
प्रसन्नाम्बुवहाश्चैव सरितः सागरंगमाः॥
६कन्दराणि च शैलांश्च निर्दराणि गुहास्तथा।
शिखराणि च मुख्यानि दरीश्च प्रियदर्शनाः॥
७वैडूर्यविमलैस्तोयैः पद्मैश्चाकोशकुड्मलैः।
शोभितान्सजलान्मार्गे तटाकांश्चावलोकयन्॥
८कारण्डैः सारसैर्हंसैर्वञ्जुलैर्जलकुक्कुटैः।
चक्रवाकैस्तथा चान्यैः शकुनैः प्रतिनादितान्॥
९मृदुशष्पाङ्कुराहारान्निर्भयान्वनगोचरान्।
चरतः सर्वतः पश्यन्स्थलीषु हरिणान्स्थितान्॥
१०तटाकवैरिणश्चापि शुक्लदन्तविभूषितान्।
घोरानेकचरान्वन्यान्द्विरदान्कूलघातिनः॥
११मत्तान्गिरितटोत्कृष्टान्पर्वतानिव जङ्गमान्।
वानरान्द्विरदप्रख्यान्महीरेणुसमुक्षितान्॥
१२वने वनचरांश्चान्यान्खेचरांश्च विहंगमान्।
पश्यन्तस्त्वरिता जग्मुः सुग्रीववशवर्तिनः॥
गच्छन्तः ते पुष्पभारेण अवनताः वृक्षान्, प्रसन्नजलवाहिनीः सागरं प्रति गच्छन्तीः सरितः, कन्दराणि, शैलान्, निर्दराणि, गुहाः, मुख्यानि शिखराणि, प्रियदर्शनाः दरीश्च अपश्यन्। मार्गे वैडूर्यवत् विमलैः तोयैः विकसितकोशैः पद्मैश्च शोभितान् सजलान् तटाकान्, कारण्डैः सारसैः हंसैः वञ्जुलैः जलकुक्कुटैः चक्रवाकैः अन्यैश्च शकुनैः प्रतिनादितान् अवलोकयन्। स्थलीषु मृदुशष्पाङ्कुराहारान् निर्भयान् वनगोचरान् हरिणान् चरतः स्थितांश्च ददृशुः। तटाकानां वैरिणः शुक्लदन्तविभूषितान् घोरान् एकचरान् कूलघातिनः द्विरदान्, गिरितटात् उत्कृष्टान् मत्तान् जङ्गमान् पर्वतान् इव, द्विरदप्रख्यान् महीरेणुसमुक्षितान् वानरान्, अन्यान् वनचरान् खेचरान् विहंगमांश्च पश्यन्तः सुग्रीववशवर्तिनः त्वरिताः जग्मुः। एतत् प्रकृतिचित्रं युद्धयात्रायाः पूर्वं शान्तिम् उपस्थापयति; तथा च कविः त्वरायाः मध्ये अपि दर्शनस्य अवकाशं रक्षति। ‘वीक्षमाणाः’, ‘अवलोकयन्’, ‘पश्यन्’, ‘पश्यन्तः’ इति चत्वारः दृशिवाचकाः शब्दाः अष्टसु श्लोकेषु पुनः पुनः प्रयुक्ताः — दृष्टिः एव अस्य खण्डस्य सूत्रम्। सरित्सु शान्तिः, गजेषु च रौद्रता — द्वे अपि प्रकृतेः रूपे दर्शिते। तटाकवैरिणः गजाः कूलं भञ्जन्ति इति वर्णनं वालिवधस्य रौद्रताम् अग्रे सूचयति इव। निर्भयाः हरिणाः तु सप्तजनाश्रमस्य समीपस्थस्य वनस्य शान्तिं ख्यापयन्ति। कारण्डवादीनां पक्षिणां नामगणना कवेः प्रकृतिपरिचयं दर्शयति; तटाकाः न केवलं जलाशयाः, अपितु जीवनस्य केन्द्राणि। ‘एकचरान्’ इति गजविशेषणं तेषां रौद्रतां सूचयति — यूथात् विच्युताः गजाः एव अतिभयङ्कराः भवन्ति। वानराः अपि अत्र गजप्रख्याः उक्ताः, येन सुग्रीवस्य सेनायाः बलम् अनुमीयते। अष्टौ श्लोकाः एकम् एव दीर्घं वाक्यं रचयन्ति — दर्शनानि बहूनि, क्रिया तु एका ‘जग्मुः’ इति। तेन गतेः अविच्छिन्नता सूचिता। कविः जलम्, स्थलम्, आकाशम् इति त्रीणि स्थानानि क्रमेण दर्शयति — सरितः तटाकाश्च जले, हरिणाः गजाः वानराश्च स्थले, विहंगमाः च आकाशे। एवं सम्पूर्णा प्रकृतिः एकस्मिन् मार्गे समाहिता।
As they went they gazed at trees bowed under their load of blossom, at rivers running clear to the sea, at ravines and hills, mountain torrents and caves, lofty peaks and lovely glens. Along the way they saw brimming lakes, beautiful with water clear as beryl and lotuses whose buds had opened, and loud with kāraṇḍava ducks, cranes, geese, vañjula birds, water-fowl, cakravākas and other birds. On the open ground they saw deer feeding fearlessly on soft young grass, at home in the forest, some grazing and some standing still. They saw the enemies of the lakes, too — fearsome solitary tuskers with gleaming white tusks that break down the banks, rutting elephants broken loose from the mountainsides like walking mountains — and monkeys as big as elephants, powdered with the dust of the earth. Watching these and other creatures of the woods and the birds that travel the sky, they hurried on, obedient to Sugrīva. This picture of nature sets a stillness before the march to war, and even in their haste the poet keeps room for looking; words of seeing recur again and again through these eight verses, and sight is the thread of the passage. Peace in the rivers, violence in the elephants — both faces of nature are shown, and the tuskers breaking the banks seem to foreshadow the violence of Vālī's killing, while the fearless deer speak of the peace of the forest near the hermitage of the Saptajanas. The roll of birds shows the poet's knowledge of nature; the lakes are centres of life, not merely pools. Solitary elephants, strayed from the herd, are the most dangerous of all, and the monkeys likened to elephants suggest the strength of Sugrīva's force. The eight verses make a single long sentence — many sights but one verb, "they went" — so that the march is felt as unbroken. And the poet shows water, land and sky in turn: rivers and lakes, then deer, elephants and monkeys, then the birds of the air, so that the whole of nature is gathered into one road.
३द्रुमषण्डदर्शनं रामस्य प्रश्नश्च
१३तेषां तु गच्छतां तत्र त्वरितं रघुनन्दनः।
द्रुमषण्डवनं दृष्ट्वा रामः सुग्रीवमब्रवीत्॥
१४एष मेघ इवाकाशे वृक्षषण्डः प्रकाशते।
मेघसंघातविपुलः पर्यन्तकदलीवृतः॥
१५किमेतज्ज्ञातुमिच्छामि सखे कौतूहलं मम।
कौतूहलापनयनं कर्तुमिच्छाम्यहं त्वया॥
१६तस्य तद्वचनं श्रुत्वा राघवस्य महात्मनः।
गच्छन्नेवाचचक्षेऽथ सुग्रीवस्तन्महद्वनम्॥
तेषां त्वरितं गच्छतां मध्ये रघुनन्दनः रामः सघनं द्रुमषण्डवनं दृष्ट्वा सुग्रीवम् अपृच्छत् — ‘एषः वृक्षषण्डः आकाशे मेघः इव प्रकाशते, मेघसंघातवत् विपुलः पर्यन्तेषु च कदलीभिः आवृतः। किम् एतत् इति ज्ञातुम् इच्छामि; सखे, मम कौतूहलं वर्तते, त्वया च तस्य कौतूहलस्य अपनयनं कर्तुम् इच्छामि।’ महात्मनः राघवस्य तत् वचनं श्रुत्वा सुग्रीवः गच्छन् एव तत् महत् वनम् आचचक्षे। अत्र ‘सखे’ इति सम्बोधनेन मैत्र्याः दृढता सूच्यते — अग्निसाक्षिकं सख्यं न केवलं कार्यार्थम्, अपितु हार्दम् अपि। युद्धाय गच्छन् अपि रामः स्वभावेन जिज्ञासुः एव; तस्य शान्तं चित्तम् अत्र प्रकटितम्। ‘गच्छन्नेव’ इति पदेन कविः सूचयति — यात्रा न विरता, कथा तु प्रवृत्ता। प्रश्नस्य उत्तरम् अग्रिमेषु अष्टसु श्लोकेषु विस्तरेण दीयते, अतः अयं प्रश्नः एव आश्रमवर्णनस्य द्वारम्। कवेः शैली अत्र दृश्या — वर्णनं न स्वयं कविः करोति, अपितु पात्रमुखेन कारयति। ‘मेघ इव’ इति उपमा द्विः प्रयुक्ता — प्रथमम् आकाशस्थः एकः मेघः, ततः मेघानां संघातः; तेन वृक्षषण्डस्य विस्तारः क्रमेण वर्धते।
As they hurried on, Rāma, delight of Raghu's line, saw a dense grove of trees and asked Sugrīva: "This mass of trees shines like a cloud in the sky; it is as vast as a bank of storm clouds, and plantains fringe it all around. I want to know what it is. My curiosity is great, my friend, and I would like you to satisfy it." Hearing great-souled Rāghava, Sugrīva, still walking, began to tell him about that great forest. "Friend" shows the firmness of their bond: the friendship sworn before the fire was not only for use but from the heart. Even on his way to battle Rāma is curious by nature, and his calm mind shows here. The journey does not stop, but the story goes on; the question is the doorway to the description of the hermitage that follows, which the poet, in his usual way, gives through a character's mouth rather than his own. The cloud image is used twice, first one cloud in the sky, then a whole bank of clouds, so that the grove seems to grow before our eyes.
४सप्तजनाश्रमस्य वर्णनम्
१७एतद्राघव विस्तीर्णमाश्रमं श्रमनाशनम्।
उद्यानवनसम्पन्नं स्वादुमूलफलोदकम्॥
१८अत्र सप्तजना नाम मुनयः संशितव्रताः।
सप्तैवासन्नधःशीर्षा नियतं जलशायिनः॥
१९सप्तरात्रे कृताहारा वायुनाचलवासिनः।
दिवं वर्षशतैर्याताः सप्तभिः सकलेवराः॥
२०तेषामेतत्प्रभावेण द्रुमप्राकारसंवृतम्।
आश्रमं सुदुराधर्षमपि सेन्द्रैः सुरासुरैः॥
२१पक्षिणो वर्जयन्त्येतत्तथान्ये वनचारिणः।
विशन्ति मोहाद्येऽप्यत्र न निवर्तन्ति ते पुनः॥
२२विभूषणरवाश्चात्र श्रूयन्ते सकलाक्षराः।
तूर्यगीतस्वनश्चापि गन्धो दिव्यश्च राघव॥
२३त्रेताग्नयोऽपि दीप्यन्ते धूमो ह्येष प्रदृश्यते।
वेष्टयन्निव वृक्षाग्रान्कपोताङ्गारुणो घनः॥
२४एते वृक्षाः प्रकाशन्ते धूमसंसक्तमस्तकाः।
मेघजालप्रतिच्छन्ना वैडूर्यगिरयो यथा॥
सुग्रीवः अवदत् — ‘राघव, एतत् विस्तीर्णं श्रमनाशनम् आश्रमम्, उद्यानवनसम्पन्नं स्वादुमूलफलोदकं च। अत्र सप्तजनाः नाम संशितव्रताः मुनयः अधःशीर्षाः नियतं जलशायिनः आसन्; सप्तरात्रे कृताहाराः वायुना अचलवासिनः च सन्तः सप्तभिः वर्षशतैः सकलेवराः दिवं गताः। तेषाम् एतस्य तपसः प्रभावेण द्रुमप्राकारेण संवृतम् इदम् आश्रमम् इन्द्रसहितैः सुरासुरैः अपि अत्यन्तं दुराधर्षम्। पक्षिणः अन्ये च वनचारिणः एतत् दूरात् एव वर्जयन्ति; ये मोहात् अत्र प्रविशन्ति ते पुनः न निवर्तन्ति। अत्र स्पष्टाक्षराः विभूषणरवाः श्रूयन्ते, तूर्यगीतस्वनः दिव्यः गन्धश्च। त्रेताग्नयः अद्यापि दीप्यन्ते, कपोताङ्गवत् अरुणः घनः धूमः वृक्षाग्राणि वेष्टयन् इव दृश्यते। धूमेन संसक्तमस्तकाः एते वृक्षाः मेघजालेन प्रतिच्छन्नाः वैडूर्यगिरयः इव प्रकाशन्ते।’ अत्र सुग्रीवः न केवलं स्थानं दर्शयति, अपितु तपसः सामर्थ्यम् अपि कथयति — देवासुराणाम् अपि अगम्यं स्थानं तपसा एव रक्षितम्। शब्दः गन्धः दृश्यं च — त्रिभिः इन्द्रियैः आश्रमस्य दिव्यता प्रत्यक्षीक्रियते। मुनयः गताः, तेषां प्रभावः तु न गतः इति अत्र ध्वनिः। ‘सप्तजनाः’ इति नाम्ना ते सप्त मुनयः प्रसिद्धाः; तेषां तपसः विधिः अपि सप्तसङ्ख्यया एव बद्धः — सप्तरात्रे आहारः, सप्तभिः वर्षशतैः स्वर्गगमनम्। सकलेवरं स्वर्गगमनं तपसः परमां सिद्धिं ख्यापयति। ‘न निवर्तन्ति ते पुनः’ इति वचनं भयम् अपि जनयति, किन्तु रामलक्ष्मणौ प्रणामेन एव तत् स्थानं पवित्रं मन्येते। वर्णनस्य क्रमः अपि मननीयः — प्रथमं स्थानस्य सौकर्यम्, ततः तत्रत्यानां तपः, ततः तस्य फलम्, ततः तज्जन्या दुर्धर्षता, अन्ते च इन्द्रियगोचराणि चिह्नानि। धूमस्य उपमा द्विविधा — कपोताङ्गवत् वर्णेन, वेष्टनेन च क्रियया; वृक्षाणां च उपमा वैडूर्यगिरिभिः, येन नीलहरितच्छाया सूचिता।
"Rāghava," said Sugrīva, "this is a broad hermitage that takes away weariness, rich in gardens and groves, with sweet roots, fruits and water. Here lived seven sages of strict vows called the Saptajanas, who lay head downwards and always slept in the water. They ate once in seven nights, lived on air and never moved from the spot, and after seven hundred years they went to heaven in their own bodies. By the power of their austerity this hermitage, walled in by trees, cannot be assailed even by the gods and demons with Indra. Birds and the other creatures of the forest keep far away from it, and those who enter it in their folly never return. Here one hears the ringing of ornaments, each sound distinct, the music of instruments and song, and there is a heavenly fragrance, Rāghava. The three sacred fires still blaze, and the thick smoke, red-grey as a dove's plumage, seems to wrap the treetops round. Their crowns wreathed in smoke, these trees shine like mountains of beryl veiled in a net of cloud." Sugrīva does not only point out the place; he tells of the power of austerity, which guards a spot that even gods and demons cannot reach. Sound, scent and sight — through three senses the holiness of the hermitage is made real. The sages are gone but their power is not. Their very discipline is bound to the number seven — a meal every seventh night, heaven after seven hundred years — and going to heaven in the body is the highest attainment of austerity. "They never return" is frightening, yet Rāma and Lakṣmaṇa treat the place as holy and honour it with a bow. The description moves in order: first the comfort of the place, then the austerity of those who lived there, then its fruit, then the inviolability it produced, and last the signs that the senses can perceive. The smoke is compared by its colour to a dove's plumage and by its action to a wrapping, and the trees to mountains of beryl, suggesting their blue-green shade.
५ऋषीणाम् उद्दिश्य प्रणामः
२५कुरु प्रणामं धर्मात्मंस्तेषामुद्दिश्य राघव।
लक्ष्मणेन सह भ्रात्रा प्रयतः संहताञ्जलिः॥
२६प्रणमन्ति हि ये तेषामृषीणां भावितात्मनाम्।
न तेषामशुभं किंचिच्छरीरे राम विद्यते॥
२७ततो रामः सह भ्रात्रा लक्ष्मणेन कृताञ्जलिः।
समुद्दिश्य महात्मानस्तानृषीनभ्यवादयत्॥
२८अभिवाद्य च धर्मात्मा रामो भ्राता च लक्ष्मणः।
सुग्रीवो वानराश्चैव जग्मुः संहृष्टमानसाः॥
‘धर्मात्मन् राघव, लक्ष्मणेन भ्रात्रा सह प्रयतः संहताञ्जलिः सन् तेषाम् उद्दिश्य प्रणामं कुरु। ये भावितात्मनाम् ऋषीणां प्रणमन्ति, तेषां शरीरे किंचिदपि अशुभं न विद्यते’ इति सुग्रीवेण उक्ते रामः भ्रात्रा लक्ष्मणेन सह कृताञ्जलिः तान् महात्मनः ऋषीन् समुद्दिश्य अभ्यवादयत्। अभिवाद्य च धर्मात्मा रामः, भ्राता लक्ष्मणः, सुग्रीवः वानराश्च संहृष्टमानसाः प्रययुः। अत्र युद्धोद्यतः अपि रामः ऋषिपूजनं न विस्मरति — शिष्टाचारः एव तस्य बलस्य मूलम् इति कविना दर्श्यते। वानरराजः सुग्रीवः एव धर्मस्य उपदेष्टा जातः इति च रोचकम्; मैत्री उभयतः उपकारिणी भवति। प्रणामानन्तरं सर्वेषां चित्तं हृष्टम् — कर्तव्यात् पूर्वं शुभसङ्कल्पः इति परम्परा अत्र पालिता। ‘प्रयतः’ इति पदेन बाह्यशुद्धिः, ‘संहताञ्जलिः’ इति च बाह्यविनयः सूचितः; अन्तःशुद्धिः तु प्रणामेन एव सिध्यति इति सुग्रीवस्य वचनस्य आशयः। रामः अनुरोधं श्रुत्वा विलम्बं न करोति — गुरुषु ऋषिषु च तस्य सहजा श्रद्धा। ‘संहृष्टमानसाः’ इति पदेन सर्वेषां वानराणाम् अपि चित्तप्रसादः सूचितः — पुण्यस्थानस्य दर्शनं सेनायाः उत्साहम् अपि वर्धयति।
"Righteous Rāghava, compose yourself, join your palms with your brother Lakṣmaṇa and bow to them. Those who bow to these sages of purified soul are left with nothing inauspicious in their bodies." At Sugrīva's words Rāma, with his brother Lakṣmaṇa, joined his palms and saluted those great-souled seers; and having saluted them, righteous Rāma, his brother Lakṣmaṇa, Sugrīva and the monkeys went on with glad hearts. Even on his way to war Rāma does not forget to honour the sages: good conduct, the poet shows, is the root of his strength. It is pleasing that the monkey king should be the one to remind him of dharma — friendship helps both ways. After the salutation every heart was glad, in keeping with the custom of making an auspicious resolve before a great undertaking. Composing himself and joining his palms are the outward purity and humility; inward purity comes through the bow itself. Rāma does not delay when asked, so natural is his reverence for teachers and sages, and the sight of a holy place raises the spirits of the whole army.
६किष्किन्धायाः पुनर्दर्शनम्
२९ते गत्वा दूरमध्वानं तस्मात्सप्तजनाश्रमात्।
ददृशुस्तां दुराधर्षां किष्किन्धां वालिपालिताम्॥
३०ततस्तु रामानुजरामवानराः प्रगृह्य शस्त्राण्युदितोग्रतेजसः।
पुरीं सुरेशात्मजवीर्यपालितां वधाय शत्रोः पुनरागतास्त्विह॥
तस्मात् सप्तजनाश्रमात् दूरम् अध्वानं गत्वा ते वालिपालितां दुराधर्षां किष्किन्धां ददृशुः। ततः रामानुजः लक्ष्मणः, रामः, वानराश्च उदितोग्रतेजसः सन्तः शस्त्राणि प्रगृह्य सुरेशात्मजस्य वीर्येण पालितां तां पुरीं शत्रोः वधाय पुनः आगताः। ‘पुनः’ इति पदम् अत्र मार्मिकम् — पूर्वं सुग्रीवः भग्नः निवृत्तः, अधुना तु रामसहायः आगतः। सर्गान्ते दीर्घवृत्तं गमनस्य गाम्भीर्यं वर्धयति। तेजसः ‘उदितम्’ इति विशेषणं सूर्योदयवत् आगामिनः विजयस्य सूचकम्। ‘दुराधर्षाम्’ इति विशेषणेन पुर्याः अभेद्यता पुनः स्मारिता।
Having travelled a long way from the hermitage of the Saptajanas, they saw Kiṣkindhā, unassailable, guarded by Vālī. Then Lakṣmaṇa, Rāma and the monkeys, their fierce splendour risen like the sun — a sign of the victory to come — took up their weapons and came once more to the city protected by the valour of the son of the king of the gods, to kill their enemy. "Once more" is poignant: before, Sugrīva had turned back beaten; now he comes with Rāma at his side. The sarga closes in a longer metre that adds weight to their advance, and the word "unassailable" recalls again how strong the city was.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये किष्किन्धाकाण्डे त्रयोदशः सर्गः॥ १३॥
पदविवरणम्
कठिनपदानां सन्धिः, समासः, विभक्तिः, अर्थश्च।
- सन्धिः
- लक्ष्मण + अग्रज → लक्ष्मणाग्रज — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
- समासः
- लक्ष्मणस्य अग्रजः — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (रामस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- विक्रम + पालिता → सन्धिकार्यं नास्ति (व्यञ्जनसंयोगमात्रम्)
- समासः
- वालिनः विक्रमेण पालिता — तृतीयातत्पुरुषः (पूर्वपदं षष्ठीतत्पुरुषः)
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम् (किष्किन्धायाः विशेषणम्)
- सन्धिः
- सम् + उद् + यम्य → समुद्यम्य — मकारस्य परसवर्णः, उत् इत्यस्य दकारः यकारे अविकृतः
- समासः
- समासः नास्ति — ‘यम्’ धातोः ल्यबन्तम्, ‘सम्’ ‘उत्’ इति उपसर्गौ
- विभक्तिः
- अव्ययम् — ल्यबन्तं पूर्वकालिकक्रियापदम्
- सन्धिः
- रण + साधक → सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- रणं साधयन्ति ते — उपपदतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, बहुवचनम् (शराणां विशेषणम्)
- सन्धिः
- सम् + हत → संहत — मकारस्य अनुस्वारः
- समासः
- संहता ग्रीवा यस्य सः — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (सुग्रीवस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- यूथ + प → यूथप; शब्दान्तः सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- हरीणां यूथपानां यूथपः — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (तारस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- भार + अवलम्बिन् → भारावलम्बिन् — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
- समासः
- पुष्पाणां भारेण अवलम्बिनः — तृतीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, बहुवचनम् (वृक्षाणां विशेषणम्)
- सन्धिः
- सागरम् + गम → सागरंगम — मकारस्य अनुस्वारः (द्वितीयान्तं पूर्वपदम्)
- समासः
- सागरं गच्छन्ति ताः — उपपदतत्पुरुषः (‘गम्’ धातोः खच्, मुमागमः)
- विभक्तिः
- प्रथमा, बहुवचनम्, स्त्रीलिङ्गम् (सरितां विशेषणम्)
- सन्धिः
- विडूर + यत् → वैडूर्य (तद्धितः); शब्दान्तः सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- वैडूर्यम् इव विमलानि — उपमानपूर्वपदकर्मधारयः
- विभक्तिः
- तृतीया, बहुवचनम्, नपुंसकलिङ्गम् (तोयानां विशेषणम्)
- सन्धिः
- आ + कोश → आकोश — सवर्णदीर्घसन्धिः (आ + अ इत्यत्र आकारः स्थितः); बाह्यसन्धौ ‘पद्मैश्च + आकोश’ इति दीर्घः
- समासः
- आकोशाः कुड्मलाः येषां तानि — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- तृतीया, बहुवचनम् (पद्मानां विशेषणम्)
- सन्धिः
- शब्दान्तः सन्धिकार्यं नास्ति; ‘वञ्जुलैः + जल’ इति बाह्यसन्धौ विसर्गस्य रेफः
- समासः
- समासः नास्ति — जलपक्षिविशेषस्य नाम
- विभक्तिः
- तृतीया, बहुवचनम्
- सन्धिः
- अङ्कुर + आहार → अङ्कुराहार — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ)
- समासः
- मृदूनां शष्पाणाम् अङ्कुराः आहारः येषां ते — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- द्वितीया, बहुवचनम् (हरिणानां विशेषणम्)
- सन्धिः
- तटाक + वैरिन् → सन्धिकार्यं नास्ति; ‘वैरिणः + च’ इति बाह्यसन्धौ विसर्गस्य शकारः
- समासः
- तटाकानां वैरिणः — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, बहुवचनम् (‘वैरिन्’ इति प्रातिपदिकम्)
- सन्धिः
- तट + उत्कृष्ट → तटोत्कृष्ट — गुणसन्धिः (अ + उ = ओ)
- समासः
- गिरितटात् उत्कृष्टान् — पञ्चमीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, बहुवचनम् (द्विरदानां विशेषणम्)
- सन्धिः
- सम् + उक्षित → समुक्षित — मकारस्य परसवर्णः
- समासः
- मह्याः रेणुभिः समुक्षिताः — तृतीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, बहुवचनम् (वानराणां विशेषणम्)
- सन्धिः
- वश + वर्तिन् → सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- सुग्रीवस्य वशे वर्तन्ते ते — सप्तमीतत्पुरुषः (उपपदयुक्तः)
- विभक्तिः
- प्रथमा, बहुवचनम्
- सन्धिः
- षण्ड + वन → सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- द्रुमषण्डरूपं वनम् — कर्मधारयः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम्
- सन्धिः
- सम् + घात → संघात — मकारस्य अनुस्वारः
- समासः
- मेघानां संघातः इव विपुलः — उपमानपूर्वपदकर्मधारयः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (वृक्षषण्डस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- कौतूहल + अपनयन → कौतूहलापनयन — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
- समासः
- कौतूहलस्य अपनयनम् — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम्
- सन्धिः
- श्रम + नाशन → सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- श्रमं नाशयति तत् — उपपदतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम् (आश्रमस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- सम् + शित → संशित — मकारस्य अनुस्वारः
- समासः
- संशितं व्रतं येषां ते — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, बहुवचनम् (मुनीनां विशेषणम्)
- सन्धिः
- प्र + आकार → प्राकार — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ)
- समासः
- द्रुमाः एव प्राकारः, तेन संवृतम् — तृतीयातत्पुरुषः (पूर्वपदं कर्मधारयः)
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम् (आश्रमस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- अङ्ग + अरुण → अङ्गारुण — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
- समासः
- कपोतस्य अङ्गम् इव अरुणः — उपमानपूर्वपदकर्मधारयः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (घनस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- सम् + सक्त → संसक्त — मकारस्य अनुस्वारः
- समासः
- धूमेन संसक्तानि मस्तकानि येषां ते — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, बहुवचनम् (वृक्षाणां विशेषणम्)
- सन्धिः
- संहत + अञ्जलि → संहताञ्जलि — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
- समासः
- संहतः अञ्जलिः यस्य सः — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (रामस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- भावित + आत्मन् → भावितात्मन् — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ)
- समासः
- भावितः आत्मा येषां ते — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- षष्ठी, बहुवचनम् (ऋषीणां विशेषणम्)
- सन्धिः
- अभि + अवादयत् → अभ्यवादयत् — यण्सन्धिः (इ + अ = य् + अ)
- समासः
- समासः नास्ति — ‘वद्’ धातोः णिजन्तस्य लङ्, ‘अभि’ इति उपसर्गः
- विभक्तिः
- क्रियापदम् — लङ्, प्रथमपुरुषः, एकवचनम्
- सन्धिः
- उदित + उग्र → उदितोग्र — गुणसन्धिः (अ + उ = ओ)
- समासः
- उदितम् उग्रं तेजः येषां ते — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, बहुवचनम्
- सन्धिः
- सुरेश + आत्मज → सुरेशात्मज — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ); सुर + ईश → सुरेश इत्यत्र गुणसन्धिः
- समासः
- सुरेशस्य आत्मजस्य वीर्येण पालिता — तृतीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम् (पुर्याः विशेषणम्)