॥वाल्मीकिरामायणम् किष्किन्धाकाण्डम् — सर्गः १२

किष्किन्धाकाण्डम् — द्वादशः सर्गः

सालभेदनं प्रथमं वालिसुग्रीवयुद्धं च

एकेन बाणेन सप्तसालभेदनम्, किष्किन्धागमनम्, भ्रात्रोः युद्धम्, सादृश्यात् रामस्य निरोधः, गजपुष्पीमालाभिज्ञानम्

सुग्रीवस्य प्रार्थनां श्रुत्वा रामः प्रत्ययार्थं धनुः गृहीत्वा एकेन एव बाणेन सप्त सालान् गिरिं भूमिं च भित्त्वा तं शरं पुनः तूणं प्रवेशयति। विस्मितः सुग्रीवः मूर्ध्ना प्रणम्य रामं स्तौति, वालिवधं च याचते। रामः तं परिष्वज्य किष्किन्धां गन्तुम् आदिशति — ‘त्वम् अग्रतः गत्वा भ्रातृगन्धिनं वालिनम् आह्वय’ इति। वृक्षैः आत्मानम् आवृत्य ते गहने वने तिष्ठन्ति; सुग्रीवः घोरं नदति, वाली च अस्ततटात् भास्करः इव निष्पतति। तयोः सुतुमुलं युद्धं भवति। किन्तु उभौ अन्योन्यसदृशौ इति रामः सुग्रीवं वालिनं वा न अवगच्छति, अतः शरं न मुञ्चति। भग्नः सुग्रीवः ऋष्यमूकं प्रद्रवति, वाली च शापभयात् ‘मुक्तः असि’ इति उक्त्वा निवर्तते। लज्जितः सुग्रीवः रामम् आक्षिपति; रामः च अलंकारवेषप्रमाणगतिस्वरादिभिः तयोः सादृश्यं वर्णयन् कारणं निवेदयति, ‘दत्ताभयवधः पातकम्’ इति च वदति। ततः सः अभिज्ञानं कर्तुम् आदिशति; लक्ष्मणः गिरितटजां गजपुष्पीलतां सुग्रीवस्य कण्ठे स्थापयति, यया सः ससंध्यः तोयदः इव शोभते। एवं रामवाक्यसमाहितः सुग्रीवः पुनः किष्किन्धां गच्छति।

१सप्तसालभेदनं सुग्रीवस्य विस्मयश्च

१एतच्च वचनं श्रुत्वा सुग्रीवस्य सुभाषितम्।
प्रत्ययार्थं महातेजा रामो जग्राह कार्मुकम्॥

२स गृहीत्वा धनुर्घोरं शरमेकं च मानदः।
सालमुद्दिश्य चिक्षेप पूरयन्स रवैर्दिशः॥

३स विसृष्टो बलवता बाणः स्वर्णपरिष्कृतः।
भित्त्वा सालान्गिरिप्रस्थं समं भूमिं विवेश ह॥

४सायकस्तु मुहूर्तेन सालान्भित्त्वा महाजवः।
निष्पत्य च पुनस्तूणं तमेव प्रविवेश ह॥

५तान्दृष्ट्वा सप्त निर्भिन्नान्सालान्वानरपुङ्गवः।
रामस्य शरवेगेन विस्मयं परमं गतः॥

६स मूर्ध्ना न्यपतद्भूमौ प्रलम्बीकृतभूषणः।
सुग्रीवः परमप्रीतो राघवाय कृताञ्जलिः॥

सुग्रीवस्य सुभाषितं तत् वचनं श्रुत्वा महातेजाः रामः प्रत्ययार्थम् एव कार्मुकं जग्राह। घोरं धनुः एकं च शरं गृहीत्वा सः मानदः ज्यास्वनैः दिशः पूरयन् सालम् उद्दिश्य चिक्षेप। बलवता विसृष्टः सः स्वर्णपरिष्कृतः बाणः गिरिप्रस्थे सालान् समं भित्त्वा भूमिं विवेश। महाजवः सः मुहूर्तेन सालान् भित्त्वा रसां च भित्त्वा पुनः निष्पत्य तम् एव तूणं प्रविवेश। ‘मुहूर्तेन’ इति पदेन कालस्य अल्पता, ‘पुनस्तूणं प्रविवेश’ इति च शरस्य दिव्यता सूचिता — यः क्षिप्तः सन् स्वयम् एव प्रत्यागच्छति सः न सामान्यः शरः। तान् सप्त निर्भिन्नान् सालान् दृष्ट्वा वानरपुङ्गवः रामस्य शरवेगेन परमं विस्मयं गतः। परमप्रीतः सुग्रीवः प्रलम्बीकृतभूषणः मूर्ध्ना भूमौ न्यपतत्, राघवाय च कृताञ्जलिः अभवत्। भूषणानां प्रलम्बनेन प्रणामस्य गाढता चित्रिता; वचनेन पूर्वं यः संशयः उक्तः सः कर्मणा एकेन एव निरस्तः। अत्र द्रष्टव्यम् — सुग्रीवेण द्वे परीक्षे निर्दिष्टे आस्ताम्, रामः तु द्वे अपि पूरयति; पूर्वसर्गान्ते अस्थिक्षेपः कृतः, अत्र च सालभेदनम्। ‘समम्’ इति पदेन सप्त अपि सालाः युगपत् एव भिन्नाः इति सूच्यते, न क्रमेण; एतेन वालिनः कर्मणः अपि अधिकं तत् सिध्यति, यतः सः एकैकशः विव्याध। शरस्य पृथिवीभेदनं रसागमनं च दिव्यास्त्रस्य लक्षणम्; तस्य स्वयं तूणागमनं तु अलौकिकम् एव।

Hearing Sugrīva's well-spoken request, glorious Rāma took up his bow to give him proof. That giver of honour took his dreadful bow and a single arrow, aimed at the sāla trees and let fly, filling the quarters with the twang of his bowstring. Loosed by that mighty arm, the gold-adorned arrow pierced all the sālas on the mountainside together and plunged into the earth; in a moment that swift shaft split through the sālas, broke into the underworld, and flew back out again straight into his quiver. "In a moment" tells how short the time was, and an arrow that returns of itself to the quiver is no ordinary arrow: to pierce the earth and reach the underworld is the mark of a divine weapon, and its return is beyond anything in this world. Seeing the seven sālas pierced by the speed of Rāma's arrow, the bull among monkeys was filled with utter wonder. Overjoyed, Sugrīva threw himself headlong to the ground, his ornaments trailing, and folded his hands to Rāghava — the trailing ornaments show how deep his bow was. The doubt he had put into words was removed by a single deed. Note that Sugrīva had named two tests and Rāma has met both: the throwing of the bones at the end of the last sarga and here the piercing of the sālas. "All together" means the seven trees were pierced at once, not one by one, which surpasses even Vālī's feat, for he pierced them one at a time.

२सुग्रीवस्य स्तुतिः प्रार्थना च

७इदं चोवाच धर्मज्ञं कर्मणा तेन हर्षितः।
रामं सर्वास्त्रविदुषां श्रेष्ठं शूरमवस्थितम्॥

८सेन्द्रानपि सुरान्सर्वांस्त्वं बाणैः पुरुषर्षभ।
समर्थः समरे हन्तुं किं पुनर्वालिनं प्रभो॥

९येन सप्त महासाला गिरिर्भूमिश्च दारिताः।
बाणेनैकेन काकुत्स्थ स्थाता ते को रणाग्रतः॥

१०अद्य मे विगतः शोकः प्रीतिरद्य परा मम।
सुहृदं त्वां समासाद्य महेन्द्रवरुणोपमम्॥

११तमद्यैव प्रियार्थं मे वैरिणं भ्रातृरूपिणम्।
वालिनं जहि काकुत्स्थ मया बद्धोऽयमञ्जलिः॥

१२ततो रामः परिष्वज्य सुग्रीवं प्रियदर्शनम्।
प्रत्यवाच महाप्राज्ञो लक्ष्मणानुगतं वचः॥

तेन कर्मणा हर्षितः सः धर्मज्ञं सर्वास्त्रविदुषां श्रेष्ठं शूरम् अवस्थितं रामम् इदम् उवाच — ‘हे पुरुषर्षभ, त्वं बाणैः सेन्द्रान् अपि सर्वान् सुरान् समरे हन्तुं समर्थः; हे प्रभो, किं पुनः वालिनम्! येन एकेन बाणेन सप्त महासालाः गिरिः भूमिश्च दारिताः, हे काकुत्स्थ, ते रणाग्रतः कः स्थाता? अद्य मे शोकः विगतः, अद्य च मम परा प्रीतिः, यतः महेन्द्रवरुणोपमं त्वां सुहृदं समासाद्य अहम् अस्मि। तम् अद्य एव मम प्रियार्थं भ्रातृरूपिणं वैरिणं वालिनं जहि, हे काकुत्स्थ; मया अयम् अञ्जलिः बद्धः’ इति। ‘भ्रातृरूपिणम्’ इति एकेन पदेन सुग्रीवः स्वस्य दुःखस्य सारं वदति — रूपेण भ्राता, कर्मणा तु वैरी। ततः रामः प्रियदर्शनं सुग्रीवं परिष्वज्य महाप्राज्ञः लक्ष्मणानुगतं वचः प्रत्यवाच। परिष्वङ्गः अत्र वाचः अपि अधिकं वदति — मित्रत्वं कर्मणा एव प्रकाशितम्। सुग्रीवस्य स्तुतौ क्रमः द्रष्टव्यः — प्रथमं सामान्यम् (सेन्द्रान् सुरान् अपि हन्तुं शक्तः), ततः विशेषः (किं पुनः वालिनम्), ततः प्रत्यक्षं प्रमाणम् (सप्त सालाः गिरिः भूमिश्च एकेन बाणेन दारिताः), अन्ते च प्रार्थना। एषा एव न्याय्या वाक्यरचना। ‘अद्य मे विगतः शोकः’ इति वचनेन सुग्रीवस्य दीर्घकालिकं दुःखं क्षणेन एव निवृत्तम् इति सूचितम्; ‘महेन्द्रवरुणोपमम्’ इति च उपमाद्वयेन रामस्य तेजः गाम्भीर्यं च उभयम् उक्तम्।

Delighted by that deed, he said to Rāma, the hero who knew dharma and was the best of all masters of weapons: "With your arrows, bull among men, you could kill all the gods with Indra in battle — how much more Vālī, my lord! When one arrow has split seven great sālas, a mountain and the earth, Kākutstha, who could stand before you in battle? Today my grief is gone and my joy is complete, for I have found in you a friend the equal of great Indra and Varuṇa. Then this very day, for my sake, kill Vālī, that enemy of mine who only wears a brother's shape; I fold my hands to you, Kākutstha." In that one phrase Sugrīva names the heart of his sorrow: a brother in form, an enemy in deed. His praise runs in proper order — first the general (you could kill the gods with Indra), then the particular (how much more Vālī), then the visible proof (seven sālas, a mountain and the earth split by one arrow), and last the request. "Today my grief is gone" shows a long sorrow ended in an instant, and the two comparisons, Indra and Varuṇa, name both Rāma's splendour and his depth. Then Rāma, in his great wisdom, embraced the handsome Sugrīva and answered him with words Lakṣmaṇa approved; the embrace said more than words, showing friendship in action.

३किष्किन्धागमनम् आह्वानं वालिनः निर्गमनं च

१३अस्माद्गच्छाम किष्किन्धां क्षिप्रं गच्छ त्वमग्रतः।
गत्वा चाह्वय सुग्रीव वालिनं भ्रातृगन्धिनम्॥

१४सर्वे ते त्वरितं गत्वा किष्किन्धां वालिनः पुरीम्।
वृक्षैरात्मानमावृत्य ह्यतिष्ठन्गहने वने॥

१५सुग्रीवोऽप्यनदद्घोरं वालिनो ह्वानकारणात्।
गाढं परिहितो वेगान्नादैर्भिन्दन्निवाम्बरम्॥

१६तं श्रुत्वा निनदं भ्रातुः क्रुद्धो वाली महाबलः।
निष्पपात सुसंरब्धो भास्करोऽस्ततटादिव॥

‘अस्मात् स्थानात् किष्किन्धां गच्छामः; त्वं क्षिप्रम् अग्रतः गच्छ, गत्वा च भ्रातृगन्धिनं वालिनम् आह्वय, हे सुग्रीव’ इति रामः अवदत्। ‘भ्रातृगन्धिनम्’ इति पदं तीक्ष्णम् — यस्मिन् भ्रातृत्वस्य गन्धमात्रम् अवशिष्टम्, न तु भावः। ततः ते सर्वे त्वरितं वालिनः पुरीं किष्किन्धां गत्वा वृक्षैः आत्मानम् आवृत्य गहने वने अतिष्ठन्। सुग्रीवः च गाढं परिहितः सन् वालिनः ह्वानकारणात् घोरं ननाद, वेगात् नादैः अम्बरं भिन्दन् इव। ‘गाढं परिहितः’ इति पदेन युद्धसन्नद्धता, ‘अम्बरं भिन्दन् इव’ इति च नादस्य प्रबलता सूचिता। भ्रातुः तं निनदं श्रुत्वा महाबलः वाली क्रुद्धः सुसंरब्धः अस्ततटात् भास्करः इव निष्पपात। अस्तगिरेः अवतरन् सूर्यः इति उपमा अत्र सार्थका — तेजस्वी अपि सः अस्तं प्रति एव गच्छति इति भाविनः वधस्य सूचना। ‘वृक्षैः आत्मानम् आवृत्य’ इति पदेन रामस्य गुप्तस्थितिः प्रथमतः सूचिता, या अग्रे विवादस्य विषयः भविष्यति। ‘क्षिप्रम् अग्रतः गच्छ’ इति आदेशेन च रामः स्वयं पश्चात् एव स्थास्यति इति स्पष्टं करोति; सुग्रीवः तत् तदा न विमृशति।

"Let us go from here to Kiṣkindhā," said Rāma. "Go quickly ahead of us, Sugrīva, and when you get there challenge Vālī, who is a brother only in name." The phrase is sharp: in Vālī only the smell of brotherhood remains, not its feeling. Rāma's order to go ahead also makes clear that he himself will stay behind, though Sugrīva does not consider this at the time. They all went swiftly to Vālī's city, Kiṣkindhā, and stood in the thick wood, hidden among the trees — the first mention of Rāma's concealment, which will later become a matter of dispute. Then Sugrīva, girding himself tightly for battle, gave a terrible roar to call Vālī out, as if splitting the sky with the force of his cries. Hearing his brother's roar, mighty Vālī grew furious and rushed out in a rage, like the sun coming down the slope of the western mountain. The image is apt: splendid as he is, he is heading for his setting — a hint of the death to come.

४भ्रात्रोः युद्धं रामस्य सन्देहः सुग्रीवस्य पलायनं च

१७ततः सुतुमुलं युद्धं वालिसुग्रीवयोरभूत्।
गगने ग्रहयोर्घोरं बुधाङ्गारकयोरिव॥

१८तलैरशनिकल्पैश्च वज्रकल्पैश्च मुष्टिभिः।
जघ्नतुः समरेऽन्योन्यं भ्रातरौ क्रोधमूर्च्छितौ॥

१९ततो रामो धनुष्पाणिस्तावुभौ समुदैक्षत।
अन्योन्यसदृशौ वीरावुभौ देवाविवाश्विनौ॥

२०यन्नावगच्छत्सुग्रीवं वालिनं वापि राघवः।
ततो न कृतवान्बुद्धिं मोक्तुमन्तकरं शरम्॥

२१एतस्मिन्नन्तरे भग्नः सुग्रीवस्तेन वालिना।
अपश्यन्राघवं नाथमृष्यमूकं प्रदुद्रुवे॥

२२क्लान्तो रुधिरसिक्ताङ्गः प्रहारैर्जर्जरीकृतः।
वालिनाभिद्रुतः क्रोधात्प्रविवेश महावनम्॥

ततः वालिसुग्रीवयोः सुतुमुलं युद्धं समभूत्, गगने बुधाङ्गारकयोः ग्रहयोः इव घोरम्। अशनिकल्पैः तलैः वज्रकल्पैः मुष्टिभिश्च क्रोधमूर्च्छितौ भ्रातरौ समरे अन्योन्यं जघ्नतुः। ततः धनुष्पाणिः रामः तौ उभौ समुदैक्षत — उभौ अपि अन्योन्यसदृशौ वीरौ देवौ अश्विनौ इव आस्ताम्। सुग्रीवं वालिनं वा राघवः यत् न अवगच्छत्, ततः अन्तकरं शरं मोक्तुं बुद्धिं न कृतवान्। एतस्मिन् एव अन्तरे सुग्रीवः तेन वालिना भग्नः; नाथं राघवम् अपश्यन् सः ऋष्यमूकं प्रदुद्रुवे। क्लान्तः रुधिरसिक्ताङ्गः प्रहारैः जर्जरीकृतः सः क्रोधात् वालिना अभिद्रुतः सन् महावनं प्राविशत्। अत्र कविः रामस्य निष्क्रियताम् अपि सकारणां करोति — सादृश्यम् एव तस्य निरोधकम्, न तु पराङ्मुखता; तथापि सुग्रीवाय तत् न ज्ञातम्, अतः तस्य क्षोभः स्वाभाविकः। युद्धवर्णने द्वे उपमे प्रयुक्ते — बुधाङ्गारकयोः ग्रहयुद्धम्, अश्विनोः सादृश्यं च; प्रथमया युद्धस्य घोरता, द्वितीयया च योद्धृभ्यां भेदस्य अशक्यता सूचिता। अश्विनौ हि देवौ समानरूपौ प्रसिद्धौ, अतः इयम् उपमा सादृश्यस्य प्रमाणम् एव। ‘तलैः’ ‘मुष्टिभिः’ इति च वानरयोः निरायुधं युद्धम्। ‘क्रोधमूर्च्छितौ’ इति पदेन द्वयोः अपि विवेकनाशः उक्तः — तेन एव सादृश्यं दुर्भेद्यं जातम्, यतः क्रोधे मुखचेष्टा अपि समाना भवति।

Then a tumultuous battle broke out between Vālī and Sugrīva, as terrible as a war in the sky between the planets Mercury and Mars. Senseless with rage, the two brothers struck each other with palms like thunderbolts and fists like the vajra — the weaponless fighting of monkeys. Then Rāma, bow in hand, looked closely at them both: the two heroes were as like each other as the divine Aśvins. Since Rāghava could not tell which was Sugrīva and which Vālī, he did not decide to loose his death-dealing arrow. Meanwhile Vālī broke Sugrīva, and, not seeing Rāghava, his protector, he fled towards Ṛṣyamūka. Exhausted, his body drenched in blood and battered by the blows, pursued by the furious Vālī, he entered the great forest. The poet gives Rāma good reason for not acting: it was the likeness that stopped him, not reluctance; yet Sugrīva did not know this, so his distress was natural. Two images serve the battle: the war of the planets shows its fury, and the Aśvins, famous as twin gods alike in form, prove that the two fighters could not be told apart. "Senseless with anger" shows that both had lost all judgement, and that made the likeness harder still to see through, since in anger even their faces and gestures became the same.

५वालिनः निवर्तनं सुग्रीवस्य आक्षेपश्च

२३तं प्रविष्टं वनं दृष्ट्वा वाली शापभयात्ततः।
मुक्तो ह्यसि त्वमित्युक्त्वा स निवृत्तो महाबलः॥

२४राघवोऽपि सह भ्रात्रा सह चैव हनूमता।
तदेव वनमागच्छत्सुग्रीवो यत्र वानरः॥

२५तं समीक्ष्यागतं रामं सुग्रीवः सहलक्ष्मणम्।
ह्रीमान्दीनमुवाचेदं वसुधामवलोकयन्॥

२६आह्वयस्वेति मामुक्त्वा दर्शयित्वा च विक्रमम्।
वैरिणा घातयित्वा च किमिदानीं त्वया कृतम्॥

२७तामेव वेलां वक्तव्यं त्वया राघव तत्त्वतः।
वालिनं न निहन्मीति ततो नाहमितो व्रजे॥

२८तस्य चैवं ब्रुवाणस्य सुग्रीवस्य महात्मनः।
करुणं दीनया वाचा राघवः पुनरब्रवीत्॥

तं वनं प्रविष्टं दृष्ट्वा वाली शापभयात् ततः ‘मुक्तः हि असि त्वम्’ इति उक्त्वा निवृत्तः। महाबलः अपि सः मुनेः वचनात् सीमाम् अतिक्रान्तुं न शक्नोति इति एकादशसर्गस्य शापः अत्र फलति। राघवः अपि भ्रात्रा हनूमता च सह तत् एव वनम् आगच्छत्, यत्र वानरः सुग्रीवः आसीत्। सहलक्ष्मणम् आगतं रामं समीक्ष्य ह्रीमान् सुग्रीवः वसुधाम् अवलोकयन् दीनम् इदम् उवाच — ‘आह्वयस्व इति माम् उक्त्वा, विक्रमं च दर्शयित्वा, वैरिणा घातयित्वा च, इदानीं त्वया किं कृतम्? हे राघव, तस्याम् एव वेलायां त्वया तत्त्वतः वक्तव्यम् आसीत् — वालिनं न निहन्मि इति; ततः अहम् इतः न व्रजेयम्’ इति। ‘वसुधाम् अवलोकयन्’ इति पदेन लज्जा, ‘दीनम्’ इति च क्षोभः सूचितः। सः न क्रोधेन भर्त्सयति, अपितु व्यथया एव पृच्छति — एतेन तस्य मैत्री अक्षुण्णा एव तिष्ठति। ‘मुक्तः हि असि त्वम्’ इति वालिनः वचनं द्विविधं ध्वनति — एकतः सः सुग्रीवं जीवितं मुञ्चति, अन्यतः तु आत्मनः असामर्थ्यम् एव प्रकाशयति; शापभयात् सः सीमाम् अतिक्रमितुं न शक्नोति। ‘तस्याम् एव वेलायाम्’ इति पदेन सुग्रीवः कालस्य महत्त्वं दर्शयति — पश्चात् उक्तं वचनं न उपकरोति इति।

Seeing him enter that forest, Vālī, for fear of the curse, said, "You are let off," and the mighty one turned back — here the curse of the eleventh sarga bears fruit, for strong as he is he cannot cross the boundary set by the sage's word. His words carry two meanings: on one side he spares Sugrīva's life, on the other he reveals his own helplessness. Rāghava too, with his brother and Hanumān, came to the same forest where Sugrīva was. Seeing Rāma arrive with Lakṣmaṇa, Sugrīva, ashamed, looked down at the ground and said piteously: "You told me to challenge him and showed me your prowess, and then you let my enemy beat me. What is this you have done? You should have told me the truth at that very moment, Rāghava — 'I will not kill Vālī' — and then I would not have left this place." Looking at the ground shows his shame, his piteous tone his distress; he does not rebuke in anger but asks in pain, and so his friendship remains unbroken. "At that very moment" stresses that words spoken afterwards are of no help.

६रामस्य कारणनिवेदनं धर्मवचनं च

२९सुग्रीव श्रूयतां तात क्रोधश्च व्यपनीयताम्।
कारणं येन बाणोऽयं स मया न विसर्जितः॥

३०अलंकारेण वेषेण प्रमाणेन गतेन च।
त्वं च सुग्रीव वाली च सदृशौ स्थः परस्परम्॥

३१स्वरेण वर्चसा चैव प्रेक्षितेन च वानर।
विक्रमेण च वाक्यैश्च व्यक्तिं वां नोपलक्षये॥

३२ततोऽहं रूपसादृश्यान्मोहितो वानरोत्तम।
नोत्सृजामि महावेगं शरं शत्रुनिबर्हणम्॥

३३जीवितान्तकरं घोरं सादृश्यात्तु विशङ्कितः।
मूलघातो न नौ स्याद्धि द्वयोरिति कृतो मया॥

३४त्वयि वीर विपन्ने हि अज्ञानाल्लाघवान्मया।
मौढ्यं च मम बाल्यं च ख्यापितं स्यात्कपीश्वर॥

३५दत्ताभयवधो नाम पातकं महदद्भुतम्।
अहं च लक्ष्मणश्चैव सीता च वरवर्णिनी॥

३६त्वदधीना वयं सर्वे वनेऽस्मिञ्छरणं भवान्।
तस्माद्युध्यस्व भूयस्त्वं मा माशङ्कीश्च वानर॥

एवं करुणं दीनया वाचा ब्रुवाणं महात्मानं सुग्रीवं राघवः पुनः अब्रवीत् — ‘हे तात सुग्रीव, श्रूयताम्, क्रोधश्च व्यपनीयताम्; येन कारणेन अयं बाणः मया न विसर्जितः तत् शृणु। अलंकारेण, वेषेण, प्रमाणेन, गतेन च त्वं वाली च परस्परं सदृशौ स्थः। स्वरेण, वर्चसा, प्रेक्षितेन, विक्रमेण वाक्यैश्च वां व्यक्तिम् अहं न उपलक्षये। ततः रूपसादृश्यात् मोहितः, हे वानरोत्तम, अहं शत्रुनिबर्हणं महावेगं जीवितान्तकरं घोरं शरं न उत्सृजामि स्म; सादृश्यात् विशङ्कितः सन् — नौ द्वयोः मूलघातः न स्यात् इति मया कृतम्। हे वीर, यदि अज्ञानात् लाघवात् च मया त्वं विपन्नः स्याः, तर्हि मम मौढ्यं बाल्यं च ख्यापितं स्यात्, हे कपीश्वर। दत्ताभयस्य वधः नाम महत् अद्भुतं पातकम्। अहं लक्ष्मणश्च सीता च वरवर्णिनी — वयं सर्वे त्वदधीनाः, अस्मिन् वने भवान् एव शरणम्। तस्मात् त्वं भूयः युध्यस्व, मा च माम् आशङ्कीः, हे वानर’ इति। अत्र रामः न केवलं कारणं वदति, अपितु आत्मनः अपराधम् अपि कल्पयित्वा क्षमाम् इव याचते — एषा महतां रीतिः। रामस्य उत्तरे सादृश्यस्य अष्टौ अंशाः गणिताः — अलंकारः, वेषः, प्रमाणम्, गतिः, स्वरः, वर्चः, प्रेक्षितम्, विक्रमः वाक्यानि च; एतावता विस्तरेण न कोऽपि अन्यः कविः सादृश्यं वर्णयति। एतेन रामस्य निरोधः न शैथिल्यम्, अपितु सूक्ष्मपरीक्षणस्य फलम् इति सिध्यति। ‘मूलघातः’ इति पदेन च सः महत् भयं सूचयति — एकस्मिन् शरे व्यर्थे द्वौ अपि भ्रातरौ नश्येताम् इति। ‘दत्ताभयवधः पातकम्’ इति धर्मवचनं तु रामस्य स्वभावस्य मूलम्; एते चत्वारः श्लोकाः समीक्षितसंस्करणे न सन्ति, वुल्गेटे तु रामस्य धर्मनिष्ठां दृढयन्ति।

To great-souled Sugrīva, speaking so pitifully in a broken voice, Rāghava replied: "Listen, dear Sugrīva, and put away your anger; hear why I did not loose this arrow. In ornament, dress, size and gait you and Vālī are alike. In voice, in lustre, in the way you look, in valour and in speech I could see no difference between you. So, bewildered by the likeness of your forms, best of monkeys, I did not let fly that swift, terrible arrow that destroys enemies and ends life; I held back in doubt because of the resemblance, so that we should not both be ruined at the root. For if, hero, you had perished through my ignorance and haste, lord of monkeys, my folly and childishness would have been proclaimed to all. To kill one who has been promised safety is a monstrous and unheard-of sin. Lakṣmaṇa, the lovely Sītā and I — all of us depend on you; in this forest you are our refuge. So fight again, monkey, and do not doubt me." Rāma not only gives his reason but, imagining the wrong he might have done, all but begs forgiveness — the way of the great. He lists the likeness in detail — ornament, dress, size, gait, voice, lustre, look, valour and speech — so that his holding back is shown to be not slackness but the fruit of close scrutiny. "Ruin at the root" names the great danger: with one wasted arrow both brothers might have been lost. And the principle that killing one promised safety is a sin lies at the root of Rāma's character.

७प्रतिज्ञा, गजपुष्पीमाला, किष्किन्धाप्रत्यागमनं च

३७एतन्मुहूर्ते तु मया पश्य वालिनमाहवे।
निरस्तमिषुणैकेन चेष्टमानं महीतले॥

३८अभिज्ञानं कुरुष्व त्वमात्मनो वानरेश्वर।
येन त्वामभिजानीयां द्वन्द्वयुद्धमुपागतम्॥

३९गजपुष्पीमिमां फुल्लामुत्पाट्य शुभलक्षणाम्।
कुरु लक्ष्मण कण्ठेऽस्य सुग्रीवस्य महात्मनः॥

४०ततो गिरितटे जातामुत्पाट्य कुसुमायुताम्।
लक्ष्मणो गजपुष्पीं तां तस्य कण्ठे व्यसर्जयत्॥

४१स तया शुशुभे श्रीमाँल्लतया कण्ठसक्तया।
मालयेव बलाकानां ससंध्य इव तोयदः॥

४२विभ्राजमानो वपुषा रामवाक्यसमाहितः।
जगाम सह रामेण किष्किन्धां पुनराप सः॥

‘एतस्मिन् एव मुहूर्ते मया एकेन इषुणा निरस्तं महीतले चेष्टमानं वालिनम् आहवे पश्य। हे वानरेश्वर, त्वम् आत्मनः अभिज्ञानं कुरुष्व, येन द्वन्द्वयुद्धम् उपागतं त्वाम् अहम् अभिजानीयाम्’ इति रामः अवदत्। ततः लक्ष्मणं प्रति सः आदिशति — ‘इमां फुल्लां शुभलक्षणां गजपुष्पीम् उत्पाट्य महात्मनः अस्य सुग्रीवस्य कण्ठे कुरु, हे लक्ष्मण’ इति। ततः लक्ष्मणः गिरितटे जातां कुसुमायुतां तां गजपुष्पीम् उत्पाट्य तस्य कण्ठे व्यसर्जयत्। कण्ठसक्तया तया लतया सः श्रीमान् बलाकानां मालया ससंध्यः तोयदः इव शुशुभे। एषा उपमा अतीव रम्या — श्यामः मेघः, श्वेता बलाकापङ्क्तिः, सन्ध्यायाः रागः — त्रयाणां मेलनम् इव वानरस्य कण्ठे पुष्पिता लता। अन्ते वपुषा विभ्राजमानः रामवाक्यसमाहितः सः रामेण सह गत्वा किष्किन्धां पुनः आप। ‘रामवाक्यसमाहितः’ इति पदेन बाह्यं चिह्नं न एव, अपितु रामस्य वचनम् एव तस्य बलम् इति सूचितम्। अभिज्ञानस्य कल्पना अत्र अतीव व्यावहारिकी — यत् सादृश्यं निरोधस्य कारणम् आसीत्, तस्य निवारणाय बाह्यम् एकं चिह्नम् एव पर्याप्तम्। लक्ष्मणः तत् कर्म करोति, इति तस्य मौनं कार्यनिष्ठा च पुनः दर्शिते। लतायाः वर्णनं च न केवलम् अलङ्कारः — गजपुष्पी हि श्वेतपुष्पा, वानरः च श्यामः, अतः दूरात् अपि सा दृश्या भवति; एवं काव्यशोभा प्रयोजनं च एकत्र मिलितम्। सर्गान्ते ‘पुनराप’ इति पदेन प्रथमप्रयत्नस्य वैफल्यं द्वितीयस्य च आरम्भः सूचितः। एवं सर्गः न पराजयेन, अपितु पुनःप्रस्थानेन एव समाप्यते; अयं च सर्गः अनुष्टुभा एव समाप्तः, न दीर्घवृत्तेन, यत् अस्मिन् प्रदेशे विरलम्।

"This very hour you will see Vālī in battle, struck down by a single arrow of mine and writhing on the ground. Make some mark on yourself, lord of monkeys, by which I can recognise you when you enter the single combat." Then he told Lakṣmaṇa: "Pluck this flowering gajapuṣpī creeper of auspicious marks, Lakṣmaṇa, and put it round the neck of great-souled Sugrīva." Lakṣmaṇa plucked the flower-laden gajapuṣpī growing on the mountainside and hung it about his neck — his silent devotion to the task shown once more. With that creeper clinging to his throat the glorious monkey shone like a twilight cloud garlanded with a line of cranes. The image is lovely: dark cloud, white cranes and the glow of evening all meet in the flowering creeper round the monkey's neck. The idea of a mark is thoroughly practical: the likeness that held Rāma back is overcome by a single outward sign; and since the gajapuṣpī has white flowers and the monkey is dark, it can be seen even from afar, so poetic beauty and practical purpose come together. Radiant in body and made steady by Rāma's words — his real strength was Rāma's word, not the outward sign — Sugrīva went with Rāma and reached Kiṣkindhā once more. "Once more" marks the failure of the first attempt and the start of the second, so the sarga ends not in defeat but in a fresh setting out.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये किष्किन्धाकाण्डे द्वादशः सर्गः॥ १२॥

पदविवरणम्

कठिनपदानां सन्धिः, समासः, विभक्तिः, अर्थश्च।

४३ पदानि
प्रत्ययार्थम् १२.१ विश्वासोत्पादनाय
सन्धिः
प्रत्यय + अर्थम् → प्रत्ययार्थम् — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
समासः
प्रत्ययस्य अर्थः, तम् — षष्ठीतत्पुरुषः (‘अर्थ’ शब्दः प्रयोजनवाची)
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम् — क्रियाविशेषणवत् प्रयुक्तम्
कार्मुकम् १२.१ धनुः
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति — ‘कृमुक’ शब्दात् अण्प्रत्यये आदिवृद्धिः
समासः
समासः नास्ति
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम्
मानदः १२.२ अन्येषां सम्मानं कुर्वन्
सन्धिः
मान + दः → मानदः — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
मानं ददाति इति — उपपदतत्पुरुषः (कप्रत्ययः)
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम् (रामस्य विशेषणम्)
रवैः १२.२ ज्यानिनादैः
सन्धिः
‘रवैः + दिशः’ इत्यत्र विसर्गस्य रेफादेशः — रवैर्दिशः
समासः
समासः नास्ति
विभक्तिः
तृतीया, बहुवचनम् (करणे तृतीया)
स्वर्णपरिष्कृतः १२.३ सुवर्णेन अलङ्कृतः
सन्धिः
परि + कृतः → परिष्कृतः — सुडागमे सकारस्य षत्वम्
समासः
स्वर्णेन परिष्कृतः — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम् (बाणस्य विशेषणम्)
गिरिप्रस्थम् १२.३ पर्वतस्य समतलं पार्श्वम्
सन्धिः
गिरि + प्रस्थम् → गिरिप्रस्थम् — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
गिरेः प्रस्थः, तम् — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्
महाजवः १२.४ महावेगः
सन्धिः
महा + जवः → महाजवः — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
महान् जवः यस्य सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम् (सायकस्य विशेषणम्)
तूणम् १२.४ इषुधिम्, बाणकोशम्
सन्धिः
‘पुनः + तूणम्’ इत्यत्र विसर्गस्य सकारः — पुनस्तूणम्
समासः
समासः नास्ति
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम् (‘प्रविवेश’ इत्यनेन सह)
निर्भिन्नान् १२.५ सर्वथा विदारितान्
सन्धिः
निः + भिन्नान् → निर्भिन्नान् — विसर्गस्य रेफादेशः
समासः
समासः नास्ति — ‘भिद्’ धातोः क्तप्रत्ययान्तम्, ‘निस्’ इति उपसर्गः
विभक्तिः
द्वितीया, बहुवचनम् (‘सालान्’ इत्यस्य विशेषणम्)
प्रलम्बीकृतभूषणः १२.६ यस्य आभरणानि लम्बमानानि जातानि
सन्धिः
प्रलम्ब + ईकृत → प्रलम्बीकृत — च्विप्रत्यये ‘अ’ इत्यस्य ‘ई’
समासः
प्रलम्बीकृतानि भूषणानि यस्य सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम् (सुग्रीवस्य विशेषणम्)
कृताञ्जलिः १२.६ बद्धाञ्जलिः
सन्धिः
कृत + अञ्जलिः → कृताञ्जलिः — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
समासः
कृतः अञ्जलिः येन सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
सर्वास्त्रविदुषाम् १२.७ सर्वास्त्रज्ञानां मध्ये
सन्धिः
सर्व + अस्त्र → सर्वास्त्र — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
समासः
सर्वाणि अस्त्राणि विदन्ति इति सर्वास्त्रविदः, तेषाम् — उपपदतत्पुरुषः
विभक्तिः
षष्ठी, बहुवचनम् (निर्धारणे षष्ठी)
सेन्द्रान् १२.८ इन्द्रसहितान्
सन्धिः
स + इन्द्रान् → सेन्द्रान् — गुणसन्धिः (अ + इ = ए)
समासः
इन्द्रेण सहिताः, तान् — बहुव्रीहिः (‘सह’ इत्यस्य ‘स’ आदेशः)
विभक्तिः
द्वितीया, बहुवचनम् (‘सुरान्’ इत्यस्य विशेषणम्)
पुरुषर्षभ १२.८ हे पुरुषश्रेष्ठ
सन्धिः
पुरुष + ऋषभ → पुरुषर्षभ — गुणसन्धिः (अ + ऋ = अर्)
समासः
पुरुषेषु ऋषभः इव — उपमानोत्तरपदः कर्मधारयः
विभक्तिः
सम्बोधनम्, एकवचनम्
रणाग्रतः १२.९ युद्धस्य पुरतः
सन्धिः
रण + अग्रतः → रणाग्रतः — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
समासः
रणस्य अग्रतः — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
अव्ययम् (तसिल्प्रत्ययान्तम्)
महेन्द्रवरुणोपमम् १२.१० इन्द्रवरुणतुल्यम्
सन्धिः
महा + इन्द्र → महेन्द्र — गुणसन्धिः (आ + इ = ए); वरुण + उपमम् → वरुणोपमम् — गुणसन्धिः (अ + उ = ओ)
समासः
महेन्द्रवरुणयोः उपमा यस्य तम् — द्वन्द्वगर्भः बहुव्रीहिः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम् (‘त्वाम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
भ्रातृरूपिणम् १२.११ भ्रातुः रूपं धारयन्तम्
सन्धिः
भ्रातृ + रूपिणम् → भ्रातृरूपिणम् — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
भ्रातुः रूपम् अस्य अस्ति इति, तम् — इनिप्रत्ययान्तः तत्पुरुषगर्भः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम् (‘वैरिणम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
भ्रातृगन्धिनम् १२.१३ नाममात्रेण भ्रातरम्, भ्रातृत्वस्य गन्धमात्रयुक्तम्
सन्धिः
भ्रातृ + गन्धिनम् → भ्रातृगन्धिनम् — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
भ्रातुः गन्धः मात्रम् अस्य अस्ति इति, तम् — इनिप्रत्ययान्तः बहुव्रीहिवत्
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम् (वालिनः विशेषणम्)
ह्वानकारणात् १२.१५ आह्वानार्थम्
सन्धिः
ह्वान + कारणात् → ह्वानकारणात् — सन्धिकार्यं नास्ति; ‘ह्वे’ धातोः सम्प्रसारणे ‘ह्वान’
समासः
ह्वानं कारणं यस्य तस्मात् — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
पञ्चमी, एकवचनम् (हेतौ पञ्चमी)
परिहितः १२.१५ दृढं बद्धकटिवस्त्रः
सन्धिः
परि + हितः → परिहितः — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
समासः नास्ति — ‘धा’ धातोः क्तप्रत्ययान्तम्, ‘परि’ इति उपसर्गः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम् (सुग्रीवस्य विशेषणम्)
सुसंरब्धः १२.१६ अत्यन्तं क्रुद्धः, उद्धतः
सन्धिः
सम् + रब्धः → संरब्धः — मकारस्य अनुस्वारः; ‘सु’ इति प्रादिः पूर्वम्। ‘भास्करः + अस्ततटात्’ इत्यत्र विसर्गस्य ओकारः, ततः अवग्रहः — भास्करोऽस्ततटादिव
समासः
सुष्ठु संरब्धः — प्रादिगर्भः कर्मधारयः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम् (वालिनः विशेषणम्)
सुतुमुलम् १२.१७ अत्यन्तं कोलाहलमयम्
सन्धिः
सु + तुमुलम् → सुतुमुलम् — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
अतिशयेन तुमुलम् — प्रादिसमासः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम् (‘युद्धम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
अशनिकल्पैः १२.१८ वज्रप्रायैः
सन्धिः
अशनि + कल्पैः → अशनिकल्पैः — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
अशनिः इव कल्पाः, तैः — ईषदसमाप्तौ कल्पप्प्रत्ययः, उपमानगर्भः
विभक्तिः
तृतीया, बहुवचनम् (‘तलैः’ इत्यस्य विशेषणम्)
क्रोधमूर्च्छितौ १२.१८ क्रोधेन अचेतनप्रायौ
सन्धिः
क्रोध + मूर्च्छितौ → क्रोधमूर्च्छितौ — सन्धिकार्यं नास्ति; मुद्रणे ‘र्च्छ’ इति द्वित्वम्
समासः
क्रोधेन मूर्च्छितौ — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, द्विवचनम् (‘भ्रातरौ’ इत्यस्य विशेषणम्)
धनुष्पाणिः १२.१९ हस्तगतधनुष्कः
सन्धिः
धनुः + पाणिः → धनुष्पाणिः — विसर्गस्य षत्वम्
समासः
धनुः पाणौ यस्य सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम् (रामस्य विशेषणम्)
समुदैक्षत १२.१९ सम्यक् उद्दिश्य अपश्यत्
सन्धिः
सम् + उत् + ऐक्षत → समुदैक्षत — वृद्धिसन्धिः (अ + ई = ऐ) लङि अडागमेन सह
समासः
समासः नास्ति — ‘ईक्ष्’ धातोः लङ्, ‘सम् + उद्’ इति उपसर्गौ
विभक्तिः
क्रियापदम् — लङ्, प्रथमपुरुषः, एकवचनम्, आत्मनेपदम्
अन्तकरम् १२.२० मृत्युकारकम्
सन्धिः
अन्त + करम् → अन्तकरम् — सन्धिकार्यं नास्ति; ‘मोक्तुम् + अन्तकरम्’ इत्यत्र मकारस्य अनुस्वारः
समासः
अन्तं करोति इति, तम् — उपपदतत्पुरुषः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम् (‘शरम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
जर्जरीकृतः १२.२२ क्षतविक्षतः कृतः
सन्धिः
जर्जर + ईकृतः → जर्जरीकृतः — च्विप्रत्यये ‘अ’ इत्यस्य ‘ई’
समासः
समासः नास्ति — च्व्यन्तात् ‘कृ’ धातोः क्तप्रत्ययः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम् (सुग्रीवस्य विशेषणम्)
ह्रीमान् १२.२५ लज्जायुक्तः
सन्धिः
‘ह्री’ शब्दात् मतुप्प्रत्ययः; ‘ह्रीमान् + दीनम्’ इत्यत्र मुद्रणे पदान्तहलः संयुक्तः
समासः
समासः नास्ति
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम् (सुग्रीवस्य विशेषणम्)
तत्त्वतः १२.२७ यथार्थतः, सत्यतः
सन्धिः
तत्त्व + तः → तत्त्वतः — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
समासः नास्ति — ‘तत्त्व’ शब्दात् तसिल्प्रत्ययः
विभक्तिः
अव्ययम्
व्यपनीयताम् १२.२९ दूरीक्रियताम्
सन्धिः
वि + अप + नीयताम् → व्यपनीयताम् — यण्सन्धिः (इ + अ = य् + अ)
समासः
समासः नास्ति — ‘नी’ धातोः कर्मणि लोट्, ‘वि + अप’ इति उपसर्गौ
विभक्तिः
क्रियापदम् — लोट्, कर्मणि प्रयोगः, प्रथमपुरुषः, एकवचनम्
प्रेक्षितेन १२.३१ दृष्टिपातेन, अवलोकनप्रकारेण
सन्धिः
प्र + ईक्षितेन → प्रेक्षितेन — गुणसन्धिः (अ + ई = ए)
समासः
समासः नास्ति — ‘ईक्ष्’ धातोः क्तप्रत्ययान्तं भावे
विभक्तिः
तृतीया, एकवचनम्
उत्सृजामि १२.३२ न मुञ्चामि, न क्षिपामि
सन्धिः
उत् + सृजामि → उत्सृजामि — सन्धिकार्यं नास्ति; ‘न + उत्सृजामि’ इत्यत्र गुणसन्धिः (अ + उ = ओ) — नोत्सृजामि
समासः
समासः नास्ति — ‘सृज्’ धातोः लट्, ‘उद्’ इति उपसर्गः
विभक्तिः
क्रियापदम् — लट्, उत्तमपुरुषः, एकवचनम् (नञा सह)
शत्रुनिबर्हणम् १२.३२ शत्रुनाशकम्
सन्धिः
नि + बर्हणम् → निबर्हणम् — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
शत्रून् निबर्हयति इति, तम् — उपपदतत्पुरुषः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम् (‘शरम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
मूलघातः १२.३३ समूलविनाशः
सन्धिः
मूल + घातः → मूलघातः — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
मूलस्य घातः — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
विपन्ने १२.३४ विनष्टे, मृते
सन्धिः
वि + पन्ने → विपन्ने — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
समासः नास्ति — ‘पद्’ धातोः क्तप्रत्ययान्तम्, ‘वि’ इति उपसर्गः
विभक्तिः
सप्तमी, एकवचनम् (सतिसप्तमी — ‘त्वयि विपन्ने’)
मौढ्यम् १२.३४ मूढता, अविवेकः
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति — ‘मूढ’ शब्दात् ष्यञ्प्रत्यये आदिवृद्धिः (ऊ → औ)
समासः
समासः नास्ति
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम्
दत्ताभयवधः १२.३५ अभयं दत्त्वा तस्य एव हननम्
सन्धिः
दत्त + अभय → दत्ताभय — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
समासः
दत्तम् अभयं यस्मै सः दत्ताभयः, तस्य वधः — बहुव्रीहिगर्भः षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
अभिज्ञानम् १२.३८ पहिचानचिह्नम्, प्रत्यभिज्ञानसाधनम्
सन्धिः
अभि + ज्ञानम् → अभिज्ञानम् — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
समासः नास्ति — ‘ज्ञा’ धातोः ल्युट्प्रत्ययान्तम्, ‘अभि’ इति उपसर्गः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम्
कुसुमायुताम् १२.४० पुष्पैः व्याप्ताम्
सन्धिः
कुसुम + आयुताम् → कुसुमायुताम् — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ)
समासः
कुसुमैः आयुता, ताम् — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम् (लतायाः विशेषणम्)
कण्ठसक्तया १२.४१ गले लग्नया
सन्धिः
कण्ठ + सक्तया → कण्ठसक्तया — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
कण्ठे सक्ता, तया — सप्तमीतत्पुरुषः
विभक्तिः
तृतीया, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम् (‘लतया’ इत्यस्य विशेषणम्)
ससंध्यः १२.४१ सन्ध्यारागयुक्तः
सन्धिः
स + संध्यः → ससंध्यः — सन्धिकार्यं नास्ति; ‘सम् + धि’ इत्यत्र मकारस्य अनुस्वारः
समासः
संध्यया सहितः — बहुव्रीहिः (‘सह’ इत्यस्य ‘स’ आदेशः)
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम् (‘तोयदः’ इत्यस्य विशेषणम्)
विभ्राजमानः १२.४२ देदीप्यमानः
सन्धिः
वि + भ्राजमानः → विभ्राजमानः — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
समासः नास्ति — ‘भ्राज्’ धातोः शानच्प्रत्ययान्तम्
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम् (सुग्रीवस्य विशेषणम्)