किष्किन्धाकाण्डम् — एकादशः सर्गः
वालिनः पराक्रमवर्णनम्, दुन्दुभेः समुद्रहिमवत्प्रत्याख्यानम्, किष्किन्धाद्वारे द्वन्द्वयुद्धम्, मतङ्गशापः, अस्थिनिचयसालदर्शनम्, रामेण कायक्षेपः
रामस्य आश्वासनवचनं श्रुत्वा सुग्रीवः तं प्रशंसन् अपि वालिनः अतिमानुषं बलं वर्णयति — अनुदिते सूर्ये चतुरः समुद्रान् अतिक्रमणम्, शैलशिखराणाम् उत्क्षेपः, महाद्रुमभञ्जनं च। ततः सः दुन्दुभिकथां कथयति। नागसहस्रबलः महिषः दुन्दुभिः गर्वात् समुद्रं युद्धार्थम् आह्वयति; समुद्रः हिमवन्तं निर्दिशति, हिमवान् च वालिनम्। किष्किन्धाद्वारं गत्वा गर्जन्तं तं वाली निर्गत्य विषाणयोः गृहीत्वा आविध्य व्यापादयति, कायं च योजनम् एकेन वेगेन क्षिपति। तस्य वक्त्रात् पतिताः रुधिरबिन्दवः मतङ्गाश्रमं दूषयन्ति, येन मुनिः शापं ददाति — वाली तत् वनं योजनपर्यन्तं प्रविशेत् चेत् म्रियेत इति। अतः एव ऋष्यमूकः वालिनः अगम्यः, सुग्रीवस्य च शरणम्। दुन्दुभेः अस्थिनिचयं सप्त सालवृक्षांश्च दर्शयन् सुग्रीवः संशयं वदति। लक्ष्मणस्य प्रश्ने सः प्रत्ययचिह्नं निर्दिशति — एकेन बाणेन सालभेदनम्, पादेन अस्थिक्षेपश्च। रामः पादाङ्गुष्ठेन दुन्दुभेः शुष्कं कायं दशयोजनं क्षिपति; तथापि ‘आर्द्रं शुष्कम् इति महत् अन्तरम्’ इति सुग्रीवः सालभेदनं याचते, रामस्य च श्रेष्ठत्वं दीर्घवृत्तेन स्तौति।
१रामस्य वचनं श्रुत्वा हर्षपौरुषवर्धनम्।
सुग्रीवः पूजयांचक्रे राघवं प्रशशंस च॥
२असंशयं प्रज्वलितैस्तीक्ष्णैर्मर्मातिगैः शरैः।
त्वं दहेः कुपितो लोकान्युगान्त इव भास्करः॥
३वालिनः पौरुषं यत्तद्यच्च वीर्यं धृतिश्च या।
तन्ममैकमनाः श्रुत्वा विधत्स्व यदनन्तरम्॥
४समुद्रात्पश्चिमात्पूर्वं दक्षिणादपि चोत्तरम्।
क्रामत्यनुदिते सूर्ये वाली व्यपगतक्लमः॥
५अग्राण्यारुह्य शैलानां शिखराणि महान्त्यपि।
ऊर्ध्वमुत्पात्य तरसा प्रतिगृह्णाति वीर्यवान्॥
६बहवः सारवन्तश्च वनेषु विविधा द्रुमाः।
वालिना तरसा भग्ना बलं प्रथयताऽऽत्मनः॥
रामस्य हर्षपौरुषवर्धनं वचनं श्रुत्वा सुग्रीवः राघवं पूजयति प्रशंसति च — ‘कुपितः त्वं युगान्तभास्करः इव प्रज्वलितैः मर्मातिगैः तीक्ष्णैः शरैः लोकान् दहेः, अत्र संशयः नास्ति’ इति। तथापि सः रामं सावधानं करोति — ‘वालिनः यत् पौरुषं, यत् वीर्यं, या च धृतिः, तत् एकमनाः श्रुत्वा यदनन्तरं कर्तव्यं तत् विधत्स्व’ इति। अनन्तरं त्रिभिः श्लोकैः वालिनः अतिमानुषं बलं वर्णयति। सूर्ये अनुदिते एव सः पश्चिमात् समुद्रात् पूर्वं, दक्षिणात् च उत्तरम् अतिक्रामति, क्लमः च तस्य न भवति। शैलानाम् अग्राणि आरुह्य महान्ति शिखराणि तरसा ऊर्ध्वम् उत्पात्य पुनः प्रतिगृह्णाति। वनेषु बहवः सारवन्तः विविधाः द्रुमाः तेन आत्मनः बलं प्रथयता तरसा भग्नाः। एतैः त्रिभिः उदाहरणैः — गतिः, उत्क्षेपः, भञ्जनं च — वालिनः त्रिविधं सामर्थ्यं दर्शितम्। अत्र द्रष्टव्यम् — सुग्रीवः रामं न सन्देहेन, अपितु सत्यनिवेदनेन एव परीक्षते; यः मित्रं सत्यम् इच्छति सः तस्य पुरतः शत्रोः बलम् अपि न गोपयति। ‘युगान्ते भास्करः’ इति उपमया रामस्य तेजः प्रलयकालिकम् इव उक्तम्, तथापि अनन्तरम् एव वालिनः बलं वर्ण्यते — एतेन उभयोः तुलना श्रोतुः मनसि स्वयम् एव जायते। ‘अनुदिते सूर्ये’ इति पदेन कालस्य अल्पता, ‘चतुर्णां समुद्राणाम्’ इति च देशस्य विशालता सूचिता; एकस्मिन् एव प्रातःकाले सः चतुर्दिशं भ्रमति इति अर्थः। शिखराणाम् उत्क्षेपे न केवलं क्षेपः, अपितु पुनः प्रतिग्रहणम् अपि उक्तम् — तत् तु अधिकं दुष्करम्, यतः पतन्तं महान्तं शैलशिखरं धारयितुं महती स्थिरता अपेक्ष्यते।
Hearing Rāma's words, which swelled his joy and his courage, Sugrīva honoured and praised Rāghava: "There is no doubt that if you were angered you could burn up the worlds with your blazing, sharp arrows that pierce to the vitals, like the sun at the end of an age." Yet he also put Rāma on his guard: "But listen with an undivided mind to what Vālī's manhood is, his valour and his firmness, and then decide what must follow." In three verses he then describes Vālī's more than human strength. "Before the sun is up Vālī ranges from the western ocean to the eastern and from the southern to the northern, and never tires. He climbs the mountain tops, flings their great peaks into the air with tremendous speed and catches them again. Showing off his strength, he has snapped many stout trees of every kind in the forests." In these three examples — his speed, his hurling and his breaking — Vālī's power is shown three ways. Notice that Sugrīva tests Rāma not with suspicion but with the plain truth: one who wants a true friend does not hide even his enemy's strength from him. Rāma's radiance has just been compared to the sun at the world's end, and at once Vālī's strength is described, so that the comparison forms of itself in the listener's mind. "Before sunrise" stresses the shortness of the time, the four oceans the vastness of the distance: in a single morning he travels to all four quarters. And it is not just flinging mountain peaks but catching them again that is told — the harder feat, for holding a great falling peak needs immense steadiness.
७महिषो दुन्दुभिर्नाम कैलासशिखरप्रभः।
बलं नागसहस्रस्य धारयामास वीर्यवान्॥
८स वीर्योत्सेकदुष्टात्मा वरदानेन मोहितः।
जगाम स महाकायः समुद्रं सरितां पतिम्॥
९ऊर्मिमन्तमतिक्रम्य सागरं रत्नसंचयम्।
मम युद्धं प्रयच्छेति तमुवाच महार्णवम्॥
१०ततः समुद्रो धर्मात्मा समुत्थाय महाबलः।
अब्रवीद्वचनं राजन्नसुरं कालचोदितम्॥
११समर्थो नास्मि ते दातुं युद्धं युद्धविशारद।
श्रूयतां त्वभिधास्यामि यस्ते युद्धं प्रदास्यति॥
१२शैलराजो महारण्ये तपस्विशरणं परम्।
शंकरश्वशुरो नाम्ना हिमवानिति विश्रुतः॥
१३महाप्रस्रवणोपेतो बहुकन्दरनिर्झरः।
स समर्थस्तव प्रीतिमतुलां कर्तुमर्हति॥
ततः सुग्रीवः दुन्दुभिकथाम् आरभते। दुन्दुभिः नाम महिषः कैलासशिखरप्रभः आसीत्; वीर्यवान् सः नागसहस्रस्य बलं धारयति स्म। वीर्योत्सेकेन दुष्टात्मा वरदानेन च मोहितः सः महाकायः सरितां पतिं समुद्रं जगाम। ऊर्मिमन्तं रत्नसंचयं सागरम् अतिक्रम्य ‘मम युद्धं प्रयच्छ’ इति तं महार्णवम् उवाच। तदा धर्मात्मा महाबलः समुद्रः समुत्थाय कालचोदितं तम् असुरम् अवदत् — ‘हे युद्धविशारद, ते युद्धं दातुं समर्थः न अस्मि; यः ते युद्धं प्रदास्यति तम् अभिधास्यामि, श्रूयताम्। महारण्ये तपस्विनां परमं शरणं शैलराजः अस्ति, शंकरश्वशुरः हिमवान् इति नाम्ना विश्रुतः। सः महाप्रस्रवणोपेतः बहुकन्दरनिर्झरः तव आहवे अतुलां प्रीतिं कर्तुं समर्थः’ इति। अत्र समुद्रः न भयेन, अपितु धर्मबुद्ध्या एव युद्धं परिहरति; तथापि दुन्दुभिः तत् भयम् एव मन्यते। ‘वरदानेन मोहितः’ इति पदेन कविः सूचयति — वरः एव अस्य विनाशस्य मूलम्, यतः वरलब्धः बलगर्वः विवेकं नाशयति। समुद्रस्य प्रत्युत्तरं च नीतिशास्त्रस्य उदाहरणम् — सः न आत्मनः दौर्बल्यं वदति, अपितु ‘युद्धं दातुं समर्थः न अस्मि’ इति मृदुना वचनेन विवादं परिहरति, अन्यं च समर्थं निर्दिशति; एतेन युद्धम् अनिच्छतः धीरस्य मार्गः दर्शितः। हिमवतः वर्णने ‘तपस्विशरणम्’ इति पदं महत्त्वपूर्णम् — यः तपस्विनां शरणं सः युद्धस्य स्थानं न भवति इति ध्वन्यते, तथापि दुन्दुभिः तत् न बुध्यते। ‘सरितां पतिम्’ इति विशेषणेन समुद्रस्य गाम्भीर्यम्, ‘रत्नसंचयम्’ इति च तस्य ऐश्वर्यं सूचितम्; एतादृशं महान्तम् अपि आह्वयन् असुरः आत्मनः उन्मादम् एव प्रकाशयति। ‘महिषः’ इति रूपनिर्देशेन तस्य पशुत्वं च बुद्धेः स्थूलता च सूचिते, ‘कैलासशिखरप्रभः’ इति च तस्य श्वेतं विशालं वपुः।
Then Sugrīva began the story of Dundubhi. "There was a buffalo named Dundubhi, shining like the peak of Kailāsa, a mighty creature with the strength of a thousand elephants. Corrupted by pride in his strength and deluded by a boon he had won, that huge beast went to the ocean, lord of rivers, and, advancing over the wave-crested sea, that treasury of jewels, said to the great deep, 'Give me battle.' Then the righteous and mighty ocean rose up and said to the demon, whom Time was driving to his end: 'I cannot give you battle, master of war. Listen, and I will tell you who will. In the great wilderness there is a king of mountains, the supreme refuge of ascetics, Śiva's father-in-law, famous by the name of Himavat. With his great cascades and his many caves and waterfalls he can give you unmatched pleasure in combat.'" The ocean avoids battle not out of fear but from a sense of dharma, yet Dundubhi takes it for fear. "Deluded by a boon" hints that the boon itself is the root of his ruin, for strength won by a boon breeds a pride that destroys judgement. The ocean's answer is a lesson in policy: he does not confess weakness, but with the mild words "I cannot give you battle" he sidesteps the quarrel and points to someone able — the way of a wise man who does not want to fight. In describing Himavat as the refuge of ascetics he hints that such a mountain is no place for war, but Dundubhi does not see it. The ocean's depth and wealth make the demon's challenge to him a sign of madness; his buffalo form suggests brute stupidity, and his likeness to Kailāsa his vast white bulk.
१४तं भीतमिति विज्ञाय समुद्रमसुरोत्तमः।
हिमवद्वनमागम्य शरश्चापादिव च्युतः॥
१५ततस्तस्य गिरेः श्वेता गजेन्द्रप्रतिमाः शिलाः।
चिक्षेप बहुधा भूमौ दुन्दुभिर्विननाद च॥
१६ततः श्वेताम्बुदाकारः सौम्यः प्रीतिकराकृतिः।
हिमवानब्रवीद्वाक्यं स्व एव शिखरे स्थितः॥
१७क्लेष्टुमर्हसि मां न त्वं दुन्दुभे धर्मवत्सल।
रणकर्मस्वकुशलस्तपस्विशरणो ह्यहम्॥
१८तस्य तद्वचनं श्रुत्वा गिरिराजस्य धीमतः।
उवाच दुन्दुभिर्वाक्यं क्रोधात्संरक्तलोचनः॥
१९यदि युद्धेऽसमर्थस्त्वं मद्भयाद्वा निरुद्यमः।
तमाचक्ष्व प्रदद्यान्मे यो हि युद्धं युयुत्सतः॥
२०हिमवानब्रवीद्वाक्यं श्रुत्वा वाक्यविशारदः।
अनुक्तपूर्वं धर्मात्मा क्रोधात्तमसुरोत्तमम्॥
२१वाली नाम महाप्राज्ञ शक्रपुत्रः प्रतापवान्।
अध्यास्ते वानरः श्रीमान्किष्किन्धामतुलप्रभाम्॥
२२स समर्थो महाप्राज्ञस्तव युद्धविशारदः।
द्वन्द्वयुद्धं स दातुं ते नमुचेरिव वासवः॥
२३तं शीघ्रमभिगच्छ त्वं यदि युद्धमिहेच्छसि।
स हि दुर्मर्षणो नित्यं शूरः समरकर्मणि॥
‘अयं भीतः’ इति समुद्रं विज्ञाय असुरोत्तमः चापात् च्युतः शरः इव हिमवद्वनम् आगच्छत्। तत्र तस्य गिरेः गजेन्द्रप्रतिमाः श्वेताः शिलाः बहुधा भूमौ चिक्षेप, विननाद च। ततः श्वेताम्बुदाकारः सौम्यः प्रीतिकराकृतिः हिमवान् स्वे एव शिखरे स्थितः अब्रवीत् — ‘हे धर्मवत्सल दुन्दुभे, मां क्लेष्टुं त्वं न अर्हसि; रणकर्मसु अहम् अकुशलः, तपस्विनां शरणम् अस्मि’ इति। तत् वचनं श्रुत्वा क्रोधात् संरक्तलोचनः दुन्दुभिः अवदत् — ‘यदि त्वं युद्धे असमर्थः, मद्भयात् वा निरुद्यमः, तर्हि यः मे युयुत्सतः युद्धं प्रदद्यात् तम् आचक्ष्व’ इति। ततः वाक्यविशारदः धर्मात्मा हिमवान् क्रोधात् अनुक्तपूर्वं वचनम् अवदत् — ‘वाली नाम महाप्राज्ञः शक्रपुत्रः प्रतापवान् वानरः अतुलप्रभां किष्किन्धाम् अध्यास्ते। सः युद्धविशारदः नमुचेः वासवः इव ते महत् द्वन्द्वयुद्धं दातुं समर्थः। यदि इह युद्धम् इच्छसि तं शीघ्रम् अभिगच्छ; सः हि समरकर्मणि नित्यं दुर्मर्षणः शूरः’ इति। एवं द्वौ अपि महान्तौ युद्धं परिहरतः, अन्ते च दुन्दुभिः स्वयम् एव मृत्युमुखं प्रति नीतः। अस्मिन् खण्डे त्रयः स्वराः श्रूयन्ते — असुरस्य दर्पः, हिमवतः शान्तिः, अन्ते च तस्य कोपः। हिमवान् प्रथमं मृदुना वचनेन एव प्रत्याख्याति; ‘धर्मवत्सल’ इति सम्बोधनेन सः असुरम् अपि धर्मे स्थापयितुम् इच्छति, यत् शिष्टस्य लक्षणम्। किन्तु ‘अनुक्तपूर्वम्’ इति पदेन कविः स्पष्टं करोति — यत् हिमवान् कदापि न उक्तवान्, तत् अद्य क्रोधात् वदति; अर्थात् वालिनं प्रति प्रेषणम् अपि तस्य कोपस्य एव फलम्। अत्र च दुन्दुभेः मृत्युमार्गः द्वाभ्यां महद्भ्यां निर्दिष्टः — समुद्रेण हिमवते, हिमवता च वालिने — इति ‘कालचोदितम्’ इति पूर्वोक्तं पदं सार्थकं भवति। ‘नमुचेः वासवः इव’ इति उपमया वालिनः इन्द्रपुत्रत्वं स्मार्यते, तथा च असुरस्य नियतः पराजयः सूच्यते, यतः नमुचिः इन्द्रेण हतः एव। ‘समरकर्मणि दुर्मर्षणः’ इति विशेषणेन वालिनः असहिष्णुता — या पूर्वसर्गे अपि दृष्टा — पुनः स्मार्यते। एवं कविः एकं गुणम् अनेकत्र दर्शयन् पात्रस्य स्वभावं दृढयति। ‘चापात् च्युतः शरः इव’ इति उपमया असुरस्य गतिवेगः सूचितः; शिलाक्षेपः च तस्य गर्वस्य प्रथमं कर्म। हिमवतः ‘स्वे एव शिखरे स्थितः’ इति पदेन सः स्थानात् न चलितः इति धैर्यं दर्शितम्।
"Deciding that the ocean was afraid, the chief of demons rushed like an arrow from a bow to the woods of Himavat. There he hurled the mountain's white rocks, big as great elephants, down in all directions and roared. Then Himavat, shaped like a white cloud, gentle and pleasant to look on, standing on his own peak, said: 'Dundubhi, you who love dharma, you should not trouble me. I have no skill in the work of war; I am the refuge of ascetics.' Hearing this, Dundubhi, his eyes red with anger, said: 'If you are unable to fight, or unwilling from fear of me, then tell me who will give me the battle I long for.' Then the righteous Himavat, skilled in speech, said in anger what he had never said before: 'There is a monkey named Vālī, very wise and full of majesty, the son of Indra, who rules Kiṣkindhā of matchless splendour. He is skilled in war and can give you a great single combat, as Indra gave one to Namuci. If you want a fight, go to him at once; he is a hero, and in battle he never yields.'" So two great ones both avoid the fight, and in the end Dundubhi is steered straight into the jaws of death. Three tones are heard here: the demon's arrogance, Himavat's calm, and at last his anger. Himavat first refuses gently, and by calling the demon a lover of dharma he tries to set even him on the right path, as a cultured person would. But "what he had never said before" makes it clear that sending Dundubhi to Vālī was the fruit of Himavat's anger. Dundubhi's road to death is thus pointed out by two great beings, the ocean to Himavat and Himavat to Vālī, and the earlier phrase "driven by Time" proves true. The comparison with Indra and Namuci recalls that Vālī is Indra's son and foretells the demon's certain defeat, since Namuci was slain by Indra; and Vālī's inability to brook a challenge, seen in the last sarga, is recalled again, so the poet deepens a character by showing one trait in many places. The demon's arrow-like rush shows his speed, the hurled rocks the first act of his pride, and Himavat's standing firm on his own peak his composure.
२४श्रुत्वा हिमवतो वाक्यं कोपाविष्टः स दुन्दुभिः।
जगाम तां पुरीं तस्य किष्किन्धां वालिनस्तदा॥
२५धारयन्माहिषं रूपं तीक्ष्णशृङ्गो भयावहः।
प्रावृषीव महामेघस्तोयपूर्णो नभस्तले॥
२६ततस्तु द्वारमागम्य किष्किन्धाया महाबलः।
ननर्द कम्पयन्भूमिं दुन्दुभिर्दुन्दुभिर्यथा॥
२७समीपजान्द्रुमान्भञ्जन्वसुधां दारयन्खुरैः।
विषाणेनोल्लिखन्दर्पात्तद्द्वारं द्विरदो यथा॥
२८अन्तःपुरगतो वाली श्रुत्वा शब्दममर्षणः।
निष्पपात सह स्त्रीभिस्ताराभिरिव चन्द्रमा॥
२९मितं व्यक्ताक्षरपदं तमुवाच स दुन्दुभिम्।
हरीणामीश्वरो वाली सर्वेषां वनचारिणाम्॥
३०किमर्थं नगरद्वारमिदं रुद्ध्वा विनर्दसे।
दुन्दुभे विदितो मेऽसि रक्ष प्राणान्महाबल॥
३१तस्य तद्वचनं श्रुत्वा वानरेन्द्रस्य धीमतः।
उवाच दुन्दुभिर्वाक्यं क्रोधात्संरक्तलोचनः॥
हिमवतः वाक्यं श्रुत्वा कोपाविष्टः दुन्दुभिः तदा वालिनः तां पुरीं किष्किन्धां जगाम। माहिषं रूपं धारयन् तीक्ष्णशृङ्गः भयावहः सः प्रावृषि नभस्तले तोयपूर्णः महामेघः इव आसीत्। ततः महाबलः किष्किन्धायाः द्वारम् आगम्य भूमिं कम्पयन् दुन्दुभिः दुन्दुभिः इव ननर्द — नाम्नः अर्थानुरूपः एव तस्य नादः। समीपजान् द्रुमान् भञ्जन्, खुरैः वसुधां दारयन्, दर्पात् विषाणेन तत् द्वारम् उल्लिखन्, सः द्विरदः इव आसीत्। अन्तःपुरगतः वाली तं शब्दं श्रुत्वा अमर्षणः ताराभिः चन्द्रमाः इव स्त्रीभिः सह निष्पपात। सर्वेषां वनचारिणां हरीणाम् ईश्वरः सः मितं व्यक्ताक्षरपदं दुन्दुभिम् उवाच — ‘किमर्थम् इदं नगरद्वारं रुद्ध्वा विनर्दसि? हे महाबल दुन्दुभे, त्वं मे विदितः; प्राणान् रक्ष’ इति। धीमतः वानरेन्द्रस्य तत् वचनं श्रुत्वा क्रोधात् संरक्तलोचनः दुन्दुभिः प्रत्यवदत्। अत्र ‘मितं व्यक्ताक्षरपदम्’ इति पदेन वालिनः संयमः, ‘संरक्तलोचनः’ इति च असुरस्य असंयमः सूचितः। दुन्दुभेः वर्णने चत्वारि क्रियापदानि प्रयुक्तानि — ननर्द, भञ्जन्, दारयन्, उल्लिखन् — यैः तस्य उद्धतता सर्वाङ्गेण दर्शिता। ‘दुन्दुभिः दुन्दुभिः इव’ इति यमकम् अत्र रम्यम् — नाम्ना अपि सः वाद्यविशेषः, नादेन अपि। ‘द्विरदः इव’ इति उपमया गजस्य दर्पः स्मार्यते, यः द्वारं विषाणेन उल्लिखति। वालिनः निर्गमनम् अपि ‘ताराभिः चन्द्रमाः इव’ इति सौम्यया उपमया वर्णितम् — अन्तःपुरात् स्त्रीभिः सह निर्गच्छन् सः न युद्धोन्मुखः, अपितु स्वस्थः इव दृश्यते; एतेन तस्य आत्मविश्वासः सूचितः। तस्य वचनम् अपि ‘मितम्’ — अल्पाक्षरम्, ‘व्यक्ताक्षरपदम्’ — स्पष्टम्; क्रोधे अपि संयमः इति राजगुणः। ‘प्राणान् रक्ष’ इति च करुणापूर्वकः निषेधः, न तु आह्वानम्। एतेन वाली प्रथमं धर्मपक्षे एव स्थितः इति ज्ञायते।
"Hearing Himavat's words, Dundubhi, in a rage, went to Vālī's city, Kiṣkindhā. In the form of a buffalo, sharp-horned and terrifying, he was like a great rain cloud heavy with water in the sky. That mighty one came to the gate of Kiṣkindhā and bellowed, shaking the earth, roaring like the war-drum whose name he bore. Breaking the trees near by, tearing the ground with his hooves, proudly gouging the gate with his horn like an elephant, he raged. Vālī, in the inner apartments, heard the noise and, unable to bear it, came out with his women, like the moon among the stars. Then Vālī, lord of the monkeys and of all the forest rangers, spoke to Dundubhi in few and clear words: 'Why do you block the city gate and bellow like this? I know who you are, mighty Dundubhi; save your life.' Hearing the wise monkey king, Dundubhi answered, his eyes red with anger." The measured words mark Vālī's self-control, the red eyes the demon's lack of it. The demon's four actions — bellowing, breaking, tearing, gouging — show his violence in every limb; the play on his name is pleasing, for he is a drum both in name and in noise. Vālī's coming out is drawn with a gentle image, the moon among the stars: leaving the inner rooms with his women, he looks not eager for battle but at ease, a sign of his self-confidence. His words are few and clear — restraint even in anger is a kingly virtue — and "save your life" is a warning given in mercy, not a challenge. So at first Vālī stands on the side of right.
३२न त्वं स्त्रीसंनिधौ वीर वचनं वक्तुमर्हसि।
मम युद्धं प्रयच्छाद्य ततो ज्ञास्यामि ते बलम्॥
३३अथवा धारयिष्यामि क्रोधमद्य निशामिमाम्।
गृह्यतामुदयः स्वैरं कामभोगेषु वानर॥
३४दीयतां सम्प्रदानं च परिष्वज्य च वानरान्।
सर्वशाखामृगेन्द्रस्त्वं संसादय सुहृज्जनम्॥
३५सुदृष्टां कुरु किष्किन्धां कुरुष्वात्मसमं पुरे।
क्रीडस्व च समं स्त्रीभिरहं ते दर्पशासनः॥
३६यो हि मत्तं प्रमत्तं वा भग्नं वा रहितं कृशम्।
हन्यात्स भ्रूणहा लोके त्वद्विधं मदमोहितम्॥
३७स प्रहस्याब्रवीन्मन्दं क्रोधात्तमसुरेश्वरम्।
विसृज्य ताः स्त्रियः सर्वास्ताराप्रभृतिकास्तदा॥
३८मत्तोऽयमिति मा मंस्था यद्यभीतोऽसि संयुगे।
मदोऽयं सम्प्रहारेऽस्मिन्वीरपानं समर्थ्यताम्॥
‘हे वीर, स्त्रीसंनिधौ वचनं वक्तुं त्वं न अर्हसि; अद्य मम युद्धं प्रयच्छ, ततः ते बलं ज्ञास्यामि’ इति असुरः अवदत्। ‘अथवा अद्य इमां निशां क्रोधं धारयिष्यामि; कामभोगेषु स्वैरम् उदयं गृह्यताम्। सम्प्रदानं दीयताम्, वानराः परिष्वज्यन्ताम्; हे सर्वशाखामृगेन्द्र, सुहृज्जनं संसादय। किष्किन्धां सुदृष्टां कुरु, पुरे आत्मसमं कुरुष्व, स्त्रीभिः समं क्रीडस्व — अहं ते दर्पशासनः। यः हि मत्तं प्रमत्तं भग्नं रहितं कृशं वा त्वद्विधं मदमोहितं हन्यात् सः लोके भ्रूणहा भवति’ इति। एतेन वचनेन असुरः आत्मनः औदार्यम् इव दर्शयति, वस्तुतः तु वालिनं मत्तम् इति अवमन्यते। तदा वाली ताराप्रभृतिकाः सर्वाः स्त्रियः विसृज्य, क्रोधात् अपि मन्दं प्रहस्य तम् असुरेश्वरम् अवदत् — ‘अयं मत्तः इति मा मंस्थाः, यदि संयुगे अभीतः असि; अस्मिन् सम्प्रहारे अयं मदः वीरपानम् एव इति समर्थ्यताम्’ इति। मदस्य वीरपानत्वेन परिणतिः इति अत्र रम्यम् उत्तरम्। असुरस्य वचने द्वौ भागौ — प्रथमं युद्धयाचना, ततः उपहासगर्भा अनुमतिः। ‘निशां क्रोधं धारयिष्यामि’ इति वदन् सः औदार्यस्य आभासं करोति, वस्तुतः तु ‘अन्तिमा रात्रिः इयम्’ इति सूचयति; ‘सुदृष्टां कुरु किष्किन्धाम्’ इति पदेन च मरणम् एव व्यज्यते। ‘भ्रूणहा’ इति शब्दप्रयोगः तु धर्मशास्त्रीयः — मत्तस्य प्रमत्तस्य वा वधः महापातकम् इति स्मृतिवचनम् अनुसृत्य सः आत्मानं धर्मिष्ठम् इव स्थापयति। वालिनः उत्तरं तु एकेन एव पदेन तं निरस्यति — ‘अयं मदः सम्प्रहारे वीरपानम्’ इति। मद्यपानं दोषः, वीरपानं तु शौर्यस्य वर्धकम्; एवं दोषम् एव गुणत्वेन परिणमय्य सः असुरस्य आक्षेपं निष्फलं करोति। स्त्रीणां विसर्जनम् अपि तस्य युद्धसन्नद्धतां सूचयति।
"'You should not talk like this in front of women, hero,' said the demon. 'Give me battle now, and I will learn your strength. Or else I will hold back my anger through this night: take your pleasure freely in the joys of love till dawn. Give away your gifts, embrace your monkeys, take leave of your friends, lord of all the tree-dwellers; look your last on Kiṣkindhā, set things in order in the city, and sport with your women — I am the one who will punish your pride. For whoever kills one who is drunk, heedless, broken, alone or weak — someone like you, bewildered by drink — is in this world as guilty as the killer of an unborn child.'" By these words the demon pretends to be generous, but in truth he scorns Vālī as a drunkard. His speech has two parts, a demand for battle and then a mocking permission. Holding back his anger for the night is a show of generosity that really means "this is your last night", and "look your last on Kiṣkindhā" hints at death. The comparison with killing an unborn child is taken from the law-books, where killing one who is drunk or heedless is a grave sin, and by it he poses as a righteous man. "Then Vālī sent away all the women, Tārā and the rest, and, smiling gently in spite of his anger, said to that lord of demons: 'If you are not afraid of the fight, do not think I am drunk. In this battle, count this intoxication of mine as a hero's drink.'" With one phrase Vālī disposes of the taunt: drinking is a fault, but the warrior's drink only kindles courage, so he turns the fault into a virtue and makes the insult empty. Sending the women away shows that he is ready for battle.
३९तमेवमुक्त्वा संक्रुद्धो मालामुत्क्षिप्य काञ्चनीम्।
पित्रा दत्तां महेन्द्रेण युद्धाय व्यवतिष्ठत॥
४०विषाणयोर्गृहीत्वा तं दुन्दुभिं गिरिसंनिभम्।
आविध्यत तथा वाली विनदन्कपिकुञ्जरः॥
४१बलाद्व्यापादयांचक्रे ननर्द च महास्वनम्।
श्रोत्राभ्यामथ रक्तं तु तस्य सुस्राव पात्यतः॥
४२तयोस्तु क्रोधसंरम्भात्परस्परजयैषिणोः।
युद्धं समभवद्घोरं दुन्दुभेर्वालिनस्तथा॥
४३अयुध्यत तदा वाली शक्रतुल्यपराक्रमः।
मुष्टिभिर्जानुभिः पद्भिः शिलाभिः पादपैस्तथा॥
४४परस्परं घ्नतोस्तत्र वानरासुरयोस्तदा।
आसीद्धीनोऽसुरो युद्धे शक्रसूनुर्व्यवर्धत॥
४५तं तु दुन्दुभिमुद्यम्य धरण्यामभ्यपातयत्।
युद्धे प्राणहरे तस्मिन्निष्पिष्टो दुन्दुभिस्तदा॥
४६स्रोतोभ्यो बहु रक्तं तु तस्य सुस्राव पात्यतः।
पपात च महाबाहुः क्षितौ पञ्चत्वमागतः॥
४७तं तोलयित्वा बाहुभ्यां गतसत्त्वमचेतनम्।
चिक्षेप वेगवान्वाली वेगेनैकेन योजनम्॥
तम् एवम् उक्त्वा संक्रुद्धः वाली पित्रा महेन्द्रेण दत्तां काञ्चनीं मालाम् उत्क्षिप्य युद्धाय व्यवतिष्ठत। गिरिसंनिभं तं दुन्दुभिं विषाणयोः गृहीत्वा कपिकुञ्जरः विनदन् आविध्यत, बलात् व्यापादयांचक्रे, महास्वनं च ननर्द; पात्यमानस्य तस्य श्रोत्राभ्यां रक्तं सुस्राव। परस्परजयैषिणोः तयोः क्रोधसंरम्भात् दुन्दुभेः वालिनश्च घोरं युद्धं समभवत्। शक्रतुल्यपराक्रमः वाली मुष्टिभिः जानुभिः पद्भिः शिलाभिः पादपैः च अयुध्यत। तत्र परस्परं घ्नतोः वानरासुरयोः असुरः युद्धे हीनः आसीत्, शक्रसूनुः च व्यवर्धत। ततः तं दुन्दुभिम् उद्यम्य सः धरण्याम् अभ्यपातयत्; तस्मिन् प्राणहरे युद्धे निष्पिष्टः दुन्दुभिः स्रोतोभ्यः बहु रक्तं सुस्राव, महाबाहुः च क्षितौ पञ्चत्वम् आगतः। गतसत्त्वम् अचेतनं तं बाहुभ्यां तोलयित्वा वेगवान् वाली एकेन एव वेगेन योजनं चिक्षेप। एवं दुन्दुभेः गर्वस्य अन्तः, किन्तु तस्य एव क्षेपः वालिनः शापस्य हेतुः भविष्यति। युद्धवर्णने कविः क्रमशः वेगं वर्धयति। प्रथमं मालोत्क्षेपः — पित्रा महेन्द्रेण दत्ता काञ्चनी माला, यस्याः उल्लेखेन वालिनः दिव्यं जन्म पुनः स्मार्यते। ततः विषाणग्रहणम्, आविधनम्, भूमौ पातनम्, नादः, श्रोत्राभ्यां रक्तस्रावः — एतैः पञ्चभिः क्रमैः प्रथमः प्रहारः वर्णितः। अनन्तरं तु ‘परस्परजयैषिणोः’ इति पदेन द्वयोः अपि उत्साहः सूचितः; युद्धं न एकपक्षीयम् आसीत्। मुष्टिभिः जानुभिः पद्भिः शिलाभिः पादपैः इति पञ्चविधानि साधनानि गणितानि — नखदन्तायुधानां वानराणां स्वाभाविकं युद्धरूपम् इदम्। ‘आसीत् हीनः असुरः, व्यवर्धत शक्रसूनुः’ इति एकस्मिन् एव अर्धश्लोके द्वयोः विपरीता गतिः दर्शिता — एषा वाल्मीकेः प्रिया शैली। अन्ते ‘पञ्चत्वम् आगतः’ इति सौम्येन पदेन मरणम् उक्तम्। ‘गतसत्त्वम् अचेतनम्’ इति द्वाभ्यां विशेषणाभ्यां मृत्योः निश्चयः पुनः दृढीकृतः; ‘बाहुभ्यां तोलयित्वा’ इति च क्षेपस्य पूर्वं तुलनम् उक्तम्, यत् अग्रे रामस्य पादाङ्गुष्ठेन कृतेन तुलनेन विरुध्यते। योजनक्षेपः च न केवलं बलप्रदर्शनम्, अपितु कथायाः अग्रिमस्य शापस्य निमित्तम् अपि — एकेन एव कर्मणा जयः अपजयश्च जातौ इति अस्य काव्यस्य वक्रता।
"Saying this to him, in fury he tossed up the golden garland his father, great Indra, had given him, and stood ready to fight" — the garland, mentioned here, recalls Vālī's divine birth. "Seizing Dundubhi, huge as a mountain, by the horns, Vālī whirled him round, that elephant among monkeys roaring as he did so; he dashed him down with all his strength and bellowed mightily, and blood flowed from the ears of the falling demon." Five steps — seizing the horns, whirling, dashing down, roaring and the blood from the ears — describe the first blow. "Then, in the fury of their wrath, each seeking to beat the other, a terrible battle took place between Dundubhi and Vālī" — both were eager, and the fight was not one-sided. "Vālī, whose valour equalled Indra's, fought with fists, knees and feet, with rocks and trees" — the natural way of fighting for monkeys, whose only weapons are nails, teeth and what lies to hand. "As monkey and demon struck at each other, the demon weakened and the son of Indra grew stronger" — one half-verse showing two opposite courses at once, a device Vālmīki loves. "Then he lifted Dundubhi and dashed him to the ground; crushed in that deadly struggle, Dundubhi streamed blood from every opening, and the great-armed creature fell and returned to the five elements." Death is told gently, and "lifeless and senseless" confirms it. "Weighing the lifeless body in both arms, swift Vālī hurled it a whole yojana away with a single throw." So Dundubhi's pride came to its end — yet this very throw would bring a curse upon Vālī. The poet builds speed step by step through the fight. Vālī weighs the body in his arms before throwing it, something that will contrast with Rāma's weighing it with his toe. And the throw was not only a display of strength but the cause of the curse that follows: by one deed came both victory and defeat, the irony of this poem.
४८तस्य वेगप्रविद्धस्य वक्त्रात्क्षतजबिन्दवः।
प्रपेतुर्मारुतोत्क्षिप्ता मतङ्गस्याश्रमं प्रति॥
४९तान्दृष्ट्वा पतितांस्तत्र मुनिः शोणितविप्रुषः।
क्रुद्धस्तस्य महाभाग चिन्तयामास को न्वयम्॥
५०येनाहं सहसा स्पृष्टः शोणितेन दुरात्मना।
कोऽयं दुरात्मा दुर्बुद्धिरकृतात्मा च बालिशः॥
५१इत्युक्त्वा स विनिष्क्रम्य ददृशे मुनिसत्तमः।
महिषं पर्वताकारं गतासुं पतितं भुवि॥
५२स तु विज्ञाय तपसा वानरेण कृतं हि तत्।
उत्ससर्ज महाशापं क्षेप्तारं वानरं प्रति॥
५३इह तेनाप्रवेष्टव्यं प्रविष्टस्य वधो भवेत्।
वनं मत्संश्रयं येन दूषितं रुधिरस्रवैः॥
५४क्षिपता पादपाश्चेमे सम्भग्नाश्चासुरीं तनुम्।
समन्तादाश्रमं पूर्णं योजनं मामकं यदि॥
५५आगमिष्यति दुर्बुद्धिर्व्यक्तं स न भविष्यति।
ये चास्य सचिवाः केचित्संश्रिता मामकं वनम्॥
५६न च तैरिह वस्तव्यं श्रुत्वा यान्तु यथासुखम्।
तेऽपि वा यदि तिष्ठन्ति शपिष्ये तानपि ध्रुवम्॥
५७वनेऽस्मिन्मामके नित्यं पुत्रवत्परिरक्षिते।
पत्राङ्कुरविनाशाय फलमूलाभवाय च॥
५८दिवसश्चाद्य मर्यादा यं द्रष्टा श्वोऽस्मि वानरम्।
बहुवर्षसहस्राणि स वै शैलो भविष्यति॥
वेगप्रविद्धस्य तस्य वक्त्रात् क्षतजबिन्दवः मारुतोत्क्षिप्ताः मतङ्गस्य आश्रमं प्रति प्रपेतुः। तत्र पतितान् शोणितविप्रुषः दृष्ट्वा मुनिः क्रुद्धः चिन्तयामास — ‘कः नु अयं येन अहं सहसा शोणितेन स्पृष्टः? कः अयं दुरात्मा दुर्बुद्धिः अकृतात्मा बालिशः?’ इति। एवम् उक्त्वा सः मुनिसत्तमः विनिष्क्रम्य पर्वताकारं महिषं गतासुं भुवि पतितं ददर्श। तपसा च ‘वानरेण इदं कृतम्’ इति विज्ञाय क्षेप्तारं वानरं प्रति महाशापम् उत्ससर्ज — ‘येन रुधिरस्रवैः मत्संश्रयं वनं दूषितं, तेन इह अप्रवेष्टव्यम्; प्रविष्टस्य वधः भवेत्। क्षिपता अनेन इमे पादपाः अपि सम्भग्नाः। यदि सः दुर्बुद्धिः मामकम् आश्रमं समन्तात् पूर्णं योजनम् आगमिष्यति, व्यक्तं सः न भविष्यति। ये च अस्य सचिवाः मामकं वनं संश्रिताः, तैः इह न वस्तव्यम्; श्रुत्वा यथासुखं यान्तु। ते अपि यदि तिष्ठन्ति, तान् अपि ध्रुवं शपिष्ये। पुत्रवत् परिरक्षिते अस्मिन् मामके वने ते पत्राङ्कुरविनाशाय फलमूलाभवाय च वर्तन्ते। अद्य दिवसः मर्यादा; श्वः यं वानरं द्रष्टा अस्मि सः बहुवर्षसहस्राणि शैलः भविष्यति’ इति। शापस्य विस्तारः अस्मिन् सर्गे सर्वाधिकः, यतः सः एव अग्रिमकथायाः आधारः — ऋष्यमूकः सुग्रीवस्य शरणं भवति इति। मुनेः क्रोधः न आकस्मिकः; सः प्रथमं चिन्तयति, ततः निष्क्रम्य पश्यति, ततः तपसा कारणं विजानाति, ततः एव शपति — इति न्यायपूर्वकः क्रमः। ‘अकृतात्मा’ इति पदेन असंस्कृतचित्तत्वम्, ‘बालिशः’ इति च अविवेकः सूचितः। शापस्य विस्तारः अपि विचित्रः — न केवलं वाली, अपितु तस्य सचिवाः अपि निषिद्धाः; किन्तु तेषां कृते निर्गमनस्य अवकाशः दत्तः, वालिनः कृते तु न। ‘पुत्रवत् परिरक्षिते’ इति पदेन मुनेः वनस्नेहः प्रकाशितः — तपस्विनां वनं पुत्रवत् एव। शापवचने ‘व्यक्तं स न भविष्यति’ इति निश्चयार्थकं पदम्, ‘ध्रुवं शपिष्ये’ इति च द्वितीयः निश्चयः; द्वाभ्याम् अपि मुनेः वचनस्य अमोघत्वं सूचितम्। ‘पत्राङ्कुरविनाशाय फलमूलाभवाय च’ इति वानराणां सहजं दोषम् अपि सः स्मरति। ‘मर्यादा’ इति पदेन कालसीमा निर्दिष्टा, येन शापः सहसा न, अपितु अवकाशं दत्त्वा प्रवर्तते। अन्ते ‘शैलः भविष्यति’ इति शिलारूपापत्तिः शापस्य परमा सीमा। एवम् एकं वनम् एकस्य रक्षणम्, अन्यस्य च निषेधः भवति — इति कविः धर्मस्य सूक्ष्मां गतिं दर्शयति। इदं सर्वं समीक्षितसंस्करणे सङ्क्षिप्तम् एव, वुल्गेटे तु विस्तरेण पठ्यते। ‘मारुतोत्क्षिप्ताः’ इति पदेन बिन्दूनां योजनदूरं गमनं सम्भाव्यं कृतम् — वायुना नीताः ते आश्रमं प्राप्ताः, न तु साक्षात् क्षिप्ताः; एतेन वालिनः अपराधः अनिच्छाकृतः इति अपि ध्वन्यते, तथापि शापः न निवार्यते।
"From the mouth of the demon, flung with such force, drops of blood were caught up by the wind and fell towards the hermitage of Mataṅga." Carried by the wind, not thrown there directly, they reached the hermitage a yojana away; this suggests Vālī's offence was unintended, yet the curse is not averted. "Seeing the drops of blood that had fallen there, the sage was angry and wondered: 'Who can this be who has suddenly spattered me with blood? Who is this wicked, witless, undisciplined fool?' With these words the best of sages came out and saw a buffalo as big as a mountain lying dead on the ground. Knowing by the power of his austerity that a monkey had done this, he laid a great curse on the one who had thrown it: 'He who has defiled this forest, my refuge, with streams of blood must not enter here; if he enters, let him die. In throwing that body he has shattered these trees too. If that fool comes within a full yojana of my hermitage on any side, he will surely not survive. And any counsellors of his who have taken shelter in my forest must not live here; let them hear this and go where they please. If they stay, I will curse them too. In this forest of mine, which I have guarded like a son, they destroy the leaves and shoots and ruin the fruit and roots. Today is the limit: any monkey I see here tomorrow will become a rock for many thousands of years.'" The curse is told at greater length than anything else in this sarga, because it is the foundation of what follows — Ṛṣyamūka becoming Sugrīva's refuge. The sage's anger is not rash: first he reflects, then he comes out and looks, then he learns the cause through his austerity, and only then does he curse — a just and orderly sequence. "Undisciplined" means an untrained mind, "fool" a lack of judgement. The curse reaches widely: not only Vālī but his counsellors too are banned, though they are given a chance to leave and Vālī is not. The forest guarded "like a son" shows the sage's love for it, for to ascetics their forest is like a child. "He will surely not survive" and "I will surely curse them" — two firm assurances that the sage's word cannot fail. He recalls too the monkeys' natural fault of stripping leaves and fruit, and "today is the limit" sets a time, so that the curse takes effect only after due warning; to become a rock is its utmost reach. Thus one forest becomes a shelter for one and forbidden to another, and the poet shows the subtle working of dharma.
५९ततस्ते वानराः श्रुत्वा गिरं मुनिसमीरिताम्।
निश्चक्रमुर्वनात्तस्मात्तान्दृष्ट्वा वालिरब्रवीत्॥
६०किं भवन्तः समस्ताश्च मतङ्गवनवासिनः।
मत्समीपमनुप्राप्ता अपि स्वस्ति वनौकसाम्॥
६१ततस्ते कारणं सर्वं तथा शापं च वालिनः।
शशंसुर्वानराः सर्वे वालिने हेममालिने॥
६२एतच्छ्रुत्वा तदा वाली वचनं वानरेरितम्।
स महर्षिं समासाद्य याचते स्म कृताञ्जलिः॥
६३महर्षिस्तमनादृत्य प्रविवेशाश्रमं प्रति।
शापधारणभीतस्तु वाली विह्वलतां गतः॥
६४ततः शापभयाद्भीतो ऋष्यमूकं महागिरिम्।
प्रवेष्टुं नेच्छति हरिर्द्रष्टुं वापि नरेश्वर॥
६५तस्याप्रवेशं ज्ञात्वाहमिदं राम महावनम्।
विचरामि सहामात्यो विषादेन विवर्जितः॥
६६एषोऽस्थिनिचयस्तस्य दुन्दुभेः सम्प्रकाशते।
वीर्योत्सेकान्निरस्तस्य गिरिकूटनिभो महान्॥
६७इमे च विपुलाः सालाः सप्त शाखावलम्बिनः।
यत्रैकं घटते वाली निष्पत्रयितुमोजसा॥
६८एतदस्यासमं वीर्यं मया राम प्रकाशितम्।
कथं तं वालिनं हन्तुं समरे शक्ष्यसे नृप॥
ततः मुनिसमीरितां गिरं श्रुत्वा ते वानराः तस्मात् वनात् निश्चक्रमुः; तान् दृष्ट्वा वाली अब्रवीत् — ‘हे मतङ्गवनवासिनः, भवन्तः समस्ताः किं मत्समीपम् अनुप्राप्ताः? अपि वनौकसां स्वस्ति?’ इति। ततः ते सर्वे वानराः हेममालिने वालिने सर्वं कारणं तथा शापं च शशंसुः। वानरेरितं तत् वचनं श्रुत्वा वाली महर्षिं समासाद्य कृताञ्जलिः याचते स्म; किन्तु महर्षिः तम् अनादृत्य आश्रमं प्रति प्रविवेश, वाली च शापधारणभीतः विह्वलतां गतः। ततः प्रभृति शापभयात् भीतः सः हरिः महागिरिम् ऋष्यमूकं प्रवेष्टुं द्रष्टुं वा न इच्छति। ‘तस्य अप्रवेशं ज्ञात्वा एव अहम् इदं महावनं सहामात्यः विषादेन विवर्जितः विचरामि’ इति सुग्रीवः रामाय कथयति। ततः सः प्रत्यक्षं प्रमाणं दर्शयति — ‘एषः वीर्योत्सेकात् निरस्तस्य दुन्दुभेः गिरिकूटनिभः महान् अस्थिनिचयः सम्प्रकाशते; इमे च शाखावलम्बिनः सप्त विपुलाः सालाः, येषाम् एकं वाली ओजसा निष्पत्रयितुं घटते। एतत् अस्य असमं वीर्यं मया प्रकाशितम्; तं वालिनं समरे हन्तुं कथं शक्ष्यसे?’ इति। वालिनः प्रश्ने ‘अपि स्वस्ति वनौकसाम्’ इति करुणा दृश्यते — सः प्रजानां क्षेमं पृच्छति, इति राजगुणः। किन्तु उत्तरं श्रुत्वा सः न क्रुध्यति, अपितु कृताञ्जलिः महर्षिं याचते — एतेन तस्य विनयः अपि सिध्यति। तथापि महर्षिः तम् अनादृत्य आश्रमं प्रविशति; शापः न प्रत्याहृतः। ‘विह्वलतां गतः’ इति पदेन प्रथमवारं वाली भीतः दर्शितः — यः समुद्रान् अतिक्रामति सः मुनेः वचनात् व्यथते इति तपसः महिमा। ‘हेममालिने’ इति विशेषणेन पूर्वोक्ता इन्द्रदत्ता माला पुनः स्मार्यते। सुग्रीवस्य वचने ‘विषादेन विवर्जितः’ इति पदद्वयं विशेषतः द्रष्टव्यम् — ऋष्यमूके सः निर्भयः, अतः एव तत्र स्थितः। अन्ते सः द्वे प्रत्यक्षे साक्ष्ये दर्शयति — अस्थिनिचयः, सप्त सालाः च। एते न कथामात्रम्, अपितु दृश्यमाने वस्तुनी; अतः सुग्रीवस्य वचनं परीक्ष्यम् अपि भवति। ‘निष्पत्रयितुम्’ इति एकम् एव पदं वालिनः सालभञ्जनसामर्थ्यं वहति, सप्तसङ्ख्या च अग्रे परीक्षायाः मानदण्डत्वेन उपयुज्यते। ‘कथं तं वालिनं हन्तुं शक्ष्यसे’ इति प्रश्नः तु न अवज्ञा, अपितु मित्रस्य चिन्ता। ‘सहामात्यः’ इति पदेन सुग्रीवस्य एकाकित्वं न, अपितु सपरिवारत्वं सूचितम्, यत् अग्रे राज्यप्राप्तेः बीजम्।
"Then, hearing what the sage had said, the monkeys left that forest, and seeing them Vālī asked, 'Why have you all come to me together, you who live in Mataṅga's wood? Is all well with the forest-dwellers?'" — a king's concern for his people. "Then all the monkeys told Vālī of the golden garland the whole matter, and the curse laid on him. Hearing the monkeys, Vālī went to the great sage and begged him with folded hands" — he did not grow angry but asked humbly. "But the great sage paid him no heed and went back into his hermitage, and Vālī, afraid of having to bear that curse, was thrown into distress." Here for the first time Vālī is shown afraid: he who strides across the oceans trembles at a sage's word — such is the power of austerity. "Ever since, dreading the curse, the monkey has not wished to enter or even look at the great mountain Ṛṣyamūka, lord of men. Knowing that he cannot come here, Rāma, I roam this great forest with my ministers, free from despair" — on Ṛṣyamūka he is without fear, and that is why he stays there, and he is not alone but has his companions, the seed of his future kingship. Then he pointed to visible proof: "Here, huge as a mountain peak, is the heap of bones of Dundubhi, destroyed for the arrogance of his strength; and these are the seven broad sāla trees with spreading branches, any one of which Vālī can strip of its leaves by his might. I have shown you his unequalled strength, Rāma. How will you be able to kill Vālī in battle, my king?" The two proofs — the heap of bones and the seven sālas — are not mere stories but things that can be seen, so Sugrīva's words can be tested; and the number seven will later serve as the measure of the trial. The question "how will you kill him?" is not disdain but a friend's concern.
६९तथा ब्रुवाणं सुग्रीवं प्रहसँल्लक्ष्मणोऽब्रवीत्।
कस्मिन्कर्मणि निर्वृत्ते श्रद्दध्या वालिनो वधम्॥
७०तमुवाचाथ सुग्रीवः सप्त सालानिमान्पुरा।
एवमेकैकशो वाली विव्याधाथ स चासकृत्॥
७१रामो निर्दारयेदेषां बाणेनैकेन च द्रुमम्।
वालिनं निहतं मन्ये दृष्ट्वा रामस्य विक्रमम्॥
७२हतस्य महिषस्यास्थि पादेनैकेन लक्ष्मण।
उद्यम्य प्रक्षिपेच्चापि तरसा द्वे धनुःशते॥
७३एवमुक्त्वा तु सुग्रीवो रामं रक्तान्तलोचनम्।
ध्यात्वा मुहूर्तं काकुत्स्थं पुनरेव वचोऽब्रवीत्॥
७४शूरश्च शूरमानी च प्रख्यातबलपौरुषः।
बलवान्वानरो वाली संयुगेष्वपराजितः॥
७५दृश्यन्ते चास्य कर्माणि दुष्कराणि सुरैरपि।
यानि संचिन्त्य भीतोऽहमृष्यमूकमुपाश्रितः॥
७६तमजय्यमधृष्यं च वानरेन्द्रममर्षणम्।
विचिन्तयन्न मुञ्चामि ऋष्यमूकममुं त्वहम्॥
७७उद्विग्नः शङ्कितश्चाहं विचरामि महावने।
अनुरक्तैः सहामात्यैर्हनुमत्प्रमुखैर्वरैः॥
७८उपलब्धं च मे श्लाघ्यं सन्मित्रं मित्रवत्सल।
त्वामहं पुरुषव्याघ्र हिमवन्तमिवाश्रितः॥
७९किं तु तस्य बलज्ञोऽहं दुर्भ्रातुर्बलशालिनः।
अप्रत्यक्षं तु मे वीर्यं समरे तव राघव॥
८०न खल्वहं त्वां तुलये नावमन्ये न भीषये।
कर्मभिस्तस्य भीमैश्च कातर्यं जनितं मम॥
८१कामं राघव ते वाणी प्रमाणं धैर्यमाकृतिः।
सूचयन्ति परं तेजो भस्मच्छन्नमिवानलम्॥
८२तस्य तद्वचनं श्रुत्वा सुग्रीवस्य महात्मनः।
स्मितपूर्वमथो रामः प्रत्युवाच हरिं प्रति॥
८३यदि न प्रत्ययोऽस्मासु विक्रमे तव वानर।
प्रत्ययं समरे श्लाघ्यमहमुत्पादयामि ते॥
तथा ब्रुवाणं सुग्रीवं प्रहसन् लक्ष्मणः अब्रवीत् — ‘कस्मिन् कर्मणि निर्वृत्ते वालिनः वधं श्रद्दध्याः?’ इति। सुग्रीवः प्रत्यवदत् — ‘पुरा वाली इमान् सप्त सालान् एवम् एकैकशः विव्याध, तत् च असकृत्। यदि रामः एकेन बाणेन एषां द्रुमं निर्दारयेत्, रामस्य विक्रमं दृष्ट्वा अहं वालिनं निहतं मन्ये। हे लक्ष्मण, हतस्य महिषस्य अस्थि एकेन पादेन उद्यम्य तरसा द्वे धनुःशते प्रक्षिपेत् चेत् अपि’ इति। एवम् उक्त्वा सुग्रीवः रक्तान्तलोचनं काकुत्स्थं रामं मुहूर्तं ध्यात्वा पुनः अवदत् — ‘वाली शूरः शूरमानी च, प्रख्यातबलपौरुषः, बलवान्, संयुगेषु अपराजितः। सुरैः अपि दुष्कराणि तस्य कर्माणि दृश्यन्ते; तानि संचिन्त्य भीतः अहम् ऋष्यमूकम् उपाश्रितः। तम् अजय्यम् अधृष्यम् अमर्षणं वानरेन्द्रं विचिन्तयन् अमुम् ऋष्यमूकं न मुञ्चामि। हनुमत्प्रमुखैः अनुरक्तैः अमात्यैः सह उद्विग्नः शङ्कितः च महावने विचरामि। हे मित्रवत्सल, त्वयि श्लाघ्यं सन्मित्रम् उपलब्धम्; हिमवन्तम् इव त्वाम् आश्रितः अस्मि। किं तु तस्य बलं जानामि, तव तु वीर्यं समरे मे अप्रत्यक्षम्। अहं त्वां न तुलये, न अवमन्ये, न भीषये; तस्य भीमैः कर्मभिः एव मम कातर्यं जनितम्। कामं ते वाणी प्रमाणं धैर्यम् आकृतिः च भस्मच्छन्नम् अनलम् इव परं तेजः सूचयन्ति’ इति। तत् श्रुत्वा रामः स्मितपूर्वं प्रत्युवाच — ‘यदि तव विक्रमे अस्मासु प्रत्ययः नास्ति, समरे श्लाघ्यं प्रत्ययं ते उत्पादयामि’ इति। लक्ष्मणस्य प्रश्नः सङ्क्षिप्तः किन्तु मार्मिकः — ‘कस्मिन् कर्मणि निर्वृत्ते श्रद्दध्याः’ इति; अर्थात् सन्देहस्य निवारणाय प्रमाणं वद इति। एतेन कविः सुग्रीवाय आत्मनः आशङ्कां स्पष्टीकर्तुम् अवकाशं ददाति, न तु तं दोषेण योजयति। सुग्रीवः द्वे परीक्षे निर्दिशति — सालभेदनम्, अस्थिक्षेपश्च; उभे अपि वालिनः कर्मणी एव, अतः तुलना साक्षात् सम्भवति। ‘असकृत्’ इति पदेन वालिना बहुवारं तत् कृतम् इति सूच्यते, येन परीक्षायाः कठिनता वर्धते। अनन्तरं सुग्रीवः आत्मनः मनःस्थितिं विवृणोति। ‘शूरः शूरमानी च’ इति पदद्वये प्रथमेन वास्तविकं शौर्यम्, द्वितीयेन च तस्य अभिमानः उक्तः। ‘सुरैः अपि दुष्कराणि’ इति अतिशयोक्तिः न, अपितु पूर्ववर्णितानां कर्मणां निष्कर्षः। ‘उद्विग्नः शङ्कितः’ इति द्वाभ्यां पदाभ्यां निरन्तरं भयम् उक्तम्। ‘हनुमत्प्रमुखैः अनुरक्तैः अमात्यैः’ इति पदेन हनूमतः श्रेष्ठत्वं प्रथमतः सूचितम्। ‘हिमवन्तम् इव त्वाम् आश्रितः’ इति उपमा तु मनोहरा — ऋष्यमूकः शैलः शरणम् आसीत्, अधुना रामः एव शैलः। तथापि सः स्पष्टं वदति — ‘तव वीर्यं मे अप्रत्यक्षम्’ इति; एषा न अवज्ञा, अपितु सत्यवादिता। ‘न तुलये, न अवमन्ये, न भीषये’ इति त्रिभिः निषेधैः सः आत्मनः आशयं शुद्धं करोति। ‘भस्मच्छन्नम् अनलम् इव’ इति उपमया रामस्य गूढं तेजः सूचितम् — यत् बहिः न दृश्यते तत् अन्तः ज्वलति। रामस्य उत्तरम् अपि सङ्क्षिप्तम् एव — न वादः, न कोपः, अपितु ‘प्रत्ययम् उत्पादयामि’ इति कर्मणा एव उत्तरम्; ‘स्मितपूर्वम्’ इति पदेन च तस्य स्थैर्यं दर्शितम्। अत्र सुग्रीवस्य दीर्घं वचनम् एकादशभिः श्लोकैः विस्तृतम्, यत् समीक्षितसंस्करणे सर्वथा नास्ति; वुल्गेटः तेन सुग्रीवस्य मनोविज्ञानं सूक्ष्मं चित्रयति — भयम्, विश्वासः, संशयः, क्षमायाचना च एकत्र मिलिताः। एतादृशं मिश्रं भावं वाल्मीकिः प्रायः मानुषेषु एव दर्शयति, अत्र तु वानरे।
As Sugrīva spoke, Lakṣmaṇa said with a smile, "What deed would have to be done for you to believe Vālī could be killed?" — a short question but a pointed one: name the proof that will remove your doubt. So the poet gives Sugrīva room to explain his misgiving without putting him in the wrong. Sugrīva replied: "Long ago Vālī pierced these seven sālas one after another, and more than once. If Rāma were to split even one of these trees with a single arrow, then, having seen his prowess, I would count Vālī as dead. Or if he could lift the bones of the dead buffalo with one foot, Lakṣmaṇa, and fling them by his strength two hundred bow-lengths away." He names two tests, piercing the sālas and throwing the bones — both Vālī's own feats, so a direct comparison is possible, and "more than once" makes the test harder. Then Sugrīva looked at Rāma, the corners of whose eyes were red, thought for a moment, and spoke again, laying bare his mind: "Vālī is a hero and proud of his heroism" — real courage and its pride — "famous for his strength and manhood, mighty and never beaten in battle. His deeds are such as even the gods could hardly do; brooding on them, I took refuge in fear on Ṛṣyamūka, and thinking of that unconquerable, unassailable and unforgiving lord of the monkeys, I never leave it. Anxious and fearful, I wander in this great forest with my devoted ministers, Hanumān the chief of them" — here for the first time Hanumān's pre-eminence is marked. "In you, lover of friends, I have found a worthy and true friend; I have taken refuge in you, tiger among men, as in Himavat." The comparison is lovely: once the mountain Ṛṣyamūka was his refuge, now Rāma is his mountain. "Yet I know the strength of that wicked, mighty brother of mine, while your valour in battle, Rāghava, I have not yet seen with my own eyes." That is not disrespect but honesty. "I do not weigh you against him, nor slight you, nor try to frighten you; it is his terrible deeds that have made me faint-hearted." With these three denials he makes his intention clear. "Truly, Rāghava, your speech, your firmness and your form proclaim a supreme power, like fire hidden under ashes" — a hidden splendour that burns within though it does not show. Fear, trust, doubt and apology are mingled in him, a mixture of feelings the poet usually shows in men and here shows in a monkey. Hearing him, Rāma answered with a smile — no argument, no anger, only an answer in deeds: "If you have no confidence in us, monkey, I will give you a confidence in battle worth having."
८४एवमुक्त्वा तु सुग्रीवं सान्त्वयँल्लक्ष्मणाग्रजः।
राघवो दुन्दुभेः कायं पादाङ्गुष्ठेन लीलया॥
८५तोलयित्वा महाबाहुश्चिक्षेप दशयोजनम्।
असुरस्य तनुं शुष्कां पादाङ्गुष्ठेन वीर्यवान्॥
८६क्षिप्तं दृष्ट्वा ततः कायं सुग्रीवः पुनरब्रवीत्।
लक्ष्मणस्याग्रतो रामं तपन्तमिव भास्करम्।
हरीणामग्रतो वीरमिदं वचनमर्थवत्॥
८७आर्द्रः समांसः प्रत्यग्रः क्षिप्तः कायः पुरा सखे।
परिश्रान्तेन मत्तेन भ्रात्रा मे वालिना तदा॥
८८लघुः सम्प्रति निर्मांसस्तृणभूतश्च राघव।
क्षिप्त एवं प्रहर्षेण भवता रघुनन्दन॥
८९नात्र शक्यं बलं ज्ञातुं तव वा तस्य वाधिकम्।
आर्द्रं शुष्कमिति ह्येतत्सुमहद्राघवान्तरम्॥
९०स एव संशयस्तात तव तस्य च यद्बलम्।
सालमेकं विनिर्भिद्य भवेद्व्यक्तिर्बलाबले॥
९१कृत्वैतत्कार्मुकं सज्यं हस्तिहस्तमिवाततम्।
आकर्णपूर्णमायम्य विसृजस्व महाशरम्॥
९२इमं हि सालं प्रहितस्त्वया शरो न संशयोऽत्रास्ति विदारयिष्यति।
अलं विमर्शेन मम प्रियं ध्रुवं कुरुष्व राजन्प्रतिशापितो मया॥
९३यथा हि तेजःसु वरः सदारविर्यथा हि शैलो हिमवान्महाद्रिषु।
यथा चतुष्पात्सु च केसरी वरस्तथा नराणामसि विक्रमे वरः॥
एवम् उक्त्वा सुग्रीवं सान्त्वयन् लक्ष्मणाग्रजः राघवः दुन्दुभेः कायं लीलया पादाङ्गुष्ठेन तोलयित्वा महाबाहुः दशयोजनं चिक्षेप — असुरस्य शुष्कां तनुं पादाङ्गुष्ठेन एव वीर्यवान् उदचिक्षिपत्। क्षिप्तं कायं दृष्ट्वा सुग्रीवः पुनः लक्ष्मणस्य अग्रतः, तपन्तं भास्करम् इव रामं हरीणां च अग्रतः इदम् अर्थवत् वचनम् अब्रवीत् — ‘हे सखे, पुरा परिश्रान्तेन मत्तेन मे भ्रात्रा वालिना आर्द्रः समांसः प्रत्यग्रः कायः क्षिप्तः आसीत्; सम्प्रति तु अयं लघुः निर्मांसः तृणभूतः च, हे राघव, भवता च एवं प्रहर्षेण क्षिप्तः, हे रघुनन्दन। अतः अत्र तव वा तस्य वा अधिकं बलं ज्ञातुं न शक्यम्; आर्द्रं शुष्कम् इति हि एतत् सुमहत् अन्तरम्। तव तस्य च यत् बलं तत्र सः एव संशयः, हे तात; एकं सालं विनिर्भिद्य बलाबले व्यक्तिः भवेत्। हस्तिहस्तम् इव आततम् एतत् कार्मुकं सज्यं कृत्वा आकर्णपूर्णम् आयम्य महाशरं विसृजस्व’ इति। अन्ते द्वाभ्यां दीर्घवृत्तशोभिताभ्यां श्लोकाभ्यां सः उपसंहरति — ‘त्वया प्रहितः शरः इमं सालं विदारयिष्यति, अत्र संशयः नास्ति; विमर्शेन अलम्, हे राजन्, मम प्रियं ध्रुवं कुरुष्व — मया प्रतिशापितः असि। यथा तेजःसु सदा रविः वरः, यथा महाद्रिषु हिमवान् शैलः वरः, यथा च चतुष्पात्सु केसरी वरः, तथा नराणां विक्रमे त्वम् असि वरः’ इति। अत्र कविः तुलनां सूक्ष्मां करोति — वाली योजनम् एकम् अक्षिपत्, रामः तु दशयोजनम्; वाली बाहुभ्याम्, रामः तु पादाङ्गुष्ठेन एव, तत् अपि ‘लीलया’। तथापि सुग्रीवः न तुष्यति, यतः आर्द्रस्य शुष्कस्य च भेदः विद्यते इति सः युक्त्या दर्शयति। एषा युक्तिः न कृतघ्नता, अपितु सूक्ष्मबुद्धेः लक्षणम्; मित्रत्वं तु तेन एव दृढं भवति, यत् सः असत्यां प्रशंसाम् एव न करोति। ‘हस्तिहस्तम् इव आततम्’ इति धनुषः उपमा, ‘आकर्णपूर्णम्’ इति च आकर्षणस्य सीमा। अन्तिमौ द्वौ श्लोकौ दीर्घवृत्तेन निबद्धौ; मुद्रणे तौ चतसृषु पङ्क्तिषु पादशः दृश्येते, अत्र तु द्वे एव पङ्क्ती स्थापिते — यतः मुद्रणम् एव पदं पादान्तरे विभजति (‘सदारवि-र्यथा’, ‘वर-स्तथा’), तस्मात् चतुष्पङ्क्तिस्थापनं पदच्छेदम् आपादयेत्। समीक्षितसंस्करणं तु एतौ श्लोकौ सर्वथा न पठति, अतः तत्र तुलनाया अवकाशः नास्ति; वृत्तपरिवर्तनं च सर्गान्तस्य सूचकम् इति वाल्मीकेः सामान्या रीतिः। ‘प्रतिशापितः असि’ इति शपथदानेन सुग्रीवः प्रार्थनां निर्बन्धं करोति। अन्तिमेन श्लोकेन तु सः रामं त्रिभिः उपमाभिः स्तौति — रविः, हिमवान्, केसरी इति; त्रयः अपि स्वे स्वे वर्गे श्रेष्ठाः, एवं रामः नरेषु।
With these words, to reassure Sugrīva, Lakṣmaṇa's elder brother playfully weighed Dundubhi's body on the toe of his foot, and that long-armed hero lifted the demon's dried carcass with his toe and flung it ten yojanas. Seeing the body thrown, Sugrīva spoke again, before Lakṣmaṇa and the monkeys, to Rāma who blazed like the sun, meaningful words: "My friend, when my brother Vālī threw that body it was fresh, wet and full of flesh, and he was worn out with fighting and drunk; now it is light, fleshless and like straw, Rāghava, and you have thrown it in the fullness of your joy. So from this it cannot be known whether your strength or his is the greater, for wet and dry are very different. The same doubt remains about your strength and his, my dear friend; if you pierce a single sāla, the difference between you will be clear. String this bow of yours, long as an elephant's trunk, draw it full to the ear and loose a great arrow." The poet makes a fine comparison: Vālī threw the body one yojana, Rāma ten; Vālī used both arms, Rāma only his toe, and that in play. Yet Sugrīva is not satisfied, and he shows by reason the difference between wet and dry. This reasoning is not ingratitude but the mark of a subtle mind, and the friendship is firmer for it, since he will not offer false praise. Then, in two verses in a longer, statelier metre that mark the close of the sarga, he ended: "There is no doubt that the arrow you send will split this sāla. Enough of hesitation, my king; do this favour for me — I have put you under oath. As the sun is ever the best of all radiant things, as Himavat is the best of the great mountains, and as the lion is the best of four-footed beasts, so you are the best of men in valour." By binding Rāma with an oath he makes his request pressing, and he praises him with three comparisons — the sun, Himavat and the lion, each supreme in its kind, as Rāma is among men.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये किष्किन्धाकाण्डे एकादशः सर्गः॥ ११॥
कठिनपदानां सन्धिः, समासः, विभक्तिः, अर्थश्च।