किष्किन्धाकाण्डम् — दशमः सर्गः
छत्रसमर्पणम्, न्यासभूतराज्यप्रत्यर्पणम्, वालिनः सभायां निर्भर्त्सनम्, तस्य स्वकथनम्, सुग्रीवनिर्वासनम्, रामस्य प्रतिज्ञा
क्रोधसमाविष्टं प्रत्यागतं वालिनं सुग्रीवः हितकाम्यया प्रसादयति — ‘दिष्ट्या कुशली प्राप्तः असि’ इति अभिनन्द्य बहुशलाकं सवालव्यजनं छत्रं समर्पयति, आत्मनः वृत्तं च निवेदयति। अनन्तरं सः राज्यं न्यासभूतम् इति वदन् तत् प्रत्यर्पयति, शिरसा च याचते। किन्तु वाली तं विनिर्भर्त्स्य ‘धिक् त्वाम्’ इति उक्त्वा प्रकृतीः मन्त्रिणश्च समानीय सभायाम् एव परमगर्हितं वचनम् आह। तत्र सः स्वपक्षं कथयति — मायाविनः आह्वानम्, भ्रातुः अनुगमनम्, असुरस्य बिलप्रवेशः, सुग्रीवस्य द्वारि स्थापनम्, संवत्सरान्ते असुरवधः, रुधिरौघेण बिलपूरणम्, निष्क्रमणकाले पिहितं मुखम्, पादप्रहारैः तस्य भेदनम्, पुरे च सुग्रीवेण संरोधः इति। एवम् उक्त्वा वाली सुग्रीवम् एकवस्त्रेण निर्वासयति, तस्य भार्यां च हरति। हृतदारः सुग्रीवः मतङ्गशापरूपात् कारणान्तरात् दुराधर्षम् ऋष्यमूकं प्रविष्टः। कथाम् उपसंहरन् सः ‘अनागसा मया प्राप्तं व्यसनं पश्य’ इति रामं याचते। रामः प्रहसन् इव प्रतिजानीते — अमोघाः शराः वालिनि पतिष्यन्ति, सुग्रीवं च सः शोकसागरात् तारयिष्यति इति।
१ततः क्रोधसमाविष्टं संरब्धं तमुपागतम्।
अहं प्रसादयांचक्रे भ्रातरं हितकाम्यया॥
२दिष्ट्यासि कुशली प्राप्तो निहतश्च त्वया रिपुः।
अनाथस्य हि मे नाथस्त्वमेकोऽनाथनन्दन॥
३इदं बहुशलाकं ते पूर्णचन्द्रमिवोदितम्।
छत्रं सवालव्यजनं प्रतीच्छस्व मया धृतम्॥
४आर्तस्तत्र बिलद्वारि स्थितः संवत्सरं नृप।
दृष्ट्वा च शोणितं द्वारि बिलाच्चापि समुत्थितम्॥
५शोकसंविग्नहृदयो भृशं व्याकुलितेन्द्रियः।
अपिधाय बिलद्वारं शैलशृङ्गेण तत्तदा॥
पूर्वसर्गस्य अन्ते वर्णितः क्रोधसमाविष्टः संरब्धः वाली उपागतः; तं भ्रातरं सुग्रीवः हितकाम्यया प्रसादयितुम् आरभत। ‘दिष्ट्या कुशली प्राप्तः असि, त्वया च रिपुः निहतः; अनाथस्य मे त्वम् एव नाथः, त्वम् एकः अनाथानां नन्दनः’ इति सः अवदत्। अनन्तरं बहुशलाकं पूर्णचन्द्रम् इव उदितं सवालव्यजनं छत्रं मया धृतम् इति प्रतीच्छस्व इति राजचिह्नं समर्पयति। अत्र कविः दर्शयति — सुग्रीवः न केवलं वाचा, अपितु क्रियया अपि राज्यं प्रत्यर्पयति। ततः सः आत्मनः वृत्तं निवेदयति — ‘आर्तः अहं तत्र बिलद्वारि संवत्सरं स्थितः, द्वारे च बिलात् समुत्थितं शोणितं दृष्ट्वा शोकसंविग्नहृदयः भृशं व्याकुलितेन्द्रियः अभवम्; ततः शैलशृङ्गेण बिलद्वारम् अपिदधाम्’ इति। एतौ द्वौ श्लोकौ समीक्षितसंस्करणे न स्तः; वुल्गेटे तु ते सुग्रीवस्य निर्दोषतां पुनः स्थापयतः। अत्र आदिमाः त्रयः श्लोकाः शिष्टाचारस्य उदाहरणम् — अभिनन्दनम्, आत्मनिवेदनम्, राजचिह्नसमर्पणं च। छत्रं च राज्यस्य प्रत्यक्षं चिह्नम्, अतः तस्य समर्पणं वाचिकात् अपि अधिकं प्रमाणम्। चतुर्थपञ्चमयोः तु सुग्रीवः शिलापिधानस्य कारणं स्वयम् एव पूर्वम् एव निवेदयति, येन वालिनः अग्रिमः आक्षेपः निर्मूलः इति सिध्यति। एतेन कविः सूचयति — यत् सुग्रीवः अत्र वदति तत् एव वाली अग्रे अन्यथा कथयिष्यति; द्वयोः कथनयोः तुलना एव अस्य सर्गस्य मुख्यं शिल्पम्।
"When Vālī came up," Sugrīva went on, "full of the wrath and fury I described, I tried to appease my brother, wishing only his good. I said: 'By good fortune you have come back safe, and you have killed your enemy. You alone are the protector of one who has no protector, the joy of the forlorn.' Then I offered him the royal emblem: 'Accept this umbrella with its many ribs, risen like the full moon, and its yak-tail fan, which I have held for you.'" The poet shows that Sugrīva returned the kingdom not only in word but in deed. Then he gave an account of himself: "'In my distress I stood at the mouth of the cave for a whole year, my king; and when I saw blood welling up at the entrance, my heart shaken with grief and my senses in utter confusion, I blocked the mouth of the cave with a mountain crag.'" The opening verses are a model of courtesy — a greeting, an account of himself, and the handing over of the royal emblem; the umbrella is the visible sign of kingship, so giving it up is stronger proof than any words. And here Sugrīva explains in advance why he sealed the cave, which shows that Vālī's coming charge has no ground. The poet lets us hear from Sugrīva what Vālī will soon tell quite differently, and the comparison of the two accounts is the chief craft of this sarga.
६तस्माद्देशादपाक्रम्य किष्किन्धां प्राविशं पुनः।
विषादात्त्विह मां दृष्ट्वा पौरैर्मन्त्रिभिरेव च॥
७अभिषिक्तो न कामेन तन्मे क्षन्तुं त्वमर्हसि।
त्वमेव राजा मानार्हः सदा चाहं यथा पुरा॥
८राजभावे नियोगोऽयं मम त्वद्विरहात्कृतः।
सामात्यपौरनगरं स्थितं निहतकण्टकम्॥
९न्यासभूतमिदं राज्यं तव निर्यातयाम्यहम्।
मा च रोषं कृथाः सौम्य मम शत्रुनिषूदन॥
१०याचे त्वां शिरसा राजन्मया बद्धोऽयमञ्जलिः।
बलादस्मिन्समागम्य मन्त्रिभिः पुरवासिभिः॥
‘तस्मात् देशात् अपाक्रम्य पुनः किष्किन्धां प्राविशम्; विषादयुक्तं मां दृष्ट्वा पौरैः मन्त्रिभिः च अहम् अभिषिक्तः — न तु कामेन। तत् मे क्षन्तुं त्वम् अर्हसि’ इति सुग्रीवः वदति। ‘त्वम् एव मानार्हः राजा, अहं तु सदा यथा पुरा तथा एव; राजभावे अयं नियोगः तव विरहात् एव कृतः। सामात्यपौरनगरं निहतकण्टकं स्थितम्’ इति। ततः सः स्पष्टं वक्ति — ‘इदं राज्यं न्यासभूतम्, तत् अहं तुभ्यं निर्यातयामि। सौम्य, मयि रोषं मा कृथाः, हे शत्रुनिषूदन। शिरसा त्वां याचे, राजन्; मया अयम् अञ्जलिः बद्धः’ इति। न्यासशब्दः अत्र मुख्यः — यः न्यासं रक्षति सः न चौरः, अपितु विश्वस्तः। एवं सुग्रीवः आत्मनः सर्वं राजत्वं वालिनः पादयोः स्थापयति, किञ्चित् अपि न गोपयति। ‘यथा पुरा’ इति पदद्वयेन सः पूर्वस्थितिं पुनः स्वीकरोति — पुनरपि प्रेष्यवत् स्थातुं सिद्धः अस्ति इति। ‘निहतकण्टकम्’ इति पदेन राज्यस्य रक्षणम् अपि सूचितम् — सः न केवलं सिंहासने स्थितः, अपितु राज्यं निर्विघ्नं कृतवान्। शिरसा याचनम् अञ्जलिबन्धश्च राजपुत्रस्य परमः विनयः; एतावता अपि वालिनः क्रोधः न शाम्यति इति अग्रे दृश्यते। ‘न्यासः’ इति शब्दः धर्मशास्त्रे प्रसिद्धः — यः न्यासं यथावत् रक्षति सः प्रशंस्यः एव, न तु अपहर्ता।
"'I left that place and came back to Kiṣkindhā, and when the citizens and ministers saw me in despair they consecrated me — not by my own wish. You should forgive me for it. You alone are the king who deserves honour; I am what I always was. This appointment to the throne was made only because you were absent. The city, with its ministers and people, has been kept free of every thorn. This kingdom is only a trust, and I hand it back to you. Do not be angry with me, gentle one, destroyer of foes. I beg you with bowed head, my king; here are my folded hands.'" The word "trust" is the key: one who guards a deposit is not a thief but a trusted keeper, and the law-books praise him who keeps a trust faithfully. So Sugrīva laid all his royal power at Vālī's feet, hiding nothing. "I am what I always was" means he was ready to stand before his brother like a servant again. "Kept free of thorns" shows he had not merely sat on the throne but kept the kingdom safe. Begging with bowed head and folded hands was a prince's utmost humility — yet even this, as we shall see, did not quench Vālī's anger.
११राजभावे नियुक्तोऽहं शून्यदेशजिगीषया।
स्निग्धमेवं ब्रुवाणं मां स विनिर्भर्त्स्य वानरः॥
१२धिक्त्वामिति च मामुक्त्वा बहु तत्तदुवाच ह।
प्रकृतीश्च समानीय मन्त्रिणश्चैव सम्मतान्॥
१३मामाह सुहृदां मध्ये वाक्यं परमगर्हितम्।
विदितं वो मया रात्रौ मायावी स महासुरः॥
१४मां समाह्वयत क्रुद्धो युद्धाकांक्षी तदा पुरा।
तस्य तद्भाषितं श्रुत्वा निःसृतोऽहं नृपालयात्॥
‘बलात् मन्त्रिभिः पुरवासिभिः च समागम्य शून्यदेशजिगीषया अहं राजभावे नियुक्तः’ इति स्निग्धम् एवं ब्रुवाणं मां सः वानरः विनिर्भर्त्स्य ‘धिक् त्वाम्’ इति उक्त्वा बहु तत्तत् अवदत्। अनन्तरं सः प्रकृतीः — प्रजाः — सम्मतान् मन्त्रिणश्च समानीय सुहृदां मध्ये मां परमगर्हितं वाक्यम् आह। अत्र वालिनः क्रोधः न एकान्ते, अपितु सभायाम् एव प्रकटितः; एतेन सुग्रीवस्य अपमानः सार्वजनिकः जातः इति कविः सूचयति। तस्य वचनम् एवम् आरभते — ‘भवतां विदितं यत् रात्रौ मायावी नाम महासुरः क्रुद्धः युद्धाकांक्षी सन् मां समाह्वयत्; तस्य तत् भाषितं श्रुत्वा अहं नृपालयात् निःसृतः’ इति। एवं कविः एकम् एव वृत्तं द्वाभ्यां मुखाभ्यां श्रावयति, येन श्रोता स्वयम् एव सत्यं निर्णेतुं शक्नोति। ‘धिक् त्वाम्’ इति एकेन शब्देन सर्वं प्रत्याख्यानं सूचितम्। ‘विदितं वो’ इति सम्बोधनेन च वाली सभाम् एव साक्षिणीं करोति; अनेन उभयोः पक्षयोः श्रवणम् इति न्यायः कविना रक्षितः। ‘प्रकृतीः’ इति पदेन राज्याङ्गानि प्रजाश्च उभयम् अपि गृह्यते।
"'It was under pressure that the ministers and townsmen came to me together and installed me as king, so that the leaderless realm might be kept safe.' As I spoke to him so affectionately, the monkey rebuked me, saying 'Shame on you!' and much else besides." That one word of scorn carried his whole rejection. "Then he gathered the people and his trusted ministers and, among our friends, spoke words of the deepest contempt against me." Vālī's anger was shown not in private but in open assembly, so that Sugrīva's humiliation became public. His speech began: "'You all know how one night long ago the great demon Māyāvī, enraged and eager to fight, challenged me, and hearing what he said I came out of the palace.'" So the poet has the same event told by two mouths, and the listener can judge the truth for himself. By saying "you all know", Vālī makes the assembly his witness, and so the principle of hearing both sides is kept.
१५अनुयातश्च मां तूर्णमयं भ्राता सुदारुणः।
स तु दृष्ट्वैव मां रात्रौ सद्वितीयं महाबलः॥
१६प्राद्रवद्भयसंत्रस्तो वीक्ष्यावां समुपागतौ।
अभिद्रुतस्तु वेगेन विवेश स महाबिलम्॥
१७तं प्रविष्टं विदित्वा तु सुघोरं सुमहद्बिलम्।
अयमुक्तोऽथ मे भ्राता मया तु क्रूरदर्शनः॥
१८अहत्वा नास्ति मे शक्तिः प्रतिगन्तुमितः पुरीम्।
बिलद्वारि प्रतीक्ष त्वं यावदेनं निहन्म्यहम्॥
१९स्थितोऽयमिति मत्वाहं प्रविष्टस्तु दुरासदम्।
तं मे मार्गयतस्तत्र गतः संवत्सरस्तदा॥
२०स तु दृष्टो मया शत्रुरनिर्वेदाद्भयावहः।
निहतश्च मया सद्यः स सर्वैः सह बन्धुभिः॥
२१तस्यास्यात्तु प्रवृत्तेन रुधिरौघेण तद्बिलम्।
पूर्णमासीद्दुराक्रामं स्तनतस्तस्य भूतले॥
‘अयं सुदारुणः भ्राता तूर्णं माम् अनुयातः। सः असुरः रात्रौ मां सद्वितीयं दृष्ट्वा भयसंत्रस्तः प्राद्रवत्, आवां च समुपागतौ वीक्ष्य अभिद्रुतः सन् वेगेन महाबिलं प्राविशत्। तं सुघोरं सुमहत् बिलं प्रविष्टं विदित्वा मया अयं क्रूरदर्शनः भ्राता उक्तः — अहत्वा इतः पुरीं प्रतिगन्तुं मे शक्तिः नास्ति; त्वं बिलद्वारि प्रतीक्षस्व, यावत् एनं निहन्मि’ इति। ‘अयं स्थितः’ इति मत्वा सः दुरासदं बिलं प्राविशत्; तं मार्गयतः तस्य तत्र संवत्सरः गतः। अनन्तरं भयावहः शत्रुः दृष्टः, अनिर्वेदात् च सद्यः सर्वैः बन्धुभिः सह निहतः। तस्य आस्यात् प्रवृत्तेन रुधिरौघेण तत् बिलं पूर्णम् आसीत्, दुराक्रामं च अभवत्; सः च भूतले स्तनन् पतितः। एवं वाली आत्मनः पराक्रमं वर्णयति, किन्तु द्वारे स्थितस्य दुःखं न गणयति। तस्य कथने त्रीणि स्थानानि विशेषतः द्रष्टव्यानि। प्रथमं — सः स्वयम् एव स्वीकरोति यत् सुग्रीवः तं तूर्णम् अनुयातः, अर्थात् सुग्रीवः न भीतः न च विमुखः आसीत्। द्वितीयं — बिलद्वारि प्रतीक्षणस्य आदेशः वालिना एव दत्तः इति अपि सः स्वयम् एव कथयति; तथापि पश्चात् तत्र स्थितम् एव सुग्रीवं दोषेण योजयति। तृतीयं — संवत्सरपर्यन्तं सः बिले शत्रुं मार्गयन् आसीत् इति वचनेन द्वारे स्थितस्य दीर्घा प्रतीक्षा तेन एव समर्थिता। एवं वालिनः स्वकथनम् एव सुग्रीवस्य पक्षं पुष्णाति; कविः न कुत्रापि स्वयं निर्णयं वदति, अपितु द्वयोः वचने विरोधं स्थापयित्वा श्रोतारं निर्णेतुं नियोजयति। ‘अनिर्वेदात्’ इति पदेन वालिनः धैर्यं सूच्यते, ‘सद्यः’ इति च तस्य वेगः। ‘क्रूरदर्शनः’ इति विशेषणं तु वालिना सुग्रीवाय दत्तम्, यत् तस्य पूर्वग्रहम् एव प्रकटयति।
"'And this most cruel brother of mine followed me at once. That demon, seeing me at night with a companion, fled in terror when he saw us both coming, and, hard pressed, rushed into the great cave. Knowing he had gone into that vast and dreadful cave, I said to this cruel-looking brother of mine: "I have no strength to return to the city until I have killed him; wait at the mouth of the cave until I slay him." Believing he was standing there, I entered that place so hard to enter, and a whole year passed while I searched for the demon. At last I saw my fearsome enemy and, unflinching, killed him on the spot with all his kinsmen. The cave filled with the flood of blood that poured from his mouth and became impassable, while he lay bellowing on the ground.'" So Vālī describes his own prowess, but takes no account of the suffering of the one who waited at the entrance. Three points in his account deserve attention. First, he himself admits that Sugrīva followed him at once, so Sugrīva was neither afraid nor unwilling. Second, he himself says it was he who ordered Sugrīva to wait at the mouth of the cave, and yet he later blames Sugrīva for standing there. Third, by saying he spent a year searching for his enemy he confirms the long wait at the entrance. So Vālī's own story supports Sugrīva's side; the poet nowhere gives his own verdict, but sets the two accounts against each other and leaves the listener to judge. "Unflinching" shows Vālī's steadiness, "on the spot" his speed; and the epithet "cruel-looking" that he gives Sugrīva betrays his prejudice.
२२सूदयित्वा तु तं शत्रुं विक्रान्तं तमहं सुखम्।
निष्क्रामं नैव पश्यामि बिलस्य पिहितं मुखम्॥
२३विक्रोशमानस्य तु मे सुग्रीवेति पुनः पुनः।
यतः प्रतिवचो नास्ति ततोऽहं भृशदुःखितः॥
२४पादप्रहारैस्तु मया बहुभिः परिपातितम्।
ततोऽहं तेन निष्क्रम्य पथा पुरमुपागतः॥
२५तत्रानेनास्मि संरुद्धो राज्यं मृगयताऽऽत्मनः।
सुग्रीवेण नृशंसेन विस्मृत्य भ्रातृसौहृदम्॥
२६एवमुक्त्वा तु मां तत्र वस्त्रेणैकेन वानरः।
तदा निर्वासयामास वाली विगतसाध्वसः॥
२७तेनाहमपविद्धश्च हृतदारश्च राघव।
तद्भयाच्च महीं सर्वां क्रान्तवान्सवनार्णवाम्॥
२८ऋष्यमूकं गिरिवरं भार्याहरणदुःखितः।
प्रविष्टोऽस्मि दुराधर्षं वालिनः कारणान्तरे॥
‘तं विक्रान्तं शत्रुं सुखेन सूदयित्वा निष्क्रामं न पश्यामि — बिलस्य मुखं पिहितम् आसीत्। पुनः पुनः विक्रोशमानस्य मे यतः प्रतिवचनं न आसीत्, ततः अहं भृशदुःखितः अभवम्। पादप्रहारैः बहुभिः तत् परिपातितम्; ततः तेन पथा निष्क्रम्य पुरम् उपागतः। तत्र आत्मनः राज्यं मृगयता नृशंसेन सुग्रीवेण भ्रातृसौहृदं विस्मृत्य अहं संरुद्धः’ इति। एवम् उक्त्वा सः वानरः वाली विगतसाध्वसः मां वस्त्रेण एकेन एव निर्वासितवान्। ‘तेन अपविद्धः, हृतदारः च अहम्, राघव; तद्भयात् सवनार्णवां सर्वां महीं क्रान्तवान्। भार्याहरणदुःखितः सन् वालिनः कारणान्तरात् दुराधर्षम् ऋष्यमूकं गिरिवरं प्रविष्टः अस्मि’ इति। ‘कारणान्तरे’ इति पदेन मतङ्गशापः सूच्यते, यः एकादशसर्गे विस्तरेण वक्ष्यते। अस्मिन् खण्डे वालिनः आक्षेपस्य केन्द्रम् अस्ति बिलमुखस्य पिधानम्। सः तत् सुग्रीवस्य कपटम् इति मन्यते; सुग्रीवः तु पूर्वम् एव तस्य कारणं निवेदितवान् आसीत् — रुधिरदर्शनात् भ्राता हतः इति निश्चित्य असुराणां निर्गमनं वारयितुम् एव तत् कृतम् इति। एकम् एव कर्म द्वाभ्यां दृष्टिभ्यां द्विधा भासते इति अस्य काव्यस्य सूक्ष्मता। ‘विक्रोशमानस्य’ ‘पुनः पुनः’ इति पदैः वालिनः वेदना सत्या एव दर्शिता, किन्तु तस्य निष्कर्षः — राज्यलोभात् सुग्रीवेण अहं संरुद्धः इति — अनुमानमात्रम्। निर्वासनं च सः एकेन वस्त्रेण करोति, भार्यां च हरति; एतत् तु सर्वथा अधर्म्यम्, अतः रामस्य अग्रिमा प्रतिज्ञा सकारणा भवति। ‘हृतदारः’ इति पदेन रामस्य अपि दशा स्मार्यते, येन उभयोः मैत्री स्वाभाविकी भवति।
"'Having destroyed that valiant enemy with ease, I could find no way out: the mouth of the cave had been sealed. I shouted "Sugrīva!" again and again, but no answer came, and I was plunged into the deepest misery. With many kicks I broke it down, came out that way and reached the city. There I found myself shut out by this cruel Sugrīva, who wanted the kingdom for himself and forgot all a brother's love.' Having said this, Vālī, his misgivings gone, banished me with nothing but the single garment I wore. Cast off by him and robbed of my wife, Rāghava, I have wandered in fear of him over the whole earth with its forests and seas. Grieving for my lost wife, I came to Ṛṣyamūka, the best of mountains, which Vālī cannot approach for another reason." That other reason is the curse of Mataṅga, which will be told in full in the eleventh sarga. At the centre of Vālī's charge is the sealing of the cave. He takes it for Sugrīva's treachery, whereas Sugrīva had already explained that, having concluded from the blood that his brother was dead, he did it only to stop the demons from coming out. The same act appears in two ways to two eyes, and that is the subtlety of the poem. Vālī's cries "again and again" show that his pain was real, but his conclusion — that Sugrīva shut him in out of greed for the kingdom — is only a guess. And to banish his brother with a single garment and take his wife is wholly against dharma, which is why Rāma's coming vow has good cause. "Robbed of my wife" recalls Rāma's own plight, making their friendship natural.
२९एतत्ते सर्वमाख्यातं वैरानुकथनं महत्।
अनागसा मया प्राप्तं व्यसनं पश्य राघव॥
३०वालिनश्च भयात्तस्य सर्वलोकभयापह।
कर्तुमर्हसि मे वीर प्रसादं तस्य निग्रहात्॥
३१एवमुक्तः स तेजस्वी धर्मज्ञो धर्मसंहितम्।
वचनं वक्तुमारेभे सुग्रीवं प्रहसन्निव॥
३२अमोघाः सूर्यसंकाशा निशिता मे शरा इमे।
तस्मिन्वालिनि दुर्वृत्ते पतिष्यन्ति रुषान्विताः॥
३३यावत्तं नहि पश्येयं तव भार्यापहारिणम्।
तावत्स जीवेत्पापात्मा वाली चारित्रदूषकः॥
३४आत्मानुमानात्पश्यामि मग्नस्त्वं शोकसागरे।
त्वामहं तारयिष्यामि बाढं प्राप्स्यसि पुष्कलम्॥
३५तस्य तद्वचनं श्रुत्वा हर्षपौरुषवर्धनम्।
सुग्रीवः परमप्रीतः सुमहद्वाक्यमब्रवीत्॥
‘एतत् ते सर्वं महत् वैरानुकथनम् आख्यातम्; अनागसा मया प्राप्तं व्यसनं पश्य, राघव। हे सर्वलोकभयापह, तस्य वालिनः भयात् आर्तस्य मे तस्य निग्रहेण प्रसादं कर्तुम् अर्हसि’ इति सुग्रीवः उपसंहरति। ‘अनागसा’ इति एकम् एव पदं तस्य सम्पूर्णं पक्षं वहति। एवम् उक्तः सः तेजस्वी धर्मज्ञः रामः सुग्रीवं प्रहसन् इव धर्मसंहितं वचनं वक्तुम् आरेभे — ‘सूर्यसंकाशाः अमोघाः निशिताः मे शराः इमे दुर्वृत्ते तस्मिन् वालिनि रुषान्विताः पतिष्यन्ति। यावत् तव भार्यापहारिणं तं न पश्येयम्, तावत् एव सः पापात्मा चारित्रदूषकः वाली जीवेत्। आत्मानुमानात् त्वां शोकसागरे मग्नं पश्यामि; अहं त्वां तारयिष्यामि, बाढं पुष्कलं प्राप्स्यसि’ इति। तत् हर्षपौरुषवर्धनं वचनं श्रुत्वा परमप्रीतः सुग्रीवः सुमहत् वाक्यम् अब्रवीत्। रामस्य उत्तरं त्रिभिः अंशैः युक्तम् — प्रतिज्ञा, कालनिर्देशः, आश्वासनं च। ‘अमोघाः’ इति विशेषणेन शरस्य निश्चितफलत्वम्, ‘सूर्यसंकाशाः’ इति तेजः, ‘रुषान्विताः’ इति च धर्मकोपः सूचितः। ‘यावत् तं न पश्येयम्’ इति वचनेन रामः वधस्य कालम् अपि निर्दिशति — दर्शनमात्रेण एव वालिनः अन्तः इति। ‘आत्मानुमानात्’ इति पदं तु सर्वाधिकं हृद्यम् — रामः स्वयं हृतभार्यः, अतः सुग्रीवस्य शोकं सः अनुमानेन न, अपितु अनुभवेन जानाति। ‘तारयिष्यामि’ इति च शोकसागरोपमायाः अनुवर्तनम्। अन्ते ‘प्रहसन् इव’ इति पदेन रामस्य आत्मविश्वासः दर्शितः — यत् सुग्रीवाय दुष्करं तत् तस्य लीलामात्रम्।
"I have now told you the whole long story of our feud. See the calamity that has come upon me, Rāghava, though I did no wrong. You who drive away the fears of all the world, I am tormented by fear of Vālī; be gracious to me, hero, by restraining him." So Sugrīva ended; that one phrase, "though I did no wrong", carries his whole case. So addressed, glorious Rāma, who knew dharma, began as if with a smile to speak words in keeping with dharma: "These sharp arrows of mine, unerring and bright as the sun, will fall in fury on that evil-doing Vālī. Only until I set eyes on him who carried off your wife will that wicked creature live, Vālī, the defiler of right conduct. Judging by my own case I see you sunk in an ocean of grief; I will carry you across it, and you will surely win back abundance." Rāma's answer has three parts — a vow, a time set for it, and reassurance. "Unerring" tells that the arrows cannot fail, "bright as the sun" their splendour, "in fury" the righteous anger behind them. "Only until I see him" names the time of the killing: Vālī's end will come the moment Rāma sees him. "Judging by my own case" is the most moving phrase of all: Rāma too has lost his wife, so he knows Sugrīva's grief not by guesswork but by experience, and "I will carry you across" continues the image of the ocean of grief. The half-smile shows Rāma's self-confidence: what is hard for Sugrīva is mere play to him. Hearing those words, which swelled his joy and his courage, Sugrīva was overjoyed and spoke words of great weight.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये किष्किन्धाकाण्डे दशमः सर्गः॥ १०॥
कठिनपदानां सन्धिः, समासः, विभक्तिः, अर्थश्च।