- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति — ‘शत्रु’ इत्यस्य उकारः ‘निषूदन’ इत्यस्य नकारेण सह न सन्धिम् एति
- समासः
- शत्रून् निषूदयति इति शत्रुनिषूदनः — उपपदतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम् (‘भ्राता’ इत्यस्य विशेषणम्)
किष्किन्धाकाण्डम् — नवमः सर्गः
वैरकारणनिवेदनम्
मायाविनः आह्वानम्, वालिनः बिलप्रवेशः, संवत्सरप्रतीक्षा, शिलया बिलपिधानम्, सुग्रीवाभिषेकः, वालिनः क्रोधश्च
सुग्रीवः रामाय वालिना सह स्ववैरस्य कारणं निवेदयति। पितुः उपरमे ज्येष्ठः वाली मन्त्रिभिः कपिराज्ये अभिषिक्तः, सुग्रीवः च प्रेष्यवत् प्रणतः स्थितः। मयसुतः मायावी नाम दानवः स्त्रीनिमित्तकवैरात् रात्रौ किष्किन्धाद्वारि वालिनम् आह्वयत्। प्रसुप्तः वाली जवात् निष्पत्य तम् अनुधावति, सुग्रीवश्च सौहार्दात् अनुगच्छति। भीतः असुरः धरण्याः महाबिलं प्रविशति। वाली सुग्रीवं द्वारि स्थापयित्वा, पद्भ्यां शापयित्वा च, एकाकी बिलं प्रविशति। साग्रे संवत्सरे व्यतीते बिलात् सफेनं रुधिरं निःसरति, असुराणां नादः श्रूयते, वालिनः स्वनः तु न। हतं भ्रातरं मत्वा सुग्रीवः गिरिमात्रया शिलया बिलद्वारं पिधाय, उदकं कृत्वा, किष्किन्धाम् आगच्छति। मन्त्रिभिः तत्त्वे ज्ञाते सः राज्ये अभिषिच्यते। दानवं हत्वा प्रत्यागतः वाली तम् अभिषिक्तं दृष्ट्वा संरक्तलोचनः मन्त्रिणः बध्नाति, परुषं च वदति। भ्रातृगौरवेण यन्त्रितः सुग्रीवः निग्रहे समर्थः अपि न प्रवर्तते, मुकुटेन तस्य पादौ स्पृशति; तथापि वाली प्रसादं न करोति।
१वालिनः ज्येष्ठत्वं राज्याभिषेकश्च
१वाली नाम मम भ्राता ज्येष्ठः शत्रुनिषूदनः।
पितुर्बहुमतो नित्यं मम चापि तथा पुरा॥
२पितर्युपरते तस्मिन्ज्येष्ठोऽयमिति मन्त्रिभिः।
कपीनामीश्वरो राज्ये कृतः परमसम्मतः॥
३राज्यं प्रशासतस्तस्य पितृपैतामहं महत्।
अहं सर्वेषु कालेषु प्रणतः प्रेष्यवत्स्थितः॥
सुग्रीवः रामाय आत्मनः वैरस्य मूलं कथयितुम् आरभते। ‘वाली नाम मम ज्येष्ठः भ्राता, शत्रूणां निषूदनः; पिता तं नित्यं बहु मन्यते स्म, वैरात् पूर्वं मम अपि सः तथैव बहुमतः आसीत्’ इति। अनेन प्रथमेन एव वचनेन सुग्रीवः सूचयति — इदं वैरं जन्मना सह न जातम्, अपितु पश्चात् उत्पन्नम्। पितरि उपरते मन्त्रिणः ‘अयम् एव ज्येष्ठः’ इति निश्चित्य तं कपीनाम् ईश्वरं राज्ये अभ्यषिञ्चन्; सः च सर्वेषां परमसम्मतः अभवत्। ‘परमसम्मतः’ इति पदेन कविः दर्शयति — वालिना राज्यं बलात् न गृहीतम्, अपितु सर्वैः अनुमोदितम्; अतः तत्र सुग्रीवस्य न कोऽपि विवादः। पितृपैतामहं महत् राज्यं प्रशासति तस्मिन् वालिनि सुग्रीवः सर्वेषु कालेषु प्रणतः प्रेष्यवत् स्थितः। ‘प्रेष्यवत्’ इति उपमया आत्मनः विनयः प्रकाशितः — सः भ्रातुः भृत्यः इव आसीत्, न तु प्रतिद्वन्द्वी। एवं वैरस्य पूर्वभूमिका सौहार्देन एव आरब्धा, येन अग्रे वर्णनीयः विच्छेदः अधिकं कारुणिकः भवति। अत्र कविः सुग्रीवस्य वाक्ये कञ्चित् अपि दोषारोपं न दर्शयति; प्रथमेषु एव त्रिषु श्लोकेषु वालिनः ज्येष्ठत्वं, मन्त्रिणाम् अनुमतिः, सुग्रीवस्य च सेवा इति त्रीणि सत्यानि स्पष्टीकृतानि, येन रामः वैरस्य निष्पक्षं चित्रं लभते।
Sugrīva began to tell Rāma the root of the enmity. "Vālī is my elder brother, a destroyer of enemies. Our father always held him in high regard, and before this feud so did I." With these first words Sugrīva makes clear that the enmity was not born with them but arose later. "When our father died, the ministers decided, 'He is the elder,' and consecrated him king of the monkeys, with the full approval of everyone." Vālī did not seize the throne by force; everyone agreed to it, and Sugrīva had no quarrel with that. "While he ruled that great kingdom handed down from our father and grandfather, I stood before him at all times, bowing low like a servant." The comparison shows his humility: he was like his brother's servant, not his rival. So the background of the feud begins in affection, which makes the break to come all the more painful. Sugrīva lays no blame here; in the first three verses he sets out three facts — Vālī was the elder, the ministers approved, and he himself served — so that Rāma receives a fair picture of the quarrel.
२मायाविनः रात्रौ आह्वानं वालिनः निर्गमनं च
४मायावी नाम तेजस्वी पूर्वजो दुन्दुभेः सुतः।
तेन तस्य महद्वैरं वालिनः स्त्रीकृतं पुरा॥
५स तु सुप्ते जने रात्रौ किष्किन्धाद्वारमागतः।
नर्दति स्म सुसंरब्धो वालिनं चाह्वयद्रणे॥
६प्रसुप्तस्तु मम भ्राता नर्दतो भैरवस्वनम्।
श्रुत्वा न ममृषे वाली निष्पपात जवात्तदा॥
७स तु वै निःसृतः क्रोधात्तं हन्तुमसुरोत्तमम्।
वार्यमाणस्ततः स्त्रीभिर्मया च प्रणतात्मना॥
८स तु निर्धूय सर्वान्नो निर्जगाम महाबलः।
ततोऽहमपि सौहार्दान्निःसृतो वालिना सह॥
मायावी नाम तेजस्वी दानवः, दुन्दुभेः पूर्वजः; तेन सह वालिनः स्त्रीनिमित्तं महत् वैरम् आसीत्। ‘स्त्रीकृतम्’ इति पदेन वैरस्य मूलं सूच्यते, विस्तरः तु न क्रियते। एकदा रात्रौ सर्वस्मिन् जने सुप्ते सः किष्किन्धाद्वारम् आगत्य सुसंरब्धः नर्दन् वालिनं रणे आह्वयत्। रात्रिः, सुप्तं नगरम्, द्वारे नादः — एतेन चित्रेण कविः आकस्मिकं भयम् उत्पादयति। प्रसुप्तः अपि वाली तं भैरवस्वनं श्रुत्वा न अमृष्यत, जवात् च निष्पपात; ‘न ममृषे’ इति पदेन तस्य असहिष्णुः स्वभावः दर्शितः, यः एव अग्रे अनर्थस्य हेतुः भविष्यति। क्रोधात् निःसृतं तम् असुरोत्तमं हन्तुं गच्छन्तं स्त्रियः सुग्रीवश्च प्रणतात्मना वारयन्ति स्म, किन्तु महाबलः सः सर्वान् निर्धूय निर्जगाम। ततः सौहार्दात् सुग्रीवः अपि तेन सह निःसृतः। अत्र ‘सौहार्दात्’ इति पदं महत्त्वपूर्णम् — सुग्रीवः न लोभेन न भयेन, अपितु स्नेहेन एव भ्रातरम् अनुगतवान्। रात्रौ आगतः, द्वारे नर्दन्, स्त्रीकृतं वैरं स्मारयन् — एवं मायावी सर्वथा आक्रमणकारी दृश्यते। वालिनः तु एकः एव दोषः यत् सः अमर्षवशात् एकाकी रात्रौ निर्गतः। सुग्रीवस्य अनुगमनं तु शुद्धस्नेहमूलम्, इति अग्रिमकथायाः आधारः; एतत् सर्वं रामाय स्पष्टं भवतु इति सुग्रीवस्य आशयः।
"There was a mighty demon named Māyāvī, the elder brother of Dundubhi, and between him and Vālī there was a great feud over a woman." The root of the feud is named but not dwelt on. "One night, when everyone was asleep, he came to the gate of Kiṣkindhā, roaring in fury, and challenged Vālī to fight." Night, a sleeping city, a roar at the gate — with that picture the poet raises sudden alarm. "Fast asleep though he was, my brother heard that fearful roaring and could not bear it; he rushed out at once." His inability to bear the challenge shows the intolerant nature that will later cause great harm. "As he burst out in anger to kill that chief of demons, the women tried to hold him back, and so did I, bowing low before him. But the mighty one shook us all off and went out, and out of affection I followed him." "Out of affection" is important: Sugrīva followed his brother not from greed or fear but from love. Māyāvī appears as the aggressor in every way — coming at night, roaring at the gate, reviving an old feud over a woman; Vālī's one fault is that in his impatience he went out alone at night. Sugrīva's following him was pure love, and that is the foundation of all that follows, which Sugrīva wants Rāma to see clearly.
३असुरस्य बिलप्रवेशः वालिनः आदेशश्च
९स तु मे भ्रातरं दृष्ट्वा मां च दूरादवस्थितम्।
असुरो जातसंत्रासः प्रदुद्राव तदा भृशम्॥
१०तस्मिन्द्रवति संत्रस्ते ह्यावां द्रुततरं गतौ।
प्रकाशोऽपि कृतो मार्गश्चन्द्रेणोद्गच्छता तदा॥
११स तृणैरावृतं दुर्गं धरण्या विवरं महत्।
प्रविवेशासुरो वेगादावामासाद्य विष्ठितौ॥
१२तं प्रविष्टं रिपुं दृष्ट्वा बिलं रोषवशं गतः।
मामुवाच ततो वाली वचनं क्षुभितेन्द्रियः॥
१३इह तिष्ठाद्य सुग्रीव बिलद्वारि समाहितः।
यावदत्र प्रविश्याहं निहन्मि समरे रिपुम्॥
१४मया त्वेतद्वचः श्रुत्वा याचितः स परंतपः।
शापयित्वा च मां पद्भ्यां प्रविवेश बिलं ततः॥
असुरः दूरात् एव भ्रातरौ दृष्ट्वा जातसंत्रासः भृशं प्रदुद्राव। तस्मिन् द्रवति तौ द्रुततरं गतौ; तदा उद्गच्छता चन्द्रेण मार्गः प्रकाशितः — अन्धकारे अपि पलायनं न सिध्यति इति सूचयन् कविः चन्द्रम् एव साक्षिणं करोति। सः तृणैः आवृतं दुर्गं धरण्याः महत् विवरं वेगात् प्राविशत्; तौ च तत्र आसाद्य द्वारि विष्ठितौ। प्रविष्टं रिपुं दृष्ट्वा रोषवशं गतः क्षुभितेन्द्रियः वाली सुग्रीवम् अवदत् — ‘इह अद्य बिलद्वारि समाहितः तिष्ठ, यावत् अत्र प्रविश्य समरे रिपुं निहन्मि’ इति। ‘क्षुभितेन्द्रियः’ इति पदेन वालिनः विचारशक्तेः नाशः सूचितः। सुग्रीवः तत् वचः श्रुत्वा सहगमनं याचितवान्, किन्तु सः परन्तपः पद्भ्यां शापयित्वा — चरणयोः शपथं दापयित्वा — एकाकी एव बिलं प्रविवेश। एवं यः आदेशः पश्चात् वैरस्य निमित्तं भविष्यति, सः अत्र स्नेहेन एव दत्तः इति ज्ञेयम्। बिलद्वारे स्थानम् इति आदेशः वालिना एव दत्तः, न सुग्रीवेण स्वेच्छया गृहीतः — एतत् अग्रे महत्त्वं भजते, यतः वाली एव पश्चात् सुग्रीवं तत्र स्थितम् इति दोषं वक्ष्यति। ‘पद्भ्यां शापयित्वा’ इति क्रिया वालिनः अतिविश्वासं दर्शयति; सः भ्रातरं बन्धुम् इव न, अपितु प्रतिज्ञाबद्धं प्रहरिणम् इव स्थापयति।
"Seeing my brother, and me standing a little way off, the demon was seized with terror and fled at full speed. As he ran we pursued him faster still, and the moon, rising just then, lit up the path for us" — the poet makes the moon a witness, as if to say that even in darkness there was no escape. "The demon plunged at great speed into a huge fissure in the earth, a stronghold hidden under grass, and we reached it and stopped at its mouth. Seeing his enemy gone into the cave, Vālī was overcome with rage, and with his senses in turmoil" — his power of judgement lost — "he said to me: 'Stay here at the mouth of the cave today, Sugrīva, alert and watchful, until I go in and kill this enemy in battle.' When I heard this I begged to go with him, but that scorcher of foes made me swear by his feet and went into the cave alone." So the order that would later be the cause of the feud was given in affection. It was Vālī himself who ordered Sugrīva to stand at the mouth of the cave; Sugrīva did not choose it, and this matters later, because it is Vālī who will blame him for staying there. Making him swear by his feet shows Vālī's confidence: he posts his brother not as a kinsman but as a sentry bound by oath.
४संवत्सरप्रतीक्षा, रुधिरदर्शनं, शिलया बिलपिधानम्
१५तस्य प्रविष्टस्य बिलं साग्रः संवत्सरो गतः।
स्थितस्य च बिलद्वारि स कालो व्यत्यवर्तत॥
१६अहं तु नष्टं तं ज्ञात्वा स्नेहादागतसम्भ्रमः।
भ्रातरं न प्रपश्यामि पापशङ्कि च मे मनः॥
१७अथ दीर्घस्य कालस्य बिलात्तस्माद्विनिःसृतम्।
सफेनं रुधिरं दृष्ट्वा ततोऽहं भृशदुःखितः॥
१८नर्दतामसुराणां च ध्वनिर्मे श्रोत्रमागतः।
न रतस्य च संग्रामे क्रोशतोऽपि स्वनो गुरोः॥
१९अहं त्ववगतो बुद्ध्या चिह्नैस्तैर्भ्रातरं हतम्।
पिधाय च बिलद्वारं शिलया गिरिमात्रया॥
२०शोकार्तश्चोदकं कृत्वा किष्किन्धामागतः सखे।
गूहमानस्य मे तत्त्वं यत्नतो मन्त्रिभिः श्रुतम्॥
प्रविष्टस्य तस्य साग्रः संवत्सरः अतीतः; द्वारि स्थितस्य सुग्रीवस्य अपि सः एव कालः व्यतीतः। ‘नष्टः’ इति ज्ञात्वा स्नेहात् आगतसम्भ्रमः सः भ्रातरं न प्रपश्यति, मनः च पापशङ्कि अभवत्। अथ दीर्घस्य कालस्य अनन्तरं तस्मात् बिलात् सफेनं रुधिरं विनिःसृतम्; तत् दृष्ट्वा सः भृशदुःखितः। नर्दताम् असुराणां ध्वनिः एव तस्य श्रोत्रम् आगतः, संग्रामे रतस्य क्रोशतः अपि गुरोः स्वनः तु न आगतः। एतानि त्रीणि चिह्नानि — रुधिरम्, असुराणां नादः, भ्रातुः स्वनस्य अभावः — दृष्ट्वा सुग्रीवः बुद्ध्या भ्रातरं हतम् अवगतवान्। अत्र कविः सुग्रीवस्य निर्णयं न दुष्टं दर्शयति, अपितु साक्ष्यानुसारिणम्। ततः असुराः मा निर्गच्छन्तु इति गिरिमात्रया शिलया बिलद्वारं पिधाय, भ्रातुः उदकं कृत्वा, शोकार्तः सः किष्किन्धाम् आगतः। तत्त्वं गूहमानस्य अपि तस्य वृत्तं मन्त्रिभिः यत्नतः श्रुतम्। संवत्सरः इति कालमानं महत्; तावन्तं कालं द्वारे स्थितः सुग्रीवः न पलायितः, इति तस्य निष्ठा सिद्धा। शिलापिधानं च न लोभेन, अपितु असुराणां निर्गमनभयेन कृतम्; उदकक्रिया च भ्राता मृतः इति बुद्ध्या। एते द्वे अपि कर्मणी धर्म्ये, तथापि ते एव वालिना पश्चात् अपराधत्वेन गणिते इति सुग्रीवस्य वेदना।
"A full year and more passed after he went in, and all that time I stood at the mouth of the cave. Thinking him lost, I grew anxious out of love; I could not see my brother, and my mind began to fear the worst. Then, after that long time, foaming blood came flowing out of the cave, and seeing it I was overwhelmed with grief. The roaring of demons reached my ears, but no cry of my elder brother, though he was fighting and shouting." From these three signs — the blood, the roaring of the demons, and the silence of his brother — Sugrīva concluded that his brother had been killed; the poet shows his judgement to be not wicked but based on evidence. "So, so that the demons could not come out, I blocked the mouth of the cave with a rock as big as a hill, and, stricken with grief, I offered my brother the funeral water and returned to Kiṣkindhā, my friend. I tried to keep the truth hidden, but the ministers found it out by their efforts." A year is a long time, and in all that time Sugrīva did not run away, which proves his loyalty. He blocked the cave not from greed but for fear the demons would come out, and he performed the funeral rite believing his brother dead. Both acts were right and proper, yet it is these that Vālī later counted as crimes — and that is Sugrīva's pain.
५सुग्रीवाभिषेकः, वालिनः प्रत्यागमनं क्रोधश्च
२१ततोऽहं तैः समागम्य समेतैरभिषेचितः।
राज्यं प्रशासतस्तस्य न्यायतो मम राघव॥
२२आजगाम रिपुं हत्वा दानवं स तु वानरः।
अभिषिक्तं तु मां दृष्ट्वा क्रोधात्संरक्तलोचनः॥
२३मदीयान्मन्त्रिणो बद्ध्वा परुषं वाक्यमब्रवीत्।
निग्रहे च समर्थस्य तं पापं प्रति राघव॥
२४न प्रावर्तत मे बुद्धिर्भ्रातृगौरवयन्त्रिता।
हत्वा शत्रुं स मे भ्राता प्रविवेश पुरं तदा॥
२५मानयंस्तं महात्मानं यथावच्चाभिवादयम्।
उक्ताश्च नाशिषस्तेन प्रहृष्टेनान्तरात्मना॥
२६नत्वा पादावहं तस्य मुकुटेनास्पृशं प्रभो।
अपि वाली मम क्रोधान्न प्रसादं चकार सः॥
ततः समेतैः मन्त्रिभिः सह समागम्य सुग्रीवः राज्ये अभिषिक्तः; न्यायतः तस्मिन् राज्यं प्रशासति सति वाली दानवं हत्वा प्रत्यागतः। अभिषिक्तं तं दृष्ट्वा क्रोधात् संरक्तलोचनः सः सुग्रीवस्य मन्त्रिणः बद्ध्वा परुषं वाक्यम् अब्रवीत्। निग्रहे समर्थस्य अपि सुग्रीवस्य बुद्धिः भ्रातृगौरवेण यन्त्रिता सती तं पापं प्रति न प्रावर्तत। अत्र सुग्रीवः आत्मनः औदार्यं न श्लाघते, अपितु ‘भ्रातृगौरवयन्त्रिता’ इति एकेन पदेन एव आत्मनः धर्मनिष्ठां रामाय निवेदयति। शत्रुं हत्वा भ्राता पुरं प्रविष्टः; तं महात्मानं मानयन् सुग्रीवः यथावत् अभिवादयत्, प्रहृष्टेन अन्तरात्मना च तेन आशिषः न उक्ताः। अन्ते सुग्रीवः मुकुटेन तस्य पादौ स्पृशन् नत्वा स्थितः, तथापि वाली क्रोधात् प्रसादं न चकार। एवं सर्गस्य अन्ते वैरस्य कारणं रामाय सम्पूर्णतया निवेदितम्। ‘मदीयान् मन्त्रिणः’ इति पदेन ज्ञायते यत् वाली क्रोधं सुग्रीवे एव न, अपितु तस्य पक्षपातिषु अपि प्रावर्तयत्। सुग्रीवः तु न प्रत्यवदत्, न च प्रतीकारम् आरभत। मुकुटस्पर्शः इति परमः विनयः — राजचिह्नेन एव भ्रातुः चरणौ स्पृष्टौ, येन आत्मनः राज्यं तस्मै समर्पितम् इति सूचितम्। तथापि वाली न प्रसन्नः; अनेन एव सर्गान्तेन कविः श्रोतुः सहानुभूतिं सुग्रीवे स्थापयति।
"Then the ministers gathered, came to me together and consecrated me king. While I was ruling the kingdom lawfully, Rāghava, Vālī came back, having killed the demon. Seeing me consecrated, his eyes red with fury, he had my ministers bound and spoke harshly to me." Vālī turned his anger not only on Sugrīva but on his supporters too. "Though I was able to restrain him, Rāghava, my mind would not turn against that wrongdoer, held back by respect for my elder brother." Sugrīva does not boast of his generosity; in that one phrase he tells Rāma of his loyalty to dharma — he did not answer back or retaliate. "Having killed his enemy, my brother entered the city. Honouring that great one, I greeted him as was proper, but he spoke no blessing with a glad heart. I bowed and touched his feet with my crown, my lord, and still in his anger Vālī showed me no favour." Touching his brother's feet with his crown was the utmost humility: with the very emblem of kingship he touched Vālī's feet, as if surrendering the kingdom to him. Still Vālī would not be appeased. So by the end of the sarga the cause of the enmity has been fully laid before Rāma, and with this ending the poet sets the listener's sympathy with Sugrīva.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये किष्किन्धाकाण्डे नवमः सर्गः॥ ९॥
पदविवरणम्
कठिनपदानां सन्धिः, समासः, विभक्तिः, अर्थश्च।
- सन्धिः
- बहु + मतः → बहुमतः — सन्धिकार्यं नास्ति, किन्तु ‘पितुः + बहुमतः’ इत्यत्र विसर्गस्य रेफः (पितुर्बहुमतो)
- समासः
- बहु मतः यः सः — सुप्सुपासमासः, कर्मधारयवत्
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (‘वाली’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- उप + रते → उपरते — सन्धिकार्यं नास्ति; ‘पितरि + उपरते’ इत्यत्र तु सन्धिः न कृतः
- समासः
- समासः नास्ति — ‘रम्’ धातोः क्तप्रत्ययान्तं रूपम्, ‘उप’ इति उपसर्गः
- विभक्तिः
- सप्तमी, एकवचनम् (सतिसप्तमी — ‘पितरि उपरते’)
- सन्धिः
- सम् + मतः → सम्मतः — अनुस्वारस्य परसवर्णः (मकारः)
- समासः
- परमं सम्मतः — कर्मधारयः (सुप्सुपा)
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (‘कृतः’ इत्यनेन सह अन्वयः)
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति; ‘पितामह’ इत्यस्मात् अण्प्रत्यये आदिवृद्धिः — पैतामहम्
- समासः
- पितुः पैतामहं च — द्वन्द्वगर्भः कर्मधारयः, ‘राज्यम्’ इत्यस्य विशेषणम्
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम्
- सन्धिः
- प्रेष्य + वत् → प्रेष्यवत् — सन्धिकार्यं नास्ति; ‘प्रेष्यवत् + स्थितः’ इत्यत्र मुद्रणे पदच्छेदः, अत्र तु संयुक्तम्
- समासः
- समासः नास्ति — ‘प्रेष्य’ इति शब्दात् सादृश्ये वतिप्रत्ययः
- विभक्तिः
- अव्ययम् (वतिप्रत्ययान्तम्)
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति — ‘माया’ इत्यस्मात् विनिप्रत्ययः
- समासः
- समासः नास्ति — माया अस्य अस्ति इति मायावी (मतुबर्थे विनिः)
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम् (संज्ञा)
- सन्धिः
- स्त्री + कृतम् → स्त्रीकृतम् — सन्धिकार्यं नास्ति (ईकारः अपरिवर्तितः)
- समासः
- स्त्रिया कृतम्, स्त्रीनिमित्तम् — तृतीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम् (‘वैरम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- सम् + रब्धः → संरब्धः — मकारस्य अनुस्वारः; ‘सु’ इति प्रादिः पूर्वम्
- समासः
- सुष्ठु संरब्धः — प्रादिसमासगर्भः कर्मधारयः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (असुरस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- प्र + सुप्तः → प्रसुप्तः — सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति — ‘स्वप्’ धातोः क्तप्रत्ययान्तम्, ‘प्र’ इति उपसर्गः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (‘भ्राता’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति — द्वित्वे ‘मृष्’ इत्यस्य मकारः द्विरुक्तः
- समासः
- समासः नास्ति — ‘मृष्’ धातोः लिट्, आत्मनेपदम्
- विभक्तिः
- क्रियापदम् — लिट्, प्रथमपुरुषः, एकवचनम् (‘न ममृषे’ इति नञा सह)
- सन्धिः
- निः + पपात → निष्पपात — विसर्गस्य षत्वम् (सकारः षकारः)
- समासः
- समासः नास्ति — ‘पत्’ धातोः लिट्, ‘निस्’ इति उपसर्गः
- विभक्तिः
- क्रियापदम् — लिट्, प्रथमपुरुषः, एकवचनम्
- सन्धिः
- ‘जवात् + तदा’ इत्यत्र मुद्रणे पदान्तहलः अनन्तरपदेन संयुक्तः — जवात्तदा
- समासः
- समासः नास्ति
- विभक्तिः
- पञ्चमी, एकवचनम् (हेतौ पञ्चमी)
- सन्धिः
- प्रणत + आत्मना → प्रणतात्मना — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ)
- समासः
- प्रणतः आत्मा यस्य तेन — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- तृतीया, एकवचनम् (‘मया’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- निः + धूय → निर्धूय — विसर्गस्य रेफादेशः
- समासः
- समासः नास्ति — ‘धू’ धातोः ल्यबन्तम्, ‘निस्’ इति उपसर्गः
- विभक्तिः
- अव्ययम् — ल्यबन्तं पूर्वकालिकक्रियारूपम्
- सन्धिः
- निः + जगाम → निर्जगाम — विसर्गस्य रेफादेशः
- समासः
- समासः नास्ति — ‘गम्’ धातोः लिट्, ‘निस्’ इति उपसर्गः
- विभक्तिः
- क्रियापदम् — लिट्, प्रथमपुरुषः, एकवचनम्
- सन्धिः
- सम् + त्रासः → संत्रासः — मकारस्य अनुस्वारः
- समासः
- जातः संत्रासः यस्य सः — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (‘असुरः’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- द्रुत + तरम् → द्रुततरम् — सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति — ‘द्रुत’ शब्दात् आतिशायने तरप्प्रत्ययः
- विभक्तिः
- क्रियाविशेषणम् (द्वितीया, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम्)
- सन्धिः
- उत् + गच्छता → उद्गच्छता — जश्त्वसन्धिः (तकारस्य दकारः); ‘चन्द्रेण + उद्गच्छता’ इत्यत्र गुणसन्धिः (अ + उ = ओ)
- समासः
- समासः नास्ति — ‘गम्’ धातोः शतृप्रत्ययान्तम्, ‘उद्’ इति उपसर्गः
- विभक्तिः
- तृतीया, एकवचनम् (‘चन्द्रेण’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- वि + स्थितौ → विष्ठितौ — षत्वटुत्वे (सकारस्य षकारः, तकारस्य ठकारः)
- समासः
- समासः नास्ति — ‘स्था’ धातोः क्तप्रत्ययान्तम्, ‘वि’ इति उपसर्गः
- विभक्तिः
- प्रथमा, द्विवचनम् (‘आवाम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- क्षुभित + इन्द्रियः → क्षुभितेन्द्रियः — गुणसन्धिः (अ + इ = ए)
- समासः
- क्षुभितानि इन्द्रियाणि यस्य सः — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (‘वाली’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- सम् + आहितः → समाहितः — मकारस्य अनुनासिकलोपे सवर्णदीर्घवत् ‘समा’ इति रूपम् (सम् + आ)
- समासः
- समासः नास्ति — ‘धा’ धातोः क्तप्रत्ययान्तम्, ‘सम् + आ’ इति उपसर्गौ
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (सुग्रीवस्य विशेषणम्, ‘तिष्ठ’ इत्यनेन सह)
- सन्धिः
- परम् + तपः → परंतपः — मकारस्य अनुस्वारः (मुद्रणे ‘परंतपः’)
- समासः
- परान् तापयति इति परंतपः — उपपदतत्पुरुषः (खच्प्रत्ययः, मुमागमः)
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (वालिनः विशेषणम्)
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति — ‘शप्’ धातोः णिचि वृद्ध्यभावे ‘शापि’ इति रूपम्
- समासः
- समासः नास्ति — ‘शप्’ धातोः णिजन्तात् क्त्वाप्रत्ययः
- विभक्तिः
- अव्ययम् — क्त्वान्तं पूर्वकालिकक्रियारूपम्
- सन्धिः
- स + अग्रः → साग्रः — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
- समासः
- अग्रेण सहितः — बहुव्रीहिः (‘सह’ इत्यस्य ‘स’ इति आदेशः)
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (‘संवत्सरः’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- वि + अति + अवर्तत → व्यत्यवर्तत — द्विवारं यण्सन्धिः (इ + अ = य् + अ)
- समासः
- समासः नास्ति — ‘वृत्’ धातोः लङ्, ‘वि’ ‘अति’ इति उपसर्गौ
- विभक्तिः
- क्रियापदम् — लङ्, प्रथमपुरुषः, एकवचनम्
- सन्धिः
- पाप + शङ्कि → पापशङ्कि — सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- पापं शङ्कते इति पापशङ्कि — उपपदतत्पुरुषः (णिनिप्रत्ययः)
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम् (‘मनः’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- स + फेनम् → सफेनम् — सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- फेनेन सहितम् — बहुव्रीहिः (‘सह’ इत्यस्य ‘स’ इति आदेशः)
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम् (‘रुधिरम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति — ‘रम्’ धातोः क्तप्रत्ययान्तम्
- समासः
- समासः नास्ति
- विभक्तिः
- षष्ठी, एकवचनम् (‘गुरोः’ इत्यस्य विशेषणम्, ‘संग्रामे रतस्य’)
- सन्धिः
- गिरि + मात्रया → गिरिमात्रया — सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- गिरिः मात्रा परिमाणं यस्याः तया — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- तृतीया, एकवचनम् (‘शिलया’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति — ‘गुह्’ धातोः शानच्प्रत्यये गुणः (उ → ऊ इति दीर्घः छान्दसः)
- समासः
- समासः नास्ति
- विभक्तिः
- षष्ठी, एकवचनम् (‘मे’ इत्यनेन सह अन्वयः)
- सन्धिः
- अभि + सेचितः → अभिषेचितः — षत्वसन्धिः (उपसर्गनिमित्तकः सकारस्य षकारः)
- समासः
- समासः नास्ति — ‘सिच्’ धातोः णिजन्तात् क्तप्रत्ययः, ‘अभि’ इति उपसर्गः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (सुग्रीवस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- भ्रातृ + गौरव → भ्रातृगौरव — सन्धिकार्यं नास्ति; ‘गौरव’ इत्यत्र ‘गुरु’ शब्दात् अण्प्रत्यये वृद्धिः
- समासः
- भ्रातुः गौरवेण यन्त्रिता — षष्ठीगर्भः तृतीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम् (‘बुद्धिः’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- ‘मुकुटेन + अस्पृशम्’ इत्यत्र सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ) — मुकुटेनास्पृशम्
- समासः
- समासः नास्ति — ‘स्पृश्’ धातोः लङ्
- विभक्तिः
- क्रियापदम् — लङ्, उत्तमपुरुषः, एकवचनम्