सुग्रीवस्य दुःखनिवेदनं रामस्य वैरकारणप्रश्नश्च

सख्यधर्मवर्णनम्, सालशाखासनम्, वालिकृतो विनिकारः, रामस्य शरवर्णनं प्रतिज्ञा च, सुग्रीवस्य बाष्पनिग्रहः, वैरकारणप्रश्नः

रामस्य वाक्येन परितुष्टः सुग्रीवः वदति — देवतानाम् अनुग्रहात् एव त्वादृशः सखा मे लब्धः; त्वया सहायेन सुराज्यम् अपि प्राप्तुं शक्यम्। अनन्तरं सः सख्यधर्मं वर्णयति — साधूनां धनम् अविभक्तम्, आढ्यः दरिद्रः दुःखितः सुखितः निर्दोषः सदोषः वा वयस्यः एव परमा गतिः, तदर्थं च धनसुखदेहत्यागः अपि क्रियते। रामः ‘तत् तथा’ इति अनुमोदयति। सुग्रीवः अविदूरे सालम् दृष्ट्वा तस्य पर्णबहुलां शाखाम् आस्तीर्य रामेण सह निषीदति, हनूमान् च लक्ष्मणाय शाखाम् उपवेशयति। ततः सुग्रीवः स्वस्य विनिकारं निवेदयति — भ्रात्रा वालिना निर्धूतः, हृतभार्यः, ऋष्यमूकाश्रितः, भयार्तः च अहम्; ममापि प्रसादं कुरु। रामः प्रहसन् इव उपकारफलं मित्रम् इति उक्त्वा अद्य एव वालिवधं प्रतिजानीते, कार्तिकेयवनोद्भूतान् स्वशरान् च वर्णयति। सुग्रीवः प्रहृष्टः ‘साधु साधु’ इति वदन् अश्रुपूर्णः स्वदुःखं निवेदयति, बाष्पवेगं च धैर्येण निगृह्णाति। राज्यहरणं भार्याहरणं सुहृद्बन्धनं च कथयित्वा वालिवधे एव स्वसुखजीवितयोः मूलम् इति वदति। ततः रामः वैरस्य कारणं तत्त्वतः पृच्छति, सुग्रीवः च प्रहृष्टवदनः तत् आख्यातुम् उपक्रमते।

१सुग्रीवस्य सन्तोषः सख्यधर्मवर्णनं च

१परितुष्टस्तु सुग्रीवस्तेन वाक्येन हर्षितः।
लक्ष्मणस्याग्रजं शूरमिदं वचनमब्रवीत्॥

२सर्वथाहमनुग्राह्यो देवतानां न संशयः।
उपपन्नो गुणोपेतः सखा यस्य भवान्मम॥

३शक्यं खलु भवेद्राम सहायेन त्वयानघ।
सुरराज्यमपि प्राप्तुं स्वराज्यं किमुत प्रभो॥

४सोऽहं सभाज्यो बन्धूनां सुहृदां चैव राघव।
यस्याग्निसाक्षिकं मित्रं लब्धं राघववंशजम्॥

५अहमप्यनुरूपस्ते वयस्यो ज्ञास्यसे शनैः।
न तु वक्तुं समर्थोऽहं त्वयि आत्मगतान्गुणान्॥

६महात्मनां तु भूयिष्ठं त्वद्विधानां कृतात्मनाम्।
निश्चला भवति प्रीतिर्धैर्यमात्मवतां वर॥

७रजतं वा सुवर्णं वा शुभान्याभरणानि च।
अविभक्तानि साधूनामवगच्छन्ति साधवः॥

८आढ्योवापि दरिद्रो वा दुःखितः सुखितोऽपि वा।
निर्दोषश्च सदोषश्च वयस्यः परमा गतिः॥

९धनत्यागः सुखत्यागो देशत्यागोऽपि वानघ।
वयस्यार्थे प्रवर्तन्ते स्नेहं दृष्ट्वा तथाविधम्॥

तेन रामवाक्येन परितुष्टः हर्षितः च सुग्रीवः लक्ष्मणस्य अग्रजं शूरं रामम् इदं वचनम् अब्रवीत् — निःसंशयम् अहं देवतानां सर्वथा अनुग्राह्यः, यस्य मम उपपन्नः गुणोपेतः भवान् सखा जातः। हे अनघ, त्वया सहायेन सुराज्यम् अपि प्राप्तुं शक्यम्; स्वराज्यं तु किम् उत, हे प्रभो। अतः अहं बन्धूनां सुहृदां च सभाज्यः, यस्य अग्निसाक्षिकं राघववंशजं मित्रं लब्धम्। अहम् अपि ते अनुरूपः वयस्यः इति शनैः ज्ञास्यसे; स्वयम् आत्मगतान् गुणान् वक्तुं तु न समर्थः अस्मि। आत्मश्लाघां परिहरन् सः कालम् एव प्रमाणं करोति। ततः सख्यस्य सामान्यधर्मान् वर्णयति — कृतात्मनां त्वद्विधानां महात्मनां प्रीतिः आत्मवतां धैर्यम् इव निश्चला भवति। रजतं सुवर्णं शुभानि आभरणानि च साधवः साधूनाम् अविभक्तानि इति अवगच्छन्ति। आढ्यः वा दरिद्रः वा, दुःखितः वा सुखितः वा, निर्दोषः वा सदोषः वा — वयस्यः एव परमा गतिः। धनत्यागः, सुखत्यागः, देशत्यागः अपि — तादृशं स्नेहं दृष्ट्वा साधवः वयस्यार्थे प्रवर्तन्ते। एषः सम्पूर्णः सख्यशास्त्रस्य सङ्ग्रहः — मित्रं गुणैः न परीक्ष्यते, अपितु आपत्तौ स्थैर्येण एव। अस्मिन् खण्डे सुग्रीवस्य वचनं द्विधा विभक्तम् — पूर्वार्धे आत्मनः सौभाग्यवर्णनम्, उत्तरार्धे च सख्यस्य सामान्यलक्षणम्। ‘देवतानाम् अनुग्राह्यः’ इति वचनेन सः रामलाभं दैवानुग्रहरूपेण गणयति, न स्वप्रयत्नफलरूपेण; एषा विनयस्य पराकाष्ठा। ‘सुराज्यम् अपि प्राप्तुं शक्यम्’ इति अतिशयोक्त्या रामस्य सामर्थ्यं स्तुतम्, किन्तु स्वकामना तु स्वराज्यमात्रे इति अपि सूचितम्। ‘शनैः ज्ञास्यसे’ इति पदाभ्यां कालेन एव मित्रस्य परीक्षा भवति इति दर्शितम्। अविभक्तधनत्वम्, अवस्थानिरपेक्षा प्रीतिः, त्यागसामर्थ्यं च — एते त्रयः सख्यस्य स्तम्भाः अत्र क्रमेण उक्ताः। ‘वयस्यः परमा गतिः’ इति वाक्यं सर्गस्य उपदेशसारम् इव तिष्ठति। ‘रजतं वा सुवर्णं वा’ इति उदाहरणत्रयेण धनस्य सर्वप्रकाराः गृहीताः; ‘आढ्यो वा दरिद्रो वा’ इति च अवस्थानां त्रयः द्वन्द्वाः उक्ताः — सम्पत्तिः, सुखम्, दोषः इति। एवं सर्वासु अवस्थासु मित्रम् एकरूपम् एव तिष्ठति इति सिद्धान्तः। ‘साधवः साधूनाम्’ इति द्विरुक्त्या सत्पुरुषाणाम् एव अयं धर्मः, न सर्वेषाम् इति नियमः कृतः। एतत् प्रकरणं रामायणस्य नीतिभागेषु प्रसिद्धतमम्।

Pleased and delighted by Rāma's words, Sugrīva said to Lakṣmaṇa's valiant elder brother: "Beyond doubt the gods favour me in every way, since a man so rich in virtues as you has become my friend. With you as my ally, blameless one, even the kingdom of the gods could be won — how much more my own kingdom, my lord! My kinsmen and well-wishers should congratulate me, for I have gained a friend of Raghu's line with fire as our witness. You will learn little by little that I too am a friend worthy of you; I cannot myself speak of the qualities in me." Avoiding self-praise, he lets time be the proof. Then he describes the dharma of friendship in general: "In great souls like you, masters of themselves, affection is as unshakeable as the firmness of the self-possessed. Good men regard silver, gold and fine ornaments as held in common with their good friends. Rich or poor, sorrowful or happy, blameless or at fault, a friend is one's highest refuge. When they see such affection, good men will give up wealth, comfort, even their own country, for a friend's sake." This is a whole treatise on friendship in brief: a friend is proved not by his qualities but by his constancy in trouble. Sugrīva's speech falls into two halves, first his own good fortune and then the general marks of friendship. In counting Rāma's friendship a favour of the gods rather than the fruit of his own effort he shows the height of humility; in saying that even heaven could be won he praises Rāma's power, while hinting that he himself wants no more than his own kingdom; and "little by little" shows that a friend is tested only by time. Wealth held in common, affection that does not change with circumstance, and readiness to give up everything — these are the three pillars of friendship set out in order. Silver, gold and ornaments cover every kind of wealth, and rich and poor, happy and sad, blameless and faulty cover every condition, so that a friend stays the same in all of them. Repeating "good men… good friends" makes this the dharma of the virtuous, not of everyone. "A friend is the highest refuge" stands as the lesson of the whole sarga, and the passage is among the most famous pieces of wisdom in the Rāmāyaṇa.

२रामस्य अनुमोदनं सालशाखासनं च

१०तत्तथेत्यब्रवीद्रामः सुग्रीवं प्रियवादिनम्।
लक्ष्मणस्याग्रतो लक्ष्म्या वासवस्येव धीमतः॥

११ततो रामं स्थितं दृष्ट्वा लक्ष्मणं च महाबलम्।
सुग्रीवः सर्वतश्चक्षुर्वने लोलमपातयत्॥

१२स ददर्श ततः सालमविदूरे हरीश्वरः।
सुपुष्पमीषत्पत्राढ्यं भ्रमरैरुपशोभितम्॥

१३तस्यैकां पर्णबहुलां शाखां भङ्क्त्वा सुशोभिताम्।
रामस्यास्तीर्य सुग्रीवो निषसाद सराघवः॥

१४तावासीनौ ततो दृष्ट्वा हनूमानपि लक्ष्मणम्।
शालशाखां समुत्पाट्य विनीतमुपवेशयत्॥

१५सुखोपविष्टं रामं तु प्रसन्नमुदधिं यथा।
सालपुष्पावसंकीर्णे तस्मिन्गिरिवरोत्तमे॥

१६ततः प्रहृष्टः सुग्रीवः श्लक्ष्णया शुभया गिरा।
उवाच प्रणयाद्रामं हर्षव्याकुलिताक्षरम्॥

रामः लक्ष्मणस्य अग्रतः — लक्ष्म्या धीमतः वासवस्य इव शोभमानः — प्रियवादिनं सुग्रीवं ‘तत् तथा’ इति अब्रवीत्। एकेन एव पदेन सर्वः उपदेशः अनुमोदितः। ततः स्थितं रामं महाबलं लक्ष्मणं च दृष्ट्वा सुग्रीवः वने सर्वतः चञ्चलां दृष्टिम् अपातयत्। अविदूरे सः हरीश्वरः सालं ददर्श — सुपुष्पम्, ईषत्पत्राढ्यम्, भ्रमरैः उपशोभितम्। तस्य एकां पर्णबहुलां सुशोभितां शाखां भङ्क्त्वा रामाय आस्तीर्य सुग्रीवः राघवेन सह न्यषीदत्। तौ आसीनौ दृष्ट्वा हनूमान् अपि सालशाखां समुत्पाट्य विनीतं लक्ष्मणम् उपावेशयत्। सालपुष्पैः अवसंकीर्णे तस्मिन् गिरिवरोत्तमे सुखोपविष्टः रामः प्रसन्नः उदधिः इव दृश्यते स्म। समुद्रोपमया गाम्भीर्यं शान्तिः च युगपत् सूचिते। ततः प्रहृष्टः सुग्रीवः श्लक्ष्णया शुभया गिरा प्रणयात् हर्षव्याकुलिताक्षरं रामम् उवाच — हर्षेण अक्षराणि अपि स्खलन्ति इति भावः। ‘वासवस्य इव’ इति उपमया रामस्य ऐश्वर्यं लक्ष्मणस्य च अनुचरत्वं युगपत् सूचिते। सुग्रीवस्य चञ्चला दृष्टिः तु तस्य स्वभावसिद्धं वानरचापल्यं भयजनितां सावधानतां च सूचयति। वृक्षशाखायाः आस्तरणम् अत्र आतिथ्यम्, हनूमतः अनुकरणं च स्वामिभक्तेः लक्षणम्। ‘विनीतम्’ इति लक्ष्मणस्य विशेषणं तस्य शीलं स्मारयति — अग्रजस्य पार्श्वे सः सर्वदा विनयेन तिष्ठति। पुष्पावकीर्णे पर्वतशिखरे उपविष्टयोः रामसुग्रीवयोः चित्रम् अत्र रमणीयम्, अग्रिमस्य दुःखकथनस्य पृष्ठभूमिः च। ‘ईषत्पत्राढ्यं सुपुष्पम्’ इति वर्णनेन वृक्षस्य ऋतुशोभा सूचिता; भ्रमराणाम् उपशोभनं च तत्र मधुनः सद्भावं दर्शयति। एतादृशे रमणीये स्थाने दुःखकथा आरभ्यते इति विरोधेन करुणरसः वर्धते। ‘तत् तथा’ इति रामस्य संक्षिप्तम् उत्तरं तस्य स्वभावसिद्धं गाम्भीर्यं सूचयति — यत्र वचनम् आवश्यकं तत्र एव सः वदति।

"So be it," said Rāma to the pleasant-spoken Sugrīva, standing before Lakṣmaṇa and shining in his splendour like wise Indra; with a single word he approved all that had been said. The short reply shows his natural gravity: he speaks only where speech is needed. The comparison with Indra suggests both Rāma's majesty and Lakṣmaṇa's place as his follower. Then, seeing Rāma and mighty Lakṣmaṇa standing there, Sugrīva let his restless glance run all round the forest — a monkey's natural restlessness, and also the watchfulness born of fear. Not far off the lord of the monkeys saw a sāla tree in full flower, rich in tender leaves and graced by bees, a sign of the season's beauty and of honey in its blossoms. He broke off one lovely leafy branch, spread it for Rāma, and sat down on it with him. Seeing them seated, Hanumān too tore off a sāla branch and seated the modest Lakṣmaṇa on it. Spreading a branch is the forest's hospitality, and Hanumān's following his master's lead is the mark of a devoted servant; "modest" reminds us of Lakṣmaṇa's character, always humble at his elder brother's side. Sitting at ease on that great mountain strewn with sāla blossoms, Rāma looked as serene as a calm ocean — the image of the sea conveys both his depth and his peace. The picture of the two seated on a flower-strewn mountain top is lovely, and it is the backdrop to the tale of sorrow that follows; that such a tale should begin in so fair a place heightens the pathos. Then Sugrīva, delighted, spoke to Rāma affectionately in a soft, gracious voice, his syllables faltering with joy.

३सुग्रीवस्य विनिकारकथनं रामस्य प्रतिज्ञा च

१७अहं विनिकृतो भ्रात्रा चराम्येष भयार्दितः।
ऋष्यमूकं गिरिवरं हृतभार्यः सुदुःखितः॥

१८सोऽहं त्रस्तो भये मग्नो वने सम्भ्रान्तचेतनः।
वालिना निकृतो भ्रात्रा कृतवैरश्च राघव॥

१९वालिनो मे भयार्तस्य सर्वलोकाभयंकर।
ममापि त्वमनाथस्य प्रसादं कर्तुमर्हसि॥

२०एवमुक्तस्तु तेजस्वी धर्मज्ञो धर्मवत्सलः।
प्रत्युवाच स काकुत्स्थः सुग्रीवं प्रहसन्निव॥

२१उपकारफलं मित्रमपकारोऽरिलक्षणम्।
अद्यैव तं वधिष्यामि तव भार्यापहारिणम्॥

अहं भ्रात्रा विनिकृतः भयार्दितः एषः चरामि; हृतभार्यः सुदुःखितः च ऋष्यमूकं गिरिवरम् आश्रितः। सोऽहं त्रस्तः भये मग्नः सम्भ्रान्तचेतनः वने वसामि; वालिना भ्रात्रा निकृतः, कृतवैरः च, हे राघव। भयार्तस्य मम, हे सर्वलोकाभयंकर, अनाथस्य अपि मम प्रसादं कर्तुम् अर्हसि। ‘सर्वलोकाभयंकर’ इति सम्बोधनेन याचनायाः बलम् वर्धते — यः सर्वेषाम् अभयदः, सः एकस्य कथं न दद्यात्? एवम् उक्तः तेजस्वी धर्मज्ञः धर्मवत्सलः काकुत्स्थः प्रहसन् इव सुग्रीवं प्रत्युवाच — उपकारः मित्रस्य फलम्, अपकारः च अरेः लक्षणम्; तव भार्यापहारिणं तं वालिनम् अद्य एव वधिष्यामि। ‘अद्यैव’ इति पदं प्रतिज्ञायाः तात्कालिकतां सूचयति। ‘विनिकृतः’ इति पदं पुनः पुनः प्रयुज्यते — पञ्चमे सर्गे अपि तत् एव उक्तम्; वुल्गेटे एतत् प्रकरणं द्विः मुद्रितम् इति अत्र स्मर्तव्यम्। ‘प्रहसन्निव’ इति रामस्य स्मितं पुनः तस्य निश्चयस्य चिह्नम्। ‘उपकारफलं मित्रम् अपकारोऽरिलक्षणम्’ इति सूत्ररूपं वाक्यं मित्रामित्रयोः भेदं लघुना पदद्वयेन एव निर्धारयति। ‘हृतभार्यः सुदुःखितः’ इति पदाभ्यां सुग्रीवस्य दुःखं रामस्य दुःखेन समानम् इति पुनः स्मार्यते; समानदुःखयोः सख्यं दृढतरं भवति इति कविः दर्शयति। ‘अनाथस्य’ इति पदेन सुग्रीवः राजपदं विस्मृत्य केवलं शरणार्थिरूपेण उपस्थितः।

"Wronged by my brother and afflicted with fear, I wander here, robbed of my wife and deeply grieved, sheltering on Ṛṣyamūka, the best of hills. So I live in the forest, terrified, sunk in fear, my mind distraught, wronged by my brother Vālī, who has made himself my enemy, Rāghava. You who give safety to all the worlds, show your grace to me, who am terrified of Vālī and have no protector." Calling Rāma the giver of safety to all the worlds strengthens the plea: how could one who shelters all refuse shelter to one? And in calling himself protectorless Sugrīva forgets his royal rank and comes simply as one seeking refuge. "Robbed of my wife and deeply grieved" recalls again that his sorrow matches Rāma's, and the poet shows that a friendship between those who share a sorrow grows firmer. So addressed, glorious Kākutstha, who knew and loved dharma, answered Sugrīva with something like a smile — once more the sign of his resolve: "Help is the fruit of friendship, injury the mark of an enemy. This very day I will kill the one who carried off your wife." That maxim draws the line between friend and foe in a few words, and "this very day" shows how immediate the promise is.

४रामस्य शरवर्णनं सुग्रीवस्य हर्षश्च

२२इमे हि मे महाभाग पत्रिणस्तिग्मतेजसः।
कार्तिकेयवनोद्भूताः शरा हेमविभूषिताः॥

२३कङ्कपत्रपरिच्छन्ना महेन्द्राशनिसंनिभाः।
सुपर्वाणः सुतीक्ष्णाग्राः सरोषा भुजगा इव॥

२४वालिसंज्ञममित्रं ते भ्रातरं कृतकिल्बिषम्।
शरैर्विनिहतं पश्य विकीर्णमिव पर्वतम्॥

२५राघवस्य वचः श्रुत्वा सुग्रीवो वाहिनीपतिः।
प्रहर्षमतुलं लेभे साधु साध्विति चाब्रवीत्॥

हे महाभाग, इमे मम पत्रिणः तिग्मतेजसः, कार्तिकेयवनोद्भूताः, हेमविभूषिताः शराः सन्ति। कङ्कपत्रैः परिच्छन्नाः, महेन्द्राशनिसंनिभाः, सुपर्वाणः, सुतीक्ष्णाग्राः, सरोषाः भुजगाः इव ते। शरवर्णने आयुधस्य उत्पत्तिः, आकारः, तीक्ष्णता, भयंकरता च क्रमेण उक्ताः। वालिसंज्ञं कृतकिल्बिषं ते भ्रातरम् अमित्रं शरैः विनिहतं विकीर्णं पर्वतम् इव पश्य इति च आह। ‘भ्रातरम् अमित्रं’ इति विरोधाभासेन वालिनः दोषः एव प्रकाश्यते — यः भ्राता सन् अपि अमित्रः जातः। राघवस्य वचः श्रुत्वा वाहिनीपतिः सुग्रीवः अतुलं प्रहर्षं लेभे, ‘साधु साधु’ इति च अब्रवीत्। कार्तिकेयस्य जन्मस्थानभूते शरवने जाताः इति शराणां माहात्म्यं कथितम्; तेन तेषाम् अभेद्यत्वं ध्वन्यते। ‘सरोषाः भुजगाः इव’ इति उपमा शराणां गतिं विषं च युगपत् सूचयति। ‘साधु साधु’ इति द्विरुक्तिः सुग्रीवस्य आनन्दातिशयं दर्शयति। ‘विकीर्णमिव पर्वतम्’ इति उपमया वालिनः महत्त्वम् अपि स्वीकृतम्, पतनं च निश्चितम् इति उभयं सूचितम्। ‘हेमविभूषिताः’ इति शराणां शोभा अपि उक्ता; आयुधम् अपि राजयोग्यम् इति ध्वन्यते।

"Here, noble friend, are my feathered arrows of fierce brilliance, born in Kārttikeya's reed-forest and adorned with gold, fletched with heron feathers, like great Indra's thunderbolt, well jointed and keen-pointed, like angry serpents." In describing his arrows Rāma names in turn their origin, their form, their sharpness and their terror. That they come from the reed-forest where Kārttikeya was born tells of their greatness and suggests that nothing can withstand them; the angry serpents convey both their speed and their venom; and their gold ornament shows them to be weapons fit for a king. "See your enemy, Vālī by name, your brother who has wronged you, struck down by my arrows and lying scattered like a shattered mountain." "Your brother, your enemy" — the paradox exposes Vālī's fault, a brother who has become a foe. The shattered mountain admits Vālī's greatness and also makes his fall certain. Hearing Rāghava's words, Sugrīva, lord of armies, felt boundless joy and cried, "Well done, well done!" — the repetition shows the fullness of his delight.

५सुग्रीवस्य बाष्पः धैर्येण निग्रहश्च

२६राम शोकाभिभूतोऽहं शोकार्तानां भवान्गतिः।
वयस्य इति कृत्वा हि त्वय्यहं परिदेवये॥

२७त्वं हि पाणिप्रदानेन वयस्यो मेऽग्निसाक्षिकम्।
कृतः प्राणैर्बहुमतः सत्येन च शपाम्यहम्॥

२८वयस्य इति कृत्वा च विस्रब्धः प्रवदाम्यहम्।
दुःखमन्तर्गतं तन्मे मनो हरति नित्यशः॥

२९एतावदुक्त्वा वचनं बाष्पदूषितलोचनः।
बाष्पदूषितया वाचा नोच्चैः शक्नोति भाषितुम्॥

३०बाष्पवेगं तु सहसा नदीवेगमिवागतम्।
धारयामास धैर्येण सुग्रीवो रामसंनिधौ॥

३१स निगृह्य तु तं बाष्पं प्रमृज्य नयने शुभे।
विनिःश्वस्य च तेजस्वी राघवं पुनरूचिवान्॥

हे राम, अहं शोकाभिभूतः, भवान् च शोकार्तानां गतिः; वयस्यः इति कृत्वा एव अहं त्वयि परिदेवये। त्वं हि पाणिप्रदानेन मे अग्निसाक्षिकं वयस्यः कृतः, प्राणैः अपि बहुमतः — सत्येन च शपामि। वयस्यः इति कृत्वा विस्रब्धः प्रवदामि — यत् मे अन्तर्गतं दुःखं नित्यशः मनः हरति, तत् एव निवेदयामि। एतावत् वचनम् उक्त्वा बाष्पदूषितलोचनः सः बाष्पदूषितया वाचा उच्चैः भाषितुं न शक्नोति स्म। नदीवेगम् इव सहसा आगतं बाष्पवेगं सुग्रीवः रामस्य सन्निधौ धैर्येण धारयामास। नदीवेगोपमया शोकस्य आकस्मिकत्वं प्रबलत्वं च उक्ते। तं बाष्पं निगृह्य शुभे नयने प्रमृज्य विनिःश्वस्य च तेजस्वी सः राघवं पुनः ऊचिवान्। मित्रस्य पुरतः अपि रोदनं न शोभते इति वीरस्य मर्यादा अत्र रक्षिता। ‘शोकार्तानां भवान् गतिः’ इति वचनेन सुग्रीवः रामं केवलं मित्रं न, अपितु आश्रयम् अपि मन्यते। अग्निसाक्षिकं सख्यं पुनः स्मार्यते — पञ्चमे सर्गे यत् कृतम्, तत् अत्र फलति। ‘प्राणैः अपि बहुमतः’ इति पदैः मित्रं प्राणेभ्यः अपि प्रियम् इति उक्तम्। बाष्पस्य निग्रहणं च सुग्रीवस्य वीरत्वस्य प्रमाणम् — यः स्वयम् अन्यं धैर्यम् उपादिशत्, सः स्वयम् अपि तत् आचरति। ‘नोच्चैः शक्नोति भाषितुम्’ इति वर्णनेन शोकस्य प्रत्यक्षं लक्षणं दर्शितम्; वाचः अवरोधः एव अन्तर्दुःखस्य प्रमाणम्। ‘नदीवेगम् इवागतम्’ इति उपमायां वेगः प्रवाहः च उभयम् अन्तर्भूतम्; धारणं तु तटबन्धः इव।

"Rāma, I am overcome by grief, and you are the refuge of the grieving; it is because you are my friend that I lament before you. By giving me your hand you became my friend with fire as witness, and you are dearer to me than my life — I swear it by truth. Because you are my friend I speak out with confidence: the grief within me consumes my mind without ceasing." He sees Rāma not only as a friend but as a refuge, and the friendship made before the fire in the fifth sarga now bears fruit; a friend is dearer than life itself. Having said this much, his eyes clouded with tears, he could not speak aloud, for his voice too was choked with weeping — the blocked voice is the plain sign of the grief within. But the rush of tears that came on him suddenly, like a river in spate, Sugrīva held back by firmness in Rāma's presence. The image of the flood conveys how sudden and strong grief is, and his holding it back is like a bank that contains the stream. Checking his tears, wiping his fair eyes and drawing a deep breath, he spoke to Rāghava again. A hero does not weep even before a friend: here his dignity is kept, and his mastering his tears proves his courage — he who had urged firmness on another now practises it himself.

६राज्यहरणं भार्याहरणं च, वालिवधे एव सुखम्

३२पुराहं वालिना राम राज्यात्स्वादवरोपितः।
परुषाणि च संश्राव्य निर्धूतोऽस्मि बलीयसा॥

३३हृता भार्या च मे तेन प्राणेभ्योऽपि गरीयसी।
सुहृदश्च मदीया ये संयता बन्धनेषु ते॥

३४यत्नवांश्च स दुष्टात्मा मद्विनाशाय राघव।
बहुशस्तत्प्रयुक्ताश्च वानरा निहता मया॥

३५शङ्कया त्वेतयाहं च दृष्ट्वा त्वामपि राघव।
नोपसर्पाम्यहं भीतो भये सर्वे हि बिभ्यति॥

३६केवलं हि सहाया मे हनुमत्प्रमुखास्त्विमे।
अतोऽहं धारयाम्यद्य प्राणान्कृच्छ्रगतोऽपि सन्॥

३७एते हि कपयः स्निग्धा मां रक्षन्ति समन्ततः।
सह गच्छन्ति गन्तव्ये नित्यं तिष्ठन्ति चास्थिते॥

३८संक्षेपस्त्वेष मे राम किमुक्त्वा विस्तरं हि ते।
स मे ज्येष्ठो रिपुर्भ्राता वाली विश्रुतपौरुषः॥

३९तद्विनाशेऽपि मे दुःखं प्रमृष्टं स्यादनन्तरम्।
सुखं मे जीवितं चैव तद्विनाशनिबन्धनम्॥

४०एष मे राम शोकान्तः शोकार्तेन निवेदितः।
दुःखितः सुखितो वापि सख्युर्नित्यं सखा गतिः॥

पुरा वालिना अहं राम स्वात् राज्यात् अवरोपितः; परुषाणि संश्राव्य बलीयसा निर्धूतः च अस्मि। प्राणेभ्यः अपि गरीयसी मे भार्या तेन हृता; ये च मदीयाः सुहृदः, ते बन्धनेषु संयताः। सः दुष्टात्मा मद्विनाशाय यत्नवान्; तेन प्रयुक्ताः वानराः च बहुशः मया निहताः। एतया एव शङ्कया त्वाम् अपि दृष्ट्वा अहं भीतः न उपसर्पामि — भये स्थिताः सर्वे हि बिभ्यति। केवलं हनुमत्प्रमुखाः इमे मे सहायाः; अतः कृच्छ्रगतः अपि अहं प्राणान् धारयामि। एते स्निग्धाः कपयः मां समन्ततः रक्षन्ति, गन्तव्ये सह गच्छन्ति, स्थिते च नित्यं तिष्ठन्ति। एषः मे संक्षेपः; विस्तरं किम् उक्त्वा? सः मे ज्येष्ठः भ्राता वाली विश्रुतपौरुषः रिपुः। तद्विनाशे एव मे दुःखम् अनन्तरं प्रमृष्टं स्यात्; मे सुखं जीवितं च तद्विनाशनिबन्धनम्। एषः मे शोकान्तः शोकार्तेन निवेदितः; दुःखितः सुखितः वा सखा एव सख्युः नित्यं गतिः। अन्ते सः स्वदुःखस्य कारणं फलं च एकत्र संगृह्य मित्रस्य शरणं याति। अस्मिन् खण्डे सुग्रीवः स्वस्य चत्वारि नष्टानि गणयति — राज्यम्, भार्या, सुहृदः, निर्भयता च; एतेषां प्रतीकारः एकेन एव वालिवधेन सम्भवति इति च उपसंहरति। ‘भये सर्वे हि बिभ्यति’ इति सामान्यवचनेन सः स्वस्य भयं न लज्जास्पदम् इति साधयति। हनुमदादीनां सहायानां वर्णनम् अपि कृतज्ञतायाः प्रकाशः — तेषाम् एव कृते सः प्राणान् धारयति। ‘संक्षेपस्त्वेष’ इति पदेन कथा सङ्क्षिप्ता, विस्तरः च अग्रिमे सर्गे इति सूचितम्। ‘विश्रुतपौरुषः’ इति वालिनः विशेषणं शत्रोः बलं स्वीकुर्वत् सुग्रीवस्य सत्यनिष्ठां दर्शयति — भयात् अपि सः शत्रुं न लघूकरोति। ‘तद्विनाशनिबन्धनम्’ इति पदेन सुखजीवितयोः एकम् एव मूलम् इति उक्तम्। ‘सखा गतिः’ इति समापनवाक्यं पुनः सख्यधर्मम् एव स्मारयति, येन सर्गस्य आदौ उक्तेन सह अन्तः संगच्छते। ‘बहुशस्तत्प्रयुक्ताश्च वानराः’ इति वचनेन वालिनः द्वेषस्य निरन्तरता सूचिता; एकवारं न, अपितु पुनःपुनः सः वधार्थं दूतान् प्रैषयत्। सुग्रीवस्य च तेषां वधः अनिच्छया कृतः इति ध्वन्यते।

"Long ago, Rāma, Vālī threw me out of my own kingdom; he spoke harshly to me and, being the stronger, drove me away. He took my wife, who is dearer to me than life, and put all my friends in chains. That wicked soul has worked for my destruction, Rāghava, and I have killed many monkeys he sent against me." That Vālī sent his agents not once but again and again shows how unrelenting his hatred was, and it is hinted that Sugrīva killed them unwillingly. "It was this very suspicion that made me afraid to approach even you when I saw you; for in a time of fear everyone is afraid." With that general truth he shows that his fear was nothing to be ashamed of. "These monkeys, with Hanumān at their head, are my only helpers, and it is for their sake that I still keep my life, though I am in dire straits. These loving monkeys guard me on every side; they go with me when I must go and stay with me whenever I stay." His praise of them is also his gratitude. "That is the short of it, Rāma; what use is it to tell you at length? My elder brother Vālī, famous for his prowess, is my enemy. Only with his destruction would my grief be wiped away at once; my happiness and my very life depend on his destruction. That, Rāma, is how my grief can end, as told by one stricken with grief; in sorrow or in joy, a friend is always a friend's refuge." Sugrīva counts four things he has lost — his kingdom, his wife, his friends and his safety — and concludes that all can be restored by one thing, the death of Vālī. "That is the short of it" signals that the full story will come in the next sarga. Calling Vālī famous for his prowess, he admits his enemy's strength, showing that even in fear he does not belittle his foe — a sign of his honesty. His happiness and his life have a single root, and his closing words on friendship bring the end of the sarga back to its beginning.

७रामस्य प्रश्नः सुग्रीवस्य कथारम्भश्च

४१श्रुत्वैतच्च वचो रामः सुग्रीवमिदमब्रवीत्।
किं निमित्तमभूद्वैरं श्रोतुमिच्छामि तत्त्वतः॥

४२सुखं हि कारणं श्रुत्वा वैरस्य तव वानर।
आनन्तर्याद्विधास्यामि सम्प्रधार्य बलाबलम्॥

४३बलवान्हि ममामर्षः श्रुत्वा त्वामवमानितम्।
वर्धते हृदयोत्कम्पी प्रावृड्वेग इवाम्भसः॥

४४हृष्टः कथय विस्रब्धो यावदारोप्यते धनुः।
सृष्टश्च हि मया बाणो निरस्तश्च रिपुस्तव॥

४५एवमुक्तस्तु सुग्रीवः काकुत्स्थेन महात्मना।
प्रहर्षमतुलं लेभे चतुर्भिः सह वानरैः॥

४६ततः प्रहृष्टवदनः सुग्रीवो लक्ष्मणाग्रजे।
वैरस्य कारणं तत्त्वमाख्यातुमुपचक्रमे॥

एतत् वचः श्रुत्वा रामः सुग्रीवम् इदम् अब्रवीत् — किंनिमित्तम् इदं वैरम् अभूत्? तत्त्वतः श्रोतुम् इच्छामि। वैरस्य कारणं श्रुत्वा, हे वानर, बलाबलं सम्प्रधार्य आनन्तर्यात् विधास्यामि। न्यायनिष्ठस्य रामस्य एषा मर्यादा — प्रतिज्ञातम् अपि कार्यं विचारपूर्वकम् एव क्रियते। त्वाम् अवमानितं श्रुत्वा मम अमर्षः बलवान् जातः; प्रावृडि अम्भसः वेगः इव सः हृदयोत्कम्पी वर्धते। हृष्टः विस्रब्धः च कथय — यावत् धनुः आरोप्यते, मया बाणः सृष्टः च, तावत् एव तव रिपुः निरस्तः इति निश्चयः। महात्मना काकुत्स्थेन एवम् उक्तः सुग्रीवः चतुर्भिः वानरैः सह अतुलं प्रहर्षं लेभे। ततः प्रहृष्टवदनः सुग्रीवः लक्ष्मणाग्रजे वैरस्य कारणं तत्त्वतः आख्यातुम् उपचक्रमे — अनेन च अग्रिमस्य सर्गस्य कथा आरभ्यते। रामस्य प्रश्नः द्विविधं प्रयोजनं साधयति — वैरस्य मूलं ज्ञातुम्, बलाबलं च निश्चेतुम्; एतेन तस्य राजनीतिकौशलं प्रकाशते। ‘प्रावृड्वेग इवाम्भसः’ इति उपमया अमर्षस्य वृद्धिः स्वाभाविकी अनिवार्या च इति उक्तम्। ‘यावदारोप्यते धनुः’ इति वचने कालस्य अल्पता प्रतिज्ञायाः दृढता च युगपत् सूचिते। अन्तिमः श्लोकः पृष्ठस्य दक्षिणस्तम्भस्य शिरसि मुद्रितः, कोलोफनात् उपरि — अतः सः सर्गस्य एव अङ्गम्। ‘तत्त्वतः’ इति पदं द्विः प्रयुक्तम् — रामस्य प्रश्ने, सुग्रीवस्य कथारम्भे च; तेन कथायाः याथार्थ्यं सूच्यते। ‘चतुर्भिः सह वानरैः’ इति पदैः सुग्रीवस्य परिवारः पुनः स्मारितः — हनुमत्प्रमुखाः चत्वारः एव तस्य शेषं बलम्।

Hearing this, Rāma said to Sugrīva: "What caused this enmity? I want to hear exactly how it was. When I have heard the cause, monkey, I will weigh the strength on each side and act at once." This is the way of a man devoted to justice: even a task already promised is undertaken only after reflection. His question serves two ends, to learn the root of the quarrel and to judge the strength of each side, and so shows his skill in statecraft. "Hearing that you were humiliated has roused strong indignation in me; it swells and shakes my heart like floodwater in the rains." The image shows his anger rising as naturally and irresistibly as a river in the monsoon. "Tell me gladly and with confidence: by the time my bow is strung, my arrow will have flown and your enemy be finished." In those words the shortness of the time and the firmness of the promise are shown together. So addressed by great-souled Kākutstha, Sugrīva and his four monkeys — Hanumān and the others, all the strength he had left — felt unequalled joy. Then, his face bright with happiness, Sugrīva began to tell Lakṣmaṇa's elder brother the true cause of the enmity, and with this the story of the next sarga begins. "Truly" is said twice, in Rāma's question and at the start of Sugrīva's story, to mark that the tale is true.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये किष्किन्धाकाण्डेऽष्टमः सर्गः॥ ८॥

पदविवरणम्

कठिनपदानां सन्धिः, समासः, विभक्तिः, अर्थश्च।

३४ पदानि

परितुष्टः ८.१ सर्वथा सन्तुष्टः

सन्धिः: परि + तुष्टः → परितुष्टः — सन्धिकार्यं नास्ति; ‘परितुष्टः + तु’ इत्यत्र विसर्गस्य सकारः
समासः: समासः नास्ति — ‘तुष्’ धातोः क्तः, ‘परि’ उपसर्गः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्

लक्ष्मणस्याग्रजम् ८.१ लक्ष्मणस्य ज्येष्ठं भ्रातरं रामम्

सन्धिः: लक्ष्मणस्य + अग्रजम् → लक्ष्मणस्याग्रजम् — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
समासः: अग्रे जायते इति अग्रजः; लक्ष्मणस्य अग्रजः — षष्ठीतत्पुरुषगर्भः उपपदसमासः
विभक्तिः: द्वितीया, एकवचनम्

अनुग्राह्यः ८.२ अनुग्रहस्य पात्रम्, कृपार्हः

सन्धिः: अनु + ग्राह्यः → अनुग्राह्यः — सन्धिकार्यं नास्ति; ‘सर्वथा + अहम् + अनुग्राह्यः’ इत्यत्र सवर्णदीर्घः, विसर्गस्य च ओकारः
समासः: समासः नास्ति — ‘ग्रह्’ धातोः ण्यत्, ‘अनु’ उपसर्गः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्

गुणोपेतः ८.२ गुणैः युक्तः

सन्धिः: गुण + उपेतः → गुणोपेतः — गुणसन्धिः (अ + उ = ओ)
समासः: गुणैः उपेतः — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम् (‘भवान्’ इत्यस्य विशेषणम्)

सभाज्यः ८.४ सत्कारार्हः, अभिनन्दनीयः

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति; ‘सभाज्यः + बन्धूनाम्’ इत्यत्र विसर्गस्य ओकारः
समासः: समासः नास्ति — ‘सभाज्’ धातोः ण्यत्प्रत्ययः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्

अग्निसाक्षिकम् ८.४ अग्निं साक्षिणं कृत्वा कृतम्

सन्धिः: अग्नि + साक्षिकम् → अग्निसाक्षिकम् — सन्धिकार्यं नास्ति; ‘यस्य + अग्निसाक्षिकम्’ इत्यत्र सवर्णदीर्घः
समासः: अग्निः साक्षी यस्मिन् तत् — बहुव्रीहिः, कप्प्रत्ययान्तः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम् (‘मित्रम्’ इत्यस्य विशेषणम्)

अनुरूपः ८.५ योग्यः, सदृशः

सन्धिः: अनु + रूपः → अनुरूपः — सन्धिकार्यं नास्ति; ‘अनुरूपः + ते’ इत्यत्र विसर्गस्य सकारः
समासः: रूपम् अनुगतः — अव्ययीभावगर्भः बहुव्रीहिः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्

भूयिष्ठम् ८.६ प्रायशः, अत्यन्तम्

सन्धिः: बहु + इष्ठन् → भूयिष्ठ — ‘बहु’ इत्यस्य ‘भू’ आदेशः
समासः: समासः नास्ति — अतिशये इष्ठन्प्रत्ययः
विभक्तिः: क्रियाविशेषणम् — द्वितीया, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम्

आत्मवताम् ८.६ जितेन्द्रियाणाम्, धीराणाम्

सन्धिः: आत्मन् + मतुप् → आत्मवत् — नकारलोपः; ‘धैर्यम् + आत्मवताम्’ इत्यत्र मकारस्य अनुस्वारः
समासः: आत्मा प्रशस्तः येषां ते — मत्वर्थीयः तद्धितः
विभक्तिः: षष्ठी, बहुवचनम्

अविभक्तानि ८.७ अपृथक्कृतानि, साधारणानि

सन्धिः: न + विभक्तानि → अविभक्तानि — नञ्समासे ‘न’ इत्यस्य ‘अ’ आदेशः
समासः: न विभक्तानि — नञ्तत्पुरुषः
विभक्तिः: द्वितीया, बहुवचनम्, नपुंसकलिङ्गम्

आढ्यः ८.८ धनवान्, समृद्धः

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति; मुद्रणे ‘आढ्यो वापि’ इति अवकाशं विना एकपदवत् मुद्रितम्
समासः: समासः नास्ति
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्

हरीश्वरः ८.१२ वानराणां स्वामी, सुग्रीवः

सन्धिः: हरि + ईश्वरः → हरीश्वरः — सवर्णदीर्घसन्धिः (इ + ई = ई)
समासः: हरीणाम् ईश्वरः — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्

समुत्पाट्य ८.१४ समूलम् उत्खाय, भङ्क्त्वा

सन्धिः: सम् + उद् + पाट्य → समुत्पाट्य — मकारस्य परसवर्णः, दकारस्य तकारः
समासः: समासः नास्ति — ‘पट्’ धातोः णिजन्तात् ल्यप्, ‘सम्’ ‘उद्’ उपसर्गौ
विभक्तिः: अव्ययम् — पूर्वकालिकः ल्यबन्तः

सुखोपविष्टम् ८.१५ सुखेन आसीनम्

सन्धिः: सुख + उपविष्टम् → सुखोपविष्टम् — गुणसन्धिः (अ + उ = ओ)
समासः: सुखेन उपविष्टम् — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः: द्वितीया, एकवचनम् (‘रामम्’ इत्यस्य विशेषणम्)

गिरिवरोत्तमे ८.१५ पर्वतश्रेष्ठे

सन्धिः: गिरिवर + उत्तमे → गिरिवरोत्तमे — गुणसन्धिः (अ + उ = ओ)
समासः: गिरीणां वरः, तेषु उत्तमः — षष्ठीतत्पुरुषगर्भः
विभक्तिः: सप्तमी, एकवचनम्

हर्षव्याकुलिताक्षरम् ८.१६ हर्षेण स्खलिताक्षरम्

सन्धिः: व्याकुलित + अक्षरम् → व्याकुलिताक्षरम् — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
समासः: हर्षेण व्याकुलितानि अक्षराणि यस्मिन् तत् — बहुव्रीहिः, क्रियाविशेषणतया
विभक्तिः: द्वितीया, एकवचनम्, क्रियाविशेषणम्

विनिकृतः ८.१७ अपमानितः, निर्वासितः

सन्धिः: वि + नि + कृतः → विनिकृतः — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: समासः नास्ति — ‘कृ’ धातोः क्तः, ‘वि’ ‘नि’ उपसर्गौ
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्

सर्वलोकाभयंकर ८.१९ हे सर्वलोकानाम् अभयदातः

सन्धिः: सर्वलोक + अभयम् → सर्वलोकाभयम् — सवर्णदीर्घसन्धिः; ‘अभयम् + कर’ इत्यत्र मकारस्य अनुस्वारः
समासः: सर्वेषां लोकानाम् अभयं करोति इति — उपपदतत्पुरुषः
विभक्तिः: सम्बुद्धिः, एकवचनम्

अनाथस्य ८.१९ रक्षकरहितस्य

सन्धिः: न + नाथस्य → अनाथस्य — नञ्समासे ‘न’ इत्यस्य ‘अ’ आदेशः; ‘त्वम् + अनाथस्य’ इत्यत्र मकारस्य सन्धिः
समासः: न विद्यते नाथः यस्य सः — नञ्बहुव्रीहिः
विभक्तिः: षष्ठी, एकवचनम्

अरिलक्षणम् ८.२१ शत्रोः चिह्नम्

सन्धिः: अपकारः + अरिलक्षणम् → अपकारोऽरिलक्षणम् — विसर्गस्य ओकारः, परस्य अकारस्य अवग्रहः
समासः: अरेः लक्षणम् — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम्

तिग्मतेजसः ८.२२ तीक्ष्णतेजसः

सन्धिः: तिग्म + तेजस् → तिग्मतेजस् — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: तिग्मं तेजः येषां ते — बहुव्रीहिः
विभक्तिः: प्रथमा, बहुवचनम् (‘पत्रिणः’ इत्यस्य विशेषणम्)

कार्तिकेयवनोद्भूताः ८.२२ कार्तिकेयस्य जन्मस्थाने शरवने जाताः

सन्धिः: वन + उद्भूताः → वनोद्भूताः — गुणसन्धिः (अ + उ = ओ)
समासः: कार्तिकेयस्य वने उद्भूताः — सप्तमीतत्पुरुषगर्भः
विभक्तिः: प्रथमा, बहुवचनम् (‘शराः’ इत्यस्य विशेषणम्)

कृतकिल्बिषम् ८.२४ कृतपापम्, अपराधकारिणम्

सन्धिः: कृत + किल्बिषम् → कृतकिल्बिषम् — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: कृतं किल्बिषं येन सः, तम् — बहुव्रीहिः
विभक्तिः: द्वितीया, एकवचनम्

वाहिनीपतिः ८.२५ सेनापतिः

सन्धिः: वाहिनी + पतिः → वाहिनीपतिः — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: वाहिन्याः पतिः — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्

पाणिप्रदानेन ८.२७ हस्तसमर्पणेन, करग्रहणेन

सन्धिः: पाणि + प्रदानेन → पाणिप्रदानेन — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: पाणेः प्रदानम्, तेन — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः: तृतीया, एकवचनम्

बाष्पदूषितलोचनः ८.२९ अश्रुभिः आवृतनेत्रः

सन्धिः: बाष्प + दूषित → बाष्पदूषित — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: बाष्पेण दूषिते लोचने यस्य सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्

अवरोपितः ८.३२ अधः पातितः, पदात् च्यावितः

सन्धिः: अव + रोपितः → अवरोपितः — सन्धिकार्यं नास्ति; ‘स्वात् + अवरोपितः’ इत्यत्र हलन्तस्य अवकाशः संवृतः
समासः: समासः नास्ति — ‘रुह्’ धातोः णिजन्तात् क्तः, ‘अव’ उपसर्गः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्

कृच्छ्रगतः ८.३६ संकटं प्राप्तः

सन्धिः: कृच्छ्र + गतः → कृच्छ्रगतः — सन्धिकार्यं नास्ति; ‘कृच्छ्रगतः + अपि’ इत्यत्र विसर्गस्य ओकारः, अवग्रहः च
समासः: कृच्छ्रं गतः — द्वितीयातत्पुरुषः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्

विश्रुतपौरुषः ८.३८ प्रसिद्धपराक्रमः

सन्धिः: वि + श्रुत → विश्रुत — सन्धिकार्यं नास्ति; ‘पुरुष + अण्’ इत्यत्र आदिवृद्धिः
समासः: विश्रुतं पौरुषं यस्य सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्

हृदयोत्कम्पी ८.४३ हृदयं कम्पयन्

सन्धिः: हृदय + उत्कम्पी → हृदयोत्कम्पी — गुणसन्धिः (अ + उ = ओ)
समासः: हृदयम् उत्कम्पयति इति — उपपदतत्पुरुषः, णिनिप्रत्ययान्तः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम् (‘अमर्षः’ इत्यस्य विशेषणम्)

प्रावृड्वेगः ८.४३ वर्षाकालिकः जलवेगः

सन्धिः: प्रावृष् + वेगः → प्रावृड्वेगः — षकारस्य जश्त्वे डकारः
समासः: प्रावृषि वेगः — सप्तमीतत्पुरुषः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्

आरोप्यते ८.४४ धनुषि ज्या योज्यते

सन्धिः: आ + रोप्यते → आरोप्यते — सन्धिकार्यं नास्ति; ‘यावत् + आरोप्यते’ इत्यत्र हलन्तस्य अवकाशः संवृतः
समासः: समासः नास्ति — ‘रुह्’ धातोः णिजन्तात् लट्, कर्मणि
विभक्तिः: क्रियापदम् — लट्, प्रथमपुरुषः, एकवचनम्, कर्मणि

प्रहृष्टवदनः ८.४६ प्रसन्नमुखः

सन्धिः: प्र + हृष्ट → प्रहृष्ट — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: प्रहृष्टं वदनं यस्य सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्

उपचक्रमे ८.४६ आरब्धवान्, उपक्रान्तवान्

सन्धिः: उप + चक्रमे → उपचक्रमे — सन्धिकार्यं नास्ति; ‘आख्यातुम् + उपचक्रमे’ इत्यत्र मकारस्य सन्धिः
समासः: समासः नास्ति — ‘क्रम्’ धातोः लिट्, ‘उप’ उपसर्गः, आत्मनेपदम्
विभक्तिः: क्रियापदम् — लिट्, प्रथमपुरुषः, एकवचनम्