शरपीडितः शयानः सः वानरमहाराजः हेतुमद्वाक्यैः प्रत्युक्तः सन् उत्तरं न प्रत्यपद्यत। अष्टादशे सर्गे रामस्य युक्तियुक्तं वचनं श्रुत्वा तस्य प्रत्युत्तरं न आसीत् एव; अधुना तु वचनसामर्थ्यम् अपि क्षीणम्। अश्मभिः परिभिन्नाङ्गः पादपैः च भृशम् आहतः, रामबाणेन च आक्रान्तः सः जीवितान्ते मुमोह — युद्धे यानि शिलावृक्षप्रहाराणि लब्धानि, तानि अपि अत्र स्मार्यन्ते, येन तस्य क्षतबाहुल्यं सूच्यते। संयुगे रामदत्तेन बाणमोक्षेण हतं तं प्लवगशार्दूलं वालिनं तस्य भार्या तारा शुश्राव। ‘शुश्राव’ इति पदेन कविः सूचयति यत् सा स्वयं न दृष्टवती, अपितु अन्येभ्यः श्रुतवती; अतः तस्याः प्रथमा प्रतिक्रिया आशङ्कामिश्रिता। सा सपुत्रा भर्तुः सुदारुणम् अप्रियं वधं श्रुत्वा भृशम् उद्विग्ना सती गिरिकन्दरात् निष्पपात। ‘सपुत्रा’ इति पदेन अङ्गदः अपि तया सह निर्गतः इति ज्ञायते; एषा एव व्यवस्था अग्रे विंशे सर्गे अपि अनुवर्तते। चतुर्षु एतेषु श्लोकेषु सर्गस्य पार्श्वभूमिः स्थाप्यते — वालिनः निःशब्दता, मूर्च्छा, वार्तायाः प्रसारः, तारायाः निर्गमनं च। ‘मुमोह’ इति पदेन मरणं न, अपितु संज्ञालोपः एव उच्यते; वाली अग्रे विंशे सर्गे अपि जीवति एव। ‘सुदारुणम् अप्रियम्’ इति द्वे विशेषणे वार्तायाः — एकं वस्तुस्वरूपं, अन्यत् श्रोत्र्याः अनुभवं दर्शयति।

ये अङ्गदपरीवाराः महाबलाः वानराः आसन्, ते सकार्मुकं रामम् आलोक्य त्रस्ताः प्रदुद्रुवुः। धनुर्धरं रामं दृष्ट्वा एव तेषां धैर्यं गतम्; वालिनः बलेन ये निर्भयाः आसन्, ते तस्य अभावे भीताः जाताः। सा तारा ततः त्रस्तान् द्रुतम् आपततः हरीन् ददर्श — निहतयूथपान् यूथात् परिभ्रष्टान् मृगान् इव। उपमा अतीव सार्थिका — यूथपतौ हते यूथं विशीर्यते; एवम् एव वानरसैन्यम् अपि। दुःखिता सती सा तान् दुःखितान् समासाद्य उवाच, ये रामेण वित्रासिताः इषुभिः अनुबद्धाः इव आसन्। ‘वानराः, यस्य राजसिंहस्य यूयं पुरःसराः आस्त, तं विहाय सुवित्रस्ताः दुर्गताः सन्तः कस्मात् द्रवत? यदि राज्यहेतोः सः भ्राता क्रूरेण भ्रात्रा रामेण दूरात् प्रहितैः दूरपातिभिः मार्गणैः पातितः, तर्हि किम्?’ इति। तस्याः प्रश्नः तीक्ष्णः — यूथपतेः अनुचराः तं त्यक्त्वा पलायन्ते इति न युक्तम् इति भावः। कामरूपिणः कपयः कपिपत्न्याः वचः श्रुत्वा प्राप्तकालम् अविश्लिष्टं वचनम् अङ्गनाम् ऊचुः — ‘अविश्लिष्टम्’ इति पदेन सर्वेषां सम्मतिः सूच्यते। ‘सकार्मुकम्’ इति एकम् एव विशेषणं वानराणां भयस्य कारणम् — रामस्य हस्ते धनुः दृष्टम् एव पर्याप्तम्। तारायाः प्रश्ने द्वौ अंशौ — किमर्थं पलायध्वे, किं च तत्र वस्तुतः जातम् इति; नवमे श्लोके सा स्वयम् एव सम्भाव्यम् उत्तरं सूचयति।

‘हे जीवपुत्रे, निवर्तस्व, पुत्रम् अङ्गदं रक्ष; रामरूपेण अन्तकः एव वालिनं हत्वा नयति। क्षिप्तान् वृक्षान् विपुलाः शिलाः च समाविध्य वाली वज्रसमैः बाणैः वज्रेण इव निपातितः। अस्मिन् शक्रसमप्रभे प्लवगशार्दूले हते सति इदं सर्वं वानरं बलम् अभिभूतं विद्रुतं च। शूरैः नगरी रक्ष्यताम्, अङ्गदः च अभिषिच्यताम्; पदस्थं वालिनः पुत्रं प्लवंगमाः भजिष्यन्ति। अथवा, हे रुचिरानने, इह ते स्थानं न रुचितम्; वानराः क्षिप्रम् अद्य एव दुर्गाणि आविशन्ति। अत्र वनचारिणः केचित् अभार्याः, केचित् सभार्याः सन्ति; लुब्धेभ्यः विप्रलब्धेभ्यः तेभ्यः अस्माकं सुमहत् भयम्।’ वानराणां वचने द्वे एव चिन्ते — राज्यस्य रक्षणम् अङ्गदस्य च अभिषेकः। ‘अन्तको रामरूपेण’ इति वचनेन ते रामं मृत्युरूपम् एव मन्यन्ते; तेषां दृष्टौ धर्मविचारः नास्ति, भयम् एव प्रधानम्। ‘लुब्धेभ्यः विप्रलब्धेभ्यः’ इति पदाभ्यां राज्यलोभिनः वञ्चिताः च वानराः सूच्यन्ते, येषां कलहः शङ्क्यते। ‘नगरी रक्ष्यताम्’ इति उपदेशेन वानराः राजनीतिम् एव प्रधानीकुर्वन्ति, न तु शोकम्; तारायाः तु विपरीतम् उत्तरम् आगामि। दुर्गप्रवेशस्य आशङ्का सूचयति यत् किष्किन्धायां सुग्रीवपक्षीयाः वानराः शीघ्रम् एव प्रविशन्ति इति। षोडशे श्लोके ‘स्वेभ्यः’ इति समीक्षितपाठः, वुल्गेटे तु ‘तेभ्यः’ — भयं स्वकीयेभ्यः एव इति समीक्षितस्य आशयः तीव्रतरः।

अल्पान्तरगतानां तेषां वचनं श्रुत्वा चारुहासिनी अङ्गना आत्मनः प्रतिरूपम् उत्तरं बभाषे — ‘अल्पान्तरगतानाम्’ इति पदेन ते बहु दूरं न गताः इति सूच्यते, तेषां भयस्य शीघ्रता च। ‘तस्मिन् महाभागे कपिसिंहे भर्तरि नश्यति सति मम पुत्रेण किं कार्यम्, राज्येन किम्, आत्मना अपि किम्? यः असौ रामप्रयुक्तेन शरेण विनिपातितः, तस्य एव महात्मनः पादमूलम् अहं गमिष्यामि।’ इति। एतत् वचनं तस्याः पातिव्रत्यं दर्शयति — राज्यं पुत्रः आत्मा च, त्रीणि अपि तया तुच्छीकृतानि। एवम् उक्त्वा शोकमूर्च्छिता रुदती सा प्रदुद्राव, दुःखेन च बाहुभ्यां शिरः उरः च समभिघ्नती। ‘प्रदुद्राव’ इति क्रियापदं पूर्वं वानरेषु प्रयुक्तम् आसीत्, अधुना तारायाम् — किन्तु ते भयेन अधावन्, इयं तु प्रेम्णा। व्रजन्ती सा भुवि निपतितं पतिं ददर्श — यः समरेषु अनिवर्तिनां दानवेन्द्राणां हन्ता आसीत्। ‘आत्मनः प्रतिरूपम्’ इति पदेन कविः सूचयति यत् उत्तरं तस्याः स्वभावानुरूपम् एव — पत्नीत्वस्य गौरवानुरूपम्। सप्तदशे ‘चारुहासिनी’ इति विशेषणं शोकप्रसङ्गे विरोधाभासम् इव भाति, किन्तु तत् तस्याः नित्यं सौन्दर्यं स्मारयति। एकोनविंशे ‘पादमूलं गमिष्यामि’ इति वचनेन सा सहगमनस्य एव सङ्कल्पं सूचयति, यः विंशे सर्गे ‘प्रायम्’ इति रूपेण स्पष्टीभविष्यति।

‘वज्राणां क्षेप्तारं वासवम् इव पर्वतेन्द्राणां क्षेप्तारम्, महावातसमाविष्टं महामेघौघनिःस्वनम्, शक्रतुल्यपराक्रान्तं वृष्ट्वा उपरतं घनम् इव, नर्दतां भीमं नर्दन्तं शूरं शूरेण पातितम्, आमिषस्य अर्थे शार्दूलेन मृगराजम् इव आहतम्, सर्वलोकस्य अर्चितं सपताकं सवेदिकं नागहेतोः सुपर्णेन उन्मथितं चैत्यम् इव’ — एताभिः उपमाभिः वालिनः दुर्दशा वर्णिता। चैत्योपमा विशेषतः मार्मिकी — यः सर्वैः पूज्यः आसीत्, सः अधुना भग्नः; गरुडः च नागार्थम् एव तं मथितवान्, न चैत्यद्वेषात् — एवं रामः अपि सुग्रीवार्थम् एव वालिनं हतवान्। ततः सा ऊर्जितं धनुः अवष्टभ्य अवतिष्ठन्तं रामं, रामानुजं लक्ष्मणं, भर्तुः अनुजं सुग्रीवं च ददर्श। तान् अतीत्य रणे निहतं भर्तारं समासाद्य समीक्ष्य च व्यथिता सम्भ्रान्ता सा भूमौ निपपात। सुप्ता इव पुनः उत्थाय ‘आर्यपुत्र’ इति वादिनी सा मृत्युदामभिः संवीतं पतिं दृष्ट्वा रुरोद। कुररीम् इव क्रोशन्तीं ताम् अवेक्ष्य, आगतम् अङ्गदं च दृष्ट्वा, सुग्रीवः कष्टं विषादम् अगमत्। सर्गः सुग्रीवस्य विषादेन समाप्यते, तेन च विजयस्य आनन्दः शोकेन आच्छादितः इति सूचितम्। द्वाविंशात् चतुर्विंशपर्यन्तं षट् उपमाः एकस्मिन् एव वाक्ये ग्रथिताः; एषा वाल्मीकेः प्रसिद्धा शैली, यया एकस्य पुरुषस्य माहात्म्यं बहुभिः प्रतिबिम्बैः दर्श्यते। ‘शूरं शूरेण पातितम्’ इति अर्धं तारायाः दृष्टौ रामस्य शौर्यम् अपि स्वीकरोति — निन्दायाः मध्ये अपि सत्यं न त्यजति। पञ्चविंशे त्रयः पुरुषाः एकत्र दृष्टाः — रामः, लक्ष्मणः, सुग्रीवः; तान् ‘अतीत्य’ सा भर्तारं गच्छति, तेन च तस्याः उपेक्षा सूचिता।

బాణపీడితుడై పడుకొని ఉన్న ఆ వానరమహారాజు, హేతుయుక్తమైన మాటలతో సమాధానం పొందిన తరువాత, బదులు చెప్పలేకపోయాడు. పద్దెనిమిదవ సర్గలో రాముని యుక్తియుక్తమైన మాటలు విన్న తరువాత అతనికి ప్రత్యుత్తరం లేనే లేదు; ఇప్పుడు మాట్లాడే శక్తి కూడా క్షీణించింది. రాళ్ళతో అవయవాలు చితికిపోయి, చెట్లతో తీవ్రంగా కొట్టబడి, రామబాణానికి లోనైన అతడు జీవితాంతంలో మూర్ఛపోయాడు — యుద్ధంలో తిన్న రాళ్ళ దెబ్బలూ చెట్ల దెబ్బలూ కూడా ఇక్కడ గుర్తుచేయబడుతున్నాయి, దానితో అతని గాయాల ఆధిక్యం సూచించబడుతోంది. యుద్ధంలో రాముడు విడిచిన బాణంతో చంపబడిన ఆ వానరశార్దూలుడైన వాలి గురించి అతని భార్య తార విన్నది. ‘శుశ్రావ’ (విన్నది) అనే పదంతో ఆమె స్వయంగా చూడలేదు, ఇతరుల నుండి విన్నదని కవి సూచిస్తున్నాడు; కాబట్టి ఆమె మొదటి ప్రతిక్రియ ఆశంకతో కలిసినది. కుమారునితో కలిసి ఉన్న ఆమె భర్త యొక్క అతిదారుణమైన, అప్రియమైన వధ గురించి విని తీవ్రంగా కలవరపడి కొండగుహ నుండి బయటకు దూకింది. ‘సపుత్రా’ (కుమారునితో కలిసి) అనే పదంతో అంగదుడు కూడా ఆమెతో బయలుదేరాడని తెలుస్తుంది; ఈ ఏర్పాటే ముందు ఇరవైవ సర్గలో కూడా కొనసాగుతుంది. ఈ నాలుగు శ్లోకాలలో సర్గకు నేపథ్యం స్థాపించబడుతోంది — వాలి నిశ్శబ్దం, మూర్ఛ, వార్త వ్యాపించడం, తార బయలుదేరడం. ‘ముమోహ’ (మూర్ఛపోయాడు) అనే పదంతో మరణం కాదు, స్పృహ కోల్పోవడం మాత్రమే చెప్పబడింది; ఇరవైవ సర్గలో కూడా వాలి జీవించే ఉన్నాడు. ‘సుదారుణమ్ అప్రియమ్’ (అతిదారుణమైన, అప్రియమైన) అనే రెండు విశేషణాలు వార్తకు సంబంధించినవి — ఒకటి వస్తుస్వరూపాన్ని, మరొకటి వినేదాని అనుభవాన్ని చూపుతాయి.

అంగదుని పరివారంగా ఉన్న మహాబలులైన వానరులు విల్లు ధరించిన రాముని చూసి భయపడి పారిపోయారు. ధనుర్ధారి అయిన రాముని చూడగానే వారి ధైర్యం పోయింది; వాలి బలంతో నిర్భయంగా ఉన్నవారు అతడు లేకపోవడంతో భయపడ్డారు. అప్పుడు ఆ తార భయపడి వేగంగా పరుగెత్తుకొస్తున్న వానరులను చూసింది — యూథపతి చంపబడగా మంద నుండి చెదిరిపోయిన జింకలలా. ఉపమానం ఎంతో సార్థకమైనది — యూథపతి చనిపోతే మంద చెల్లాచెదురవుతుంది; వానరసైన్యం కూడా అలాగే. దుఃఖితురాలైన ఆమె, రాముని వల్ల భయపడి బాణాలు వెంటాడుతున్నట్లు ఉన్న ఆ దుఃఖితులైన వానరులను సమీపించి అన్నది — ‘వానరులారా, ఏ రాజసింహునికి మీరు ముందు నడిచేవారో, అతనిని విడిచి బాగా భయపడి దుర్గతి పొందినవారై ఎందుకు పరుగెత్తుతున్నారు? రాజ్యం కోసం క్రూరుడైన సోదరుని కారణంగా రాముడు దూరం నుండి ప్రయోగించిన, దూరం పడే బాణాలతో ఆ సోదరుడు పడగొట్టబడ్డాడా, ఏమిటి?’ ఆమె ప్రశ్న వాడిగా ఉంది — యూథపతి అనుచరులు అతనిని విడిచి పారిపోవడం తగదని భావం. కోరిన రూపం ధరించగల వానరులు వానరపత్ని మాటలు విని సమయోచితమైన, ఏకగ్రీవమైన మాటలు ఆ స్త్రీతో చెప్పారు — ‘అవిశ్లిష్టమ్’ (విభేదం లేనిది) అనే పదంతో అందరి సమ్మతి సూచించబడింది. ‘సకార్ముకమ్’ (విల్లు ధరించినవాడు) అనే ఒక్క విశేషణమే వానరుల భయానికి కారణం — రాముని చేతిలో విల్లు కనబడడమే చాలు. తార ప్రశ్నలో రెండు అంశాలు — ఎందుకు పారిపోతున్నారు, అక్కడ నిజంగా ఏమి జరిగింది అని; తొమ్మిదవ శ్లోకంలో ఆమె తానే సంభావ్యమైన సమాధానాన్ని సూచిస్తోంది.

‘జీవించి ఉన్న కుమారుని తల్లీ, వెనుదిరుగు, కుమారుడు అంగదుని రక్షించు; రాముని రూపంలో యముడే వాలిని చంపి తీసుకుపోతున్నాడు. విసిరిన చెట్లనూ పెద్ద రాళ్ళనూ ఎదుర్కొని, వజ్రంలాంటి బాణాలతో వజ్రాఘాతంలా వాలి కూల్చబడ్డాడు. ఇంద్రునితో సమాన కాంతి గల ఈ వానరశార్దూలుడు చంపబడగా ఈ వానరబలమంతా పరాజితమై పారిపోయింది. శూరులు నగరాన్ని రక్షించాలి, అంగదుని అభిషేకించాలి; పదవిలో నిలిచిన వాలి కుమారుని వానరులు సేవిస్తారు. లేదా, సుందరముఖీ, ఇక్కడ ఉండడం నీకు ఇష్టం కాకపోతే — వానరులు ఈరోజే త్వరగా దుర్గాలలోకి ప్రవేశిస్తారు. ఇక్కడ వనచరులలో కొందరు భార్యలు లేనివారు, కొందరు భార్యలు గలవారు ఉన్నారు; లోభులైన, వంచించబడిన వారి నుండి మాకు చాలా గొప్ప భయం ఉంది.’ వానరుల మాటలలో రెండే చింతలు — రాజ్యరక్షణ, అంగదుని అభిషేకం. ‘అంతకో రామరూపేణ’ (రాముని రూపంలో యముడు) అనే మాటతో వారు రాముని మృత్యురూపంగానే భావిస్తున్నారు; వారి దృష్టిలో ధర్మవిచారం లేదు, భయమే ప్రధానం. ‘లుబ్ధేభ్యః విప్రలబ్ధేభ్యః’ (లోభులైన, వంచించబడిన వారి నుండి) అనే పదాలతో రాజ్యలోభులైన, వంచించబడిన వానరులు సూచించబడుతున్నారు, వారితో కలహం శంకించబడుతోంది. ‘నగరీ రక్ష్యతామ్’ (నగరాన్ని రక్షించాలి) అనే ఉపదేశంతో వానరులు రాజనీతికే ప్రాధాన్యం ఇస్తున్నారు, శోకానికి కాదు; తార సమాధానం మాత్రం దీనికి విరుద్ధంగా రాబోతోంది. దుర్గప్రవేశం గురించిన ఆశంక కిష్కింధలోకి సుగ్రీవపక్షపు వానరులు త్వరలోనే ప్రవేశిస్తారని సూచిస్తుంది. పదహారవ శ్లోకంలో సమీక్షిత పాఠం ‘స్వేభ్యః’ (తమవారి నుండి), వల్గేట్‌లో ‘తేభ్యః’ (వారి నుండి) — భయం సొంతవారి నుండే అనే సమీక్షిత పాఠపు ఆశయం మరింత తీవ్రమైనది.

కొద్ది దూరం మాత్రమే వెళ్ళిన వారి మాటలు విని, మనోహరమైన చిరునవ్వు గల ఆ స్త్రీ తనకు తగిన సమాధానం చెప్పింది — ‘అల్పాంతరగతానామ్’ (కొద్ది దూరం మాత్రమే వెళ్ళినవారు) అనే పదంతో వారు ఎక్కువ దూరం వెళ్ళలేదని, వారి భయపు తొందర కూడా సూచించబడుతోంది. ‘మహానుభావుడైన ఆ కపిసింహుడు, నా భర్త, నశిస్తుండగా నాకు కుమారునితో పనేమి, రాజ్యంతో పనేమి, నా ప్రాణంతో కూడా పనేమి? రాముడు ప్రయోగించిన బాణంతో కూల్చబడిన ఆ మహాత్ముని పాదాల చెంతకే నేను వెళతాను.’ ఈ మాట ఆమె పాతివ్రత్యాన్ని చూపుతుంది — రాజ్యం, కుమారుడు, తన ప్రాణం — మూడింటినీ ఆమె తుచ్ఛంగా చేసింది. ఇలా చెప్పి శోకంతో మూర్ఛితురాలై ఏడుస్తూ ఆమె పరుగెత్తింది, దుఃఖంతో చేతులతో తలనూ వక్షాన్నీ బాదుకుంటూ. ‘ప్రదుద్రావ’ (పరుగెత్తింది) అనే క్రియాపదం ఇంతకుముందు వానరుల విషయంలో వాడబడింది, ఇప్పుడు తార విషయంలో — కాని వారు భయంతో పరుగెత్తారు, ఈమె ప్రేమతో. వెళుతూ ఆమె నేలపై పడి ఉన్న భర్తను చూసింది — యుద్ధాలలో వెనుదిరగని దానవేంద్రులను చంపినవాడు అతడు. ‘ఆత్మనః ప్రతిరూపమ్’ (తనకు తగినది) అనే పదంతో సమాధానం ఆమె స్వభావానికి అనుగుణమైనదే — భార్యాత్వపు గౌరవానికి తగినదే — అని కవి సూచిస్తున్నాడు. పదిహేడవ శ్లోకంలోని ‘చారుహాసినీ’ (మనోహరమైన చిరునవ్వు గలది) అనే విశేషణం శోకసందర్భంలో విరోధాభాసంలా కనిపిస్తుంది, కాని అది ఆమె నిత్యసౌందర్యాన్ని గుర్తుచేస్తుంది. పందొమ్మిదవ శ్లోకంలో ‘పాదమూలం గమిష్యామి’ (పాదాల చెంతకు వెళతాను) అనే మాటతో ఆమె సహగమన సంకల్పాన్నే సూచిస్తోంది, ఇది ఇరవైవ సర్గలో ‘ప్రాయమ్’ (ప్రాయోపవేశం) అనే రూపంలో స్పష్టమవుతుంది.

‘వజ్రాలను విసిరే ఇంద్రునిలా పర్వతరాజాలను విసిరేవాడు, మహావాయువుతో కూడిన మహామేఘాల గుంపులా గర్జించేవాడు, ఇంద్రునితో సమాన పరాక్రమం గలవాడు, వర్షించి ఆగిపోయిన మేఘంలా ఉన్నవాడు, గర్జించేవారిలో భయంకరంగా గర్జించే శూరుడు — శూరునిచేత పడగొట్టబడినవాడు, మాంసం కోసం పెద్దపులిచేత కొట్టబడిన మృగరాజు (సింహం) లాంటివాడు, సమస్త లోకమూ పూజించే, పతాకలతో వేదికలతో కూడిన, నాగుల కోసం గరుడుడు పెకలించిన చైత్యం (పవిత్ర వృక్షం) లాంటివాడు’ — ఈ ఉపమానాలతో వాలి దుర్దశ వర్ణించబడింది. చైత్య ఉపమానం విశేషంగా మర్మస్పర్శి — అందరిచేత పూజింపబడినవాడు ఇప్పుడు భగ్నమయ్యాడు; గరుడుడు నాగుల కోసమే దానిని పెకలించాడు, చైత్యంపై ద్వేషంతో కాదు — అలాగే రాముడు కూడా సుగ్రీవుని కోసమే వాలిని చంపాడు. అప్పుడు ఆమె బలమైన విల్లును ఆనించుకొని నిలిచి ఉన్న రాముని, రాముని తమ్ముడు లక్ష్మణుని, భర్త తమ్ముడు సుగ్రీవుని చూసింది. వారిని దాటి, రణంలో చంపబడిన భర్తను సమీపించి చూసి, వ్యథతో కలవరపడి ఆమె నేలపై పడిపోయింది. నిద్ర నుండి లేచినట్లు మళ్ళీ లేచి, ‘ఆర్యపుత్రా’ అని పిలుస్తూ, మృత్యుపాశాలతో చుట్టబడిన భర్తను చూసి ఏడ్చింది. కురరి పక్షిలా రోదిస్తున్న ఆమెను చూసి, వచ్చిన అంగదుని చూసి సుగ్రీవుడు తీవ్రమైన విషాదం పొందాడు. సర్గ సుగ్రీవుని విషాదంతో ముగుస్తుంది, దానితో విజయానందం శోకంతో కప్పబడిందని సూచించబడింది. ఇరవై రెండవ శ్లోకం నుండి ఇరవై నాలుగవ శ్లోకం వరకు ఆరు ఉపమానాలు ఒకే వాక్యంలో గ్రథించబడ్డాయి; ఇది వాల్మీకి ప్రసిద్ధ శైలి, దీనితో ఒక పురుషుని మాహాత్మ్యం ఎన్నో ప్రతిబింబాలతో చూపబడుతుంది. ‘శూరం శూరేణ పాతితమ్’ (శూరునిచేత పడగొట్టబడిన శూరుడు) అనే అర్ధభాగం తార దృష్టిలో రాముని శౌర్యాన్ని కూడా అంగీకరిస్తుంది — నింద మధ్యలో కూడా సత్యాన్ని విడువదు. ఇరవై ఐదవ శ్లోకంలో ముగ్గురు పురుషులు ఒకేచోట కనిపిస్తారు — రాముడు, లక్ష్మణుడు, సుగ్రీవుడు; వారిని ‘అతీత్య’ (దాటి) ఆమె భర్త వద్దకు వెళుతుంది, దానితో ఆమె ఉపేక్ష సూచించబడింది.

அம்பால் வேதனையுற்றுக் கிடந்த அந்த வானர மகாராஜன், காரணங்கள் நிறைந்த சொற்களால் மறுமொழி பெற்ற பின், எதிர்மொழி எதுவும் சொல்லவில்லை. பதினெட்டாம் சர்க்கத்தில் ராமனின் நியாயம் நிறைந்த சொல்லைக் கேட்டபின் அவனிடம் மறுமொழியே இல்லை; இப்போதோ பேசும் ஆற்றலும் குன்றிவிட்டது. கற்களால் உறுப்புகள் சிதைக்கப்பட்டு, மரங்களால் கடுமையாகத் தாக்கப்பட்டு, ராமனின் அம்பால் ஆட்கொள்ளப்பட்ட அவன், உயிரின் இறுதியில் மயங்கினான் — போரில் பெற்ற கல், மர அடிகளும் இங்கே நினைவூட்டப்படுகின்றன; அதனால் அவனுடைய காயங்களின் மிகுதி சுட்டப்படுகிறது. போரில் ராமன் எய்த அம்பால் கொல்லப்பட்ட வானரர்களில் புலியான அந்த வாலியைப் பற்றி அவன் மனைவி தாரை கேள்விப்பட்டாள். ‘சுச்ராவ’ (கேள்விப்பட்டாள்) என்ற சொல்லால், அவள் தானே பார்க்கவில்லை, பிறரிடமிருந்து கேட்டாள் என்று கவி சுட்டுகிறார்; ஆகவே அவளுடைய முதல் எதிர்வினை ஐயம் கலந்தது. மகனோடு இருந்த அவள், கணவனின் மிகக் கொடிய, விரும்பத்தகாத வதத்தைக் கேட்டு, மிகவும் கலங்கியவளாக மலைக்குகையிலிருந்து வெளியே பாய்ந்தாள். ‘ஸபுத்ரா’ (மகனோடு) என்ற சொல்லால், அங்கதனும் அவளோடு வெளியே வந்தான் என்று அறியப்படுகிறது; இதே ஏற்பாடு மேலே இருபதாம் சர்க்கத்திலும் தொடர்கிறது. இந்த நான்கு சுலோகங்களில் சர்க்கத்தின் பின்னணி நிறுவப்படுகிறது — வாலியின் மௌனம், மயக்கம், செய்தி பரவுதல், தாரை வெளியே வருதல். ‘முமோஹ’ (மயங்கினான்) என்ற சொல்லால் சாவு அல்ல, நினைவிழப்பே சொல்லப்படுகிறது; வாலி மேலே இருபதாம் சர்க்கத்திலும் உயிரோடுதான் இருக்கிறான். ‘ஸுதாருணம் அப்ரியம்’ (மிகக் கொடியது, விரும்பத்தகாதது) என்ற செய்தியின் இரு அடைமொழிகளில் — ஒன்று பொருளின் இயல்பையும், மற்றது கேட்பவளின் அனுபவத்தையும் காட்டுகிறது.

அங்கதனின் பரிவாரமாக இருந்த பெருவலிமை கொண்ட வானரர்கள், வில்லேந்திய ராமனைக் கண்டு அஞ்சி ஓடினர். வில்லேந்திய ராமனைக் கண்டவுடனேயே அவர்களின் துணிவு போய்விட்டது; வாலியின் வலிமையால் அச்சமற்றிருந்தவர்கள், அவன் இல்லாதபோது அஞ்சுபவர்கள் ஆயினர். பிறகு தாரை, அஞ்சி விரைந்து ஓடிவரும் வானரர்களைக் கண்டாள் — கூட்டத்தலைவன் கொல்லப்பட்டதால் கூட்டத்திலிருந்து பிரிந்து சிதறிய மான்களைப் போல. இந்த உவமை மிகப் பொருத்தமானது — கூட்டத்தலைவன் கொல்லப்பட்டதும் கூட்டம் சிதறுகிறது; வானரப் படையும் அவ்வாறே. துயருற்ற அவள், ராமனால் நடுங்க வைக்கப்பட்டு, அம்புகளால் துரத்தப்படுபவர்கள் போலிருந்த அந்தத் துயருற்றவர்களை அணுகிச் சொன்னாள் — ‘வானரர்களே, எந்த அரச சிங்கத்தின் முன்னே நீங்கள் சென்றுகொண்டிருந்தீர்களோ, அவனைக் கைவிட்டு, மிகவும் நடுங்கி, இழிநிலையடைந்தவர்களாக ஏன் ஓடுகிறீர்கள்? அரசுக்காகக் கொடிய தம்பி தொலைவிலிருந்து ஏவச் செய்த, தொலைதூரம் பாயும் ராமனின் அம்புகளால் அந்த அண்ணன் வீழ்த்தப்பட்டான் என்றால், அதனால் என்ன?’ அவளுடைய கேள்வி கூர்மையானது — கூட்டத்தலைவனைப் பின்தொடர்ந்தவர்கள் அவனைக் கைவிட்டு ஓடுவது தகாது என்பது கருத்து. விரும்பிய உருவம் எடுக்கவல்ல வானரர்கள், வானரனின் மனைவியுடைய சொல்லைக் கேட்டு, அந்தப் பெண்ணிடம் காலத்துக்கு ஏற்றதும் ஒருமித்ததுமான சொல்லைச் சொன்னார்கள் — ‘அவிச்லிஷ்டம்’ (ஒருமித்தது) என்ற சொல்லால் அனைவரின் இசைவும் சுட்டப்படுகிறது. ‘ஸகார்முகம்’ (வில்லேந்தியவன்) என்ற ஒரே அடைமொழிதான் வானரர்களின் அச்சத்துக்குக் காரணம் — ராமனின் கையில் வில்லைக் கண்டதே போதுமானது. தாரையின் கேள்வியில் இரு பகுதிகள் — ஏன் ஓடுகிறீர்கள், உண்மையில் அங்கே என்ன நடந்தது; ஒன்பதாம் சுலோகத்தில் அவளே இயன்ற விடையைச் சுட்டுகிறாள்.

‘மகன் உயிரோடிருப்பவளே, திரும்பிச் செல், உன் மகன் அங்கதனைக் காப்பாற்று; ராமனின் வடிவில் வந்த யமனே வாலியைக் கொன்று கொண்டு செல்கிறான். எறிந்த மரங்களையும் பெரும் கற்களையும் சிதறடித்த வாலி, வஜ்ரத்துக்கு நிகரான அம்புகளால், வஜ்ரத்தால் வீழ்த்தப்பட்டது போல வீழ்த்தப்பட்டான். இந்திரனுக்கு நிகரான ஒளி கொண்ட வானரர்களின் புலியான இவன் கொல்லப்பட்டதும், இந்த வானரப் படை முழுவதும் தோற்கடிக்கப்பட்டுச் சிதறி ஓடுகிறது. சூரர்களால் நகரம் காக்கப்படட்டும், அங்கதனுக்கு அபிஷேகம் செய்யப்படட்டும்; பதவியில் அமர்ந்த வாலியின் மகனை வானரர்கள் பணிவார்கள். அல்லது, அழகிய முகத்தவளே, இங்கே உனக்கு இடம் உகந்ததல்ல; வானரர்கள் இன்றே விரைவில் கோட்டைகளுக்குள் புகுகிறார்கள். இங்கே காட்டில் திரிபவர்களில் சிலர் மனைவியற்றவர்கள், சிலர் மனைவியுடையவர்கள்; பேராசை கொண்டவர்களும் ஏமாற்றப்பட்டவர்களுமான அவர்களிடமிருந்து எங்களுக்குப் பெரும் அச்சம் இருக்கிறது.’ வானரர்களின் சொல்லில் இரண்டே கவலைகள் — அரசைக் காத்தல், அங்கதனுக்கு அபிஷேகம். ‘அந்தகோ ராமரூபேண’ (ராமனின் வடிவில் வந்த யமன்) என்ற சொல்லால் அவர்கள் ராமனைச் சாவின் வடிவமாகவே கருதுகிறார்கள்; அவர்கள் பார்வையில் தர்ம ஆராய்ச்சி இல்லை, அச்சமே முதன்மை. ‘லுப்தேப்ய: விப்ரலப்தேப்ய:’ (பேராசை கொண்டவர்களிடமிருந்தும் ஏமாற்றப்பட்டவர்களிடமிருந்தும்) என்ற இரு சொற்களால், அரசின் மீது பேராசை கொண்டவர்களும் வஞ்சிக்கப்பட்டவர்களுமான வானரர்கள் சுட்டப்படுகிறார்கள்; அவர்களால் சண்டை மூளுமோ என்று அஞ்சப்படுகிறது. ‘நகரம் காக்கப்படட்டும்’ என்ற அறிவுரையால் வானரர்கள் சோகத்தை அல்ல, அரசியலையே முதன்மைப்படுத்துகிறார்கள்; தாரையின் மறுமொழியோ இதற்கு நேர்மாறாக வரப்போகிறது. கோட்டைக்குள் புகுவது பற்றிய அச்சம், சுக்ரீவனின் பக்கத்து வானரர்கள் விரைவில் கிஷ்கிந்தைக்குள் புகுந்துவிடுவார்கள் என்பதைச் சுட்டுகிறது. பதினாறாம் சுலோகத்தில் திறனாய்வுப் பதிப்பின் பாடம் ‘ஸ்வேப்ய:’ (நம்மவர்களிடமிருந்தே), வல்கேட்டிலோ ‘தேப்ய:’ (அவர்களிடமிருந்து) — அச்சம் நம்மவர்களிடமிருந்தே என்ற திறனாய்வுப் பதிப்பின் கருத்து மேலும் கூர்மையானது.

சிறிது தொலைவே சென்றிருந்த அவர்களுடைய சொல்லைக் கேட்ட அழகிய புன்னகை கொண்ட அந்தப் பெண், தனக்குப் பொருத்தமான மறுமொழியைச் சொன்னாள் — ‘அல்பாந்தரகதானாம்’ (சிறிது தொலைவே சென்றிருந்தவர்களின்) என்ற சொல்லால், அவர்கள் அதிகத் தொலைவு செல்லவில்லை என்பதும், அவர்களுடைய அச்சத்தின் விரைவும் சுட்டப்படுகின்றன. ‘பெரும் பேறு பெற்ற வானரசிங்கமான என் கணவன் அழியும்போது, எனக்கு மகனால் என்ன பயன், அரசால் என்ன பயன், என் உயிரால்தான் என்ன பயன்? ராமன் எய்த அம்பால் வீழ்த்தப்பட்ட அந்த மகாத்மாவின் திருவடிகளுக்கே நான் செல்வேன்.’ இந்தச் சொல் அவளுடைய கற்பு நெறியைக் காட்டுகிறது — அரசு, மகன், தன்னுயிர் என்ற மூன்றையுமே அவள் அற்பமாக்கிவிட்டாள். இவ்வாறு சொல்லிவிட்டுச் சோகத்தால் மயங்கி, அழுதபடி, துயரத்தால் இரு கைகளாலும் தலையிலும் மார்பிலும் அடித்துக்கொண்டு அவள் ஓடினாள். ‘ப்ரதுத்ராவ’ (ஓடினாள்) என்ற வினைச்சொல் முன்பு வானரர்களுக்குப் பயன்படுத்தப்பட்டது, இப்போது தாரைக்கு — ஆனால் அவர்கள் அச்சத்தால் ஓடினார்கள், இவளோ அன்பால். சென்றுகொண்டிருந்த அவள், போர்களில் பின்வாங்காத தானவத் தலைவர்களைக் கொன்றவனான தன் கணவன் தரையில் விழுந்து கிடப்பதைக் கண்டாள். ‘ஆத்மன: ப்ரதிரூபம்’ (தனக்குப் பொருத்தமான) என்ற சொல்லால், அந்த மறுமொழி அவள் இயல்புக்கு ஏற்றது — மனைவி என்ற நிலையின் பெருமைக்கு ஏற்றது — என்று கவி சுட்டுகிறார். பதினேழாம் சுலோகத்தில் ‘சாருஹாஸினீ’ (அழகிய புன்னகை கொண்டவள்) என்ற அடைமொழி சோகச் சூழலில் முரண்பாடு போலத் தோன்றுகிறது; ஆனால் அது அவளுடைய நிலையான அழகை நினைவூட்டுகிறது. பத்தொன்பதாம் சுலோகத்தில் ‘பாதமூலம் கமிஷ்யாமி’ (திருவடிகளுக்குச் செல்வேன்) என்ற சொல்லால் அவள் கணவனோடு உடன்செல்லும் சங்கல்பத்தையே சுட்டுகிறாள்; இது இருபதாம் சர்க்கத்தில் ‘ப்ராயம்’ (உண்ணாநோன்பிருந்து உயிர்விடுதல்) என்ற வடிவில் தெளிவாகும்.

‘வஜ்ரங்களை எறியும் இந்திரனைப் போல மலையரசர்களை எறிந்தவனும், பெருங்காற்று புகுந்த பெருமேகக் கூட்டம் போல முழங்கியவனும், இந்திரனுக்கு நிகரான வீரம் கொண்டவனும், பொழிந்து ஓய்ந்த மேகம் போலக் கிடப்பவனும், முழங்குபவர்களிடையே பயங்கரமாக முழங்கியவனும், ஒரு சூரனால் வீழ்த்தப்பட்ட சூரனும், இரைக்காகப் புலியால் தாக்கப்பட்ட சிங்கம் போன்றவனும், எல்லா உலகத்தாராலும் வழிபடப்பட்டு, கொடியோடும் மேடையோடும் கூடியிருந்து, நாகத்துக்காகக் கருடனால் பெயர்த்தெறியப்பட்ட சைத்தியம் (புனித மரத்தலம்) போன்றவனுமான கணவனை அவள் கண்டாள்’ — இந்த உவமைகளால் வாலியின் அவலநிலை வர்ணிக்கப்படுகிறது. சைத்திய உவமை குறிப்பாக நெஞ்சைத் தொடுவது — அனைவராலும் வழிபடப்பட்டது இப்போது உடைந்து கிடக்கிறது; கருடனும் நாகத்துக்காகவே அதைப் பெயர்த்தான், சைத்தியத்தின் மீதான வெறுப்பால் அல்ல — அதுபோல ராமனும் சுக்ரீவனுக்காகவே வாலியைக் கொன்றான். பிறகு அவள், வலிமையான வில்லை ஊன்றி நின்ற ராமனையும், ராமனின் தம்பி லக்ஷ்மணனையும், கணவனின் தம்பி சுக்ரீவனையும் கண்டாள். அவர்களைக் கடந்து, போரில் கொல்லப்பட்ட கணவனை அணுகி உற்றுநோக்கி, வேதனையும் பதற்றமும் கொண்டவளாக அவள் தரையில் விழுந்தாள். உறங்கி எழுந்தவள் போல மீண்டும் எழுந்து, ‘ஆர்யபுத்ரா’ என்று அழைத்தபடி, சாவின் கயிறுகளால் சுற்றப்பட்ட கணவனைக் கண்டு அழுதாள். அன்றில் பறவை போலக் கதறும் அவளைக் கண்டும், வந்த அங்கதனைக் கண்டும், சுக்ரீவன் கடும் துயரத்தை அடைந்தான். சர்க்கம் சுக்ரீவனின் துயரத்தோடு முடிகிறது; அதனால் வெற்றியின் மகிழ்ச்சி சோகத்தால் மூடப்பட்டது என்று சுட்டப்படுகிறது. இருபத்திரண்டு முதல் இருபத்துநான்கு வரையிலான சுலோகங்களில் ஆறு உவமைகள் ஒரே வாக்கியத்தில் கோக்கப்பட்டுள்ளன; இது வால்மீகியின் புகழ்பெற்ற நடை; இதனால் ஒரு மனிதனின் பெருமை பல பிரதிபிம்பங்களால் காட்டப்படுகிறது. ‘சூரம் சூரேண பாதிதம்’ (ஒரு சூரனால் வீழ்த்தப்பட்ட சூரன்) என்ற அரை அடி, தாரையின் பார்வையில் ராமனின் வீரத்தையும் ஒப்புக்கொள்கிறது — பழிப்பின் நடுவிலும் அவள் உண்மையைக் கைவிடுவதில்லை. இருபத்தைந்தாம் சுலோகத்தில் மூன்று ஆடவர்கள் ஒருசேரக் காணப்படுகிறார்கள் — ராமன், லக்ஷ்மணன், சுக்ரீவன்; அவர்களைக் ‘கடந்து’ அவள் கணவனிடம் செல்கிறாள்; அதனால் அவளுடைய புறக்கணிப்பு சுட்டப்படுகிறது.

ಬಾಣದಿಂದ ಪೀಡಿತನಾಗಿ ಮಲಗಿದ್ದ ಆ ವಾನರಮಹಾರಾಜನು ಯುಕ್ತಿಯುಕ್ತವಾದ ಮಾತುಗಳಿಂದ ಉತ್ತರಿಸಲ್ಪಟ್ಟು, ಮರುಉತ್ತರವನ್ನು ಕೊಡಲಿಲ್ಲ. ಹದಿನೆಂಟನೆಯ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ರಾಮನ ಯುಕ್ತಿಯುಕ್ತ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿದ ಮೇಲೆ ಅವನಿಗೆ ಪ್ರತ್ಯುತ್ತರವೇ ಇರಲಿಲ್ಲ; ಈಗಲಾದರೋ ಮಾತನಾಡುವ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವೂ ಕ್ಷೀಣಿಸಿದೆ. ಕಲ್ಲುಗಳಿಂದ ಅಂಗಾಂಗಗಳು ಜಜ್ಜಲ್ಪಟ್ಟು, ಮರಗಳಿಂದ ತೀವ್ರವಾಗಿ ಹೊಡೆಯಲ್ಪಟ್ಟು, ರಾಮಬಾಣದಿಂದ ಆಕ್ರಾಂತನಾದ ಅವನು ಜೀವನದ ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಮೂರ್ಛೆಹೋದನು — ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಪಡೆದ ಕಲ್ಲು-ಮರಗಳ ಹೊಡೆತಗಳೂ ಇಲ್ಲಿ ನೆನಪಿಸಲ್ಪಡುತ್ತವೆ, ಇದರಿಂದ ಅವನ ಗಾಯಗಳ ಬಾಹುಳ್ಯ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ರಾಮನು ಬಿಟ್ಟ ಬಾಣದಿಂದ ಆ ವಾನರಶಾರ್ದೂಲ ವಾಲಿಯು ಹತನಾದನೆಂದು ಅವನ ಪತ್ನಿ ತಾರೆ ಕೇಳಿದಳು. ‘ಶುಶ್ರಾವ’ (ಕೇಳಿದಳು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅವಳು ತಾನೇ ಕಾಣಲಿಲ್ಲ, ಇತರರಿಂದ ಕೇಳಿದಳು ಎಂದು ಕವಿ ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಅವಳ ಮೊದಲ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯೆ ಆಶಂಕೆಯಿಂದ ಕೂಡಿದೆ. ಪತಿಯ ಅತಿದಾರುಣವಾದ ಅಪ್ರಿಯವಾದ ವಧೆಯನ್ನು ಕೇಳಿ ತೀವ್ರವಾಗಿ ಉದ್ವಿಗ್ನಳಾದ ಅವಳು ಮಗನೊಡನೆ ಬೆಟ್ಟದ ಗುಹೆಯಿಂದ ಹೊರಕ್ಕೆ ಧಾವಿಸಿದಳು. ‘ಸಪುತ್ರಾ’ (ಮಗನೊಡನೆ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅಂಗದನೂ ಅವಳೊಡನೆ ಹೊರಟನು ಎಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತದೆ; ಇದೇ ವ್ಯವಸ್ಥೆ ಮುಂದೆ ಇಪ್ಪತ್ತನೆಯ ಸರ್ಗದಲ್ಲೂ ಮುಂದುವರಿಯುತ್ತದೆ. ಈ ನಾಲ್ಕು ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಸರ್ಗದ ಹಿನ್ನೆಲೆ ಸ್ಥಾಪಿತವಾಗುತ್ತದೆ — ವಾಲಿಯ ನಿಃಶಬ್ದತೆ, ಮೂರ್ಛೆ, ಸುದ್ದಿಯ ಹರಡುವಿಕೆ, ತಾರೆಯ ಹೊರಡುವಿಕೆ. ‘ಮುಮೋಹ’ (ಮೂರ್ಛೆಹೋದನು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಮರಣವಲ್ಲ, ಪ್ರಜ್ಞಾಲೋಪ ಮಾತ್ರ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ; ವಾಲಿ ಮುಂದೆ ಇಪ್ಪತ್ತನೆಯ ಸರ್ಗದಲ್ಲೂ ಜೀವಂತನಾಗಿಯೇ ಇದ್ದಾನೆ. ‘ಸುದಾರುಣಮ್ ಅಪ್ರಿಯಮ್’ (ಅತಿದಾರುಣ, ಅಪ್ರಿಯ) ಎಂಬ ಸುದ್ದಿಯ ಎರಡು ವಿಶೇಷಣಗಳು — ಒಂದು ವಸ್ತುಸ್ವರೂಪವನ್ನು, ಇನ್ನೊಂದು ಕೇಳುವವಳ ಅನುಭವವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತವೆ.

ಅಂಗದನ ಪರಿವಾರದಲ್ಲಿದ್ದ ಮಹಾಬಲಶಾಲಿಗಳಾದ ವಾನರರು ಬಿಲ್ಲು ಹಿಡಿದಿದ್ದ ರಾಮನನ್ನು ಕಂಡು ಹೆದರಿ ಓಡಿದರು. ಧನುರ್ಧಾರಿಯಾದ ರಾಮನನ್ನು ಕಂಡಾಕ್ಷಣವೇ ಅವರ ಧೈರ್ಯ ಹೋಯಿತು; ವಾಲಿಯ ಬಲದಿಂದ ನಿರ್ಭಯರಾಗಿದ್ದವರು ಅವನ ಅಭಾವದಲ್ಲಿ ಭಯಗೊಂಡರು. ಆಗ ಆ ತಾರೆ, ಯೂಥಪತಿ ಹತನಾದ ಮೇಲೆ ಹಿಂಡಿನಿಂದ ಚದುರಿದ ಮೃಗಗಳಂತೆ, ಹೆದರಿ ವೇಗವಾಗಿ ಓಡಿಬರುತ್ತಿದ್ದ ವಾನರರನ್ನು ಕಂಡಳು. ಉಪಮೆ ಅತ್ಯಂತ ಸಾರ್ಥಕ — ಯೂಥಪತಿ ಹತನಾದರೆ ಹಿಂಡು ಚದುರುತ್ತದೆ; ವಾನರಸೈನ್ಯವೂ ಹಾಗೆಯೇ. ದುಃಖಿತಳಾದ ಅವಳು, ರಾಮನಿಂದ ಹೆದರಿಸಲ್ಪಟ್ಟು ಬಾಣಗಳು ಬೆನ್ನಟ್ಟುತ್ತಿವೆಯೋ ಎಂಬಂತಿದ್ದ ಆ ದುಃಖಿತರ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗಿ ಹೇಳಿದಳು — ‘ವಾನರರೇ, ಯಾವ ರಾಜಸಿಂಹನ ಮುಂದೆ ನೀವು ನಡೆಯುತ್ತಿದ್ದಿರೋ ಅವನನ್ನು ಬಿಟ್ಟು, ಅತ್ಯಂತ ಹೆದರಿ ದುರ್ಗತರಾಗಿ ಏಕೆ ಓಡುತ್ತಿದ್ದೀರಿ? ರಾಜ್ಯಕ್ಕಾಗಿ ಆ ಅಣ್ಣನನ್ನು ಕ್ರೂರನಾದ ತಮ್ಮನು ರಾಮನ ಮೂಲಕ, ದೂರದಿಂದ ಬಿಟ್ಟ ದೂರಗಾಮಿ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಉರುಳಿಸಿದ್ದರೆ, ಅದರಿಂದೇನು?’ ಅವಳ ಪ್ರಶ್ನೆ ತೀಕ್ಷ್ಣವಾದುದು — ಯೂಥಪತಿಯ ಅನುಚರರು ಅವನನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಓಡುವುದು ಸರಿಯಲ್ಲ ಎಂಬುದು ಭಾವ. ಬೇಕಾದ ರೂಪ ಧರಿಸಬಲ್ಲ ಆ ಕಪಿಗಳು ಕಪಿಪತ್ನಿಯ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಆ ಸ್ತ್ರೀಗೆ ಸಮಯೋಚಿತವಾದ, ಏಕಮತದ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದರು — ‘ಅವಿಶ್ಲಿಷ್ಟಮ್’ (ಏಕಮತದ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಎಲ್ಲರ ಸಮ್ಮತಿ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ‘ಸಕಾರ್ಮುಕಮ್’ (ಬಿಲ್ಲು ಹಿಡಿದ) ಎಂಬ ಒಂದೇ ವಿಶೇಷಣ ವಾನರರ ಭಯಕ್ಕೆ ಕಾರಣ — ರಾಮನ ಕೈಯಲ್ಲಿ ಬಿಲ್ಲನ್ನು ಕಂಡದ್ದೇ ಸಾಕು. ತಾರೆಯ ಪ್ರಶ್ನೆಯಲ್ಲಿ ಎರಡು ಅಂಶಗಳಿವೆ — ಏಕೆ ಓಡುತ್ತಿದ್ದೀರಿ, ಮತ್ತು ಅಲ್ಲಿ ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಏನಾಯಿತು ಎಂದು; ಒಂಬತ್ತನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಅವಳೇ ಸಂಭಾವ್ಯ ಉತ್ತರವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತಾಳೆ.

‘ಜೀವಂತ ಮಗನುಳ್ಳವಳೇ, ಹಿಂದಿರುಗು, ಮಗ ಅಂಗದನನ್ನು ರಕ್ಷಿಸು; ರಾಮನ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಅಂತಕನೇ (ಯಮನೇ) ವಾಲಿಯನ್ನು ಕೊಂದು ಕೊಂಡೊಯ್ಯುತ್ತಿದ್ದಾನೆ. ವಾಲಿ ಎಸೆದ ಮರಗಳನ್ನೂ ಭಾರೀ ಶಿಲೆಗಳನ್ನೂ ತಡೆದು, ವಜ್ರಕ್ಕೆ ಸಮಾನವಾದ ಬಾಣಗಳಿಂದ, ವಜ್ರಾಯುಧದಿಂದ ಎಂಬಂತೆ, ವಾಲಿ ಉರುಳಿಸಲ್ಪಟ್ಟನು. ಇಂದ್ರನಿಗೆ ಸಮಾನವಾದ ಕಾಂತಿಯುಳ್ಳ ಈ ವಾನರಶಾರ್ದೂಲನು ಹತನಾಗಲು, ಈ ಎಲ್ಲ ವಾನರಬಲವೂ ಸೋತು ಓಡಿಹೋಯಿತು. ಶೂರರು ನಗರವನ್ನು ರಕ್ಷಿಸಲಿ, ಅಂಗದನಿಗೆ ಅಭಿಷೇಕವಾಗಲಿ; ಪದವಿಯಲ್ಲಿರುವ ವಾಲಿಯ ಮಗನನ್ನು ವಾನರರು ಸೇವಿಸುವರು. ಅಥವಾ, ಸುಮುಖಿಯೇ, ಇಲ್ಲಿರುವುದು ನಿನಗೆ ಹಿತವಲ್ಲ; ವಾನರರು ಇಂದೇ ಬೇಗನೆ ದುರ್ಗಗಳನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸುತ್ತಾರೆ. ಇಲ್ಲಿ ವನಚರರಲ್ಲಿ ಕೆಲವರು ಪತ್ನಿಯಿಲ್ಲದವರು, ಕೆಲವರು ಪತ್ನಿಯುಳ್ಳವರು; ಲೋಭಿಗಳೂ ವಂಚಿತರೂ ಆದ ಅವರಿಂದ ನಮಗೆ ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ಭಯವಿದೆ.’ ವಾನರರ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ಎರಡೇ ಚಿಂತೆಗಳು — ರಾಜ್ಯದ ರಕ್ಷಣೆ ಮತ್ತು ಅಂಗದನ ಅಭಿಷೇಕ. ‘ಅಂತಕೋ ರಾಮರೂಪೇಣ’ (ರಾಮನ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಅಂತಕ) ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ ಅವರು ರಾಮನನ್ನು ಮೃತ್ಯುರೂಪನೆಂದೇ ಭಾವಿಸುತ್ತಾರೆ; ಅವರ ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಧರ್ಮವಿಚಾರವಿಲ್ಲ, ಭಯವೇ ಪ್ರಧಾನ. ‘ಲುಬ್ಧೇಭ್ಯಃ ವಿಪ್ರಲಬ್ಧೇಭ್ಯಃ’ (ಲೋಭಿಗಳಿಂದ, ವಂಚಿತರಿಂದ) ಎಂಬ ಪದಗಳಿಂದ ರಾಜ್ಯಲೋಭಿಗಳೂ ವಂಚಿತರೂ ಆದ ವಾನರರು ಸೂಚಿತರಾಗಿದ್ದಾರೆ, ಅವರ ಕಲಹವನ್ನು ಶಂಕಿಸಲಾಗುತ್ತಿದೆ. ‘ನಗರವನ್ನು ರಕ್ಷಿಸಲಿ’ ಎಂಬ ಉಪದೇಶದಿಂದ ವಾನರರು ರಾಜನೀತಿಯನ್ನೇ ಪ್ರಧಾನವಾಗಿಸುತ್ತಾರೆ, ಶೋಕವನ್ನಲ್ಲ; ತಾರೆಯದಾದರೋ ಇದಕ್ಕೆ ವಿರುದ್ಧವಾದ ಉತ್ತರ ಬರಲಿದೆ. ದುರ್ಗಪ್ರವೇಶದ ಆಶಂಕೆ, ಕಿಷ್ಕಿಂಧೆಯೊಳಗೆ ಸುಗ್ರೀವನ ಪಕ್ಷದ ವಾನರರು ಬೇಗನೆ ಪ್ರವೇಶಿಸುತ್ತಾರೆ ಎಂಬುದನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಹದಿನಾರನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಸ್ವೇಭ್ಯಃ’ (ತಮ್ಮವರಿಂದಲೇ) ಎಂಬುದು ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಪಾಠ, ವಲ್ಗೇಟ್‌ನಲ್ಲಾದರೋ ‘ತೇಭ್ಯಃ’ (ಅವರಿಂದ) — ಭಯ ತಮ್ಮವರಿಂದಲೇ ಎಂಬ ಸಮೀಕ್ಷಿತದ ಆಶಯ ಹೆಚ್ಚು ತೀವ್ರವಾದುದು.

ಹೆಚ್ಚು ದೂರ ಹೋಗಿರದಿದ್ದ ಅವರ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಸುಂದರವಾದ ನಗುವುಳ್ಳ ಆ ಸ್ತ್ರೀ ತನಗೆ ತಕ್ಕುದಾದ ಉತ್ತರವನ್ನು ಹೇಳಿದಳು — ‘ಅಲ್ಪಾಂತರಗತಾನಾಮ್’ (ಹೆಚ್ಚು ದೂರ ಹೋಗಿರದ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅವರು ಬಹುದೂರ ಹೋಗಿರಲಿಲ್ಲ ಎಂಬುದೂ ಅವರ ಭಯದ ಆತುರವೂ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತವೆ. ‘ಮಹಾಭಾಗನೂ ಕಪಿಸಿಂಹನೂ ಆದ ಆ ಪತಿ ನಾಶವಾಗುತ್ತಿರುವಾಗ ನನಗೆ ಮಗನಿಂದೇನು, ರಾಜ್ಯದಿಂದೇನು, ನನ್ನಿಂದಲಾದರೂ ಏನು? ರಾಮನು ಪ್ರಯೋಗಿಸಿದ ಬಾಣದಿಂದ ಉರುಳಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಆ ಮಹಾತ್ಮನ ಪಾದಮೂಲಕ್ಕೇ ನಾನು ಹೋಗುತ್ತೇನೆ.’ ಈ ಮಾತು ಅವಳ ಪಾತಿವ್ರತ್ಯವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ — ರಾಜ್ಯ, ಮಗ, ತಾನು — ಮೂರನ್ನೂ ಅವಳು ತುಚ್ಛವಾಗಿಸಿದಳು. ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ, ಶೋಕದಿಂದ ಮೂರ್ಛಿತಳಾಗಿ, ಅಳುತ್ತಾ, ದುಃಖದಿಂದ ತನ್ನ ತೋಳುಗಳಿಂದ ತಲೆಯನ್ನೂ ಎದೆಯನ್ನೂ ಬಡಿದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾ ಅವಳು ಓಡಿದಳು. ‘ಪ್ರದುದ್ರಾವ’ (ಓಡಿದಳು) ಎಂಬ ಕ್ರಿಯಾಪದ ಮೊದಲು ವಾನರರ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಬಳಸಲ್ಪಟ್ಟಿತ್ತು, ಈಗ ತಾರೆಯ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ — ಆದರೆ ಅವರು ಭಯದಿಂದ ಓಡಿದರು, ಇವಳು ಪ್ರೇಮದಿಂದ. ಹೋಗುತ್ತಾ ಅವಳು, ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಬೆನ್ನುತೋರಿಸದ ದಾನವೇಂದ್ರರನ್ನು ಕೊಂದಿದ್ದ ತನ್ನ ಪತಿ ನೆಲದ ಮೇಲೆ ಬಿದ್ದಿರುವುದನ್ನು ಕಂಡಳು. ‘ಆತ್ಮನಃ ಪ್ರತಿರೂಪಮ್’ (ತನಗೆ ತಕ್ಕುದಾದ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಆ ಉತ್ತರ ಅವಳ ಸ್ವಭಾವಕ್ಕೆ ಅನುಗುಣವಾದುದು — ಪತ್ನಿತನದ ಗೌರವಕ್ಕೆ ತಕ್ಕುದು — ಎಂದು ಕವಿ ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ. ಹದಿನೇಳನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಚಾರುಹಾಸಿನೀ’ (ಸುಂದರ ನಗುವುಳ್ಳವಳು) ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣ ಶೋಕಪ್ರಸಂಗದಲ್ಲಿ ವಿರೋಧಾಭಾಸದಂತೆ ತೋರುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ಅದು ಅವಳ ನಿತ್ಯ ಸೌಂದರ್ಯವನ್ನು ನೆನಪಿಸುತ್ತದೆ. ಹತ್ತೊಂಬತ್ತನೆಯದರಲ್ಲಿ ‘ಪಾದಮೂಲಂ ಗಮಿಷ್ಯಾಮಿ’ (ಪಾದಮೂಲಕ್ಕೆ ಹೋಗುತ್ತೇನೆ) ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ ಅವಳು ಸಹಗಮನದ ಸಂಕಲ್ಪವನ್ನೇ ಸೂಚಿಸುತ್ತಾಳೆ, ಇದು ಇಪ್ಪತ್ತನೆಯ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ‘ಪ್ರಾಯಮ್’ (ಆಮರಣ ಉಪವಾಸ) ಎಂಬ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗುತ್ತದೆ.

‘ವಜ್ರಗಳನ್ನು ಎಸೆಯುವ ವಾಸವನಂತೆ (ಇಂದ್ರನಂತೆ) ಮಹಾಪರ್ವತಗಳನ್ನು ಎಸೆಯುತ್ತಿದ್ದವನು, ಬಿರುಗಾಳಿಯಿಂದ ಕೂಡಿದ ಮಹಾಮೇಘರಾಶಿಯಂತೆ ಗರ್ಜಿಸುತ್ತಿದ್ದವನು, ಇಂದ್ರನಿಗೆ ಸಮಾನ ಪರಾಕ್ರಮಿ, ಮಳೆಗರೆದು ಶಾಂತವಾದ ಮೋಡದಂತಿರುವವನು, ಗರ್ಜಿಸುವವರಲ್ಲಿ ಭಯಂಕರವಾಗಿ ಗರ್ಜಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಶೂರ — ಶೂರನಿಂದಲೇ ಉರುಳಿಸಲ್ಪಟ್ಟವನು, ಮಾಂಸಕ್ಕಾಗಿ ಹುಲಿಯಿಂದ ಹೊಡೆಯಲ್ಪಟ್ಟ ಮೃಗರಾಜ ಸಿಂಹನಂತಿರುವವನು, ಸರ್ವಲೋಕದಿಂದ ಪೂಜಿಸಲ್ಪಟ್ಟ, ಪತಾಕೆಯೂ ವೇದಿಕೆಯೂ ಉಳ್ಳ, ಸರ್ಪಕ್ಕಾಗಿ ಗರುಡನಿಂದ ಕಿತ್ತೆಸೆಯಲ್ಪಟ್ಟ ಚೈತ್ಯವೃಕ್ಷದಂತಿರುವವನು’ — ಈ ಉಪಮೆಗಳಿಂದ ವಾಲಿಯ ದುರ್ದಶೆ ವರ್ಣಿತವಾಗಿದೆ. ಚೈತ್ಯದ ಉಪಮೆ ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಮಾರ್ಮಿಕ — ಎಲ್ಲರಿಂದ ಪೂಜ್ಯನಾಗಿದ್ದವನು ಈಗ ಭಗ್ನನಾಗಿದ್ದಾನೆ; ಗರುಡನು ಸರ್ಪಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಅದನ್ನು ಕಿತ್ತೆಸೆದನು, ಚೈತ್ಯದ ಮೇಲಿನ ದ್ವೇಷದಿಂದಲ್ಲ — ಹಾಗೆಯೇ ರಾಮನೂ ಸುಗ್ರೀವನಿಗಾಗಿಯೇ ವಾಲಿಯನ್ನು ಕೊಂದನು. ಅನಂತರ ಅವಳು ಬಲಿಷ್ಠವಾದ ಧನುಸ್ಸನ್ನು ಊರಿ ನಿಂತಿದ್ದ ರಾಮನನ್ನೂ, ರಾಮನ ತಮ್ಮ ಲಕ್ಷ್ಮಣನನ್ನೂ, ಪತಿಯ ತಮ್ಮ ಸುಗ್ರೀವನನ್ನೂ ಕಂಡಳು. ಅವರನ್ನು ದಾಟಿ, ರಣದಲ್ಲಿ ಹತನಾದ ಪತಿಯ ಬಳಿಗೆ ಬಂದು, ಅವನನ್ನು ನೋಡಿ, ವ್ಯಥಿತಳಾಗಿ ಗಾಬರಿಗೊಂಡ ಅವಳು ನೆಲಕ್ಕೆ ಬಿದ್ದಳು. ನಿದ್ರೆಯಿಂದ ಎದ್ದವಳಂತೆ ಮತ್ತೆ ಎದ್ದು ‘ಆರ್ಯಪುತ್ರ’ ಎಂದು ಕೂಗುತ್ತಾ, ಮೃತ್ಯುವಿನ ಪಾಶಗಳಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿದ ಪತಿಯನ್ನು ಕಂಡು ಅವಳು ಅತ್ತಳು. ಕುರರಿ ಪಕ್ಷಿಯಂತೆ ಆಕ್ರಂದಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಅವಳನ್ನು ನೋಡಿ, ಬಂದಿದ್ದ ಅಂಗದನನ್ನೂ ಕಂಡು, ಸುಗ್ರೀವನು ಕಷ್ಟಕರವಾದ ವಿಷಾದಕ್ಕೆ ಒಳಗಾದನು. ಸರ್ಗವು ಸುಗ್ರೀವನ ವಿಷಾದದೊಂದಿಗೆ ಮುಗಿಯುತ್ತದೆ, ಇದರಿಂದ ವಿಜಯದ ಆನಂದವು ಶೋಕದಿಂದ ಮುಚ್ಚಲ್ಪಟ್ಟಿತು ಎಂಬುದು ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ. ಇಪ್ಪತ್ತೆರಡರಿಂದ ಇಪ್ಪತ್ತನಾಲ್ಕರವರೆಗೆ ಆರು ಉಪಮೆಗಳು ಒಂದೇ ವಾಕ್ಯದಲ್ಲಿ ಹೆಣೆಯಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ; ಇದು ವಾಲ್ಮೀಕಿಯ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಶೈಲಿ, ಇದರಿಂದ ಒಬ್ಬ ವ್ಯಕ್ತಿಯ ಮಾಹಾತ್ಮ್ಯವನ್ನು ಅನೇಕ ಪ್ರತಿಬಿಂಬಗಳ ಮೂಲಕ ತೋರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ‘ಶೂರಂ ಶೂರೇಣ ಪಾತಿತಮ್’ (ಶೂರನಿಂದ ಉರುಳಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಶೂರ) ಎಂಬ ಅರ್ಧವು ತಾರೆಯ ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ರಾಮನ ಶೌರ್ಯವನ್ನೂ ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ — ನಿಂದೆಯ ನಡುವೆಯೂ ಸತ್ಯವನ್ನು ಬಿಡುವುದಿಲ್ಲ. ಇಪ್ಪತ್ತೈದನೆಯದರಲ್ಲಿ ಮೂವರು ಪುರುಷರು ಒಟ್ಟಿಗೆ ಕಾಣಿಸುತ್ತಾರೆ — ರಾಮ, ಲಕ್ಷ್ಮಣ, ಸುಗ್ರೀವ; ಅವರನ್ನು ‘ಅತೀತ್ಯ’ (ದಾಟಿ) ಅವಳು ಪತಿಯ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗುತ್ತಾಳೆ, ಇದರಿಂದ ಅವಳ ಉಪೇಕ್ಷೆ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ.

ശരമേറ്റു വേദനിച്ചു കിടക്കുന്ന ആ വാനരമഹാരാജാവ്, യുക്തിയുക്തമായ വാക്കുകളാൽ മറുപടി ലഭിച്ചതിനാൽ, പിന്നെ ഒരു ഉത്തരവും പറഞ്ഞില്ല. പതിനെട്ടാം സർഗത്തിൽ രാമന്റെ യുക്തിയുക്തമായ വാക്കു കേട്ടപ്പോൾ അവന് ഒരു മറുപടിയും ഉണ്ടായിരുന്നില്ല; ഇപ്പോഴാകട്ടെ സംസാരിക്കാനുള്ള ശക്തിതന്നെ ക്ഷയിച്ചിരിക്കുന്നു. കല്ലുകളാൽ അംഗങ്ങൾ മുറിഞ്ഞ്, വൃക്ഷങ്ങളാൽ കഠിനമായി അടിയേറ്റ്, രാമബാണത്താൽ ആക്രമിക്കപ്പെട്ട അവൻ ജീവിതാന്ത്യത്തിൽ മോഹാലസ്യപ്പെട്ടു — യുദ്ധത്തിൽ ഏറ്റ കല്ലുകളുടെയും വൃക്ഷങ്ങളുടെയും പ്രഹരങ്ങളും ഇവിടെ ഓർമിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു; അതിലൂടെ അവന്റെ മുറിവുകളുടെ ആധിക്യം സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. യുദ്ധത്തിൽ രാമൻ വിട്ട ബാണത്താൽ വധിക്കപ്പെട്ട ആ വാനരശാർദൂലനായ ബാലിയെക്കുറിച്ച് അവന്റെ ഭാര്യ താര കേട്ടു. ‘ശുശ്രാവ’ (കേട്ടു) എന്ന പദത്തിലൂടെ കവി സൂചിപ്പിക്കുന്നു — അവൾ സ്വയം കണ്ടില്ല, മറ്റുള്ളവരിൽനിന്നു കേട്ടതാണ്; അതിനാൽ അവളുടെ ആദ്യപ്രതികരണം ആശങ്ക കലർന്നതാണ്. ഭർത്താവിന്റെ അതിദാരുണവും അപ്രിയവുമായ വധം കേട്ട്, അത്യന്തം ഉദ്വിഗ്നയായി, അവൾ പുത്രനോടൊപ്പം ഗിരിഗുഹയിൽനിന്നു പുറത്തേക്കു പാഞ്ഞു. ‘സപുത്രാ’ (പുത്രനോടൊപ്പം) എന്ന പദത്താൽ അംഗദനും അവളോടൊപ്പം പുറപ്പെട്ടു എന്നറിയാം; ഇതേ ക്രമീകരണം തുടർന്ന് ഇരുപതാം സർഗത്തിലും തുടരുന്നു. ഈ നാലു ശ്ലോകങ്ങളിൽ സർഗത്തിന്റെ പശ്ചാത്തലം സ്ഥാപിക്കപ്പെടുന്നു — ബാലിയുടെ നിശ്ശബ്ദത, മോഹാലസ്യം, വാർത്തയുടെ പ്രചാരം, താരയുടെ പുറപ്പാട്. ‘മുമോഹ’ (മോഹാലസ്യപ്പെട്ടു) എന്ന പദത്താൽ മരണമല്ല, ബോധക്ഷയം മാത്രമാണ് പറയപ്പെടുന്നത്; ഇരുപതാം സർഗത്തിലും ബാലി ജീവിച്ചിരിക്കുന്നുണ്ട്. ‘സുദാരുണമപ്രിയം’ (അതിദാരുണവും അപ്രിയവും) എന്ന വാർത്തയുടെ രണ്ടു വിശേഷണങ്ങൾ — ഒന്ന് വസ്തുവിന്റെ സ്വരൂപവും മറ്റേത് കേൾക്കുന്നവളുടെ അനുഭവവും കാണിക്കുന്നു.

അംഗദന്റെ പരിവാരങ്ങളായിരുന്ന മഹാബലരായ വാനരന്മാർ വില്ലേന്തിയ രാമനെ കണ്ട് ഭയന്ന് ഓടിപ്പോയി. വില്ലാളിയായ രാമനെ കണ്ടപ്പോൾത്തന്നെ അവരുടെ ധൈര്യം പോയി; ബാലിയുടെ ബലത്താൽ നിർഭയരായിരുന്നവർ അവന്റെ അഭാവത്തിൽ ഭീതരായി. അപ്പോൾ ആ താര, യൂഥപതി കൊല്ലപ്പെട്ടതിനാൽ കൂട്ടത്തിൽനിന്നു ചിതറിയ മൃഗങ്ങളെപ്പോലെ, ഭയന്ന് വേഗത്തിൽ ഓടിവരുന്ന വാനരന്മാരെ കണ്ടു. ഉപമ അത്യന്തം അർഥപൂർണമാണ് — യൂഥപതി കൊല്ലപ്പെട്ടാൽ കൂട്ടം ചിതറുന്നു; വാനരസൈന്യവും അങ്ങനെതന്നെ. ദുഃഖിതയായ അവൾ, രാമനാൽ ഭയപ്പെടുത്തപ്പെട്ട്, ബാണങ്ങൾ പിന്തുടരുന്നവരെപ്പോലെ കാണപ്പെട്ട ആ ദുഃഖിതരുടെ അടുത്തുചെന്നു പറഞ്ഞു — ‘വാനരന്മാരേ, ഏതു രാജസിംഹത്തിന്റെ മുന്നണിയിൽ നിങ്ങൾ നടന്നിരുന്നുവോ, അവനെ ഉപേക്ഷിച്ച്, അത്യന്തം ഭയന്ന്, ദുർഗതിയിലായി, നിങ്ങൾ എന്തിന് ഓടുന്നു? രാജ്യത്തിനുവേണ്ടി ക്രൂരനായ സഹോദരൻ, രാമനെക്കൊണ്ട് ദൂരെനിന്ന് അയച്ച, ദൂരെ ചെന്നു പതിക്കുന്ന ബാണങ്ങളാൽ ആ സഹോദരനെ വീഴ്ത്തിയെങ്കിൽ, അതുകൊണ്ടെന്ത്?’ അവളുടെ ചോദ്യം തീക്ഷ്ണമാണ് — യൂഥപതിയുടെ അനുചരന്മാർ അവനെ ഉപേക്ഷിച്ച് ഓടിപ്പോകുന്നത് ഉചിതമല്ല എന്നതാണ് ഭാവം. ഇഷ്ടമുള്ള രൂപം ധരിക്കാൻ കഴിവുള്ള ആ വാനരന്മാർ, വാനരപത്നിയുടെ വാക്കു കേട്ട്, സമയോചിതവും ഏകസ്വരത്തിലുള്ളതുമായ വാക്ക് ആ സ്ത്രീയോടു പറഞ്ഞു — ‘അവിശ്ലിഷ്ടം’ (ഏകസ്വരത്തിലുള്ളത്) എന്ന പദത്താൽ എല്ലാവരുടെയും സമ്മതം സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. ‘സകാർമുകം’ (വില്ലേന്തിയ) എന്ന ഒരൊറ്റ വിശേഷണമാണ് വാനരന്മാരുടെ ഭയത്തിനു കാരണം — രാമന്റെ കൈയിൽ വില്ലു കണ്ടതുതന്നെ മതിയായിരുന്നു. താരയുടെ ചോദ്യത്തിൽ രണ്ട് അംശങ്ങളുണ്ട് — എന്തിന് ഓടുന്നു, അവിടെ യഥാർഥത്തിൽ എന്തു സംഭവിച്ചു; ഒമ്പതാം ശ്ലോകത്തിൽ അവൾതന്നെ സംഭവിക്കാവുന്ന ഉത്തരം സൂചിപ്പിക്കുന്നു.

‘ജീവിച്ചിരിക്കുന്ന പുത്രന്റെ അമ്മേ, മടങ്ങിപ്പോകൂ, പുത്രൻ അംഗദനെ രക്ഷിക്കൂ; രാമന്റെ രൂപത്തിൽ അന്തകൻതന്നെ ബാലിയെ കൊന്നു കൊണ്ടുപോകുന്നു. ബാലി എറിഞ്ഞ വൃക്ഷങ്ങളെയും വലിയ പാറകളെയും തകർത്ത്, വജ്രതുല്യമായ ബാണങ്ങളാൽ — വജ്രത്താലെന്നപോലെ — അവൻ വീഴ്ത്തപ്പെട്ടു. ശക്രനു തുല്യമായ പ്രഭയുള്ള ഈ വാനരശാർദൂലൻ കൊല്ലപ്പെട്ടതോടെ ഈ വാനരസൈന്യം മുഴുവൻ പരാജിതമായി ചിതറിയോടുന്നു. ശൂരന്മാർ നഗരം രക്ഷിക്കട്ടെ, അംഗദനെ അഭിഷേകം ചെയ്യട്ടെ; പദവിയിലിരിക്കുന്ന ബാലീപുത്രനെ വാനരന്മാർ സേവിക്കും. അല്ലെങ്കിൽ, സുമുഖീ, ഇവിടെ നിൽക്കുന്നത് നിനക്കു നല്ലതല്ല; വാനരന്മാർ ഇന്നുതന്നെ വേഗം ദുർഗങ്ങളിൽ പ്രവേശിക്കുന്നു. ഇവിടെ വനചാരികളിൽ ചിലർ ഭാര്യയില്ലാത്തവരും ചിലർ ഭാര്യയുള്ളവരുമാണ്; ആർത്തിപൂണ്ടവരും വഞ്ചിക്കപ്പെട്ടവരുമായ അവരിൽനിന്ന് ഞങ്ങൾക്കു വലിയ ഭയമുണ്ട്.’ വാനരന്മാരുടെ വാക്കിൽ രണ്ടു ചിന്തകൾ മാത്രം — രാജ്യത്തിന്റെ രക്ഷ, അംഗദന്റെ അഭിഷേകം. ‘അന്തകോ രാമരൂപേണ’ (രാമരൂപത്തിൽ അന്തകൻ) എന്ന വാക്കിലൂടെ അവർ രാമനെ മൃത്യുരൂപനായിത്തന്നെ കാണുന്നു; അവരുടെ ദൃഷ്ടിയിൽ ധർമവിചാരമില്ല, ഭയമാണ് പ്രധാനം. ‘ലുബ്ധേഭ്യഃ വിപ്രലബ്ധേഭ്യഃ’ (ആർത്തിപൂണ്ടവരിൽനിന്നും വഞ്ചിക്കപ്പെട്ടവരിൽനിന്നും) എന്ന രണ്ടു പദങ്ങളാൽ രാജ്യലോഭികളും വഞ്ചിതരുമായ വാനരന്മാർ സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു; അവരിൽനിന്നു കലഹം ശങ്കിക്കപ്പെടുന്നു. ‘നഗരം രക്ഷിക്കട്ടെ’ എന്ന ഉപദേശത്തിലൂടെ വാനരന്മാർ രാജനീതിക്കാണ് പ്രാധാന്യം നൽകുന്നത്, ശോകത്തിനല്ല; താരയുടെ ഉത്തരമാകട്ടെ നേരെ വിപരീതമായിരിക്കും. ദുർഗപ്രവേശത്തെക്കുറിച്ചുള്ള ആശങ്ക, കിഷ്കിന്ധയിൽ സുഗ്രീവപക്ഷക്കാരായ വാനരന്മാർ വേഗം പ്രവേശിക്കുന്നു എന്നു സൂചിപ്പിക്കുന്നു. പതിനാറാം ശ്ലോകത്തിൽ ‘സ്വേഭ്യഃ’ (സ്വന്തക്കാരിൽനിന്ന്) എന്നാണ് സമീക്ഷിതപാഠം, വൾഗേറ്റിൽ ‘തേഭ്യഃ’ (അവരിൽനിന്ന്) — ഭയം സ്വന്തക്കാരിൽനിന്നുതന്നെ എന്ന സമീക്ഷിതപാഠത്തിന്റെ ആശയം കൂടുതൽ തീവ്രമാണ്.

അധികം ദൂരം പോയിട്ടില്ലാത്ത അവരുടെ വാക്കു കേട്ട്, മനോഹരമായി പുഞ്ചിരിക്കുന്ന ആ സ്ത്രീ തനിക്കു യോജിച്ച ഉത്തരം പറഞ്ഞു — ‘അൽപാന്തരഗതാനാം’ (അധികം ദൂരം പോയിട്ടില്ലാത്തവരുടെ) എന്ന പദത്താൽ അവർ ഏറെ ദൂരം പോയിട്ടില്ല എന്നും അവരുടെ ഭയത്തിന്റെ തിടുക്കവും സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. ‘മഹാഭാഗനും വാനരസിംഹവുമായ ആ ഭർത്താവ് നശിക്കുമ്പോൾ എനിക്കു പുത്രനെക്കൊണ്ട് എന്തു കാര്യം, രാജ്യംകൊണ്ട് എന്ത്, എന്നെക്കൊണ്ടുതന്നെ എന്ത്? രാമൻ പ്രയോഗിച്ച ശരത്താൽ വീഴ്ത്തപ്പെട്ട ആ മഹാത്മാവിന്റെ പാദമൂലത്തിലേക്കുതന്നെ ഞാൻ പോകും.’ ഈ വാക്ക് അവളുടെ പാതിവ്രത്യം കാണിക്കുന്നു — രാജ്യം, പുത്രൻ, സ്വന്തം ജീവൻ — മൂന്നിനെയും അവൾ നിസ്സാരമാക്കി. ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞ്, ശോകത്താൽ മോഹാലസ്യത്തിലായി, കരഞ്ഞുകൊണ്ട്, ദുഃഖത്താൽ കൈകൾകൊണ്ടു തലയിലും മാറിലും അടിച്ചുകൊണ്ട് അവൾ ഓടി. ‘പ്രദുദ്രാവ’ (ഓടി) എന്ന ക്രിയാപദം മുമ്പ് വാനരന്മാരെക്കുറിച്ചു പ്രയോഗിച്ചിരുന്നു, ഇപ്പോൾ താരയെക്കുറിച്ച് — എന്നാൽ അവർ ഓടിയതു ഭയംകൊണ്ട്, ഇവളോ സ്നേഹംകൊണ്ട്. പോകുന്ന വഴിക്ക്, യുദ്ധങ്ങളിൽ പിന്തിരിയാത്ത ദാനവേന്ദ്രന്മാരെ കൊന്നവനായ തന്റെ ഭർത്താവ് നിലത്തു വീണുകിടക്കുന്നത് അവൾ കണ്ടു. ‘ആത്മനഃ പ്രതിരൂപം’ (തനിക്കു യോജിച്ച) എന്ന പദത്താൽ ഉത്തരം അവളുടെ സ്വഭാവത്തിന് അനുസൃതംതന്നെയാണെന്ന് — പത്നീത്വത്തിന്റെ ഗൗരവത്തിനു യോജിച്ചതാണെന്ന് — കവി സൂചിപ്പിക്കുന്നു. പതിനേഴാം ശ്ലോകത്തിലെ ‘ചാരുഹാസിനീ’ (മനോഹരമായി പുഞ്ചിരിക്കുന്നവൾ) എന്ന വിശേഷണം ശോകസന്ദർഭത്തിൽ വിരോധാഭാസംപോലെ തോന്നാം; എന്നാൽ അത് അവളുടെ നിത്യമായ സൗന്ദര്യം ഓർമിപ്പിക്കുന്നു. പത്തൊമ്പതാം ശ്ലോകത്തിലെ ‘പാദമൂലം ഗമിഷ്യാമി’ (പാദമൂലത്തിലേക്കു പോകും) എന്ന വാക്കിലൂടെ അവൾ സഹഗമനസങ്കല്പംതന്നെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു; ഇരുപതാം സർഗത്തിൽ ‘പ്രായം’ (നിരാഹാരമരണം) എന്ന രൂപത്തിൽ ഇതു വ്യക്തമാകും.

‘വജ്രങ്ങൾ എറിയുന്ന ഇന്ദ്രനെപ്പോലെ വൻപർവതങ്ങൾ എടുത്തെറിഞ്ഞിരുന്നവനെ, കൊടുങ്കാറ്റിൽപ്പെട്ട മഹാമേഘസമൂഹത്തിന്റേതുപോലുള്ള ഗർജനമുള്ളവനെ, ശക്രനു തുല്യം പരാക്രമമുള്ളവനെ — പെയ്തൊഴിഞ്ഞ മേഘംപോലെ നിശ്ചലനായവനെ, ഗർജിക്കുന്നവരിൽ ഭയങ്കരമായി ഗർജിച്ചിരുന്ന ശൂരനെ, ശൂരനാൽ വീഴ്ത്തപ്പെട്ടവനെ, മാംസത്തിനുവേണ്ടി ശാർദൂലം കൊന്നിട്ട മൃഗരാജനെപ്പോലെയുള്ളവനെ, സർവലോകവും ആരാധിച്ചിരുന്ന, കൊടിയും വേദികയുമുള്ള, സർപ്പത്തിനുവേണ്ടി ഗരുഡൻ തകർത്തിട്ട ചൈത്യവൃക്ഷംപോലെയുള്ളവനെ’ — ഈ ഉപമകളാൽ ബാലിയുടെ ദുർദശ വർണിക്കപ്പെടുന്നു. ചൈത്യോപമ പ്രത്യേകിച്ചും മർമസ്പർശിയാണ് — എല്ലാവരാലും പൂജിക്കപ്പെട്ടിരുന്നവൻ ഇപ്പോൾ തകർന്നിരിക്കുന്നു; ഗരുഡൻ അതിനെ തകർത്തതു സർപ്പത്തിനുവേണ്ടി മാത്രമാണ്, ചൈത്യത്തോടുള്ള വിദ്വേഷംകൊണ്ടല്ല — അതുപോലെ രാമനും സുഗ്രീവനുവേണ്ടി മാത്രമാണ് ബാലിയെ കൊന്നത്. പിന്നെ അവൾ, ശക്തമായ വില്ലൂന്നി നിൽക്കുന്ന രാമനെയും, രാമാനുജനായ ലക്ഷ്മണനെയും, ഭർത്താവിന്റെ അനുജനായ സുഗ്രീവനെയും കണ്ടു. അവരെ കടന്ന്, യുദ്ധത്തിൽ വധിക്കപ്പെട്ട ഭർത്താവിന്റെ അരികിലെത്തി അവനെ നോക്കിയ അവൾ വ്യഥിതയും പരിഭ്രാന്തയുമായി നിലത്തു വീണു. ഉറക്കത്തിൽനിന്നെന്നപോലെ വീണ്ടും എഴുന്നേറ്റ്, ‘ആര്യപുത്രാ’ എന്നു വിളിച്ചുകൊണ്ട്, മൃത്യുവിന്റെ പാശങ്ങളാൽ ബന്ധിതനായ ഭർത്താവിനെ കണ്ട് അവൾ കരഞ്ഞു. ഞാറപ്പക്ഷിയെപ്പോലെ നിലവിളിക്കുന്ന അവളെ കണ്ടും, വന്നെത്തിയ അംഗദനെ കണ്ടും സുഗ്രീവൻ കഠിനമായ വിഷാദത്തിലായി. സർഗം സുഗ്രീവന്റെ വിഷാദത്തോടെ അവസാനിക്കുന്നു; അതിലൂടെ വിജയത്തിന്റെ ആനന്ദം ശോകത്താൽ മൂടപ്പെട്ടു എന്നു സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. ഇരുപത്തിരണ്ടു മുതൽ ഇരുപത്തിനാലുവരെയുള്ള ശ്ലോകങ്ങളിൽ ആറ് ഉപമകൾ ഒരൊറ്റ വാക്യത്തിൽ കോർത്തിണക്കിയിരിക്കുന്നു; ഒരു പുരുഷന്റെ മാഹാത്മ്യം അനേകം പ്രതിബിംബങ്ങളിലൂടെ കാണിക്കുന്ന വാല്മീകിയുടെ പ്രസിദ്ധമായ ശൈലിയാണിത്. ‘ശൂരം ശൂരേണ പാതിതം’ (ശൂരനാൽ വീഴ്ത്തപ്പെട്ട ശൂരൻ) എന്ന അർധം താരയുടെ ദൃഷ്ടിയിൽ രാമന്റെ ശൗര്യവും അംഗീകരിക്കുന്നു — നിന്ദയ്ക്കിടയിലും അവൾ സത്യം കൈവിടുന്നില്ല. ഇരുപത്തഞ്ചാം ശ്ലോകത്തിൽ മൂന്നു പുരുഷന്മാരെ ഒരുമിച്ചു കാണുന്നു — രാമൻ, ലക്ഷ്മണൻ, സുഗ്രീവൻ; അവരെ ‘അതീത്യ’ (കടന്ന്) അവൾ ഭർത്താവിന്റെ അടുത്തേക്കു പോകുന്നു; അതിലൂടെ അവളുടെ ഉപേക്ഷ സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു.

Answered with such reasoned words, the great monkey king, lying wounded by the arrow, made no reply. In the eighteenth sarga he had no answer to Rāma's reasoning; now even the strength to speak was failing. His limbs broken by rocks, badly battered by trees and overwhelmed by Rāma's arrow, he fainted as his life drew to its end — the blows of rocks and trees taken in the fight are recalled to show how many his wounds were. He swooned but was not yet dead, for he still lives in the twentieth sarga. Tārā heard that her husband Vālī, that tiger among monkeys, had been killed in battle by an arrow Rāma had loosed. She heard it from others rather than seeing it herself, so her first response was mixed with dread. Hearing the terrible, unwelcome news of her husband's death, she rushed out of the mountain cave with her son, in great alarm — Aṅgada went with her, as he will in the next sarga too. "Terrible" and "unwelcome" describe the news, one as it was in itself, the other as it struck her who heard it. These four verses set the scene of the sarga: Vālī's silence, his swoon, the spreading of the news, and Tārā's coming out.

The mighty monkeys who attended Aṅgada, seeing Rāma with his bow, fled in terror; the mere sight of the bow in his hand was enough, and those who had been fearless under Vālī's strength grew afraid without him. Then Tārā saw the frightened monkeys racing towards her, like deer that have strayed from the herd when its leader has been killed — an apt image, for when the leader falls the herd scatters, and so did the monkey host. Grieving herself, she went up to those grieving monkeys, driven in terror by Rāma as if his arrows were at their heels, and said: "Monkeys, you who used to go before that lion among kings, why do you abandon him and run away so frightened and so wretched? If that brother was struck down by his cruel brother for the sake of the kingdom, with far-flying arrows sent from afar by Rāma, what of it?" Her question is sharp: it is not right that a leader's followers should desert him and run; and she herself hints at what must have happened. Hearing the monkey queen, the monkeys, who could take what shape they wished, gave the lady a timely answer with one voice.

"Lady whose son still lives, turn back and protect your son Aṅgada. It is Death himself in the form of Rāma who has killed Vālī and is carrying him off. Vālī, who hurled trees and great boulders, has been felled by arrows like thunderbolts, as if by the thunderbolt itself. Now that this tiger among monkeys, bright as Indra, is dead, the whole monkey army is overwhelmed and scattered. Let the city be guarded by brave warriors and let Aṅgada be consecrated; once Vālī's son is on the throne the monkeys will follow him. Or, if staying here no longer pleases you, lovely lady — for the monkeys will quickly occupy the strongholds this very day — there is great danger for us from the forest-dwellers here, some without wives and some with them, men greedy and disappointed." The monkeys have only two concerns, guarding the kingdom and consecrating Aṅgada. To them Rāma is Death himself; they have no thought of dharma, only fear. "Greedy and disappointed" points to monkeys hungry for power or cheated of it, whose strife is feared, and the fear of the strongholds being seized suggests that Sugrīva's supporters will soon be entering Kiṣkindhā. Their counsel puts statecraft first, not grief; Tārā's reply will be the very opposite.

Hearing the words of the monkeys, who had gone only a little way, the lady of the lovely smile answered in a manner worthy of herself — true to her own nature and to the dignity of a wife; and "lovely smile", in the midst of grief, recalls her abiding beauty. "What is a son to me, or a kingdom, or even my own life, now that my husband, that noble lion among monkeys, is dying? I will go to the feet of that great soul who has been struck down by the arrow Rāma loosed." These words show her devotion as a wife: son, kingdom and life itself she counts as nothing, and going to his feet already hints at her resolve to follow him in death, which will become plain in the next sarga. So saying, she ran forward weeping, faint with grief, beating her head and breast with both hands in her anguish. The monkeys had run in fear; she ran for love. As she went she saw her husband lying on the ground, the slayer of dānava lords who never turned back in battle.

She saw him who had hurled great mountains as Indra hurls his thunderbolts, full of the force of a great gale and roaring like a mass of great clouds; equal to Indra in valour, now still like a cloud that has spent its rain; a roarer terrible to those who roar, a hero brought down by a hero, struck down as a lion is struck by a tiger for the sake of its prey; honoured by all the world, like a sacred shrine-tree with its banner and altar uprooted by Garuḍa for the sake of a serpent. With these images the poet paints Vālī's ruin, weaving many comparisons into one sentence to show one man's greatness through many reflections. The last is especially moving: he whom all honoured now lies broken, and Garuḍa uprooted the tree not out of hatred for it but to get at the serpent, just as Rāma killed Vālī for Sugrīva's sake. "A hero brought down by a hero" admits, even in Tārā's eyes, Rāma's own heroism: even in reproach she does not deny the truth. Then she saw Rāma standing propped on his mighty bow, Rāma's younger brother Lakṣmaṇa, and her husband's younger brother Sugrīva. Passing them by — ignoring all three — she came to her husband lying dead in battle, looked at him and, stricken and bewildered, fell to the ground. Rising again as if from sleep and crying "My noble lord!", she wept to see her husband bound with the cords of death. Seeing her wailing like an osprey, and seeing Aṅgada arrive, Sugrīva sank into bitter dejection. So the sarga ends in Sugrīva's grief, and the joy of victory is veiled by sorrow.