रामस्य शरेण अभिहतः रणकर्कशः वाली निकृत्तः पादपः इव सहसा भूमौ पपात। यः युद्धे कठोरः आसीत्, यः च मुष्टिप्रहारेण पर्वतान् अपि चालयति स्म, सः एकेन एव बाणेन पातितः — ‘सहसा’ इति पदेन कविः सूचयति यत् मरणं तस्य अप्रत्याशितम् आसीत्। न्यस्तसर्वाङ्गः तप्तकाञ्चनभूषणः सः इन्द्रस्य मुक्तरश्मिः ध्वजः इव अपतत्; उत्सवान्ते यथा महाध्वजः रज्जुमोक्षणेन अवरोप्यते, तथैव सः महावीरः अवरोपितः। तस्मिन् हर्यृक्षगणेश्वरे निपतिते सति नष्टचन्द्रम् आकाशम् इव मेदिनी न व्यराजत; एकस्य पतनेन सर्वा वसुधा निष्प्रभा जाता, यतः सः केवलं वानराणां न, ऋक्षाणाम् अपि अधिपतिः आसीत्। भूमौ पतितस्य अपि तस्य महात्मनः देहं श्रीः प्राणाः तेजः पराक्रमः च न त्यजन्ति — इदं कविना विशेषेण उच्यते, यतः वालिनः माहात्म्यं मरणेन अपि न नश्यति, अग्रे च सः वदिष्यति एव। इन्द्रेण दत्ता रत्नभूषिता काञ्चनी माला तस्य हरिमुख्यस्य प्राणान् तेजः श्रियं च दधार; सा माला केवलम् अलङ्कारः न, जीवनस्य आधारः अपि, इति व्याख्यातारः वदन्ति। तया हैमया मालया सः वीरः संध्यारागरञ्जितप्रान्तः मेघखण्डः इव अशोभत — कृष्णे देहे पीता माला, सन्ध्यायां श्यामे मेघे रक्ता रेखा इव। तस्य माला देहः मर्मघाती शरः च — एषु त्रिषु विभक्ता इव लक्ष्मीः पतितस्य अपि शोभते; शरः अपि अत्र शोभायाः अंशः इति विचित्रा कल्पना। रामधनुषा क्षिप्तम् अस्त्रं तस्य वीरस्य स्वर्गमार्गं प्रकाशयत् परमां गतिं च आवहत्; अतः रामबाणः वधसाधनम् एव न, अपितु सद्गतिसाधनम् अपि आसीत्। एवं कविः वधस्य दारुणतां वर्णयन् अपि हतस्य गौरवं न हापयति। षोडशे सर्गे युद्धवर्णनम् आसीत्, अत्र तु पतनस्य परिणामवर्णनम्; कविः शीघ्रं क्रियातः चित्रम् उपसर्पति। ‘न श्रीर्जहाति न प्राणा न तेजो न पराक्रमः’ इति चतुर्वारं नञ्-प्रयोगेण वालिनः अक्षयं माहात्म्यं दृढीकृतम्। मालायाः च पुनःपुनः वर्णनं तस्याः कथायां प्रधानत्वं सूचयति — सा एव इन्द्रस्य पुत्रत्वस्य चिह्नम्। ‘हर्यृक्षाणां गणेश्वरे’ इति समासेन कविः सूचयति यत् किष्किन्धायाः राज्ये वानराः ऋक्षाः च उभये अन्तर्भूताः, अतः वालिपतनेन उभयोः अपि यूथानि अनाथानि जातानि। अष्टमे श्लोके ‘परमां गतिम्’ इति पदद्वयं सर्गस्य अन्ते वालिनः शान्तिं पूर्वम् एव सूचयति।

तं तथा रणे पतितं गतार्चिषम् अनलम् इव, पुण्यक्षये देवलोकात् च्युतं ययातिम् इव, युगान्ते कालेन भुवि पातितम् आदित्यम् इव, महेन्द्रम् इव दुर्धर्षम् उपेन्द्रम् इव दुःसहम्, हेममालिनं व्यूढोरस्कं महाबाहुं दीप्तास्यं हरिलोचनं महेन्द्रपुत्रं वालिनं लक्ष्मणानुचरः रामः ददर्श, उपससर्प च। उपमाः चतस्रः अपि क्षीणतेजसः महतः एव सूचयन्ति — अग्निः ययातिः सूर्यः इन्द्रः च, सर्वे महान्तः, सर्वे च क्षणं निष्प्रभाः; ययातेः उपमा विशेषेण मार्मिकी, यतः सः अपि स्वकर्मणा एव पतितः। बहुमान्यं तं वीरं शनैः इव वीक्षमाणं दृष्ट्वा महावीर्यौ भ्रातरौ रामलक्ष्मणौ समीपम् उपयातौ; ‘बहुमान्य’ इति पदेन कविः दर्शयति यत् रामः हतम् अपि शत्रुं सम्मानेन एव पश्यति। तौ राघवं महाबलं लक्ष्मणं च दृष्ट्वा वाली प्रश्रितं धर्मसंहितं तथापि परुषं वाक्यम् अब्रवीत्; त्रीणि विशेषणानि परस्परविरुद्धानि इव, किन्तु तानि एव वालिवचनस्य स्वरूपं सूचयन्ति — विनयः अस्ति, धर्मयुक्तिः अस्ति, तथापि कठोरता अस्ति। भूमौ अल्पतेजोऽसुः निहतः नष्टचेतनः सः अर्थसंहितया वाचा रणगर्वितं रामं गर्वितम् उक्तवान्; क्षीणप्राणस्य अपि वाक्यम् अर्थयुक्तम् एव, इति तस्य बुद्धिबलं सूच्यते। ‘त्वं नराधिपतेः पुत्रः प्रथितः प्रियदर्शनः; पराङ्मुखवधं कृत्वा कः अत्र त्वया गुणः प्राप्तः? यत् अहम् अन्येन सह युद्धसंरब्धः सन् त्वत्कृते निधनं गतः’ इति। अयं षोडशः श्लोकः त्रिभिः अर्धैः निबद्धः; तस्य प्रथमम् अर्धं समीक्षितसंस्करणे नास्ति, षड्विंशे च तत् एव पुनः पाठान्तरेण दृश्यते। ‘ददर्शोपससर्प च’ इति द्वे एव क्रियापदे; दर्शनम् अनन्तरं च समीपगमनम् — रामः दूरात् शरं मुक्त्वा अपि सम्मुखं गन्तुं न बिभेति। द्वादशे त्रयोदशे च श्लोके वुल्गेटः चतुरः अर्धश्लोकान् अधिकान् धारयति, येषु भ्रात्रोः उपसर्पणं द्विवारं वर्ण्यते; समीक्षितसंस्करणे तु एकवारम् एव। चतुर्दशे श्लोके ‘प्रश्रितं परुषं धर्मसंहितम्’ इति त्रयाणां विशेषणानां समावेशः वाल्मीकेः कौशलम् — निन्दा अपि अत्र शास्त्रयुक्ता, न तु केवलम् आक्रोशः। पञ्चदशः श्लोकः वुल्गेटमात्रः; तत्र वालिनः क्षीणावस्था पुनः उच्यते, येन अग्रिमस्य दीर्घवचनस्य पार्श्वभूमिः दृढीभवति।

‘कुलीनः सत्त्वसम्पन्नः तेजस्वी चरितव्रतः, करुणवेदी प्रजाहिते रतः, सानुक्रोशः महोत्साहः समयज्ञः दृढव्रतः च रामः’ — इति भूतले सर्वाणि भूतानि तव यशः कथयन्ति। दमः शमः क्षमा धर्मः धृतिः सत्यं पराक्रमः अपकारिषु दण्डः च — एते पार्थिवानां गुणाः इति शास्त्रम्। तान् गुणान् तव अग्र्यम् अभिजनं च सम्प्रधार्य एव अहं तारया प्रतिषिद्धः अपि सुग्रीवेण सह समागतः। ‘अन्येन सह संरब्धं प्रमत्तं मां त्वं वेद्धुं न अर्हसि’ इति मे बुद्धिः अदर्शने तव उत्पन्ना आसीत्। अत्र वाली रामस्य ख्यातिम् एव प्रमाणीकृत्य निर्भयः अभवत्; तस्य आक्षेपस्य मूलं तत् एव विश्वासः, न तु केवलः क्रोधः। गुणकीर्तनम् इदं स्तुतिरूपं भूत्वा अपि वस्तुतः उपालम्भः — यः एतैः गुणैः प्रसिद्धः तस्मात् एव इदं कर्म अनपेक्षितम् इति भावः। ‘अदर्शने तव’ इति पदेन वाली सूचयति — प्रत्यक्षं न दृष्टः अपि रामः तस्य मनसि धर्मात्मा एव आसीत्, अतः एव सः निःशङ्कं युद्धाय निर्गतः। तारायाः निषेधस्मरणम् अत्र प्रथमवारं कृतम्; तत् एव एकचत्वारिंशे पुनः विस्तरेण उच्यते। एते पञ्च श्लोकाः वालिवचनस्य मूलयुक्तिम् आवहन्ति — ‘तव यशसि विश्वस्य एव अहं निःशङ्कः अभवम्’ इति। अतः वधः केवलं शरीरस्य न, विश्वासस्य अपि इति ध्वनिः। एकोनविंशे श्लोके ‘दमः शमः क्षमा धर्मो धृतिः सत्यं पराक्रमः’ इति सप्त गुणाः गणिताः; एकोनत्रिंशे तु ते एव ‘साम दानं क्षमा धर्मः सत्यं धृतिपराक्रमौ’ इति पाठान्तरेण पुनः आवर्तन्ते। द्विरुक्तिः इयं वुल्गेटस्य एव विशेषः, समीक्षितसंस्करणे तु एकवारम् एव। वालिनः उपालम्भः अत्र राजशास्त्रम् आश्रित्य एव प्रवर्तते, न तु केवलं वैयक्तिकं दुःखम् आश्रित्य।

‘विनिहतात्मानं धर्मध्वजम् अधार्मिकं त्वां तृणैः आवृतं कूपम् इव पापसमाचारम् अहं न जानामि’ इति वाली वदति; तृणाच्छन्नः कूपः बाह्यतः समभूमिः इव दृश्यते, पतितः तु न उत्तिष्ठति — इयम् उपमा छद्मनः स्वरूपं दर्शयति। ‘सतां वेषधरं प्रच्छन्नं पावकम् इव धर्मच्छद्माभिसंवृतं त्वां न अभिजानामि; यदा तव विषये पुरे वा पापं करोमि, त्वां च न अवजाने, तदा किमर्थं मां निरपराधं हंसि? फलमूलाशनं नित्यं वनगोचरं वानरं माम् अप्रतियुध्यन्तम् अन्येन समागतं किमर्थं हतवान्? त्वं नराधिपतेः पुत्रः प्रतीतः प्रियदर्शनः, तव धर्मसंहितं लिङ्गम् अपि दृश्यते — जटावल्कलादि बाह्यं चिह्नम् अस्ति एव। क्षत्रियकुले जातः श्रुतवान् नष्टसंशयः धर्मलिङ्गप्रतिच्छन्नः कः क्रूरं कर्म समाचरेत्? राघवकुले जातः धर्मवान् इति विश्रुतः त्वम् अभव्यः सन् भव्यरूपेण किमर्थं परिधावसि? साम दानं क्षमा धर्मः सत्यं धृतिः पराक्रमः अपकारिषु दण्डः च पार्थिवानां गुणाः। वयं तु वनचराः मूलफलाशिनः मृगाः, एषा अस्माकं प्रकृतिः; त्वं तु नरेश्वरः पुरुषः — मृगाणां मनुष्याणां च कः विरोधः? भूमिः हिरण्यं रूपं च विग्रहे कारणानि भवन्ति; वने मदीयेषु फलेषु वा तव कः लोभः?’ एवं वाली रामस्य धार्मिकं वेषं शङ्कते, राजनीतेः च प्रमाणं दर्शयन् आत्मनः अवध्यतां साधयितुम् इच्छति। अत्र वालिवचनं क्रमेण तीव्रतरं भवति — प्रथमं सन्देहः, ततः आक्षेपः, अन्ते च प्रत्यक्षनिन्दा। ‘न जाने’, ‘न अभिजानामि’ इति द्विवारं ज्ञानाभावकथनेन वाली सूचयति — रामस्य वास्तविकं रूपं तेन अद्य एव ज्ञातम्। ‘प्रच्छन्नं पावकम्’ इति उपमा भस्माच्छादितम् अङ्गारं स्मारयति — स्पर्शात् पूर्वं दाहः न ज्ञायते। वयं मृगाः यूयं नराः इति भेदकथनेन सः वैरस्य निमित्ताभावं स्थापयति; भूमिहिरण्यरूपाणि विग्रहकारणानि, तेषां च कोऽपि अत्र नास्ति इति तस्य तर्कः। सप्तविंशे श्लोके ‘क्षत्रियकुले जातः श्रुतवान् नष्टसंशयः’ इति त्रीणि विशेषणानि रामस्य अधिकारं सूचयन्ति — जन्म, शास्त्रज्ञानं, निश्चितबुद्धिः च; एतादृशः पुरुषः क्रूरं कर्म न कुर्यात् इति तर्कः। अष्टाविंशे ‘अभव्यो भव्यरूपेण’ इति विरोधालङ्कारेण छद्मनः निन्दा तीव्रीकृता।

‘नयः विनयः निग्रहः अनुग्रहः च — एषा असंकीर्णा राजवृत्तिः; नृपाः कामवृत्तयः न भवन्ति, अपितु देशकालम् आलोच्य एव प्रवर्तन्ते। त्वं तु कामप्रधानः कोपनः अनवस्थितः, राजवृत्तेषु संकीर्णः शरासनपरायणः च — सर्वत्र धनुः एव तव उत्तरम्। धर्मे तव अपचितिः नास्ति, अर्थे च बुद्धिः न अवस्थिता; इन्द्रियैः कामवृत्तः सन् त्वं यत्र तत्र कृष्यसे। अनपराधिनं मां बाणेन हत्वा जुगुप्सितं कर्म कृत्वा सतां मध्ये किं वक्ष्यसि? राजहा ब्रह्महा गोघ्नः चोरः प्राणिवधे रतः नास्तिकः परिवेत्ता च — सर्वे एते निरयगामिनः। सूचकः कदर्यः मित्रघ्नः गुरुतल्पगः च — एते पापात्मनां लोकं गच्छन्ति, अत्र संशयः नास्ति। मम चर्म सद्भिः अधार्यं, रोमाणि अस्थि च वर्जितम्, त्वद्विधैः धर्मचारिभिः मांसानि च अभक्ष्याणि। ब्रह्मक्षत्रेण पञ्च एव पञ्चनखाः भक्ष्याः — शल्यकः श्वाविधः गोधा शशः कूर्मः च; तेषु वानरः न गणितः। मम चर्म अस्थि च मनीषिणः न स्पृशन्ति, मांसानि च अभक्ष्याणि; सः अहं पञ्चनखः हतः।’ एवं वाली शास्त्रेण अपि आत्मनः अवध्यतां साधयति — मृगयायाम् अपि भक्ष्यः एव वध्यः इति नियमम् आश्रित्य। एषा युक्तिः अष्टादशे सर्गे रामेण प्रतिविहिता भविष्यति। ‘असंकीर्णा राजवृत्तिः’ इति पदेन वाली सूचयति — निग्रहः अनुग्रहः च स्वस्थाने एव प्रयोज्यौ, न तु मिश्रितौ। शास्त्रवचनानि उद्धृत्य सः द्विविधं दोषम् आरोपयति — नरकगामिनां सूच्यां रामस्य स्थापनम्, वानरस्य च अभक्ष्यत्वेन मृगयाधर्मात् अपि बहिष्करणम्। षट्त्रिंशे सप्तत्रिंशे च श्लोके नरकगामिनाम् एकादश प्रकाराः गणिताः; तेषु सप्तत्रिंशः श्लोकः समीक्षितसंस्करणे नास्ति, वुल्गेटस्य एव अधिकः। एकोनचत्वारिंशे ‘पञ्च पञ्चनखा भक्ष्याः’ इति स्मृतिवचनम् उद्धृतम्, यत् मनुस्मृत्यादिषु अपि दृश्यते; वालिनः शास्त्रज्ञानम् अनेन सूच्यते।

‘सर्वज्ञया तारया सत्यं हितं वाक्यम् उक्तः अपि अहं मोहेन तत् अतिक्रम्य कालस्य वशम् आगतः’ — इति वाली स्वदोषम् अपि स्वीकरोति; इदम् एव तस्य वचनस्य गौरवं वर्धयति। ‘हे काकुत्स्थ, त्वया नाथेन वसुंधरा न सनाथा, यथा विधर्मणा पत्या शीलसम्पूर्णा प्रमदा न रक्ष्यते। शठः नैकृतिकः क्षुद्रः मिथ्याप्रश्रितमानसः त्वं महात्मना दशरथेन कथं जातः? छिन्नचारित्र्यकक्ष्येण सतां धर्मातिवर्तिना त्यक्तधर्माङ्कुशेन रामहस्तिना अहं निहतः।’ अत्र हस्तिनः रूपकम् अतीव कुशलम् — गजस्य कक्ष्या (परिकरा रज्जुः) सदाचारः, अङ्कुशः च धर्मः; उभयोः अभावे गजः उन्मत्तः भवति। ‘एवम् अशुभम् अयुक्तं सद्भिः विगर्हितं कर्म कृत्वा सद्भिः सह समागतः त्वं किं वक्ष्यसे? उदासीनेषु अस्मासु अयं विक्रमः प्रकाशितः; अपकारिषु तु ते एवं विक्रमं न पश्यामि — रावणे कुत्र अयं पराक्रमः? दृश्यमानः सन् यदि मया सह युध्येथाः, तर्हि अद्य मया निहतः त्वं वैवस्वतं देवम् अपश्येः। अदृश्येन त्वया रणे निहतः अहं दुरासदः अपि सुप्तः पन्नगेन दष्टः पापवशं गतः नरः इव।’ सुप्तस्य सर्पदंशः इति उपमा वालिनः असावधानताम् एव सूचयति। एतेषु श्लोकेषु चत्वारः वुल्गेटमात्राः, समीक्षितसंस्करणे न दृश्यन्ते। तारायाः उपदेशः पञ्चदशे सर्गे विस्तरेण उक्तः आसीत्; तस्य अनुस्मरणम् अत्र शोकं तीव्रतरं करोति। ‘उदासीनेषु’ इति पदम् अतीव तीक्ष्णम् — ये न मित्राणि न शत्रवः, तेषु एव पराक्रमः किमर्थम् इति प्रश्नः। द्विचत्वारिंशे श्लोके ‘प्रमदा शीलसम्पूर्णा पत्येव च विधर्मणा’ इति उपमा राज्ञः धर्मं पतिधर्मेण सह तुलयति — यथा अधार्मिकः पतिः पत्नीं न रक्षति, तथा अधार्मिकः राजा पृथ्वीं न रक्षति। पञ्चचत्वारिंशः षट्चत्वारिंशः च श्लोकौ वुल्गेटमात्रौ; तत्र सतां समागमे लज्जायाः प्रश्नः पुनः उत्थाप्यते।

‘सुग्रीवस्य प्रियकामेन त्वया यत् अहं निहतः — तत्र यदि पूर्वम् एव माम् एतदर्थम् अचोदयः, तर्हि अहम् एकेन एव अह्ना मैथिलीं तव समीपम् आनीतवान् भवेयम्। तव भार्यापहारिणं दुरात्मानं राक्षसं रावणं रणे अनिहतम् एव कण्ठे बद्ध्वा तुभ्यं प्रदद्याम् — अवध्यं जीवन्तम् एव आनयेयम् इति अतिशयः। सागरतोये पाताले वा न्यस्ताम् अपि मैथिलीं तव आदेशात् श्वेताम् अश्वतरीम् इव आनयेयम्। मयि स्वर्गते सुग्रीवः राज्यं प्राप्नुयात् इति युक्तम् एव; अयुक्तं तु यत् अधर्मेण त्वया अहं रणे निहतः। कामम् एवंविधः लोकः कालेन विनियुज्यते; मरणे मम खेदः नास्ति, किन्तु यदि भवता क्षमम् उत्तरं प्राप्तं तर्हि तत् साधु चिन्त्यताम्।’ इति उक्त्वा परिशुष्कवक्त्रः शराभिघातात् व्यथितः महात्मा वानरराजसूनुः रविसंनिकाशं रामं समीक्ष्य तूष्णीं बभौ। अन्तिमः श्लोकः दीर्घवृत्तेन निबद्धः; मौनम् एव अत्र अन्तिमम् उत्तरम्, अग्रिमस्य सर्गस्य च प्रस्तावना। ‘रविसंनिकाशम्’ इति विशेषणेन कविः सूचयति यत् वालिनः क्रोधे अपि रामस्य तेजः अक्षतम् एव। एषा प्रतिज्ञा वालिनः बलस्य अतिशयं दर्शयति, सह च तस्य अन्तिमम् औदार्यम् — मरणकाले अपि सः रामस्य कार्यं साधयितुं शक्तः आसीत् इति वदति। ‘साधु चिन्त्यताम्’ इति अन्तिमं पदं प्रश्नरूपम्; तस्य उत्तरम् एव अग्रिमः सर्गः। एकोनपञ्चाशः श्लोकः त्रिभिः अर्धैः निबद्धः; तस्य द्वितीयम् तृतीयं च अर्धं समीक्षितसंस्करणे न दृश्येते। पञ्चाशस्य पूर्वार्धम् अपि वुल्गेटमात्रम्; एवं वालिनः प्रतिज्ञा वुल्गेटे विस्तृततरा। त्रिपञ्चाशे ‘काममेवंविधो लोकः कालेन विनियुज्यते’ इति वचनेन सः स्वमरणं दैवाधीनम् इति स्वीकरोति, तथापि रामस्य उत्तरम् अपेक्षते।

రాముని బాణంతో కొట్టబడిన, యుద్ధంలో కఠినుడైన వాలి నరికిన చెట్టులా ఒక్కసారిగా నేలపై కూలాడు. యుద్ధంలో కఠినుడైనవాడూ, పిడికిలి దెబ్బతో పర్వతాలనే కదిలించేవాడూ ఒక్క బాణంతోనే పడగొట్టబడ్డాడు — ‘సహసా’ (ఒక్కసారిగా) అనే పదంతో అతనికి మరణం అనూహ్యమైనదని కవి సూచిస్తున్నాడు. అవయవాలన్నీ చాపుకొని, పుటం పెట్టిన బంగారు ఆభరణాలు గల అతడు తాళ్ళు విప్పిన ఇంద్రధ్వజంలా పడిపోయాడు; ఉత్సవం ముగిసిన తరువాత మహాధ్వజాన్ని తాళ్ళు విప్పి దించినట్లే ఆ మహావీరుడు దించబడ్డాడు. వానరులకూ భల్లూకాలకూ గణాధిపతి అయిన అతడు కూలిపోగా, చంద్రుడు లేని ఆకాశంలా భూమి కాంతిహీనమైంది; ఒక్కని పతనంతో భూమి అంతా నిష్ప్రభమైంది, ఎందుకంటే అతడు వానరులకే కాదు, భల్లూకాలకు కూడా అధిపతి. నేలపై పడినా ఆ మహాత్ముని శరీరాన్ని శ్రీ, ప్రాణాలు, తేజస్సు, పరాక్రమం విడిచిపెట్టలేదు — ఇది కవి ప్రత్యేకంగా చెబుతున్నాడు, ఎందుకంటే వాలి మాహాత్మ్యం మరణంతో కూడా నశించదు, ఇకముందు అతడు మాట్లాడబోతాడు కూడా. ఇంద్రుడు ఇచ్చిన రత్నాలు పొదిగిన బంగారు మాల ఆ వానరముఖ్యుని ప్రాణాలనూ తేజస్సునూ శ్రీనీ నిలిపి ఉంచింది; ఆ మాల కేవలం అలంకారం కాదు, జీవనానికి ఆధారం కూడా అని వ్యాఖ్యాతలు చెబుతారు. ఆ బంగారు మాలతో ఆ వీరుడు అంచులు సంధ్యారాగంతో రంజితమైన మేఘఖండంలా శోభించాడు — నల్లని దేహంపై పచ్చని మాల, సంధ్యలో నల్లని మేఘంపై ఎర్రని గీతలా. అతని మాల, దేహం, మర్మాన్ని భేదించిన బాణం — ఈ మూడింటిలో విభజింపబడినట్లు లక్ష్మి పడిపోయినవానిలో కూడా శోభిస్తోంది; బాణం కూడా ఇక్కడ శోభలో ఒక అంశమనే కల్పన విచిత్రమైనది. రాముని విల్లు విడిచిన అస్త్రం ఆ వీరునికి స్వర్గమార్గాన్ని ప్రకాశింపజేసి పరమగతిని తెచ్చిపెట్టింది; కాబట్టి రామబాణం కేవలం వధసాధనమే కాదు, సద్గతిసాధనం కూడా. ఇలా కవి వధ దారుణత్వాన్ని వర్ణిస్తూనే చంపబడినవాని గౌరవాన్ని తగ్గించడు. పదహారవ సర్గలో యుద్ధవర్ణన ఉంది, ఇక్కడ పతనపు పరిణామ వర్ణన; కవి త్వరగా క్రియ నుండి చిత్రం వైపు సాగుతున్నాడు. ‘న శ్రీర్జహాతి న ప్రాణా న తేజో న పరాక్రమః’ (శ్రీ విడువదు, ప్రాణాలు విడువవు, తేజస్సు విడువదు, పరాక్రమం విడువదు) అని నాలుగుసార్లు నిషేధపదాన్ని ప్రయోగించడం ద్వారా వాలి అక్షయ మాహాత్మ్యం దృఢపరచబడింది. మాలను మళ్ళీ మళ్ళీ వర్ణించడం కథలో దాని ప్రాధాన్యాన్ని సూచిస్తుంది — అదే అతడు ఇంద్రుని కుమారుడనడానికి చిహ్నం. ‘హర్యృక్షాణాం గణేశ్వరే’ (వానర భల్లూక గణాధిపతి) అనే సమాసంతో కిష్కింధ రాజ్యంలో వానరులూ భల్లూకాలూ ఇద్దరూ ఉన్నారని, కాబట్టి వాలి పతనంతో రెండు యూథాలూ అనాథలయ్యాయని కవి సూచిస్తున్నాడు. ఎనిమిదవ శ్లోకంలోని ‘పరమాం గతిమ్’ (పరమగతి) అనే పదద్వయం సర్గ చివర వాలికి కలిగే శాంతిని ముందుగానే సూచిస్తుంది.

అలా రణంలో పడి ఉన్న — జ్వాలలు ఆరిన అగ్నిలా, పుణ్యం క్షీణించగా దేవలోకం నుండి జారిపడిన యయాతిలా, ప్రళయకాలంలో కాలునిచేత నేలపై పడగొట్టబడిన సూర్యునిలా ఉన్న —, మహేంద్రునిలా ఎదిరింపరాని, ఉపేంద్రునిలా సహింపరాని, బంగారు మాల ధరించిన, విశాలమైన వక్షం గల, మహాబాహువైన, ప్రకాశించే ముఖం గల, పింగళనేత్రుడైన, మహేంద్రపుత్రుడైన వాలిని లక్ష్మణుడు వెంటరాగా రాముడు చూశాడు, సమీపించాడు. నాలుగు ఉపమానాలూ తేజస్సు క్షీణించిన మహాపురుషులనే సూచిస్తాయి — అగ్ని, యయాతి, సూర్యుడు, ఇంద్రుడు — అందరూ గొప్పవారే, అందరూ క్షణకాలం నిష్ప్రభులే; యయాతి ఉపమానం విశేషంగా మర్మస్పర్శి, ఎందుకంటే అతడు కూడా తన కర్మచేతనే పడిపోయాడు. బహుగౌరవనీయుడైన ఆ వీరుడు మెల్లగా చూస్తుండడం చూసి మహాపరాక్రమవంతులైన అన్నదమ్ములు రామలక్ష్మణులు దగ్గరకు వచ్చారు; ‘బహుమాన్య’ (బహుగౌరవనీయుడు) అనే పదంతో రాముడు చంపబడిన శత్రువును కూడా గౌరవంతోనే చూస్తాడని కవి చూపుతున్నాడు. మహాబలుడైన రాఘవునీ లక్ష్మణునీ చూసి వాలి వినయంతో కూడిన, ధర్మయుక్తమైన, అయినా కఠినమైన మాటలు అన్నాడు; మూడు విశేషణాలూ పరస్పర విరుద్ధంగా కనిపిస్తాయి, కాని అవే వాలి మాటల స్వరూపాన్ని సూచిస్తాయి — వినయం ఉంది, ధర్మయుక్తి ఉంది, అయినా కఠినత ఉంది. నేలపై, తేజస్సూ ప్రాణమూ తగ్గి, చంపబడి, స్పృహ నశిస్తున్న అతడు యుద్ధగర్వం గల రామునితో అర్థవంతమైన మాటలతో గర్వంగా అన్నాడు; ప్రాణాలు క్షీణిస్తున్నవాని మాట కూడా అర్థయుక్తమే, దీనివల్ల అతని బుద్ధిబలం సూచించబడుతోంది. ‘నీవు రాజకుమారుడవు, ప్రసిద్ధుడవు, చూడముచ్చటైనవాడవు; ముఖం తిప్పుకొని ఉన్నవానిని చంపి ఇక్కడ నీవు ఏ గుణం సంపాదించావు? నేను వేరొకనితో యుద్ధంలో నిమగ్నుడనై ఉండగా నీ కారణంగా మరణం పొందాను.’ ఈ పదహారవ శ్లోకం మూడు అర్ధభాగాలతో కూర్చబడింది; దాని మొదటి అర్ధభాగం సమీక్షిత సంస్కరణలో లేదు, ఇరవై ఆరవ శ్లోకంలో అదే పాఠాంతరంతో మళ్ళీ కనిపిస్తుంది. ‘దదర్శోపససర్ప చ’ (చూశాడు, సమీపించాడు) అనే రెండే క్రియాపదాలు; చూడడం, తరువాత దగ్గరకు వెళ్ళడం — దూరం నుండి బాణం విడిచినా రాముడు ఎదురుగా వెళ్ళడానికి భయపడడు. పన్నెండవ, పదమూడవ శ్లోకాలలో వల్గేట్ నాలుగు అర్ధశ్లోకాలను అదనంగా కలిగి ఉంది, వాటిలో అన్నదమ్ములు సమీపించడం రెండుసార్లు వర్ణించబడింది; సమీక్షిత సంస్కరణలో మాత్రం ఒక్కసారే. పద్నాలుగవ శ్లోకంలో ‘ప్రశ్రితం పరుషం ధర్మసంహితమ్’ (వినయంతో కూడిన, కఠినమైన, ధర్మయుక్తమైన) అనే మూడు విశేషణాలను కలపడం వాల్మీకి కౌశలం — ఇక్కడ నింద కూడా శాస్త్రయుక్తమైనది, కేవలం ఆక్రోశం కాదు. పదిహేనవ శ్లోకం వల్గేట్‌లో మాత్రమే ఉంది; అందులో వాలి క్షీణదశ మళ్ళీ చెప్పబడింది, దానితో తరువాతి దీర్ఘప్రసంగానికి నేపథ్యం దృఢపడుతుంది.

‘రాముడు సత్కులంలో పుట్టినవాడు, సత్త్వసంపన్నుడు, తేజస్వి, వ్రతాలు ఆచరించినవాడు, కరుణను ఎరిగినవాడు, ప్రజాహితంలో నిరతుడు, దయామయుడు, మహోత్సాహి, సమయం తెలిసినవాడు, దృఢవ్రతుడు’ — అని భూమిపై సమస్త ప్రాణులూ నీ కీర్తిని చెప్పుకుంటాయి. ఇంద్రియనిగ్రహం, శాంతి, ఓర్పు, ధర్మం, ధైర్యం, సత్యం, పరాక్రమం, అపకారులను దండించడం — ఇవి రాజుల గుణాలని శాస్త్రం. ఆ గుణాలనూ నీ శ్రేష్ఠమైన వంశాన్నీ దృష్టిలో ఉంచుకొనే నేను తార వారించినా సుగ్రీవునితో తలపడ్డాను. ‘వేరొకనితో పోరులో నిమగ్నుడనై, ఏమరుపాటుగా ఉన్న నన్ను నీవు కొట్టకూడదు’ అనే బుద్ధి నిన్ను చూడకముందే నాలో కలిగింది. ఇక్కడ వాలి రాముని ఖ్యాతినే ప్రమాణంగా తీసుకొని నిర్భయుడయ్యాడు; అతని ఆక్షేపణకు మూలం ఆ విశ్వాసమే, కేవలం క్రోధం కాదు. ఈ గుణకీర్తనం స్తుతిరూపంలో ఉన్నా వాస్తవానికి ఉపాలంభం — ఈ గుణాలతో ప్రసిద్ధుడైనవాని నుండే ఇలాంటి కార్యం అనూహ్యమైనదని భావం. ‘అదర్శనే తవ’ (నిన్ను చూడకముందే) అనే పదంతో వాలి సూచిస్తున్నాడు — ప్రత్యక్షంగా చూడకపోయినా రాముడు అతని మనస్సులో ధర్మాత్ముడే, అందుకే అతడు నిశ్శంకగా యుద్ధానికి బయలుదేరాడు. తార వారించిన విషయం ఇక్కడ మొదటిసారి గుర్తుచేయబడింది; అదే నలభై ఒకటవ శ్లోకంలో మళ్ళీ విస్తారంగా చెప్పబడుతుంది. ఈ ఐదు శ్లోకాలూ వాలి మాటలలోని మూలయుక్తిని మోస్తున్నాయి — ‘నీ కీర్తిని నమ్మే నేను నిశ్శంకుడనయ్యాను’ అని. కాబట్టి వధ కేవలం శరీరానిదే కాదు, విశ్వాసానిది కూడా అని ధ్వని. పందొమ్మిదవ శ్లోకంలో ‘దమః శమః క్షమా ధర్మో ధృతిః సత్యం పరాక్రమః’ అని ఏడు గుణాలు లెక్కించబడ్డాయి; ఇరవై తొమ్మిదవ శ్లోకంలో అవే ‘సామ దానం క్షమా ధర్మః సత్యం ధృతిపరాక్రమౌ’ అని పాఠాంతరంతో మళ్ళీ వస్తాయి. ఈ ద్విరుక్తి వల్గేట్ ప్రత్యేకతే, సమీక్షిత సంస్కరణలో మాత్రం ఒక్కసారే ఉంది. వాలి ఉపాలంభం ఇక్కడ రాజశాస్త్రాన్ని ఆశ్రయించే సాగుతుంది, కేవలం వ్యక్తిగత దుఃఖాన్ని ఆశ్రయించి కాదు.

‘ఆత్మను నాశనం చేసుకొన్న, ధర్మాన్ని జెండాగా మాత్రమే మోసే, అధార్మికుడవైన నిన్ను — గడ్డితో కప్పబడిన బావిలాంటి పాపాచారుని — నేను తెలుసుకోలేకపోయాను’ అని వాలి అంటున్నాడు; గడ్డితో కప్పబడిన బావి బయటికి సమతలమైన నేలలా కనిపిస్తుంది, అందులో పడినవాడు మాత్రం లేవలేడు — ఈ ఉపమానం కపటపు స్వరూపాన్ని చూపుతుంది. ‘సజ్జనుల వేషం ధరించిన, కప్పబడిన అగ్నిలాంటి, ధర్మమనే ముసుగుతో కప్పుకొన్న నిన్ను నేను గుర్తించలేదు; నీ దేశంలో గాని నగరంలో గాని నేను పాపం చేయనప్పుడు, నిన్ను అవమానించనప్పుడు, నిరపరాధినైన నన్ను ఎందుకు చంపుతున్నావు? ఎప్పుడూ ఫలమూలాలు తింటూ అడవిలో తిరిగే వానరుడనై, నీతో పోరాడకుండా వేరొకనితో తలపడిన నన్ను ఎందుకు చంపావు? నీవు రాజకుమారుడవు, ప్రసిద్ధుడవు, చూడముచ్చటైనవాడవు; నీలో ధర్మయుక్తమైన చిహ్నం కూడా కనిపిస్తోంది — జడలూ నారచీరలూ మొదలైన బాహ్యచిహ్నాలు ఉన్నాయి కదా. క్షత్రియకులంలో పుట్టి, శాస్త్రం విని, సంశయాలు తొలగినవాడై, ధర్మచిహ్నాలతో కప్పుకొన్నవాడు ఎవడు ఇంత క్రూరకర్మ చేస్తాడు? రాఘవకులంలో పుట్టి ధర్మవంతుడని విఖ్యాతుడవైన నీవు అయోగ్యుడవై యోగ్యుని రూపంలో ఎందుకు తిరుగుతున్నావు? సామం, దానం, ఓర్పు, ధర్మం, సత్యం, ధైర్యం, పరాక్రమం, అపకారులను దండించడం — ఇవి రాజుల గుణాలు. మేము మాత్రం కందమూలఫలాలు తినే అడవి జంతువులం, ఇదే మా స్వభావం; నీవు మాత్రం నరేశ్వరుడవైన మనిషివి — జంతువులకూ మనుషులకూ విరోధమేమిటి? భూమి, బంగారం, రూపం — ఇవి కలహానికి కారణాలవుతాయి; అడవిలో గాని నా ఫలాలపై గాని నీకేమి ఆశ?’ ఇలా వాలి రాముని ధార్మిక వేషాన్ని శంకిస్తున్నాడు, రాజనీతి ప్రమాణాన్ని చూపుతూ తాను చంపదగనివాడనని నిరూపించాలనుకుంటున్నాడు. ఇక్కడ వాలి మాటలు క్రమంగా తీవ్రమవుతాయి — మొదట సందేహం, తరువాత ఆక్షేపణ, చివరకు ప్రత్యక్ష నింద. ‘న జానే’, ‘న అభిజానామి’ (నేను తెలుసుకోలేకపోయాను, నేను గుర్తించలేదు) అని రెండుసార్లు జ్ఞానాభావాన్ని చెప్పడంతో వాలి సూచిస్తున్నాడు — రాముని నిజరూపం తనకు ఈనాడే తెలిసింది. ‘ప్రచ్ఛన్నం పావకమ్’ (కప్పబడిన అగ్ని) అనే ఉపమానం బూడిద కప్పిన నిప్పుకణికను గుర్తుచేస్తుంది — తాకేదాకా కాల్చుతుందని తెలియదు. మేము జంతువులం, మీరు మనుషులు అనే భేదాన్ని చెప్పి అతడు వైరానికి కారణం లేదని స్థాపిస్తున్నాడు; భూమి, బంగారం, రూపం కలహానికి కారణాలు, వాటిలో ఏదీ ఇక్కడ లేదని అతని తర్కం. ఇరవై ఏడవ శ్లోకంలో ‘క్షత్రియకులే జాతః శ్రుతవాన్ నష్టసంశయః’ (క్షత్రియకులంలో పుట్టి, శాస్త్రం విని, సంశయాలు తొలగినవాడు) అనే మూడు విశేషణాలు రాముని అధికారాన్ని సూచిస్తాయి — జన్మ, శాస్త్రజ్ఞానం, నిశ్చితబుద్ధి; అలాంటివాడు క్రూరకర్మ చేయకూడదని తర్కం. ఇరవై ఎనిమిదవ శ్లోకంలో ‘అభవ్యో భవ్యరూపేణ’ (అయోగ్యుడు యోగ్యుని రూపంలో) అనే విరోధాలంకారంతో కపటంపై నింద తీవ్రమైంది.

‘నీతి, వినయం, నిగ్రహం, అనుగ్రహం — ఇదే కలగాపులగం కాని రాజవృత్తి; రాజులు ఇష్టం వచ్చినట్లు ప్రవర్తించరు, దేశకాలాలను ఆలోచించే ప్రవర్తిస్తారు. నీవు మాత్రం కామప్రధానుడవు, కోపిష్ఠివి, చంచలుడవు, రాజవృత్తులను కలగాపులగం చేసేవాడవు, విల్లునే నమ్ముకున్నవాడవు — ప్రతిచోటా విల్లే నీ సమాధానం. ధర్మంపై నీకు గౌరవం లేదు, అర్థంలో నీ బుద్ధి స్థిరంగా లేదు; ఇంద్రియాలకు లోబడి కోరికల ప్రకారం నడుస్తూ నీవు ఎటుపడితే అటు లాగబడుతున్నావు. నిరపరాధినైన నన్ను బాణంతో చంపి, ఈ జుగుప్సాకరమైన కార్యం చేసి సజ్జనుల మధ్య ఏమి చెబుతావు? రాజును చంపినవాడు, బ్రాహ్మణుని చంపినవాడు, గోవును చంపినవాడు, దొంగ, ప్రాణివధలో ఆసక్తుడు, నాస్తికుడు, అన్నకంటే ముందు వివాహం చేసుకున్న తమ్ముడు — వీరందరూ నరకానికి పోతారు. చాడీలు చెప్పేవాడు, పిసినారి, మిత్రుని చంపినవాడు, గురుపత్నితో సంగమించినవాడు — వీరు పాపాత్ముల లోకానికి పోతారు, ఇందులో సంశయం లేదు. నా చర్మం సజ్జనులు ధరించదగినది కాదు, నా రోమాలూ ఎముకలూ వర్జితాలు, నీలాంటి ధర్మాచారులకు నా మాంసం తినదగినది కాదు. బ్రాహ్మణ క్షత్రియులు తినదగిన ఐదువేళ్ళ జంతువులు ఐదే — శల్యకం (ముళ్ళపంది), శ్వావిధం (మరో రకం ముళ్ళపంది), ఉడుము, కుందేలు, తాబేలు; వాటిలో వానరుడు లెక్కించబడలేదు. నా చర్మాన్నీ ఎముకలనూ మనీషులు తాకరు, మాంసం తినదగినది కాదు; అలాంటి ఐదువేళ్ళ జంతువునైన నేను చంపబడ్డాను.’ ఇలా వాలి శాస్త్రంతో కూడా తాను చంపదగనివాడనని నిరూపిస్తున్నాడు — వేటలో కూడా తినదగిన జంతువునే చంపవచ్చు అనే నియమాన్ని ఆశ్రయించి. ఈ యుక్తికి పద్దెనిమిదవ సర్గలో రాముడు సమాధానం ఇవ్వబోతాడు. ‘అసంకీర్ణా రాజవృత్తిః’ (కలగాపులగం కాని రాజవృత్తి) అనే పదంతో వాలి సూచిస్తున్నాడు — నిగ్రహమూ అనుగ్రహమూ తమతమ స్థానాలలోనే ప్రయోగించాలి, కలపకూడదు. శాస్త్రవచనాలను ఉదహరించి అతడు రెండు విధాలైన దోషాన్ని ఆరోపిస్తున్నాడు — నరకానికి పోయేవారి జాబితాలో రాముని చేర్చడం, తినదగని జంతువుగా వానరుని వేటధర్మం నుండి కూడా బహిష్కరించడం. ముప్పై ఆరవ, ముప్పై ఏడవ శ్లోకాలలో నరకానికి పోయేవారి పదకొండు రకాలు లెక్కించబడ్డాయి; వాటిలో ముప్పై ఏడవ శ్లోకం సమీక్షిత సంస్కరణలో లేదు, వల్గేట్‌లో మాత్రమే అదనంగా ఉంది. ముప్పై తొమ్మిదవ శ్లోకంలో ‘పంచ పంచనఖా భక్ష్యాః’ (ఐదువేళ్ళ జంతువులలో ఐదే తినదగినవి) అనే స్మృతివచనం ఉదహరించబడింది, ఇది మనుస్మృతి మొదలైనవాటిలో కూడా కనిపిస్తుంది; దీనివల్ల వాలి శాస్త్రజ్ఞానం సూచించబడుతోంది.

‘సర్వజ్ఞురాలైన తార సత్యమైన, హితమైన మాట చెప్పినా నేను మోహంతో దానిని అతిక్రమించి కాలానికి వశుడనయ్యాను’ — అని వాలి తన దోషాన్ని కూడా అంగీకరిస్తున్నాడు; ఇదే అతని మాటల గౌరవాన్ని పెంచుతుంది. ‘కాకుత్స్థా, అధార్మికుడైన భర్తచేత శీలసంపన్నురాలైన స్త్రీ రక్షించబడనట్లు, నిన్ను నాథునిగా పొంది భూమి సనాథ కాదు. శఠుడవూ, మోసగాడవూ, క్షుద్రుడవూ, కపటవినయపు మనస్సు గలవాడవూ అయిన నీవు మహాత్ముడైన దశరథునికి ఎలా పుట్టావు? సదాచారమనే నడికట్టు తెగిన, సజ్జనుల ధర్మాన్ని అతిక్రమించిన, ధర్మమనే అంకుశాన్ని విసర్జించిన రాముడనే ఏనుగుచేత నేను చంపబడ్డాను.’ ఇక్కడ ఏనుగు రూపకం ఎంతో నేర్పుతో కూడినది — ఏనుగు నడికట్టు (చుట్టూ కట్టే తాడు) సదాచారం, అంకుశం ధర్మం; రెండూ లేకపోతే ఏనుగు ఉన్మత్తమవుతుంది. ‘ఇలా అశుభమైన, అనుచితమైన, సజ్జనులు నిందించే కార్యం చేసి, సజ్జనులను కలిసినప్పుడు నీవు ఏమి చెబుతావు? తటస్థులమైన మాపై ఈ పరాక్రమం ప్రదర్శించావు; అపకారులపై మాత్రం నీలో ఇలాంటి పరాక్రమాన్ని నేను చూడడం లేదు — రావణునిపై ఈ పరాక్రమం ఎక్కడ? నాకు కనిపిస్తూ నాతో యుద్ధం చేసి ఉంటే, ఈనాడు నాచేత చంపబడి నీవు వైవస్వత దేవుని (యముని) చూసేవాడవు. ఎదిరింపరానివాడనైనా, కనబడని నీచేత రణంలో చంపబడిన నేను నిద్రిస్తుండగా పాము కాటుకు గురైన, పాపవశుడైన మనిషిలా అయ్యాను.’ నిద్రిస్తున్నవానికి పాము కాటు అనే ఉపమానం వాలి అజాగ్రత్తనే సూచిస్తుంది. ఈ శ్లోకాలలో నాలుగు వల్గేట్‌లో మాత్రమే ఉన్నాయి, సమీక్షిత సంస్కరణలో కనిపించవు. తార ఉపదేశం పదిహేనవ సర్గలో విస్తారంగా చెప్పబడింది; దానిని ఇక్కడ గుర్తుచేసుకోవడం శోకాన్ని మరింత తీవ్రం చేస్తుంది. ‘ఉదాసీనేషు’ (తటస్థులపై) అనే పదం ఎంతో వాడిగా ఉంది — మిత్రులూ కాని శత్రువులూ కాని వారిపైనే పరాక్రమం ఎందుకు అని ప్రశ్న. నలభై రెండవ శ్లోకంలో ‘ప్రమదా శీలసంపూర్ణా పత్యేవ చ విధర్మణా’ (అధార్మికుడైన భర్తచేత శీలసంపన్నురాలైన స్త్రీ వలె) అనే ఉపమానం రాజధర్మాన్ని పతిధర్మంతో పోలుస్తుంది — అధార్మికుడైన భర్త భార్యను రక్షించనట్లు, అధార్మికుడైన రాజు భూమిని రక్షించడు. నలభై ఐదవ, నలభై ఆరవ శ్లోకాలు వల్గేట్‌లో మాత్రమే ఉన్నాయి; అక్కడ సజ్జనుల సమాగమంలో సిగ్గు గురించిన ప్రశ్న మళ్ళీ లేవనెత్తబడింది.

‘సుగ్రీవునికి ప్రియం చేయాలనే కోరికతో నీవు నన్ను చంపావు — అదే పనికి ముందుగానే నన్ను నియోగించి ఉంటే, నేను ఒక్క రోజులోనే మైథిలిని నీ దగ్గరకు తెచ్చేవాడిని. నీ భార్యను అపహరించిన దురాత్ముడైన రాక్షసుడు రావణుని రణంలో చంపకుండానే మెడకు కట్టి నీకు అప్పగించేవాడిని — చంపకుండా ప్రాణాలతోనే తెచ్చేవాడినని అతిశయోక్తి. సముద్రజలంలో గాని పాతాళంలో గాని ఉంచబడినా, నీ ఆజ్ఞతో మైథిలిని తెల్లని కంచరగాడిదను తెచ్చినట్లు తెచ్చేవాడిని. నేను స్వర్గస్థుడనైన తరువాత సుగ్రీవుడు రాజ్యం పొందడం యుక్తమే; అయుక్తమైనది మాత్రం నీవు అధర్మంగా నన్ను రణంలో చంపడం. లోకం ఇలా కాలానికి లోబడి నడుస్తుంది అన్నది నిజమే; మరణం గురించి నాకు ఖేదం లేదు, కాని నీవు తగిన సమాధానం కనుగొని ఉంటే దానిని బాగా ఆలోచించు.’ అని చెప్పి, ముఖం పూర్తిగా ఎండిపోయి, బాణపు దెబ్బకు బాధపడుతున్న మహాత్ముడైన వానరరాజకుమారుడు సూర్యునిలా ప్రకాశిస్తున్న రాముని చూస్తూ మౌనంగా ఉండిపోయాడు. చివరి శ్లోకం దీర్ఘవృత్తంలో కూర్చబడింది; ఇక్కడ మౌనమే చివరి సమాధానం, తరువాతి సర్గకు ప్రస్తావన. ‘రవిసంనికాశమ్’ (సూర్యునిలా ప్రకాశించేవాడు) అనే విశేషణంతో వాలి క్రోధంలో కూడా రాముని తేజస్సు చెక్కుచెదరలేదని కవి సూచిస్తున్నాడు. ఈ ప్రతిజ్ఞ వాలి బలపు అతిశయాన్ని చూపుతుంది, దానితో పాటు అతని చివరి ఔదార్యాన్ని కూడా — మరణసమయంలో కూడా రాముని కార్యాన్ని సాధించగల సమర్థుడినని అతడు చెబుతున్నాడు. ‘సాధు చింత్యతామ్’ (బాగా ఆలోచించు) అనే చివరి పదం ప్రశ్నరూపమైనది; దానికి సమాధానమే తరువాతి సర్గ. నలభై తొమ్మిదవ శ్లోకం మూడు అర్ధభాగాలతో కూర్చబడింది; దాని రెండవ, మూడవ అర్ధభాగాలు సమీక్షిత సంస్కరణలో కనిపించవు. యాభైవ శ్లోకపు పూర్వార్ధం కూడా వల్గేట్‌లో మాత్రమే ఉంది; ఇలా వాలి ప్రతిజ్ఞ వల్గేట్‌లో మరింత విస్తృతంగా ఉంది. యాభై మూడవ శ్లోకంలో ‘కామమేవంవిధో లోకః కాలేన వినియుజ్యతే’ (లోకం ఇలా కాలానికి లోబడి నడుస్తుంది అన్నది నిజమే) అనే మాటతో అతడు తన మరణం దైవాధీనమని అంగీకరిస్తున్నాడు, అయినా రాముని సమాధానాన్ని ఆశిస్తున్నాడు.

ராமனின் அம்பால் தாக்கப்பட்ட, போரில் கடுமையான வாலி, வெட்டப்பட்ட மரம் போலத் திடீரெனத் தரையில் விழுந்தான். போரில் கடுமையானவனும், முஷ்டி அடியால் மலைகளையும் அசைத்தவனுமான அவன் ஒரே அம்பால் வீழ்த்தப்பட்டான் — ‘ஸஹஸா’ (திடீரென) என்ற சொல்லால், அவன் சாவு எதிர்பாராதது என்று கவி சுட்டுகிறார். உடலின் எல்லா உறுப்புகளும் தளர்ந்து, புடம் போட்ட பொன்னணிகள் பூண்ட அவன், கயிறுகள் அவிழ்க்கப்பட்ட இந்திரனின் கொடி போல விழுந்தான்; விழாவின் முடிவில் கயிறு அவிழ்க்கப்பட்டுப் பெருங்கொடி இறக்கப்படுவது போலவே அந்தப் பெருவீரனும் இறக்கப்பட்டான். வானரர், கரடிகள் ஆகிய கூட்டங்களின் தலைவனான அவன் விழுந்ததும், சந்திரன் மறைந்த வானம் போலப் பூமி பொலிவிழந்தது; ஒருவனுடைய வீழ்ச்சியால் பூமி முழுவதும் ஒளியிழந்தது, ஏனெனில் அவன் வானரர்களுக்கு மட்டுமல்ல, கரடிகளுக்கும் தலைவனாக இருந்தான். தரையில் விழுந்த பிறகும் அந்த மகாத்மாவின் உடலைப் பொலிவும், உயிரும், தேஜஸும், வீரமும் விட்டு நீங்கவில்லை — இதைக் கவி சிறப்பாகச் சொல்கிறார், ஏனெனில் வாலியின் பெருமை சாவாலும் அழிவதில்லை; மேலும் அவன் இனிப் பேசவும் போகிறான். இந்திரன் அளித்த, ரத்தினங்கள் பதித்த பொன்மாலை அந்த வானரத் தலைவனின் உயிரையும் தேஜஸையும் பொலிவையும் தாங்கி நின்றது; அந்த மாலை வெறும் அணிகலன் அல்ல, உயிரின் ஆதாரமும் கூட என்று உரையாசிரியர்கள் சொல்கிறார்கள். அந்தப் பொன்மாலையோடு அந்த வீரன், அந்திச் செம்மை படிந்த ஓரங்களுடைய மேகத்துண்டு போலப் பொலிந்தான் — கரிய உடலில் மஞ்சள் மாலை, அந்தியில் கரிய மேகத்தில் செந்நிறக் கோடு போல. அவனுடைய மாலை, உடல், உயிர்நிலையைத் துளைத்த அம்பு — இம்மூன்றிலும் பகிர்ந்து வைக்கப்பட்டது போல வீழ்ந்தவனிடத்திலும் திருமகள் பொலிகிறாள்; அம்பும் இங்கே அழகின் ஒரு பகுதி என்பது விசித்திரமான கற்பனை. ராமனின் வில்லால் எய்யப்பட்ட அந்த அஸ்திரம் அந்த வீரனுக்குச் சுவர்க்கப் பாதையை ஒளிரச் செய்து மேலான கதியையும் கொண்டு சேர்த்தது; ஆகவே ராமபாணம் வதத்துக்கான கருவி மட்டுமல்ல, நற்கதிக்கான சாதனமும் ஆகும். இவ்வாறு கவி வதத்தின் கொடுமையை வர்ணிக்கும்போதும் கொல்லப்பட்டவனின் பெருமையைக் குறைப்பதில்லை. பதினாறாம் சர்க்கத்தில் போர் வர்ணனை இருந்தது; இங்கே வீழ்ச்சியின் விளைவு வர்ணிக்கப்படுகிறது; கவி செயலிலிருந்து சித்திரத்துக்கு விரைவாக நகர்கிறார். ‘ந ஸ்ரீர்ஜஹாதி ந ப்ராணா ந தேஜோ ந பராக்ரம:’ (பொலிவும் விடவில்லை, உயிரும் இல்லை, தேஜஸும் இல்லை, வீரமும் இல்லை) என்று நான்கு முறை ‘ந’ என்ற மறுப்புச்சொல்லைப் பயன்படுத்தி வாலியின் அழியாப் பெருமை உறுதிப்படுத்தப்படுகிறது. மாலையை மீண்டும் மீண்டும் வர்ணிப்பது கதையில் அதன் முதன்மையைச் சுட்டுகிறது — அதுவே அவன் இந்திரனின் மகன் என்பதற்கான அடையாளம். ‘ஹர்ய்ருக்ஷாணாம் கணேச்வரே’ (வானரர், கரடிகள் ஆகிய கூட்டங்களின் தலைவன்) என்ற தொடர்மொழியால், கிஷ்கிந்தை அரசில் வானரர், கரடிகள் இருவருமே அடங்கியிருந்தனர் என்றும், ஆகவே வாலியின் வீழ்ச்சியால் இரு கூட்டங்களும் தலைவனற்றவை ஆயின என்றும் கவி சுட்டுகிறார். எட்டாம் சுலோகத்திலுள்ள ‘பரமாம் கதிம்’ (மேலான கதி) என்ற இரு சொற்கள் சர்க்கத்தின் இறுதியில் வாலி அடையும் அமைதியை முன்கூட்டியே சுட்டுகின்றன.

இவ்வாறு போரில் விழுந்து கிடந்தவனை — சுடர் அணைந்த நெருப்புப் போலவும், புண்ணியம் தீர்ந்ததும் தேவலோகத்திலிருந்து நழுவிய யயாதி போலவும், யுகமுடிவில் காலத்தால் பூமியில் வீழ்த்தப்பட்ட சூரியன் போலவும், மகேந்திரனைப் போல வெல்ல முடியாதவனும் உபேந்திரனைப் போலப் பொறுக்க முடியாதவனுமாக இருந்தவனை — பொன்மாலை அணிந்தவனும், அகன்ற மார்பும் நீண்ட கைகளும் ஒளிரும் முகமும் பழுப்புநிறக் கண்களும் கொண்டவனுமான மகேந்திரனின் மகன் வாலியை, லக்ஷ்மணன் பின்தொடர ராமன் கண்டான்; அருகே சென்றான். நான்கு உவமைகளுமே ஒளி குன்றிய பெரியோர்களையே சுட்டுகின்றன — நெருப்பு, யயாதி, சூரியன், இந்திரன்; அனைவரும் பெரியவர்கள், அனைவரும் ஒரு கணம் ஒளியிழந்தவர்கள்; யயாதியின் உவமை குறிப்பாக நெஞ்சைத் தொடுவது, ஏனெனில் அவனும் தன் செயலாலேயே வீழ்ந்தான். மிகவும் மதிக்கத்தக்க அந்த வீரன் மெல்லப் பார்ப்பதைக் கண்டு, பெருவீரம் கொண்ட சகோதரர்களான ராம லக்ஷ்மணர் அவன் அருகே சென்றனர்; ‘பஹுமான்ய’ (மிகவும் மதிக்கத்தக்கவன்) என்ற சொல்லால், கொல்லப்பட்ட பகைவனையும் ராமன் மரியாதையோடே பார்க்கிறான் என்று கவி காட்டுகிறார். பெருவலிமை கொண்ட ராகவனையும் லக்ஷ்மணனையும் கண்ட வாலி, பணிவானதும், தர்மம் நிறைந்ததும், ஆயினும் கடுமையானதுமான சொற்களைச் சொன்னான்; மூன்று அடைமொழிகளும் ஒன்றுக்கொன்று முரண்பட்டவை போலத் தோன்றினாலும், அவையே வாலியின் சொல்லின் இயல்பைச் சுட்டுகின்றன — பணிவு இருக்கிறது, தர்ம வாதம் இருக்கிறது, ஆயினும் கடுமையும் இருக்கிறது. தரையில் கிடந்து, தேஜஸும் உயிரும் குன்றி, அடிபட்டு நினைவு தளர்ந்த அவன், போரில் செருக்குற்ற ராமனிடம் பொருள் நிறைந்த சொற்களால் செருக்கோடு பேசினான்; உயிர் குன்றியவனின் சொல்லும் பொருள் நிறைந்ததாகவே இருக்கிறது — இதனால் அவனுடைய அறிவின் வலிமை சுட்டப்படுகிறது. ‘நீ ஓர் அரசனின் மகன், புகழ்பெற்றவன், காண்பதற்கு இனியவன்; முகம் திருப்பியிருந்தவனைக் கொன்று இங்கே நீ என்ன பெருமையைப் பெற்றாய்? நான் வேறொருவனோடு போரில் ஆவேசமாக ஈடுபட்டிருக்கையில் உன்னால் சாவை அடைந்தேன்.’ இந்தப் பதினாறாம் சுலோகம் மூன்று அரை அடிகளால் அமைந்துள்ளது; அதன் முதல் அரை அடி திறனாய்வுப் பதிப்பில் இல்லை; இருபத்தாறாம் சுலோகத்தில் அதுவே பாடபேதத்தோடு மீண்டும் காணப்படுகிறது. ‘ததர்சோபஸஸர்ப ச’ (கண்டான், அருகே சென்றான்) என்று இரண்டே வினைச்சொற்கள்; காணுதலும் உடனே அருகே செல்லுதலும் — தொலைவிலிருந்து அம்பு எய்தவனாயினும் ராமன் நேருக்கு நேர் செல்ல அஞ்சுவதில்லை. பன்னிரண்டாம், பதின்மூன்றாம் சுலோகங்களில் வல்கேட் பாடம் நான்கு அரை சுலோகங்களைக் கூடுதலாகக் கொண்டுள்ளது; அவற்றில் சகோதரர்கள் அருகே வருவது இருமுறை வர்ணிக்கப்படுகிறது; திறனாய்வுப் பதிப்பில் ஒருமுறை மட்டுமே. பதினான்காம் சுலோகத்தில் ‘ப்ரச்ரிதம் பருஷம் தர்மஸம்ஹிதம்’ (பணிவானது, கடுமையானது, தர்மம் நிறைந்தது) என்ற மூன்று அடைமொழிகளையும் இணைத்தது வால்மீகியின் திறமை — இங்கே பழிப்பும் சாஸ்திரத்தோடு கூடியது, வெறும் கூச்சல் அல்ல. பதினைந்தாம் சுலோகம் வல்கேட்டில் மட்டுமே உள்ளது; அதில் வாலியின் குன்றிய நிலை மீண்டும் சொல்லப்படுகிறது; அதனால் அடுத்து வரும் நீண்ட பேச்சுக்குப் பின்னணி உறுதிப்படுகிறது.

‘ராமன் நற்குலத்தவன், மன உறுதி நிறைந்தவன், தேஜஸ் மிக்கவன், விரதங்களைக் கடைப்பிடித்தவன், இரக்கத்தை உணர்பவன், மக்கள் நலனில் ஈடுபாடுள்ளவன், கருணையுள்ளவன், பேரூக்கம் கொண்டவன், தக்க நேரத்தை அறிந்தவன், உறுதியான விரதம் உடையவன்’ — என்று பூவுலகில் எல்லா உயிர்களும் உன் புகழைப் பேசுகின்றன. புலனடக்கம், மன அமைதி, பொறுமை, தர்மம், மன உறுதி, சத்தியம், வீரம், தீங்கிழைப்பவர்களுக்குத் தண்டனை — இவை அரசர்களின் குணங்கள் என்பது சாஸ்திரம். அந்தக் குணங்களையும் உன் உயர்ந்த குடிப்பிறப்பையும் எண்ணியே, தாரை தடுத்தும் நான் சுக்ரீவனோடு மோத வந்தேன். ‘வேறொருவனோடு ஆவேசமாக மோதிக்கொண்டு கவனமற்றிருக்கும் என்னை நீ அம்பால் துளைக்க மாட்டாய்’ என்று உன்னைக் காணும் முன்பே என் மனத்தில் எண்ணம் தோன்றியிருந்தது. இங்கே வாலி ராமனின் புகழையே சான்றாகக் கொண்டு அச்சமற்றவனாக இருந்தான்; அவனுடைய குற்றச்சாட்டின் வேர் அந்த நம்பிக்கையே, வெறும் கோபம் அல்ல. இந்தக் குணப் புகழ்ச்சி போற்றுதல் வடிவில் இருந்தாலும் உண்மையில் ஒரு கண்டனம் — இந்தக் குணங்களால் புகழ்பெற்றவனிடமிருந்து இந்தச் செயல் எதிர்பார்க்கப்படவில்லை என்பது கருத்து. ‘அதர்சனே தவ’ (உன்னைக் காணும் முன்பே) என்ற சொல்லால் வாலி சுட்டுகிறான் — நேரில் காணப்படாவிட்டாலும் ராமன் அவன் மனத்தில் தர்மாத்மாவாகவே இருந்தான்; அதனாலேயே அவன் ஐயமின்றிப் போருக்குப் புறப்பட்டான். தாரையின் தடையை நினைவுகூர்வது இங்கே முதன்முறையாக நிகழ்கிறது; அதுவே நாற்பத்தொன்றாம் சுலோகத்தில் மீண்டும் விரிவாகச் சொல்லப்படுகிறது. இந்த ஐந்து சுலோகங்களும் வாலியின் பேச்சின் அடிப்படை வாதத்தைச் சுமக்கின்றன — ‘உன் புகழில் நம்பிக்கை வைத்தே நான் ஐயமற்றிருந்தேன்’ என்று. ஆகவே இந்த வதம் உடலுக்கு மட்டுமல்ல, நம்பிக்கைக்கும் நேர்ந்தது என்பது குறிப்புப்பொருள். பத்தொன்பதாம் சுலோகத்தில் ‘தம: சம: க்ஷமா தர்மோ த்ருதி: ஸத்யம் பராக்ரம:’ என்று ஏழு குணங்கள் எண்ணப்படுகின்றன; இருபத்தொன்பதாம் சுலோகத்திலோ அவையே ‘ஸாம தானம் க்ஷமா தர்ம: ஸத்யம் த்ருதிபராக்ரமௌ’ என்று பாடபேதத்தோடு மீண்டும் வருகின்றன. இந்த இருமுறைக் கூற்று வல்கேட் பாடத்தின் தனித்தன்மை; திறனாய்வுப் பதிப்பில் ஒருமுறை மட்டுமே. வாலியின் கண்டனம் இங்கே தனிப்பட்ட துயரத்தை மட்டும் சார்ந்திராமல் ராஜநீதி சாஸ்திரத்தைச் சார்ந்தே செல்கிறது.

‘தன்னையே அழித்துக்கொண்டவனும், தர்மத்தைக் கொடியாக மட்டும் ஏந்துபவனும், அதர்மியும், புற்களால் மூடப்பட்ட கிணறு போலப் பாவச் செயல் புரிபவனுமான உன்னை நான் அறியவில்லை’ என்று வாலி சொல்கிறான்; புல்லால் மூடப்பட்ட கிணறு வெளியே பார்க்கச் சமதளம் போலத் தோன்றும், அதில் விழுந்தவனோ எழுவதில்லை — இந்த உவமை வஞ்சகத்தின் இயல்பைக் காட்டுகிறது. ‘நல்லோரின் வேடம் பூண்டவனும், சாம்பலில் மறைந்த நெருப்புப் போலத் தர்மம் என்ற போர்வையால் மூடப்பட்டவனுமான உன்னை நான் அறியவில்லை; உன் நாட்டிலோ நகரத்திலோ நான் எந்தத் தீங்கும் செய்யவில்லை, உன்னை அவமதிக்கவும் இல்லை; அப்படியிருக்க, குற்றமற்ற என்னை ஏன் கொல்கிறாய்? எப்போதும் கனிகளையும் கிழங்குகளையும் உண்டு காட்டில் திரியும் வானரனும், உன்னோடு போரிடாதவனும், வேறொருவனோடு மோதிக்கொண்டிருந்தவனுமான என்னை ஏன் கொன்றாய்? நீ ஓர் அரசனின் மகன், அறியப்பட்டவன், காண்பதற்கு இனியவன்; உன்னிடம் தர்மத்தோடு கூடிய அடையாளமும் காணப்படுகிறது — சடைமுடி, மரவுரி முதலிய புற அடையாளங்கள் இருக்கவே செய்கின்றன. க்ஷத்திரிய குலத்தில் பிறந்து, கல்வி கேட்டு, ஐயம் நீங்கியவனாக, தர்மத்தின் அடையாளங்களால் மூடப்பட்டிருப்பவன் எவன்தான் இத்தகைய கொடிய செயலைச் செய்வான்? ராகவ குலத்தில் பிறந்து, தர்மவான் என்று புகழ்பெற்ற நீ, நல்லவன் அல்லாதவனாக இருந்தும் நல்லவன் வடிவில் ஏன் அலைகிறாய்? சாமம், தானம், பொறுமை, தர்மம், சத்தியம், மன உறுதி, வீரம், தீங்கிழைப்பவர்களுக்குத் தண்டனை — இவை அரசர்களின் குணங்கள். நாங்களோ காட்டில் திரிபவர்கள், கிழங்கும் கனியும் உண்ணும் விலங்குகள்; இதுவே எங்கள் இயல்பு; நீயோ மனிதர்களுக்கு அரசன் — விலங்குகளுக்கும் மனிதர்களுக்கும் இடையே என்ன பகை? நிலம், பொன், அழகுடைய பெண் — இவையே போர்களுக்குக் காரணங்களாகின்றன; காட்டிலோ என்னுடைய கனிகளிலோ உனக்கு என்ன ஆசை?’ இவ்வாறு வாலி ராமனின் தர்ம வேடத்தைச் சந்தேகிக்கிறான்; ராஜநீதியின் சான்றையும் காட்டித் தான் கொல்லத்தகாதவன் என்று நிறுவ விரும்புகிறான். இங்கே வாலியின் பேச்சு படிப்படியாகக் கூர்மை பெறுகிறது — முதலில் சந்தேகம், பிறகு குற்றச்சாட்டு, இறுதியில் நேரடிப் பழிப்பு. ‘ந ஜானே’, ‘நாபிஜானாமி’ (அறியவில்லை) என்று இருமுறை அறியாமையைச் சொல்வதால், ராமனின் உண்மை வடிவம் தனக்கு இன்றுதான் தெரிந்தது என்று வாலி சுட்டுகிறான். ‘ப்ரச்சன்னம் பாவகம்’ (மறைந்த நெருப்பு) என்ற உவமை சாம்பலால் மூடப்பட்ட கனலை நினைவூட்டுகிறது — தொடும் முன் சூடு தெரிவதில்லை. ‘நாங்கள் விலங்குகள், நீங்கள் மனிதர்கள்’ என்று வேறுபாட்டைச் சொல்வதன் மூலம், பகைக்கான காரணமே இல்லை என்று அவன் நிறுவுகிறான்; நிலம், பொன், அழகுடைய பெண் ஆகியவையே போருக்குக் காரணங்கள், அவற்றில் எதுவும் இங்கே இல்லை என்பது அவன் வாதம். இருபத்தேழாம் சுலோகத்தில் ‘க்ஷத்திரிய குலத்தில் பிறந்தவன், கல்வி கேட்டவன், ஐயம் நீங்கியவன்’ என்ற மூன்று அடைமொழிகள் ராமனின் தகுதியைச் சுட்டுகின்றன — பிறப்பு, சாஸ்திர அறிவு, தெளிந்த புத்தி; இத்தகையவன் கொடிய செயல் செய்யமாட்டான் என்பது வாதம். இருபத்தெட்டாம் சுலோகத்தில் ‘அபவ்யோ பவ்யரூபேண’ (நல்லவன் அல்லாதவன் நல்லவன் வடிவில்) என்ற முரண் அணியால் வஞ்சகத்தின் மீதான பழிப்பு கூர்மையாக்கப்படுகிறது.

‘நீதி, அடக்கம், தண்டித்தல், அருள்புரிதல் — இதுவே கலப்பற்ற அரசநெறி; அரசர்கள் விருப்பம்போல நடப்பவர்கள் அல்லர், இடத்தையும் காலத்தையும் ஆராய்ந்தே செயல்படுகிறார்கள். நீயோ ஆசையையே முதன்மையாகக் கொண்டவன், கோபக்காரன், நிலையற்றவன், அரசநெறிகளில் குழப்பம் உள்ளவன், வில்லையே சரணாகக் கொண்டவன் — எங்கும் வில்லே உன் விடை. உனக்குத் தர்மத்தில் மதிப்பில்லை; பொருளிலும் உன் அறிவு நிலைகொள்ளவில்லை; புலன்களால் இழுக்கப்பட்டு விருப்பம்போல நடக்கும் நீ இங்குமங்கும் இழுத்துச் செல்லப்படுகிறாய். குற்றமற்ற என்னை அம்பால் கொன்று, இந்த அருவருக்கத்தக்க செயலைச் செய்துவிட்டு, நல்லோர் நடுவே நீ என்ன சொல்வாய்? அரசனைக் கொன்றவன், அந்தணனைக் கொன்றவன், பசுவைக் கொன்றவன், திருடன், உயிர்க்கொலையில் ஈடுபாடுள்ளவன், நாஸ்திகன், அண்ணனுக்கு முன் மணம்புரிந்த தம்பி — இவர்கள் அனைவரும் நரகம் செல்பவர்கள். கோள் சொல்பவன், கஞ்சன், நண்பனைக் கொன்றவன், குருவின் மனைவியைச் சேர்ந்தவன் — இவர்கள் பாவிகளின் உலகத்தை அடைகிறார்கள், இதில் ஐயமில்லை. என் தோல் நல்லோரால் அணியத் தகாதது; என் மயிரும் எலும்பும் விலக்கப்பட்டவை; உன்னைப் போன்ற தர்மசீலர்களுக்கு என் இறைச்சியும் உண்ணத் தகாதது. அந்தணர்க்கும் க்ஷத்திரியர்க்கும் ஐந்து நகங்களுடைய விலங்குகளில் ஐந்து மட்டுமே உண்ணத் தக்கவை — முள்ளம்பன்றி, முள்ளெலி, உடும்பு, முயல், ஆமை; அவற்றில் வானரன் எண்ணப்படவில்லை. என் தோலையும் எலும்பையும் அறிஞர்கள் தொடுவதில்லை, என் இறைச்சியும் உண்ணத் தகாதது; ஐந்து நகங்களுடைய அத்தகைய நான் கொல்லப்பட்டிருக்கிறேன்.’ இவ்வாறு வாலி சாஸ்திரத்தைக் கொண்டும் தான் கொல்லத்தகாதவன் என்று நிறுவுகிறான் — வேட்டையிலும் உண்ணத் தக்கதே கொல்லத் தக்கது என்ற விதியைச் சார்ந்து. இந்த வாதத்துக்குப் பதினெட்டாம் சர்க்கத்தில் ராமன் மறுப்புத் தருவான். ‘அஸங்கீர்ணா ராஜவ்ருத்தி:’ (கலப்பற்ற அரசநெறி) என்ற சொல்லால், தண்டித்தலும் அருள்புரிதலும் கலக்காமல் அவற்றுக்குரிய இடத்திலேயே பயன்படுத்தப்பட வேண்டும் என்று வாலி சுட்டுகிறான். சாஸ்திர வாக்கியங்களை எடுத்துக்காட்டி அவன் இருவகைக் குற்றத்தைச் சுமத்துகிறான் — நரகம் செல்பவர்களின் பட்டியலில் ராமனை வைத்தல், உண்ணத் தகாதவன் என்பதால் வானரனை வேட்டை தர்மத்திலிருந்தும் விலக்குதல். முப்பத்தாறு, முப்பத்தேழாம் சுலோகங்களில் நரகம் செல்பவர்களின் பதினொரு வகைகள் எண்ணப்படுகின்றன; அவற்றில் முப்பத்தேழாம் சுலோகம் திறனாய்வுப் பதிப்பில் இல்லை, வல்கேட் பாடத்தில் மட்டுமே கூடுதலாக உள்ளது. முப்பத்தொன்பதாம் சுலோகத்தில் ‘பஞ்ச பஞ்சநகா பக்ஷ்யா:’ (ஐந்து நகங்களுடையவற்றில் ஐந்து உண்ணத் தக்கவை) என்ற ஸ்மிருதி வாக்கியம் எடுத்துக்காட்டப்படுகிறது; இது மனுஸ்மிருதி முதலியவற்றிலும் காணப்படுகிறது; இதனால் வாலியின் சாஸ்திர அறிவு சுட்டப்படுகிறது.

‘எல்லாம் அறிந்த தாரை உண்மையானதும் நன்மையானதுமான சொல்லைச் சொல்லியும், மயக்கத்தால் நான் அதை மீறிக் காலத்தின் வசப்பட்டேன்’ — என்று வாலி தன் குற்றத்தையும் ஒப்புக்கொள்கிறான்; இதுவே அவன் பேச்சின் பெருமையைக் கூட்டுகிறது. ‘காகுத்ஸ்தா, நற்பண்பு நிறைந்த பெண் தர்மமற்ற கணவனால் காக்கப்படாதது போல, உன்னைக் காவலனாகக் கொண்டு பூமி காவலுடையதாக இல்லை. வஞ்சகனும், சூழ்ச்சிக்காரனும், அற்பனும், பொய்யான பணிவு கொண்ட மனத்தவனுமான நீ மகாத்மாவான தசரதனுக்கு எப்படிப் பிறந்தாய்? நன்னடத்தை என்ற இடைக்கயிற்றை அறுத்துக்கொண்டு, நல்லோரின் தர்மத்தை மீறி, தர்மம் என்ற அங்குசத்தை உதறிய ராமன் என்ற யானையால் நான் கொல்லப்பட்டேன்.’ இங்கே யானையின் உருவகம் மிகவும் திறமையானது — யானையின் இடைக்கயிறு (அதைக் கட்டும் கச்சைக் கயிறு) நன்னடத்தை, அங்குசம் தர்மம்; இரண்டும் இல்லையெனில் யானை வெறிகொள்கிறது. ‘இவ்வாறு அமங்கலமானதும், தகாததும், நல்லோரால் பழிக்கப்படுவதுமான செயலைச் செய்துவிட்டு, நல்லோரோடு சேரும்போது நீ என்ன சொல்வாய்? நடுநிலையில் இருந்த எங்களிடம் இந்த வீரம் காட்டப்பட்டது; உனக்குத் தீங்கிழைத்தவர்களிடம் இப்படிப்பட்ட வீரத்தை நான் காணவில்லை — ராவணனிடம் இந்த வீரம் எங்கே? நீ கண்ணுக்குத் தெரிந்தபடி என்னோடு போரிட்டிருந்தால், இன்று என்னால் கொல்லப்பட்டு யமதேவனைக் கண்டிருப்பாய். கண்ணுக்குத் தெரியாமல் நின்ற உன்னால் போரில் கொல்லப்பட்ட நான், எவராலும் நெருங்க முடியாதவனாக இருந்தும், உறங்கும்போது பாம்பால் கடிக்கப்பட்டுப் பாவத்தின் வசப்பட்ட மனிதன் போல ஆனேன்.’ உறங்குபவனைப் பாம்பு கடித்தல் என்ற உவமை வாலியின் கவனமின்மையையே சுட்டுகிறது. இந்த சுலோகங்களில் நான்கு வல்கேட்டில் மட்டுமே உள்ளன, திறனாய்வுப் பதிப்பில் காணப்படுவதில்லை. தாரையின் அறிவுரை பதினைந்தாம் சர்க்கத்தில் விரிவாகச் சொல்லப்பட்டிருந்தது; இங்கே அதை நினைவுகூர்வது சோகத்தைக் கூர்மையாக்குகிறது. ‘உதாஸீனேஷு’ (நடுநிலையில் இருந்தவர்களிடம்) என்ற சொல் மிகக் கூர்மையானது — நண்பர்களும் அல்லாத பகைவர்களும் அல்லாதவர்களிடம் வீரம் எதற்கு என்பது கேள்வி. நாற்பத்திரண்டாம் சுலோகத்தில் ‘ப்ரமதா சீலஸம்பூர்ணா பத்யேவ ச விதர்மணா’ (தர்மமற்ற கணவனால் நற்பண்புள்ள பெண் போல) என்ற உவமை அரசனின் தர்மத்தைக் கணவனின் தர்மத்தோடு ஒப்பிடுகிறது — தர்மமற்ற கணவன் மனைவியைக் காக்காதது போல, தர்மமற்ற அரசன் பூமியைக் காப்பதில்லை. நாற்பத்தைந்து, நாற்பத்தாறாம் சுலோகங்கள் வல்கேட்டில் மட்டுமே உள்ளன; அவற்றில் நல்லோரைச் சந்திக்கும்போது ஏற்படும் நாணம் பற்றிய கேள்வி மீண்டும் எழுப்பப்படுகிறது.

‘சுக்ரீவனுக்கு இனியது செய்யும் விருப்பத்தோடு நீ என்னைக் கொன்றாயே — அதற்குப் பதிலாக, இதற்காக நீ முன்பே என்னைத் தூண்டியிருந்தால், ஒரே நாளில் மைதிலியை உன்னிடம் கொண்டு வந்திருப்பேன். உன் மனைவியைக் கவர்ந்த தீய மனம் கொண்ட ராட்சசன் ராவணனைப் போரில் கொல்லாமலேயே கழுத்தில் கட்டி உன்னிடம் ஒப்படைத்திருப்பேன் — கொல்லாமல் உயிரோடேயே கொண்டு வருவேன் என்பது மிகைக் கூற்று. கடல் நீரிலோ பாதாளத்திலோ வைக்கப்பட்டிருந்தாலும், மைதிலியை உன் கட்டளைப்படி, வெண்ணிறக் கோவேறுகழுதையைப் போல மீட்டுக் கொண்டு வந்திருப்பேன். நான் சுவர்க்கம் சென்ற பின் சுக்ரீவன் அரசைப் பெறுவது முறையே; முறையற்றது என்னவென்றால், நீ அதர்மமாக என்னைப் போரில் கொன்றதே. இத்தகைய உலகம் காலத்தால் இயக்கப்படுவது உண்மையே; சாவதில் எனக்கு வருத்தமில்லை; ஆனால் நீ தகுந்த மறுமொழி கண்டிருந்தால், அதை நன்கு சிந்தித்துச் சொல்.’ இவ்வாறு சொல்லிவிட்டு, உலர்ந்த முகத்தோடு, அம்பின் அடியால் வேதனையுற்ற மகாத்மாவான வானர அரசனின் மகன், சூரியனைப் போல ஒளிர்ந்த ராமனை உற்று நோக்கி மௌனமானான். இறுதி சுலோகம் நீண்ட விருத்தத்தில் அமைந்துள்ளது; மௌனமே இங்கே இறுதி மறுமொழி, அடுத்த சர்க்கத்துக்கான முன்னுரையும் கூட. ‘ரவிஸந்நிகாசம்’ (சூரியனைப் போல ஒளிர்பவன்) என்ற அடைமொழியால், வாலியின் கோபத்திலும் ராமனின் ஒளி குன்றவில்லை என்று கவி சுட்டுகிறார். இந்தச் சபதம் வாலியின் வலிமையின் மிகுதியைக் காட்டுகிறது; அதோடு அவனுடைய இறுதிப் பெருந்தன்மையையும் — சாகும் நேரத்திலும் ராமனின் காரியத்தை நிறைவேற்றும் ஆற்றல் தனக்கு இருந்தது என்கிறான். ‘ஸாது சிந்த்யதாம்’ (நன்கு சிந்தித்துச் சொல்) என்ற இறுதிச் சொல் கேள்வி வடிவிலானது; அதற்கான விடையே அடுத்த சர்க்கம். நாற்பத்தொன்பதாம் சுலோகம் மூன்று அரை அடிகளால் அமைந்துள்ளது; அதன் இரண்டாம், மூன்றாம் அரை அடிகள் திறனாய்வுப் பதிப்பில் காணப்படுவதில்லை. ஐம்பதாம் சுலோகத்தின் முன்பாதியும் வல்கேட்டில் மட்டுமே உள்ளது; இவ்வாறு வாலியின் சபதம் வல்கேட்டில் மேலும் விரிவானது. ஐம்பத்துமூன்றாம் சுலோகத்தில் ‘காமமேவம்விதோ லோக: காலேன விநியுஜ்யதே’ (இத்தகைய உலகம் காலத்தால் இயக்கப்படுவது உண்மையே) என்ற சொல்லால் தன் சாவு தெய்வத்தின் ஆணைக்கு உட்பட்டது என்று அவன் ஒப்புக்கொள்கிறான்; ஆயினும் ராமனின் மறுமொழியை எதிர்பார்க்கிறான்.

ರಾಮನ ಬಾಣದಿಂದ ಹೊಡೆಯಲ್ಪಟ್ಟ, ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಕಠೋರನಾದ ವಾಲಿಯು ಕಡಿದ ಮರದಂತೆ ಥಟ್ಟನೆ ನೆಲಕ್ಕೆ ಬಿದ್ದನು. ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಕಠಿಣನಾಗಿದ್ದವನು, ಮುಷ್ಟಿಯ ಹೊಡೆತದಿಂದ ಬೆಟ್ಟಗಳನ್ನೂ ಅಲುಗಿಸುತ್ತಿದ್ದವನು ಒಂದೇ ಬಾಣದಿಂದ ಉರುಳಿಸಲ್ಪಟ್ಟನು — ‘ಸಹಸಾ’ (ಥಟ್ಟನೆ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಮರಣ ಅವನಿಗೆ ಅನಿರೀಕ್ಷಿತವಾಗಿತ್ತು ಎಂದು ಕವಿ ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ. ಎಲ್ಲ ಅಂಗಗಳನ್ನೂ ಚಾಚಿ, ಪುಟವಿಟ್ಟ ಚಿನ್ನದ ಆಭರಣಗಳನ್ನು ಧರಿಸಿದ್ದ ಅವನು ಹಗ್ಗಗಳು ಬಿಡಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಇಂದ್ರಧ್ವಜದಂತೆ ಬಿದ್ದನು; ಉತ್ಸವದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಮಹಾಧ್ವಜವನ್ನು ಹಗ್ಗ ಬಿಚ್ಚಿ ಇಳಿಸುವಂತೆ ಆ ಮಹಾವೀರನು ಇಳಿಸಲ್ಪಟ್ಟನು. ವಾನರ-ಕರಡಿಗಳ ಗಣಗಳ ಒಡೆಯನಾದ ಅವನು ಬೀಳಲು, ಚಂದ್ರನನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಂಡ ಆಕಾಶದಂತೆ ಭೂಮಿ ಕಳೆಗುಂದಿತು; ಒಬ್ಬನ ಪತನದಿಂದ ಇಡೀ ವಸುಧೆ ಕಾಂತಿಹೀನವಾಯಿತು, ಏಕೆಂದರೆ ಅವನು ವಾನರರಿಗೆ ಮಾತ್ರವಲ್ಲ, ಕರಡಿಗಳಿಗೂ ಅಧಿಪತಿಯಾಗಿದ್ದನು. ನೆಲದ ಮೇಲೆ ಬಿದ್ದಿದ್ದರೂ ಆ ಮಹಾತ್ಮನ ದೇಹವನ್ನು ಶ್ರೀ, ಪ್ರಾಣ, ತೇಜಸ್ಸು, ಪರಾಕ್ರಮ ಬಿಟ್ಟುಹೋಗುವುದಿಲ್ಲ — ಇದನ್ನು ಕವಿ ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ, ಏಕೆಂದರೆ ವಾಲಿಯ ಮಾಹಾತ್ಮ್ಯ ಮರಣದಿಂದಲೂ ನಾಶವಾಗುವುದಿಲ್ಲ, ಮುಂದೆ ಅವನು ಮಾತನಾಡಲೂ ಇದ್ದಾನೆ. ಇಂದ್ರನು ಕೊಟ್ಟಿದ್ದ ರತ್ನಖಚಿತವಾದ ಚಿನ್ನದ ಮಾಲೆ ಆ ವಾನರಮುಖ್ಯನ ಪ್ರಾಣವನ್ನೂ ತೇಜಸ್ಸನ್ನೂ ಶ್ರೀಯನ್ನೂ ಹಿಡಿದಿಟ್ಟಿತ್ತು; ಆ ಮಾಲೆ ಕೇವಲ ಅಲಂಕಾರವಲ್ಲ, ಜೀವನದ ಆಧಾರವೂ ಆಗಿತ್ತು ಎಂದು ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಕಾರರು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಆ ಚಿನ್ನದ ಮಾಲೆಯಿಂದ ಆ ವೀರನು ಸಂಧ್ಯೆಯ ಕೆಂಪಿನಿಂದ ಅಂಚುಗಳು ರಂಜಿತವಾದ ಮೋಡದ ತುಂಡಿನಂತೆ ಶೋಭಿಸಿದನು — ಕಪ್ಪು ದೇಹದ ಮೇಲೆ ಹಳದಿ ಮಾಲೆ, ಸಂಜೆಯಲ್ಲಿ ಕಪ್ಪು ಮೋಡದ ಮೇಲಿನ ಕೆಂಪು ರೇಖೆಯಂತೆ. ಅವನ ಮಾಲೆ, ದೇಹ, ಮರ್ಮವನ್ನು ಭೇದಿಸಿದ ಬಾಣ — ಈ ಮೂರರಲ್ಲಿ ಹಂಚಿಹೋದಂತೆ ಲಕ್ಷ್ಮಿಯು ಬಿದ್ದವನಲ್ಲೂ ಶೋಭಿಸುತ್ತಾಳೆ; ಬಾಣವೂ ಇಲ್ಲಿ ಶೋಭೆಯ ಅಂಶ ಎಂಬುದು ವಿಚಿತ್ರವಾದ ಕಲ್ಪನೆ. ರಾಮನ ಧನುಸ್ಸಿನಿಂದ ಬಿಡಲ್ಪಟ್ಟ ಆ ಅಸ್ತ್ರವು ಆ ವೀರನ ಸ್ವರ್ಗಮಾರ್ಗವನ್ನು ಬೆಳಗಿಸುತ್ತಾ ಅವನಿಗೆ ಪರಮ ಗತಿಯನ್ನು ತಂದಿತು; ಆದ್ದರಿಂದ ರಾಮಬಾಣವು ವಧೆಯ ಸಾಧನ ಮಾತ್ರವಲ್ಲ, ಸದ್ಗತಿಯ ಸಾಧನವೂ ಆಗಿತ್ತು. ಹೀಗೆ ಕವಿ ವಧೆಯ ದಾರುಣತೆಯನ್ನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತಲೇ ಹತನಾದವನ ಗೌರವವನ್ನು ಕುಗ್ಗಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಹದಿನಾರನೆಯ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಯುದ್ಧವರ್ಣನೆಯಿತ್ತು, ಇಲ್ಲಾದರೋ ಪತನದ ಪರಿಣಾಮದ ವರ್ಣನೆ; ಕವಿ ಬೇಗನೆ ಕ್ರಿಯೆಯಿಂದ ಚಿತ್ರದತ್ತ ಸರಿಯುತ್ತಾನೆ. ‘ನ ಶ್ರೀರ್ಜಹಾತಿ ನ ಪ್ರಾಣಾ ನ ತೇಜೋ ನ ಪರಾಕ್ರಮಃ’ (ಶ್ರೀಯಾಗಲಿ ಪ್ರಾಣವಾಗಲಿ ತೇಜಸ್ಸಾಗಲಿ ಪರಾಕ್ರಮವಾಗಲಿ ಅವನನ್ನು ಬಿಡುವುದಿಲ್ಲ) ಎಂದು ನಾಲ್ಕು ಬಾರಿ ನಿಷೇಧಾರ್ಥಕ ‘ನ’ ಬಳಸಿ ವಾಲಿಯ ಅಕ್ಷಯ ಮಾಹಾತ್ಮ್ಯವನ್ನು ದೃಢಪಡಿಸಲಾಗಿದೆ. ಮಾಲೆಯ ಮರುಮರು ವರ್ಣನೆ ಕಥೆಯಲ್ಲಿ ಅದರ ಪ್ರಾಧಾನ್ಯವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ — ಅದೇ ಅವನು ಇಂದ್ರನ ಮಗ ಎಂಬುದರ ಚಿಹ್ನೆ. ‘ಹರ್ಯೃಕ್ಷಾಣಾಂ ಗಣೇಶ್ವರೇ’ (ವಾನರ-ಕರಡಿಗಳ ಗಣಗಳ ಒಡೆಯ) ಎಂಬ ಸಮಾಸದಿಂದ, ಕಿಷ್ಕಿಂಧೆಯ ರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿ ವಾನರರೂ ಕರಡಿಗಳೂ ಇಬ್ಬರೂ ಸೇರಿದ್ದರು, ಆದ್ದರಿಂದ ವಾಲಿಯ ಪತನದಿಂದ ಎರಡರ ಹಿಂಡುಗಳೂ ಅನಾಥವಾದವು ಎಂದು ಕವಿ ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ. ಎಂಟನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿನ ‘ಪರಮಾಂ ಗತಿಮ್’ (ಪರಮ ಗತಿಯನ್ನು) ಎಂಬ ಎರಡು ಪದಗಳು ಸರ್ಗದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ವಾಲಿಗೆ ಸಿಗುವ ಶಾಂತಿಯನ್ನು ಮುಂಚಿತವಾಗಿಯೇ ಸೂಚಿಸುತ್ತವೆ.

ಹೀಗೆ ರಣದಲ್ಲಿ ಬಿದ್ದಿದ್ದ, ಜ್ವಾಲೆ ಆರಿದ ಅಗ್ನಿಯಂತಿದ್ದ, ಪುಣ್ಯ ಕ್ಷೀಣಿಸಿದಾಗ ದೇವಲೋಕದಿಂದ ಜಾರಿದ ಯಯಾತಿಯಂತಿದ್ದ, ಪ್ರಳಯಕಾಲದಲ್ಲಿ ಕಾಲನಿಂದ ಭೂಮಿಗೆ ಉರುಳಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಸೂರ್ಯನಂತಿದ್ದ, ಮಹೇಂದ್ರನಂತೆ ದುರ್ಧರ್ಷನೂ ಉಪೇಂದ್ರನಂತೆ (ವಿಷ್ಣುವಿನಂತೆ) ದುಸ್ಸಹನೂ ಆಗಿದ್ದ, ಚಿನ್ನದ ಮಾಲೆ ಧರಿಸಿದ್ದ, ವಿಶಾಲವಾದ ಎದೆಯ, ಮಹಾಬಾಹುವಾದ, ಉರಿಯುವ ಮುಖದ, ಕಂದುಬಣ್ಣದ ಕಣ್ಣುಗಳ ಮಹೇಂದ್ರಪುತ್ರ ವಾಲಿಯನ್ನು ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಹಿಂಬಾಲಿಸುತ್ತಿದ್ದ ರಾಮನು ಕಂಡನು, ಸಮೀಪಕ್ಕೆ ಹೋದನು. ನಾಲ್ಕು ಉಪಮೆಗಳೂ ತೇಜಸ್ಸು ಕುಂದಿದ ಮಹಾತ್ಮರನ್ನೇ ಸೂಚಿಸುತ್ತವೆ — ಅಗ್ನಿ, ಯಯಾತಿ, ಸೂರ್ಯ, ಇಂದ್ರ; ಎಲ್ಲರೂ ಮಹಾನರು, ಎಲ್ಲರೂ ಕ್ಷಣಕಾಲ ಕಾಂತಿಹೀನರು; ಯಯಾತಿಯ ಉಪಮೆ ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಮಾರ್ಮಿಕ, ಏಕೆಂದರೆ ಅವನೂ ತನ್ನ ಕರ್ಮದಿಂದಲೇ ಬಿದ್ದವನು. ಬಹುಮಾನ್ಯನಾದ ಆ ವೀರನು ಮೆಲ್ಲನೆ ನೋಡುತ್ತಿರುವುದನ್ನು ಕಂಡು ಮಹಾವೀರ್ಯರಾದ ಸೋದರರು ರಾಮಲಕ್ಷ್ಮಣರು ಸಮೀಪಕ್ಕೆ ಬಂದರು; ‘ಬಹುಮಾನ್ಯ’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ರಾಮನು ಹತನಾದ ಶತ್ರುವನ್ನೂ ಗೌರವದಿಂದಲೇ ಕಾಣುತ್ತಾನೆ ಎಂದು ಕವಿ ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಮಹಾಬಲನಾದ ರಾಘವನನ್ನೂ ಲಕ್ಷ್ಮಣನನ್ನೂ ಕಂಡು ವಾಲಿಯು ವಿನಯಪೂರ್ವಕವಾದ, ಧರ್ಮದಿಂದ ಕೂಡಿದ, ಆದರೂ ಕಠೋರವಾದ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದನು; ಮೂರು ವಿಶೇಷಣಗಳು ಪರಸ್ಪರ ವಿರುದ್ಧವಾದಂತೆ ತೋರುತ್ತವೆ, ಆದರೆ ಅವೇ ವಾಲಿಯ ಮಾತಿನ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತವೆ — ವಿನಯವಿದೆ, ಧರ್ಮಯುಕ್ತಿಯಿದೆ, ಆದರೂ ಕಾಠಿಣ್ಯವಿದೆ. ನೆಲದ ಮೇಲೆ ಬಿದ್ದು, ತೇಜಸ್ಸೂ ಪ್ರಾಣವೂ ಕುಂದಿದ, ಹತನಾದ, ಪ್ರಜ್ಞೆ ಮಸುಕಾದ ಅವನು ಅರ್ಥಪೂರ್ಣವಾದ ಮಾತಿನಿಂದ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಗರ್ವಿತನಾದ ರಾಮನಿಗೆ ದರ್ಪದಿಂದ ಹೇಳಿದನು; ಪ್ರಾಣ ಕ್ಷೀಣಿಸಿದ್ದರೂ ಅವನ ಮಾತು ಅರ್ಥಯುಕ್ತವೇ ಎಂಬುದರಿಂದ ಅವನ ಬುದ್ಧಿಬಲ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ‘ನೀನು ರಾಜನ ಮಗ, ಪ್ರಸಿದ್ಧನು, ಪ್ರಿಯದರ್ಶನನು; ಬೆನ್ನು ತಿರುಗಿಸಿದ್ದವನನ್ನು ಕೊಂದು ಇದರಲ್ಲಿ ನೀನು ಯಾವ ಗುಣವನ್ನು ಪಡೆದೆ? ಬೇರೊಬ್ಬನೊಡನೆ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿದ್ದ ನಾನು ನಿನ್ನಿಂದಾಗಿ ಮರಣ ಹೊಂದಿದೆನಲ್ಲ!’ ಈ ಹದಿನಾರನೆಯ ಶ್ಲೋಕವು ಮೂರು ಅರ್ಧಗಳಿಂದ ರಚಿತವಾಗಿದೆ; ಅದರ ಮೊದಲ ಅರ್ಧ ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲ, ಇಪ್ಪತ್ತಾರನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಅದೇ ಪಾಠಾಂತರದೊಂದಿಗೆ ಮತ್ತೆ ಕಾಣಿಸುತ್ತದೆ. ‘ದದರ್ಶೋಪಸಸರ್ಪ ಚ’ (ಕಂಡನು, ಸಮೀಪಕ್ಕೆ ಹೋದನು) ಎಂಬ ಎರಡೇ ಕ್ರಿಯಾಪದಗಳು; ಕಾಣುವುದು, ಅನಂತರ ಸಮೀಪಕ್ಕೆ ಹೋಗುವುದು — ದೂರದಿಂದ ಬಾಣ ಬಿಟ್ಟಿದ್ದರೂ ರಾಮನು ಎದುರಿಗೆ ಹೋಗಲು ಹೆದರುವುದಿಲ್ಲ. ಹನ್ನೆರಡು ಮತ್ತು ಹದಿಮೂರನೆಯ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ವಲ್ಗೇಟ್ ಪಾಠದಲ್ಲಿ ನಾಲ್ಕು ಅರ್ಧಶ್ಲೋಕಗಳು ಹೆಚ್ಚಾಗಿವೆ, ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಸೋದರರ ಸಮೀಪಾಗಮನ ಎರಡು ಬಾರಿ ವರ್ಣಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ; ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಾದರೋ ಒಂದೇ ಬಾರಿ. ಹದಿನಾಲ್ಕನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಪ್ರಶ್ರಿತಂ ಪರುಷಂ ಧರ್ಮಸಂಹಿತಮ್’ (ವಿನಯಪೂರ್ವಕ, ಕಠೋರ, ಧರ್ಮಯುಕ್ತ) ಎಂಬ ಮೂರು ವಿಶೇಷಣಗಳನ್ನು ಒಟ್ಟಿಗೆ ಸೇರಿಸಿರುವುದು ವಾಲ್ಮೀಕಿಯ ಕೌಶಲ — ಇಲ್ಲಿ ನಿಂದೆಯೂ ಶಾಸ್ತ್ರಯುಕ್ತವಾದುದು, ಕೇವಲ ಆಕ್ರೋಶವಲ್ಲ. ಹದಿನೈದನೆಯ ಶ್ಲೋಕವು ವಲ್ಗೇಟ್‌ನಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಇದೆ; ಅಲ್ಲಿ ವಾಲಿಯ ಕ್ಷೀಣಾವಸ್ಥೆ ಮತ್ತೆ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ, ಇದರಿಂದ ಮುಂದಿನ ದೀರ್ಘ ಮಾತಿಗೆ ಹಿನ್ನೆಲೆ ದೃಢವಾಗುತ್ತದೆ.

‘ “ರಾಮನು ಕುಲೀನನು, ಸತ್ತ್ವಸಂಪನ್ನನು, ತೇಜಸ್ವಿ, ವ್ರತಗಳನ್ನು ಆಚರಿಸಿದವನು, ಕರುಣೆಯನ್ನು ಬಲ್ಲವನು, ಪ್ರಜೆಗಳ ಹಿತದಲ್ಲಿ ನಿರತನು, ದಯಾಳು, ಮಹೋತ್ಸಾಹಿ, ಸಮಯವನ್ನು ಬಲ್ಲವನು, ದೃಢವ್ರತನು” ಎಂದು ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿನ ಎಲ್ಲ ಪ್ರಾಣಿಗಳೂ ನಿನ್ನ ಯಶಸ್ಸನ್ನು ಹೇಳುತ್ತವೆ. ಇಂದ್ರಿಯನಿಗ್ರಹ, ಮನಃಶಾಂತಿ, ಕ್ಷಮೆ, ಧರ್ಮ, ಧೈರ್ಯ, ಸತ್ಯ, ಪರಾಕ್ರಮ, ಅಪಕಾರಿಗಳಿಗೆ ದಂಡನೆ — ಇವು ರಾಜರ ಗುಣಗಳು ಎಂದು ಶಾಸ್ತ್ರ ಹೇಳುತ್ತದೆ. ನಿನ್ನ ಆ ಗುಣಗಳನ್ನೂ ನಿನ್ನ ಶ್ರೇಷ್ಠ ವಂಶವನ್ನೂ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿಟ್ಟುಕೊಂಡೇ, ತಾರೆ ತಡೆದರೂ ನಾನು ಸುಗ್ರೀವನೊಡನೆ ಸೆಣಸಲು ಬಂದೆ. “ಬೇರೊಬ್ಬನೊಡನೆ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿ ಅಸಾವಧಾನನಾಗಿರುವ ನನ್ನನ್ನು ನೀನು ಹೊಡೆಯಲಾರೆ” ಎಂಬ ಬುದ್ಧಿ, ನಿನ್ನನ್ನು ಕಾಣದಿದ್ದಾಗಲೇ, ನನ್ನಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟಿತ್ತು.’ ಇಲ್ಲಿ ವಾಲಿಯು ರಾಮನ ಖ್ಯಾತಿಯನ್ನೇ ಪ್ರಮಾಣವಾಗಿಸಿಕೊಂಡು ನಿರ್ಭಯನಾಗಿದ್ದನು; ಅವನ ಆಕ್ಷೇಪದ ಮೂಲ ಆ ವಿಶ್ವಾಸವೇ, ಕೇವಲ ಕೋಪವಲ್ಲ. ಈ ಗುಣಕೀರ್ತನೆ ಸ್ತುತಿರೂಪದಲ್ಲಿದ್ದರೂ ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಉಪಾಲಂಭ (ದೂರು) — ಈ ಗುಣಗಳಿಂದ ಪ್ರಸಿದ್ಧನಾದವನಿಂದ ಇಂತಹ ಕೃತ್ಯ ನಿರೀಕ್ಷಿತವಲ್ಲ ಎಂಬುದು ಭಾವ. ‘ಅದರ್ಶನೇ ತವ’ (ನಿನ್ನನ್ನು ಕಾಣದಿದ್ದಾಗ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ವಾಲಿ ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ — ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷವಾಗಿ ಕಾಣದಿದ್ದರೂ ಅವನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ರಾಮನು ಧರ್ಮಾತ್ಮನೇ ಆಗಿದ್ದನು, ಆದ್ದರಿಂದಲೇ ಅವನು ನಿಃಶಂಕನಾಗಿ ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಹೊರಟನು. ತಾರೆಯ ನಿಷೇಧದ ಸ್ಮರಣೆ ಇಲ್ಲಿ ಮೊದಲ ಬಾರಿಗೆ ಮಾಡಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ; ಅದನ್ನೇ ನಲವತ್ತೊಂದನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಮತ್ತೆ ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಈ ಐದು ಶ್ಲೋಕಗಳು ವಾಲಿಯ ಮಾತಿನ ಮೂಲಯುಕ್ತಿಯನ್ನು ಹೊತ್ತಿವೆ — ‘ನಿನ್ನ ಯಶಸ್ಸನ್ನು ನಂಬಿಯೇ ನಾನು ನಿಃಶಂಕನಾಗಿದ್ದೆ’ ಎಂದು. ಆದ್ದರಿಂದ ವಧೆ ಕೇವಲ ಶರೀರದ್ದಲ್ಲ, ವಿಶ್ವಾಸದ್ದೂ ಹೌದು ಎಂಬುದು ಧ್ವನಿ. ಹತ್ತೊಂಬತ್ತನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ದಮಃ ಶಮಃ ಕ್ಷಮಾ ಧರ್ಮೋ ಧೃತಿಃ ಸತ್ಯಂ ಪರಾಕ್ರಮಃ’ ಎಂದು ಏಳು ಗುಣಗಳು ಎಣಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ; ಇಪ್ಪತ್ತೊಂಬತ್ತನೆಯದರಲ್ಲಿ ಅವೇ ‘ಸಾಮ ದಾನಂ ಕ್ಷಮಾ ಧರ್ಮಃ ಸತ್ಯಂ ಧೃತಿಪರಾಕ್ರಮೌ’ ಎಂಬ ಪಾಠಾಂತರದೊಂದಿಗೆ ಮತ್ತೆ ಬರುತ್ತವೆ. ಈ ಪುನರುಕ್ತಿ ವಲ್ಗೇಟ್‌ನ ವಿಶೇಷವೇ, ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಾದರೋ ಒಂದೇ ಬಾರಿ. ವಾಲಿಯ ಉಪಾಲಂಭ ಇಲ್ಲಿ ರಾಜಶಾಸ್ತ್ರವನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿಯೇ ಸಾಗುತ್ತದೆ, ಕೇವಲ ವೈಯಕ್ತಿಕ ದುಃಖವನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿ ಅಲ್ಲ.

‘ಆತ್ಮವನ್ನೇ ಕೊಂದುಕೊಂಡ, ಧರ್ಮದ ಧ್ವಜವನ್ನು ಮಾತ್ರ ಹಾರಿಸುವ, ಅಧಾರ್ಮಿಕನಾದ, ಹುಲ್ಲಿನಿಂದ ಮುಚ್ಚಿದ ಬಾವಿಯಂತೆ ಪಾಪವನ್ನು ಆಚರಿಸುವ ನಿನ್ನನ್ನು ನಾನು ಅರಿಯದೆಹೋದೆ’ ಎಂದು ವಾಲಿ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ; ಹುಲ್ಲಿನಿಂದ ಮುಚ್ಚಿದ ಬಾವಿ ಹೊರಗಿನಿಂದ ಸಮತಟ್ಟಾದ ನೆಲದಂತೆ ಕಾಣುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ಬಿದ್ದವನು ಮೇಲೇಳುವುದಿಲ್ಲ — ಈ ಉಪಮೆ ಕಪಟದ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ‘ಸಜ್ಜನರ ವೇಷ ಧರಿಸಿದ, ಮುಚ್ಚಿಟ್ಟ ಅಗ್ನಿಯಂತಿರುವ, ಧರ್ಮದ ಸೋಗಿನಿಂದ ಆವೃತನಾದ ನಿನ್ನನ್ನು ನಾನು ಗುರುತಿಸಲಿಲ್ಲ; ನಾನು ನಿನ್ನ ದೇಶದಲ್ಲಾಗಲಿ ನಗರದಲ್ಲಾಗಲಿ ಪಾಪವನ್ನು ಮಾಡಿಲ್ಲ, ನಿನ್ನನ್ನು ಅವಮಾನಿಸಿಯೂ ಇಲ್ಲ — ಹಾಗಿರುವಾಗ ನಿರಪರಾಧಿಯಾದ ನನ್ನನ್ನು ಏಕೆ ಕೊಲ್ಲುತ್ತಿದ್ದೀಯೆ? ಯಾವಾಗಲೂ ಹಣ್ಣು-ಗೆಡ್ಡೆಗಳನ್ನು ತಿನ್ನುವ, ಕಾಡಿನಲ್ಲಿ ಅಲೆಯುವ ವಾನರನಾದ ನನ್ನನ್ನು — ನಿನ್ನೊಡನೆ ಹೋರಾಡದೆ ಬೇರೊಬ್ಬನೊಡನೆ ಸೆಣಸುತ್ತಿದ್ದವನನ್ನು — ಏಕೆ ಕೊಂದೆ? ನೀನು ರಾಜನ ಮಗ, ಪ್ರಸಿದ್ಧನು, ಪ್ರಿಯದರ್ಶನನು; ನಿನ್ನಲ್ಲಿ ಧರ್ಮದ ಚಿಹ್ನೆಯೂ ಕಾಣುತ್ತದೆ — ಜಟೆ, ನಾರುಮಡಿ ಮುಂತಾದ ಹೊರಗಿನ ಚಿಹ್ನೆಗಳು ಇವೆಯಲ್ಲ. ಕ್ಷತ್ರಿಯಕುಲದಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟಿದ, ಶಾಸ್ತ್ರಗಳನ್ನು ಕೇಳಿದ, ಸಂಶಯಗಳು ನೀಗಿದ, ಧರ್ಮದ ಚಿಹ್ನೆಗಳಿಂದ ಮುಚ್ಚಿಕೊಂಡ ಯಾವನು ತಾನೇ ಇಂತಹ ಕ್ರೂರ ಕರ್ಮವನ್ನು ಮಾಡಿಯಾನು? ರಾಘವಕುಲದಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟಿ ಧರ್ಮಾತ್ಮನೆಂದು ಪ್ರಸಿದ್ಧನಾದ ನೀನು, ಅಯೋಗ್ಯನಾಗಿದ್ದೂ ಯೋಗ್ಯನ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಏಕೆ ಅಲೆಯುತ್ತಿದ್ದೀಯೆ? ಸಾಮ, ದಾನ, ಕ್ಷಮೆ, ಧರ್ಮ, ಸತ್ಯ, ಧೈರ್ಯ, ಪರಾಕ್ರಮ, ಅಪಕಾರಿಗಳಿಗೆ ದಂಡನೆ — ಇವು ರಾಜರ ಗುಣಗಳು. ನಾವಾದರೋ ಕಾಡಿನಲ್ಲಿ ಅಲೆಯುವ, ಗೆಡ್ಡೆ-ಹಣ್ಣುಗಳನ್ನು ತಿನ್ನುವ ಮೃಗಗಳು, ಇದು ನಮ್ಮ ಸ್ವಭಾವ; ನೀನಾದರೋ ನರೇಶ್ವರನಾದ ಮನುಷ್ಯ — ಮೃಗಗಳಿಗೂ ಮನುಷ್ಯರಿಗೂ ಏನು ವಿರೋಧ? ಭೂಮಿ, ಚಿನ್ನ, ರೂಪ — ಇವು ಕಲಹಕ್ಕೆ ಕಾರಣಗಳಾಗುತ್ತವೆ; ಕಾಡಿನಲ್ಲಾಗಲಿ ನನ್ನ ಹಣ್ಣುಗಳಲ್ಲಾಗಲಿ ನಿನಗೆ ಯಾವ ಲೋಭ?’ ಹೀಗೆ ವಾಲಿ ರಾಮನ ಧಾರ್ಮಿಕ ವೇಷವನ್ನು ಶಂಕಿಸುತ್ತಾನೆ, ರಾಜನೀತಿಯ ಪ್ರಮಾಣವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾ ತಾನು ಅವಧ್ಯನೆಂದು ಸಾಧಿಸಬಯಸುತ್ತಾನೆ. ಇಲ್ಲಿ ವಾಲಿಯ ಮಾತು ಕ್ರಮೇಣ ಹೆಚ್ಚು ತೀಕ್ಷ್ಣವಾಗುತ್ತದೆ — ಮೊದಲು ಸಂದೇಹ, ಆಮೇಲೆ ಆಕ್ಷೇಪ, ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷ ನಿಂದೆ. ‘ನ ಜಾನೇ’, ‘ನ ಅಭಿಜಾನಾಮಿ’ (ಅರಿಯದೆಹೋದೆ, ಗುರುತಿಸಲಿಲ್ಲ) ಎಂದು ಎರಡು ಬಾರಿ ಅರಿವಿನ ಅಭಾವವನ್ನು ಹೇಳುವುದರಿಂದ ವಾಲಿ ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ — ರಾಮನ ನಿಜವಾದ ರೂಪ ಅವನಿಗೆ ಇಂದೇ ತಿಳಿಯಿತು. ‘ಪ್ರಚ್ಛನ್ನಂ ಪಾವಕಮ್’ (ಮುಚ್ಚಿಟ್ಟ ಅಗ್ನಿ) ಎಂಬ ಉಪಮೆ ಬೂದಿಯಿಂದ ಮುಚ್ಚಿದ ಕೆಂಡವನ್ನು ನೆನಪಿಸುತ್ತದೆ — ಮುಟ್ಟುವವರೆಗೂ ಸುಡುವುದು ತಿಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ. ನಾವು ಮೃಗಗಳು, ನೀವು ಮನುಷ್ಯರು ಎಂಬ ಭೇದವನ್ನು ಹೇಳುವುದರಿಂದ ಅವನು ವೈರಕ್ಕೆ ಕಾರಣವೇ ಇಲ್ಲ ಎಂದು ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತಾನೆ; ಭೂಮಿ, ಚಿನ್ನ, ರೂಪ ಇವು ಕಲಹದ ಕಾರಣಗಳು, ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಯಾವುದೂ ಇಲ್ಲಿಲ್ಲ ಎಂಬುದು ಅವನ ತರ್ಕ. ಇಪ್ಪತ್ತೇಳನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಕ್ಷತ್ರಿಯಕುಲದಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟಿದ, ಶಾಸ್ತ್ರವನ್ನು ಕೇಳಿದ, ಸಂಶಯ ನೀಗಿದ’ ಎಂಬ ಮೂರು ವಿಶೇಷಣಗಳು ರಾಮನ ಅಧಿಕಾರವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತವೆ — ಜನ್ಮ, ಶಾಸ್ತ್ರಜ್ಞಾನ, ನಿಶ್ಚಿತಬುದ್ಧಿ; ಇಂತಹ ಪುರುಷನು ಕ್ರೂರ ಕರ್ಮವನ್ನು ಮಾಡಬಾರದು ಎಂಬುದು ತರ್ಕ. ಇಪ್ಪತ್ತೆಂಟನೆಯದರಲ್ಲಿ ‘ಅಭವ್ಯೋ ಭವ್ಯರೂಪೇಣ’ (ಅಯೋಗ್ಯನಾಗಿದ್ದೂ ಯೋಗ್ಯನ ರೂಪದಲ್ಲಿ) ಎಂಬ ವಿರೋಧಾಲಂಕಾರದಿಂದ ಕಪಟದ ನಿಂದೆ ತೀಕ್ಷ್ಣಗೊಳಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ.

‘ನೀತಿ, ವಿನಯ, ನಿಗ್ರಹ, ಅನುಗ್ರಹ — ಇದು ಬೆರೆಸಬಾರದ ರಾಜವೃತ್ತಿ; ರಾಜರು ಸ್ವೇಚ್ಛೆಯಿಂದ ವರ್ತಿಸುವವರಲ್ಲ, ದೇಶಕಾಲಗಳನ್ನು ಆಲೋಚಿಸಿಯೇ ಪ್ರವರ್ತಿಸುತ್ತಾರೆ. ನೀನಾದರೋ ಕಾಮಪ್ರಧಾನನು, ಕೋಪಿಷ್ಠನು, ಚಂಚಲನು, ರಾಜವೃತ್ತಿಗಳನ್ನು ಬೆರೆಸುವವನು, ಬಿಲ್ಲನ್ನೇ ಆಶ್ರಯಿಸಿದವನು — ಎಲ್ಲೆಡೆಯೂ ಬಿಲ್ಲೇ ನಿನ್ನ ಉತ್ತರ. ಧರ್ಮದಲ್ಲಿ ನಿನಗೆ ಗೌರವವಿಲ್ಲ, ಅರ್ಥದಲ್ಲಿ ನಿನ್ನ ಬುದ್ಧಿ ಸ್ಥಿರವಾಗಿಲ್ಲ; ಇಂದ್ರಿಯಗಳಿಂದ ಸ್ವೇಚ್ಛಾವರ್ತಿಯಾಗಿ ನೀನು ಎಲ್ಲೆಂದರಲ್ಲಿ ಎಳೆಯಲ್ಪಡುತ್ತೀಯೆ. ಅಪರಾಧಿಯಲ್ಲದ ನನ್ನನ್ನು ಬಾಣದಿಂದ ಕೊಂದು, ಈ ಜುಗುಪ್ಸಿತ ಕರ್ಮವನ್ನು ಮಾಡಿ, ಸಜ್ಜನರ ನಡುವೆ ಏನು ಹೇಳುವೆ? ರಾಜನನ್ನು ಕೊಂದವನು, ಬ್ರಾಹ್ಮಣನನ್ನು ಕೊಂದವನು, ಗೋಹಂತಕ, ಕಳ್ಳ, ಪ್ರಾಣಿವಧೆಯಲ್ಲಿ ನಿರತನಾದವನು, ನಾಸ್ತಿಕ, ಅಣ್ಣನಿಗಿಂತ ಮೊದಲು ಮದುವೆಯಾದವನು — ಇವರೆಲ್ಲರೂ ನರಕಕ್ಕೆ ಹೋಗುವವರು. ಚಾಡಿಕೋರ, ಜಿಪುಣ, ಮಿತ್ರದ್ರೋಹಿ, ಗುರುಪತ್ನಿಗಾಮಿ — ಇವರು ಪಾಪಾತ್ಮರ ಲೋಕಕ್ಕೆ ಹೋಗುತ್ತಾರೆ, ಇದರಲ್ಲಿ ಸಂಶಯವಿಲ್ಲ. ನನ್ನ ಚರ್ಮ ಸಜ್ಜನರು ಧರಿಸಲು ಯೋಗ್ಯವಲ್ಲ, ರೋಮಗಳೂ ಎಲುಬುಗಳೂ ವರ್ಜಿತ, ನಿನ್ನಂತಹ ಧರ್ಮಚಾರಿಗಳಿಗೆ ನನ್ನ ಮಾಂಸವೂ ಅಭಕ್ಷ್ಯ. ಬ್ರಾಹ್ಮಣ-ಕ್ಷತ್ರಿಯರಿಗೆ ಐದು ಪಂಚನಖ (ಐದು ಉಗುರುಳ್ಳ) ಪ್ರಾಣಿಗಳು ಮಾತ್ರ ಭಕ್ಷ್ಯ — ಮುಳ್ಳುಹಂದಿ, ಶ್ವಾವಿಧ (ಮುಳ್ಳುಹಂದಿಯ ಇನ್ನೊಂದು ಬಗೆ), ಉಡ, ಮೊಲ, ಆಮೆ; ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ವಾನರ ಎಣಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿಲ್ಲ. ನನ್ನ ಚರ್ಮವನ್ನೂ ಎಲುಬನ್ನೂ ವಿದ್ವಾಂಸರು ಮುಟ್ಟುವುದಿಲ್ಲ, ಮಾಂಸವೂ ಅಭಕ್ಷ್ಯ; ಅಂತಹ ಪಂಚನಖನಾದ ನಾನು ಹತನಾದೆ.’ ಹೀಗೆ ವಾಲಿ ಶಾಸ್ತ್ರದಿಂದಲೂ ತಾನು ಅವಧ್ಯನೆಂದು ಸಾಧಿಸುತ್ತಾನೆ — ಬೇಟೆಯಲ್ಲೂ ಭಕ್ಷ್ಯವಾದದ್ದು ಮಾತ್ರ ವಧ್ಯ ಎಂಬ ನಿಯಮವನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿ. ಈ ಯುಕ್ತಿಗೆ ಹದಿನೆಂಟನೆಯ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ರಾಮನು ಪ್ರತ್ಯುತ್ತರ ನೀಡುವನು. ‘ಅಸಂಕೀರ್ಣಾ ರಾಜವೃತ್ತಿಃ’ (ಬೆರೆಸಬಾರದ ರಾಜವೃತ್ತಿ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ವಾಲಿ ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ — ನಿಗ್ರಹವನ್ನೂ ಅನುಗ್ರಹವನ್ನೂ ಅವುಗಳ ಸ್ಥಾನದಲ್ಲೇ ಪ್ರಯೋಗಿಸಬೇಕು, ಬೆರೆಸಬಾರದು. ಶಾಸ್ತ್ರವಚನಗಳನ್ನು ಉದ್ಧರಿಸಿ ಅವನು ಎರಡು ಬಗೆಯ ದೋಷವನ್ನು ಆರೋಪಿಸುತ್ತಾನೆ — ನರಕಗಾಮಿಗಳ ಪಟ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ರಾಮನನ್ನು ಸೇರಿಸುವುದು, ಮತ್ತು ವಾನರನು ಅಭಕ್ಷ್ಯನಾದ್ದರಿಂದ ಬೇಟೆಯ ಧರ್ಮದಿಂದಲೂ ಹೊರಗಿಡುವುದು. ಮೂವತ್ತಾರು ಮತ್ತು ಮೂವತ್ತೇಳನೆಯ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ನರಕಗಾಮಿಗಳ ಹನ್ನೊಂದು ಬಗೆಗಳು ಎಣಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ; ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಮೂವತ್ತೇಳನೆಯ ಶ್ಲೋಕವು ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲ, ವಲ್ಗೇಟ್‌ನಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಹೆಚ್ಚಾಗಿದೆ. ಮೂವತ್ತೊಂಬತ್ತನೆಯದರಲ್ಲಿ ‘ಪಂಚ ಪಂಚನಖಾ ಭಕ್ಷ್ಯಾಃ’ (ಐದು ಪಂಚನಖಗಳು ಭಕ್ಷ್ಯ) ಎಂಬ ಸ್ಮೃತಿವಚನ ಉದ್ಧರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ, ಅದು ಮನುಸ್ಮೃತಿ ಮುಂತಾದವುಗಳಲ್ಲೂ ಕಾಣುತ್ತದೆ; ಇದರಿಂದ ವಾಲಿಯ ಶಾಸ್ತ್ರಜ್ಞಾನ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ.

‘ಸರ್ವಜ್ಞೆಯಾದ ತಾರೆ ನನಗೆ ಸತ್ಯವೂ ಹಿತವೂ ಆದ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದರೂ ನಾನು ಮೋಹದಿಂದ ಅದನ್ನು ಮೀರಿ ಕಾಲನ ವಶಕ್ಕೆ ಬಂದೆ’ — ಹೀಗೆ ವಾಲಿ ತನ್ನ ದೋಷವನ್ನೂ ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ; ಇದೇ ಅವನ ಮಾತಿನ ಗೌರವವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುತ್ತದೆ. ‘ಕಾಕುತ್ಸ್ಥ, ಅಧರ್ಮಿಯಾದ ಪತಿಯಿಂದ ಶೀಲಸಂಪನ್ನೆಯಾದ ಪತ್ನಿ ರಕ್ಷಿಸಲ್ಪಡದಂತೆ, ನಿನ್ನನ್ನು ಒಡೆಯನನ್ನಾಗಿ ಪಡೆದ ವಸುಂಧರೆ ಸನಾಥೆಯಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಶಠನೂ ವಂಚಕನೂ ಕ್ಷುದ್ರನೂ ಸುಳ್ಳು ವಿನಯದ ಮನಸ್ಸುಳ್ಳವನೂ ಆದ ನೀನು ಮಹಾತ್ಮನಾದ ದಶರಥನಿಂದ ಹೇಗೆ ಹುಟ್ಟಿದೆ? ಸದಾಚಾರವೆಂಬ ಹೊಟ್ಟೆಪಟ್ಟಿಯನ್ನು ಕಿತ್ತುಹಾಕಿದ, ಸಜ್ಜನರ ಧರ್ಮವನ್ನು ಮೀರಿದ, ಧರ್ಮವೆಂಬ ಅಂಕುಶವನ್ನು ತೊರೆದ ರಾಮನೆಂಬ ಆನೆಯಿಂದ ನಾನು ಕೊಲ್ಲಲ್ಪಟ್ಟೆ.’ ಇಲ್ಲಿ ಆನೆಯ ರೂಪಕ ಅತ್ಯಂತ ಕುಶಲವಾದುದು — ಆನೆಯ ಕಕ್ಷ್ಯೆ (ಹೊಟ್ಟೆಗೆ ಬಿಗಿಯುವ ಹಗ್ಗ) ಸದಾಚಾರ, ಅಂಕುಶ ಧರ್ಮ; ಎರಡೂ ಇಲ್ಲದಿದ್ದರೆ ಆನೆ ಉನ್ಮತ್ತವಾಗುತ್ತದೆ. ‘ಹೀಗೆ ಅಶುಭವೂ ಅಯುಕ್ತವೂ ಸಜ್ಜನರಿಂದ ನಿಂದಿತವೂ ಆದ ಕರ್ಮವನ್ನು ಮಾಡಿ, ಸಜ್ಜನರನ್ನು ಸೇರಿದಾಗ ನೀನು ಏನು ಹೇಳುವೆ? ತಟಸ್ಥರಾದ ನಮ್ಮ ಮೇಲೆ ಈ ಪರಾಕ್ರಮ ಪ್ರಕಟವಾಯಿತು; ಆದರೆ ಅಪಕಾರಿಗಳ ಮೇಲೆ ನಿನ್ನ ಇಂತಹ ಪರಾಕ್ರಮವನ್ನು ನಾನು ಕಾಣೆನು — ರಾವಣನ ಮೇಲೆ ಈ ಪರಾಕ್ರಮ ಎಲ್ಲಿ? ಕಣ್ಣಿಗೆ ಕಾಣುತ್ತಾ ನೀನು ನನ್ನೊಡನೆ ಯುದ್ಧಮಾಡಿದ್ದರೆ, ಇಂದು ನನ್ನಿಂದ ಹತನಾಗಿ ನೀನು ವೈವಸ್ವತ ದೇವನನ್ನು (ಯಮನನ್ನು) ಕಾಣುತ್ತಿದ್ದೆ. ಕಣ್ಣಿಗೆ ಕಾಣದ ನಿನ್ನಿಂದ ರಣದಲ್ಲಿ ಹತನಾದ ನಾನು, ದುರ್ಜಯನಾಗಿದ್ದರೂ, ನಿದ್ರಿಸುತ್ತಿರುವಾಗ ಹಾವು ಕಚ್ಚಿದ, ಪಾಪದ ವಶಕ್ಕೆ ಸಿಲುಕಿದ ಮನುಷ್ಯನಂತಾದೆ.’ ನಿದ್ರಿಸುತ್ತಿರುವವನಿಗೆ ಹಾವು ಕಚ್ಚುವುದು ಎಂಬ ಉಪಮೆ ವಾಲಿಯ ಅಸಾವಧಾನತೆಯನ್ನೇ ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಈ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ನಾಲ್ಕು ವಲ್ಗೇಟ್‌ನಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಇವೆ, ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಕಾಣುವುದಿಲ್ಲ. ತಾರೆಯ ಉಪದೇಶ ಹದಿನೈದನೆಯ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟಿತ್ತು; ಅದರ ಅನುಸ್ಮರಣೆ ಇಲ್ಲಿ ಶೋಕವನ್ನು ಇನ್ನಷ್ಟು ತೀವ್ರಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ. ‘ಉದಾಸೀನೇಷು’ (ತಟಸ್ಥರ ಮೇಲೆ) ಎಂಬ ಪದ ಅತ್ಯಂತ ತೀಕ್ಷ್ಣ — ಮಿತ್ರರೂ ಅಲ್ಲದ ಶತ್ರುಗಳೂ ಅಲ್ಲದವರ ಮೇಲೆಯೇ ಪರಾಕ್ರಮ ಏಕೆ ಎಂಬ ಪ್ರಶ್ನೆ. ನಲವತ್ತೆರಡನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಪ್ರಮದಾ ಶೀಲಸಂಪೂರ್ಣಾ ಪತ್ಯೇವ ಚ ವಿಧರ್ಮಣಾ’ ಎಂಬ ಉಪಮೆ ರಾಜನ ಧರ್ಮವನ್ನು ಪತಿಧರ್ಮದೊಂದಿಗೆ ಹೋಲಿಸುತ್ತದೆ — ಅಧಾರ್ಮಿಕ ಪತಿ ಪತ್ನಿಯನ್ನು ರಕ್ಷಿಸದಂತೆ ಅಧಾರ್ಮಿಕ ರಾಜನು ಪೃಥ್ವಿಯನ್ನು ರಕ್ಷಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ನಲವತ್ತೈದು ಮತ್ತು ನಲವತ್ತಾರನೆಯ ಶ್ಲೋಕಗಳು ವಲ್ಗೇಟ್‌ನಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಇವೆ; ಅಲ್ಲಿ ಸಜ್ಜನರನ್ನು ಸೇರಿದಾಗ ಉಂಟಾಗುವ ನಾಚಿಕೆಯ ಪ್ರಶ್ನೆ ಮತ್ತೆ ಎತ್ತಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ.

‘ಸುಗ್ರೀವನಿಗೆ ಪ್ರಿಯವನ್ನು ಮಾಡಬಯಸಿ ನೀನು ನನ್ನನ್ನು ಕೊಂದೆಯಲ್ಲ — ಅದಕ್ಕಾಗಿ ನೀನು ಮೊದಲೇ ನನ್ನನ್ನು ಕೇಳಿಕೊಂಡಿದ್ದರೆ, ನಾನು ಒಂದೇ ದಿನದಲ್ಲಿ ಮೈಥಿಲಿಯನ್ನು ನಿನ್ನ ಬಳಿಗೆ ತಂದುಕೊಡುತ್ತಿದ್ದೆ. ನಿನ್ನ ಪತ್ನಿಯನ್ನು ಅಪಹರಿಸಿದ ದುರಾತ್ಮನಾದ ರಾಕ್ಷಸ ರಾವಣನನ್ನು ರಣದಲ್ಲಿ ಕೊಲ್ಲದೆಯೇ ಕೊರಳಿಗೆ ಕಟ್ಟಿ ನಿನಗೆ ಒಪ್ಪಿಸುತ್ತಿದ್ದೆ — ಕೊಲ್ಲದೆ ಜೀವಂತವಾಗಿಯೇ ತರುತ್ತಿದ್ದೆ ಎಂಬುದು ಅತಿಶಯೋಕ್ತಿ. ಸಮುದ್ರದ ನೀರಿನಲ್ಲಾಗಲಿ ಪಾತಾಳದಲ್ಲಾಗಲಿ ಇರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದ್ದರೂ ಮೈಥಿಲಿಯನ್ನು ನಿನ್ನ ಆಜ್ಞೆಯಂತೆ, ಬಿಳಿಯ ಹೇಸರಗತ್ತೆಯನ್ನು ಹಿಡಿದು ತರುವಂತೆ ತರುತ್ತಿದ್ದೆ. ನಾನು ಸ್ವರ್ಗಕ್ಕೆ ಹೋದ ಮೇಲೆ ಸುಗ್ರೀವನು ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಪಡೆಯುವುದು ಯುಕ್ತವೇ; ಆದರೆ ನೀನು ಅಧರ್ಮದಿಂದ ನನ್ನನ್ನು ರಣದಲ್ಲಿ ಕೊಂದದ್ದು ಅಯುಕ್ತ. ಈ ಲೋಕವು ಹೀಗೆಯೇ ಕಾಲನಿಂದ ನಿಯಂತ್ರಿತವಾಗುತ್ತದೆ ಎಂಬುದು ನಿಜ; ಮರಣದ ಬಗ್ಗೆ ನನಗೆ ಖೇದವಿಲ್ಲ, ಆದರೆ ನಿನಗೆ ಯೋಗ್ಯವಾದ ಉತ್ತರ ದೊರೆತಿದ್ದರೆ ಅದನ್ನು ಚೆನ್ನಾಗಿ ಆಲೋಚಿಸು.’ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ, ಮುಖ ಒಣಗಿ, ಬಾಣದ ಹೊಡೆತದಿಂದ ವ್ಯಥಿತನಾದ ಮಹಾತ್ಮನಾದ ವಾನರರಾಜಪುತ್ರನು ಸೂರ್ಯನಂತೆ ಹೊಳೆಯುತ್ತಿದ್ದ ರಾಮನನ್ನು ನೋಡುತ್ತಾ ಮೌನವಾದನು. ಕೊನೆಯ ಶ್ಲೋಕವು ದೀರ್ಘವೃತ್ತದಲ್ಲಿ ರಚಿತವಾಗಿದೆ; ಮೌನವೇ ಇಲ್ಲಿ ಕೊನೆಯ ಉತ್ತರ, ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದ ಪೀಠಿಕೆಯೂ ಹೌದು. ‘ರವಿಸಂನಿಕಾಶಮ್’ (ಸೂರ್ಯನಂತೆ ಹೊಳೆಯುವ) ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣದಿಂದ ವಾಲಿಯ ಕೋಪದಲ್ಲೂ ರಾಮನ ತೇಜಸ್ಸು ಅಕ್ಷತವಾಗಿಯೇ ಉಳಿದಿದೆ ಎಂದು ಕವಿ ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ. ಈ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ವಾಲಿಯ ಬಲದ ಅತಿಶಯವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ, ಜೊತೆಗೆ ಅವನ ಕೊನೆಯ ಔದಾರ್ಯವನ್ನೂ — ಮರಣಕಾಲದಲ್ಲೂ ತಾನು ರಾಮನ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಸಾಧಿಸಲು ಶಕ್ತನಾಗಿದ್ದೆ ಎಂದು ಅವನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ‘ಸಾಧು ಚಿಂತ್ಯತಾಮ್’ (ಚೆನ್ನಾಗಿ ಆಲೋಚಿಸು) ಎಂಬ ಕೊನೆಯ ಪದ ಪ್ರಶ್ನೆಯ ರೂಪದಲ್ಲಿದೆ; ಅದರ ಉತ್ತರವೇ ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗ. ನಲವತ್ತೊಂಬತ್ತನೆಯ ಶ್ಲೋಕವು ಮೂರು ಅರ್ಧಗಳಿಂದ ರಚಿತವಾಗಿದೆ; ಅದರ ಎರಡನೆಯ ಮತ್ತು ಮೂರನೆಯ ಅರ್ಧಗಳು ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಕಾಣುವುದಿಲ್ಲ. ಐವತ್ತನೆಯದರ ಪೂರ್ವಾರ್ಧವೂ ವಲ್ಗೇಟ್‌ನಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಇದೆ; ಹೀಗೆ ವಾಲಿಯ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ವಲ್ಗೇಟ್‌ನಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚು ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿದೆ. ಐವತ್ಮೂರನೆಯದರಲ್ಲಿ ‘ಕಾಮಮೇವಂವಿಧೋ ಲೋಕಃ ಕಾಲೇನ ವಿನಿಯುಜ್ಯತೇ’ (ಈ ಲೋಕವು ಹೀಗೆಯೇ ಕಾಲನಿಂದ ನಿಯಂತ್ರಿತವಾಗುತ್ತದೆ) ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ ಅವನು ತನ್ನ ಮರಣ ದೈವಾಧೀನ ಎಂದು ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ, ಆದರೂ ರಾಮನ ಉತ್ತರವನ್ನು ನಿರೀಕ್ಷಿಸುತ್ತಾನೆ.

രാമന്റെ ശരമേറ്റ, യുദ്ധത്തിൽ കഠിനനായ ബാലി, മുറിച്ചിട്ട മരംപോലെ പെട്ടെന്നു നിലത്തു വീണു. യുദ്ധത്തിൽ കഠിനനായിരുന്നവൻ, മുഷ്ടിപ്രഹരംകൊണ്ട് പർവതങ്ങളെപ്പോലും ഇളക്കിയിരുന്നവൻ, ഒരൊറ്റ ബാണത്താൽ വീഴ്ത്തപ്പെട്ടു — ‘സഹസാ’ (പെട്ടെന്ന്) എന്ന പദത്തിലൂടെ മരണം അവന് അപ്രതീക്ഷിതമായിരുന്നു എന്നു കവി സൂചിപ്പിക്കുന്നു. സർവാംഗങ്ങളും തളർന്ന്, ഉരുക്കിയ സ്വർണാഭരണങ്ങളണിഞ്ഞ അവൻ, കയറുകൾ അഴിച്ചുവിട്ട ഇന്ദ്രധ്വജംപോലെ വീണു; ഉത്സവാന്ത്യത്തിൽ കയറഴിച്ച് മഹാധ്വജം ഇറക്കുന്നതുപോലെ ആ മഹാവീരനും ഇറക്കപ്പെട്ടു. വാനരന്മാരുടെയും കരടികളുടെയും ഗണനായകനായ അവൻ വീണപ്പോൾ, ചന്ദ്രനില്ലാത്ത ആകാശംപോലെ ഭൂമി ശോഭിച്ചില്ല; ഒരാളുടെ പതനത്താൽ ഭൂമി മുഴുവൻ കാന്തിയറ്റു, കാരണം അവൻ വാനരന്മാരുടെ മാത്രമല്ല, കരടികളുടെയും അധിപതിയായിരുന്നു. നിലത്തു വീണിട്ടും ആ മഹാത്മാവിന്റെ ദേഹത്തെ ശ്രീയും പ്രാണനും തേജസ്സും പരാക്രമവും ഉപേക്ഷിക്കുന്നില്ല — ഇതു കവി പ്രത്യേകം പറയുന്നു; കാരണം ബാലിയുടെ മാഹാത്മ്യം മരണംകൊണ്ടുപോലും നശിക്കുന്നില്ല, അവൻ ഇനിയും സംസാരിക്കാനിരിക്കുന്നു. ഇന്ദ്രൻ നൽകിയ, രത്നാലംകൃതമായ സ്വർണമാല ആ വാനരപ്രമുഖന്റെ പ്രാണനെയും തേജസ്സിനെയും ശ്രീയെയും താങ്ങിനിർത്തി; ആ മാല വെറും അലങ്കാരമല്ല, ജീവന്റെ ആധാരംകൂടിയാണ് എന്നു വ്യാഖ്യാതാക്കൾ പറയുന്നു. ആ സ്വർണമാലയാൽ ആ വീരൻ, സന്ധ്യാരാഗത്താൽ അരികുകൾ ചുവന്ന മേഘഖണ്ഡംപോലെ ശോഭിച്ചു — കറുത്ത ദേഹത്തിൽ മഞ്ഞമാല, സന്ധ്യയിൽ കരിമേഘത്തിലെ ചുവന്ന രേഖപോലെ. അവന്റെ മാല, ദേഹം, മർമം പിളർന്ന ശരം — ഈ മൂന്നിലുമായി വിഭജിക്കപ്പെട്ടതുപോലെ ലക്ഷ്മി വീണുകിടക്കുന്നവനിലും ശോഭിക്കുന്നു; ശരംപോലും ഇവിടെ ശോഭയുടെ അംശമാണ് എന്നത് വിചിത്രമായ കല്പനയാണ്. രാമന്റെ വില്ലിൽനിന്നു പാഞ്ഞ അസ്ത്രം ആ വീരന്റെ സ്വർഗമാർഗം പ്രകാശിപ്പിച്ചു, പരമഗതി നൽകുകയും ചെയ്തു; അതിനാൽ രാമബാണം വധോപകരണം മാത്രമല്ല, സദ്ഗതിക്കുള്ള ഉപാധികൂടിയായിരുന്നു. ഇങ്ങനെ വധത്തിന്റെ ദാരുണത വർണിക്കുമ്പോഴും കവി കൊല്ലപ്പെട്ടവന്റെ ഗൗരവം കുറയ്ക്കുന്നില്ല. പതിനാറാം സർഗത്തിൽ യുദ്ധവർണനയായിരുന്നു, ഇവിടെയാകട്ടെ പതനത്തിന്റെ പരിണാമവർണന; കവി വേഗത്തിൽ ക്രിയയിൽനിന്നു ചിത്രത്തിലേക്കു നീങ്ങുന്നു. ‘ന ശ്രീർജഹാതി ന പ്രാണാ ന തേജോ ന പരാക്രമഃ’ (ശ്രീയും പ്രാണനും തേജസ്സും പരാക്രമവും അവനെ വിട്ടുപോകുന്നില്ല) എന്നിങ്ങനെ നാലുതവണ നിഷേധം പ്രയോഗിച്ച് ബാലിയുടെ അക്ഷയമായ മാഹാത്മ്യം ദൃഢീകരിക്കപ്പെടുന്നു. മാലയുടെ ആവർത്തിച്ചുള്ള വർണന കഥയിൽ അതിനുള്ള പ്രാധാന്യം സൂചിപ്പിക്കുന്നു — അതുതന്നെയാണ് ഇന്ദ്രപുത്രത്വത്തിന്റെ അടയാളം. ‘ഹര്യൃക്ഷാണാം ഗണേശ്വരേ’ (വാനരന്മാരുടെയും കരടികളുടെയും ഗണനായകൻ) എന്ന സമാസത്താൽ കിഷ്കിന്ധാരാജ്യത്തിൽ വാനരന്മാരും കരടികളും ഉൾപ്പെട്ടിരുന്നു എന്നും, അതിനാൽ ബാലിയുടെ പതനത്തോടെ ഇരുകൂട്ടരുടെയും യൂഥങ്ങൾ അനാഥരായി എന്നും കവി സൂചിപ്പിക്കുന്നു. എട്ടാം ശ്ലോകത്തിലെ ‘പരമാം ഗതിം’ (പരമഗതി) എന്ന രണ്ടു പദങ്ങൾ സർഗാന്ത്യത്തിലെ ബാലിയുടെ ശാന്തിയെ മുൻകൂട്ടി സൂചിപ്പിക്കുന്നു.

ഇങ്ങനെ യുദ്ധത്തിൽ വീണുകിടക്കുന്നവനെ — ജ്വാലയടങ്ങിയ അഗ്നിയെപ്പോലെ, പുണ്യം ക്ഷയിച്ചപ്പോൾ ദേവലോകത്തുനിന്നു വീണ യയാതിയെപ്പോലെ, യുഗാന്തത്തിൽ കാലത്താൽ ഭൂമിയിൽ വീഴ്ത്തപ്പെട്ട സൂര്യനെപ്പോലെ, മഹേന്ദ്രനെപ്പോലെ അജയ്യനും ഉപേന്ദ്രനെപ്പോലെ അസഹ്യനുമായവനെ — സ്വർണമാലയണിഞ്ഞവനും വിശാലമായ മാറുള്ളവനും മഹാബാഹുവും ജ്വലിക്കുന്ന മുഖമുള്ളവനും തവിട്ടുകണ്ണുകളുള്ളവനുമായ മഹേന്ദ്രപുത്രൻ ബാലിയെ, ലക്ഷ്മണൻ പിന്തുടർന്ന രാമൻ കണ്ടു, അരികിലേക്കു ചെല്ലുകയും ചെയ്തു. നാല് ഉപമകളും തേജസ്സു ക്ഷയിച്ച മഹാന്മാരെത്തന്നെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു — അഗ്നി, യയാതി, സൂര്യൻ, ഇന്ദ്രൻ; എല്ലാവരും മഹാന്മാർ, എല്ലാവരും ഒരു നിമിഷം കാന്തിയറ്റവർ; യയാതിയുടെ ഉപമ പ്രത്യേകിച്ചും മർമസ്പർശിയാണ്, കാരണം അവനും സ്വന്തം കർമത്താൽത്തന്നെയാണ് വീണത്. ഏറെ ആദരണീയനായ ആ വീരൻ പതുക്കെ നോക്കുന്നതു കണ്ട്, മഹാവീര്യരായ സഹോദരന്മാർ രാമലക്ഷ്മണന്മാർ അരികിലെത്തി; ‘ബഹുമാന്യ’ (ഏറെ ആദരണീയൻ) എന്ന പദത്തിലൂടെ കവി കാണിക്കുന്നു — വധിക്കപ്പെട്ട ശത്രുവിനെപ്പോലും രാമൻ ആദരവോടെയാണ് കാണുന്നത്. മഹാബലനായ രാഘവനെയും ലക്ഷ്മണനെയും കണ്ട് ബാലി വിനയമുള്ളതും ധർമയുക്തവും എന്നാൽ പരുഷവുമായ വാക്കു പറഞ്ഞു; മൂന്നു വിശേഷണങ്ങളും പരസ്പരവിരുദ്ധമെന്നു തോന്നാം, എന്നാൽ അവതന്നെയാണ് ബാലിയുടെ വാക്കിന്റെ സ്വരൂപം സൂചിപ്പിക്കുന്നത് — വിനയമുണ്ട്, ധർമയുക്തിയുണ്ട്, എന്നിട്ടും കാഠിന്യവുമുണ്ട്. തേജസ്സും പ്രാണനും കുറഞ്ഞ്, വധിക്കപ്പെട്ട്, ബോധം മങ്ങി നിലത്തു കിടക്കുന്ന അവൻ, യുദ്ധത്തിൽ ഗർവിതനായ രാമനോട് അർഥപൂർണമായ വാക്കുകളിൽ ഗർവോടെ പറഞ്ഞു; പ്രാണൻ ക്ഷയിച്ചവന്റെ വാക്കുപോലും അർഥയുക്തമാണ് — അതിലൂടെ അവന്റെ ബുദ്ധിബലം സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. ‘നീ രാജാവിന്റെ പുത്രനും പ്രസിദ്ധനും പ്രിയദർശനനുമാണ്; പുറംതിരിഞ്ഞുനിൽക്കുന്നവനെ കൊന്നിട്ട് ഇതിൽ നീ എന്തു ഗുണമാണ് നേടിയത്? മറ്റൊരാളോടു യുദ്ധാവേശത്തിലായിരുന്ന ഞാൻ നിന്നാൽ മരണമടഞ്ഞിരിക്കുന്നു.’ ഈ പതിനാറാം ശ്ലോകം മൂന്ന് അർധങ്ങളിലായി രചിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു; അതിന്റെ ആദ്യാർധം സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ ഇല്ല, ഇരുപത്താറാം ശ്ലോകത്തിൽ അതുതന്നെ പാഠഭേദത്തോടെ വീണ്ടും കാണപ്പെടുന്നു. ‘ദദർശോപസസർപ ച’ (കണ്ടു, അരികിലേക്കു ചെല്ലുകയും ചെയ്തു) എന്നിങ്ങനെ രണ്ടു ക്രിയാപദങ്ങൾ മാത്രം; ആദ്യം കാണൽ, തുടർന്ന് അരികിലേക്കു ചെല്ലൽ — ദൂരെനിന്നു ശരം വിട്ടെങ്കിലും നേരിട്ടു ചെല്ലാൻ രാമൻ ഭയപ്പെടുന്നില്ല. പന്ത്രണ്ടും പതിമൂന്നും ശ്ലോകങ്ങളിൽ വൾഗേറ്റ് പാഠം നാല് അർധശ്ലോകങ്ങൾ അധികം നിലനിർത്തുന്നു; അവയിൽ സഹോദരന്മാർ അരികിലേക്കു ചെല്ലുന്നത് രണ്ടുതവണ വർണിക്കപ്പെടുന്നു; സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ ഒരുതവണ മാത്രം. പതിന്നാലാം ശ്ലോകത്തിൽ ‘പ്രശ്രിതം പരുഷം ധർമസംഹിതം’ (വിനയമുള്ളതും പരുഷവും ധർമയുക്തവും) എന്ന മൂന്നു വിശേഷണങ്ങളുടെ സമാവേശം വാല്മീകിയുടെ കൗശലമാണ് — ഇവിടെ നിന്ദപോലും ശാസ്ത്രയുക്തമാണ്, വെറും ആക്രോശമല്ല. പതിനഞ്ചാം ശ്ലോകം വൾഗേറ്റിൽ മാത്രമുള്ളതാണ്; അതിൽ ബാലിയുടെ ക്ഷീണാവസ്ഥ വീണ്ടും പറയപ്പെടുന്നു; അതുവഴി തുടർന്നുവരുന്ന ദീർഘവചനത്തിന്റെ പശ്ചാത്തലം ദൃഢമാകുന്നു.

‘കുലീനനും സത്ത്വസമ്പന്നനും തേജസ്വിയും വ്രതം അനുഷ്ഠിക്കുന്നവനും, കരുണ അറിയുന്നവനും പ്രജാഹിതത്തിൽ തത്പരനും, ദയാലുവും മഹോത്സാഹിയും സമയമറിയുന്നവനും ദൃഢവ്രതനുമാണ് രാമൻ’ — എന്നിങ്ങനെ ഭൂമിയിലെ സകലജീവികളും നിന്റെ യശസ്സു പാടുന്നു. ദമം, ശമം, ക്ഷമ, ധർമം, ധൃതി, സത്യം, പരാക്രമം, അപകാരികൾക്കു ദണ്ഡം — ഇവയാണ് രാജാക്കന്മാരുടെ ഗുണങ്ങൾ എന്നു ശാസ്ത്രം. ആ ഗുണങ്ങളും നിന്റെ ഉത്തമമായ കുലവും ആലോചിച്ചുറപ്പിച്ചിട്ടാണ്, താര തടഞ്ഞിട്ടും ഞാൻ സുഗ്രീവനുമായി ഏറ്റുമുട്ടാൻ ചെന്നത്. ‘മറ്റൊരാളോടു ക്ഷോഭിച്ചിരിക്കുന്ന, ശ്രദ്ധയില്ലാത്ത എന്നെ നീ എയ്തുവീഴ്ത്തുകയില്ല’ എന്ന ബുദ്ധിയാണ് നിന്നെ കാണാതിരുന്നപ്പോൾ എന്നിൽ ഉണ്ടായത്. ഇവിടെ ബാലി രാമന്റെ ഖ്യാതിയെത്തന്നെ പ്രമാണമാക്കിയാണ് നിർഭയനായത്; അവന്റെ ആക്ഷേപത്തിന്റെ മൂലം ആ വിശ്വാസംതന്നെയാണ്, വെറും ക്രോധമല്ല. ഈ ഗുണകീർത്തനം സ്തുതിരൂപത്തിലാണെങ്കിലും വാസ്തവത്തിൽ ഉപാലംഭമാണ് — ഈ ഗുണങ്ങളാൽ പ്രസിദ്ധനായവനിൽനിന്നുതന്നെ ഈ കർമം പ്രതീക്ഷിച്ചതല്ല എന്നതാണ് ഭാവം. ‘അദർശനേ തവ’ (നിന്നെ കാണാതിരുന്നപ്പോൾ) എന്ന പദത്താൽ ബാലി സൂചിപ്പിക്കുന്നു — നേരിട്ടു കണ്ടിട്ടില്ലെങ്കിലും രാമൻ അവന്റെ മനസ്സിൽ ധർമാത്മാവുതന്നെയായിരുന്നു; അതുകൊണ്ടാണ് അവൻ നിശ്ശങ്കനായി യുദ്ധത്തിനിറങ്ങിയത്. താരയുടെ വിലക്ക് ഇവിടെ ആദ്യമായി ഓർമിക്കപ്പെടുന്നു; അതുതന്നെ നാല്പത്തൊന്നാം ശ്ലോകത്തിൽ വിസ്തരിച്ചു വീണ്ടും പറയപ്പെടുന്നു. ഈ അഞ്ചു ശ്ലോകങ്ങൾ ബാലിയുടെ വാക്കിന്റെ മൂലയുക്തി വഹിക്കുന്നു — ‘നിന്റെ യശസ്സിൽ വിശ്വസിച്ചുതന്നെയാണ് ഞാൻ നിശ്ശങ്കനായത്.’ അതിനാൽ വധം ശരീരത്തിന്റേതു മാത്രമല്ല, വിശ്വാസത്തിന്റേതുമാണ് എന്നതാണ് ധ്വനി. പത്തൊമ്പതാം ശ്ലോകത്തിൽ ‘ദമഃ ശമഃ ക്ഷമാ ധർമോ ധൃതിഃ സത്യം പരാക്രമഃ’ എന്ന് ഏഴു ഗുണങ്ങൾ എണ്ണിയിരിക്കുന്നു; ഇരുപത്തൊമ്പതാം ശ്ലോകത്തിലാകട്ടെ അവതന്നെ ‘സാമ ദാനം ക്ഷമാ ധർമഃ സത്യം ധൃതിപരാക്രമൗ’ എന്നു പാഠഭേദത്തോടെ ആവർത്തിക്കുന്നു. ഈ ആവർത്തനം വൾഗേറ്റിന്റെ മാത്രം സവിശേഷതയാണ്; സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ ഒരുതവണ മാത്രം. ബാലിയുടെ ഉപാലംഭം ഇവിടെ രാജശാസ്ത്രത്തെ ആശ്രയിച്ചുതന്നെയാണ് മുന്നേറുന്നത്, വെറും വ്യക്തിപരമായ ദുഃഖത്തെ ആശ്രയിച്ചല്ല.

‘ആത്മാവിനെ നശിപ്പിച്ചവനും ധർമത്തെ കൊടിയാക്കിപ്പിടിക്കുന്നവനും അധാർമികനുമായ നിന്നെ — പുല്ലുമൂടിയ കിണർപോലെ പാപം പ്രവർത്തിക്കുന്നവനെ — ഞാൻ അറിഞ്ഞില്ല’ എന്നു ബാലി പറയുന്നു; പുല്ലുമൂടിയ കിണർ പുറമേനിന്നു നിരപ്പായ നിലംപോലെ തോന്നും, വീണവനോ പിന്നെ എഴുന്നേൽക്കുന്നില്ല — ഈ ഉപമ കപടത്തിന്റെ സ്വരൂപം കാണിക്കുന്നു. ‘സജ്ജനങ്ങളുടെ വേഷം ധരിച്ച, മൂടിവെച്ച അഗ്നിപോലെ ധർമത്തിന്റെ കപടവേഷത്താൽ ആവൃതനായ നിന്നെ ഞാൻ തിരിച്ചറിഞ്ഞില്ല. നിന്റെ രാജ്യത്തിലോ നഗരത്തിലോ ഞാൻ ഒരു പാപവും ചെയ്യുന്നില്ല, നിന്നെ അവഹേളിക്കുന്നുമില്ല; എന്നിരിക്കെ നിരപരാധിയായ എന്നെ എന്തിനു കൊല്ലുന്നു? എന്നും ഫലമൂലങ്ങൾ ഭക്ഷിക്കുന്നവനും വനത്തിൽ സഞ്ചരിക്കുന്നവനും, നിന്നോടു പൊരുതാതെ മറ്റൊരാളുമായി ഏറ്റുമുട്ടിയവനുമായ വാനരനായ എന്നെ എന്തിനു കൊന്നു? നീ രാജാവിന്റെ പുത്രനും പ്രസിദ്ധനും പ്രിയദർശനനുമാണ്; നിന്നിൽ ധർമയുക്തമായ അടയാളവും കാണുന്നുണ്ട് — ജടയും വല്കലവും മുതലായ ബാഹ്യചിഹ്നങ്ങൾ ഉണ്ടല്ലോ. ക്ഷത്രിയകുലത്തിൽ ജനിച്ചവനും ശാസ്ത്രം പഠിച്ചവനും സംശയങ്ങൾ നീങ്ങിയവനും ധർമചിഹ്നങ്ങളാൽ മൂടപ്പെട്ടവനുമായ ആരാണ് ക്രൂരകർമം ചെയ്യുക? രാഘവകുലത്തിൽ ജനിച്ചവനും ധർമിഷ്ഠനെന്നു പ്രസിദ്ധനുമായ നീ, അയോഗ്യനായിരിക്കെ യോഗ്യന്റെ വേഷത്തിൽ എന്തിനു ചുറ്റിനടക്കുന്നു? സാമം, ദാനം, ക്ഷമ, ധർമം, സത്യം, ധൃതി, പരാക്രമം, അപകാരികൾക്കു ദണ്ഡം — ഇവയാണ് രാജാക്കന്മാരുടെ ഗുണങ്ങൾ. ഞങ്ങളോ കിഴങ്ങും പഴവും തിന്നു കാട്ടിൽ കഴിയുന്ന മൃഗങ്ങൾ; ഇതാണ് ഞങ്ങളുടെ പ്രകൃതി; നീയാകട്ടെ നരേശ്വരനായ മനുഷ്യൻ — മൃഗങ്ങളും മനുഷ്യരും തമ്മിൽ എന്തു വിരോധം? ഭൂമിയും സ്വർണവും സൗന്ദര്യവുമാണ് കലഹങ്ങൾക്കു കാരണമാകുന്നത്; ഈ വനത്തിലോ എന്റെ പഴങ്ങളിലോ നിനക്ക് എന്ത് ആർത്തി?’ ഇങ്ങനെ ബാലി രാമന്റെ ധാർമികവേഷത്തെ സംശയിക്കുന്നു; രാജനീതിയുടെ പ്രമാണം കാണിച്ച് താൻ വധിക്കപ്പെടാൻ അർഹനല്ലെന്നു സ്ഥാപിക്കാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു. ഇവിടെ ബാലിയുടെ വാക്ക് ക്രമേണ തീവ്രമാകുന്നു — ആദ്യം സംശയം, പിന്നെ ആക്ഷേപം, ഒടുവിൽ നേരിട്ടുള്ള നിന്ദ. ‘ന ജാനേ’, ‘നാഭിജാനാമി’ (ഞാൻ അറിഞ്ഞില്ല, തിരിച്ചറിഞ്ഞില്ല) എന്നു രണ്ടുതവണ അറിവില്ലായ്മ പറഞ്ഞ് ബാലി സൂചിപ്പിക്കുന്നു — രാമന്റെ യഥാർഥരൂപം താൻ ഇന്നാണ് അറിഞ്ഞത്. ‘പ്രച്ഛന്നം പാവകം’ (മൂടിവെച്ച അഗ്നി) എന്ന ഉപമ ചാരംമൂടിയ കനലിനെ ഓർമിപ്പിക്കുന്നു — തൊടുന്നതിനു മുമ്പ് പൊള്ളൽ അറിയുന്നില്ല. ഞങ്ങൾ മൃഗങ്ങൾ, നിങ്ങൾ മനുഷ്യർ എന്ന ഭേദം പറഞ്ഞ് അവൻ വൈരത്തിനു നിമിത്തമില്ലെന്നു സ്ഥാപിക്കുന്നു; ഭൂമിയും സ്വർണവും സൗന്ദര്യവുമാണ് കലഹകാരണങ്ങൾ, അവയിലൊന്നും ഇവിടെയില്ല എന്നതാണ് അവന്റെ തർക്കം. ഇരുപത്തേഴാം ശ്ലോകത്തിൽ ‘ക്ഷത്രിയകുലത്തിൽ ജനിച്ചവൻ, ശാസ്ത്രം പഠിച്ചവൻ, സംശയങ്ങൾ നീങ്ങിയവൻ’ എന്ന മൂന്നു വിശേഷണങ്ങൾ രാമന്റെ അധികാരം സൂചിപ്പിക്കുന്നു — ജന്മം, ശാസ്ത്രജ്ഞാനം, നിശ്ചിതബുദ്ധി; ഇങ്ങനെയുള്ള പുരുഷൻ ക്രൂരകർമം ചെയ്യുകയില്ല എന്നതാണ് തർക്കം. ഇരുപത്തെട്ടാം ശ്ലോകത്തിൽ ‘അഭവ്യോ ഭവ്യരൂപേണ’ (അയോഗ്യൻ യോഗ്യന്റെ രൂപത്തിൽ) എന്ന വിരോധാലങ്കാരത്താൽ കപടത്തിന്റെ നിന്ദ തീവ്രമാക്കപ്പെടുന്നു.

‘നയം, വിനയം, നിഗ്രഹം, അനുഗ്രഹം — ഇവ കൂടിക്കലരാതിരിക്കുന്നതാണ് രാജധർമം; രാജാക്കന്മാർ ഇഷ്ടംപോലെ പ്രവർത്തിക്കുന്നവരല്ല, ദേശവും കാലവും ആലോചിച്ചുമാത്രം പ്രവർത്തിക്കുന്നവരാണ്. നീയാകട്ടെ കാമത്തിനു പ്രാധാന്യം നൽകുന്നവനും കോപിഷ്ഠനും ചഞ്ചലനും, രാജധർമങ്ങളെ കൂട്ടിക്കുഴയ്ക്കുന്നവനും വില്ലിനെ മാത്രം ആശ്രയിക്കുന്നവനുമാണ് — എവിടെയും നിന്റെ ഉത്തരം വില്ലു മാത്രം. നിനക്കു ധർമത്തിൽ ആദരവില്ല, അർഥത്തിൽ ബുദ്ധി ഉറച്ചിട്ടുമില്ല; ഇന്ദ്രിയങ്ങളാൽ ഇഷ്ടംപോലെ നയിക്കപ്പെട്ട് നീ അവിടെയുമിവിടെയും വലിച്ചിഴയ്ക്കപ്പെടുന്നു. നിരപരാധിയായ എന്നെ ബാണംകൊണ്ടു കൊന്ന്, നിന്ദ്യമായ ഈ കർമം ചെയ്തിട്ട് സജ്ജനങ്ങളുടെ ഇടയിൽ നീ എന്തു പറയും? രാജാവിനെ കൊല്ലുന്നവൻ, ബ്രാഹ്മണനെ കൊല്ലുന്നവൻ, പശുവിനെ കൊല്ലുന്നവൻ, കള്ളൻ, ജീവികളെ കൊല്ലുന്നതിൽ രസിക്കുന്നവൻ, നാസ്തികൻ, ജ്യേഷ്ഠനു മുമ്പേ വിവാഹം ചെയ്യുന്ന അനുജൻ — ഇവരെല്ലാം നരകത്തിൽ പോകുന്നവരാണ്. ഏഷണിക്കാരൻ, ലുബ്ധൻ, മിത്രത്തെ കൊല്ലുന്നവൻ, ഗുരുപത്നിയെ പ്രാപിക്കുന്നവൻ — ഇവർ പാപാത്മാക്കളുടെ ലോകത്തിലേക്കു പോകുന്നു, ഇതിൽ സംശയമില്ല. എന്റെ തോൽ സജ്ജനങ്ങൾക്കു ധരിക്കാവുന്നതല്ല, രോമവും അസ്ഥിയും വർജിക്കപ്പെട്ടവയാണ്, നിന്നെപ്പോലുള്ള ധർമചാരികൾക്ക് എന്റെ മാംസം ഭക്ഷ്യവുമല്ല. ബ്രാഹ്മണർക്കും ക്ഷത്രിയർക്കും അഞ്ചു നഖങ്ങളുള്ള ജീവികളിൽ അഞ്ചെണ്ണം മാത്രമേ ഭക്ഷ്യമായുള്ളൂ — ശല്യകം, ശ്വാവിധം (രണ്ടുതരം മുള്ളൻപന്നികൾ), ഉടുമ്പ്, മുയൽ, ആമ; അവയിൽ വാനരനെ എണ്ണിയിട്ടില്ല. എന്റെ തോലും അസ്ഥിയും മനീഷികൾ തൊടുന്നില്ല, മാംസം ഭക്ഷ്യവുമല്ല; അങ്ങനെയുള്ള പഞ്ചനഖനായ ഞാനാണ് കൊല്ലപ്പെട്ടത്.’ ഇങ്ങനെ ബാലി ശാസ്ത്രംകൊണ്ടും താൻ വധിക്കപ്പെടാൻ അർഹനല്ലെന്നു സ്ഥാപിക്കുന്നു — നായാട്ടിൽപോലും ഭക്ഷ്യമായതു മാത്രമേ വധിക്കാവൂ എന്ന നിയമത്തെ ആശ്രയിച്ച്. ഈ യുക്തിക്ക് പതിനെട്ടാം സർഗത്തിൽ രാമൻ മറുപടി നൽകും. ‘അസങ്കീർണാ രാജവൃത്തിഃ’ (കൂടിക്കലരാത്ത രാജധർമം) എന്ന പദത്താൽ ബാലി സൂചിപ്പിക്കുന്നു — നിഗ്രഹവും അനുഗ്രഹവും അവയുടെ സ്ഥാനത്തുതന്നെ പ്രയോഗിക്കണം, കൂട്ടിക്കലർത്തരുത്. ശാസ്ത്രവചനങ്ങൾ ഉദ്ധരിച്ച് അവൻ രണ്ടുവിധം ദോഷം ആരോപിക്കുന്നു — നരകഗാമികളുടെ പട്ടികയിൽ രാമനെ സ്ഥാപിക്കൽ, വാനരൻ ഭക്ഷ്യമല്ലാത്തതിനാൽ നായാട്ടുധർമത്തിൽനിന്നുപോലും ഈ വധത്തെ പുറത്താക്കൽ. മുപ്പത്താറും മുപ്പത്തേഴും ശ്ലോകങ്ങളിൽ നരകഗാമികളുടെ പതിനൊന്നു തരങ്ങൾ എണ്ണിയിരിക്കുന്നു; അവയിൽ മുപ്പത്തേഴാം ശ്ലോകം സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ ഇല്ല, വൾഗേറ്റിൽ മാത്രം അധികമായുള്ളതാണ്. മുപ്പത്തൊമ്പതാം ശ്ലോകത്തിൽ ‘പഞ്ച പഞ്ചനഖാ ഭക്ഷ്യാഃ’ (അഞ്ചു നഖമുള്ളവയിൽ അഞ്ചെണ്ണം ഭക്ഷ്യം) എന്ന സ്മൃതിവചനം ഉദ്ധരിച്ചിരിക്കുന്നു; ഇതു മനുസ്മൃതി മുതലായവയിലും കാണാം; ഇതിലൂടെ ബാലിയുടെ ശാസ്ത്രജ്ഞാനം സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു.

‘സർവജ്ഞയായ താര സത്യവും ഹിതവുമായ വാക്കു പറഞ്ഞിട്ടും, മോഹത്താൽ അതു ലംഘിച്ച് ഞാൻ കാലത്തിന്റെ വശത്തായി’ — എന്നിങ്ങനെ ബാലി സ്വന്തം ദോഷവും സ്വീകരിക്കുന്നു; ഇതുതന്നെ അവന്റെ വാക്കിന്റെ ഗൗരവം വർധിപ്പിക്കുന്നു. ‘കാകുത്സ്ഥാ, ധർമമില്ലാത്ത ഭർത്താവിനാൽ ശീലസമ്പന്നയായ യുവതി രക്ഷിക്കപ്പെടാത്തതുപോലെ, നിന്നെ നാഥനായി ലഭിച്ചിട്ടും ഭൂമി സനാഥയാകുന്നില്ല. ശഠനും വഞ്ചകനും ക്ഷുദ്രനും കപടവിനയമുള്ള മനസ്സുള്ളവനുമായ നീ മഹാത്മാവായ ദശരഥനിൽനിന്ന് എങ്ങനെ ജനിച്ചു? സദാചാരമാകുന്ന കച്ച പൊട്ടിച്ചവനും സജ്ജനങ്ങളുടെ ധർമം ലംഘിക്കുന്നവനും ധർമമാകുന്ന തോട്ടി ഉപേക്ഷിച്ചവനുമായ രാമനെന്ന ആനയാൽ ഞാൻ കൊല്ലപ്പെട്ടു.’ ഇവിടെ ആനയുടെ രൂപകം അതിനിപുണമാണ് — ആനയുടെ കച്ച (ചുറ്റിക്കെട്ടുന്ന കയർ) സദാചാരം, തോട്ടി ധർമം; രണ്ടുമില്ലെങ്കിൽ ആന ഉന്മത്തനാകുന്നു. ‘ഇങ്ങനെ അശുഭവും അനുചിതവും സജ്ജനങ്ങൾ നിന്ദിക്കുന്നതുമായ കർമം ചെയ്തിട്ട് സജ്ജനങ്ങളെ കണ്ടുമുട്ടുമ്പോൾ നീ എന്തു പറയും? ഉദാസീനരായ ഞങ്ങളിലാണ് ഈ പരാക്രമം പ്രകാശിപ്പിച്ചത്; അപകാരികളിൽ നിന്റെ ഈ പരാക്രമം ഞാൻ കാണുന്നില്ല — രാവണനിൽ എവിടെ ഈ പരാക്രമം? എനിക്കു കാണാവുന്ന വിധത്തിൽ നീ എന്നോടു പൊരുതിയിരുന്നെങ്കിൽ, ഇന്ന് എന്നാൽ വധിക്കപ്പെട്ട് നീ വൈവസ്വതദേവനായ യമനെ കാണുമായിരുന്നു. ആർക്കും സമീപിക്കാനാവാത്തവനാണെങ്കിലും, മറഞ്ഞുനിന്ന നിന്നാൽ യുദ്ധത്തിൽ കൊല്ലപ്പെട്ട ഞാൻ, ഉറങ്ങിക്കിടക്കുമ്പോൾ സർപ്പം കടിച്ച്, പാപത്തിന്റെ വശത്തായ മനുഷ്യനെപ്പോലെയാണ്.’ ഉറങ്ങുന്നവനെ സർപ്പം കടിക്കുന്നു എന്ന ഉപമ ബാലിയുടെ അശ്രദ്ധയെത്തന്നെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ഈ ശ്ലോകങ്ങളിൽ നാലെണ്ണം വൾഗേറ്റിൽ മാത്രമുള്ളവയാണ്, സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ കാണപ്പെടുന്നില്ല. താരയുടെ ഉപദേശം പതിനഞ്ചാം സർഗത്തിൽ വിസ്തരിച്ചു പറഞ്ഞിരുന്നു; ഇവിടെ അതിന്റെ ഓർമ ശോകം കൂടുതൽ തീവ്രമാക്കുന്നു. ‘ഉദാസീനേഷു’ (ഉദാസീനരിൽ) എന്ന പദം അതിതീക്ഷ്ണമാണ് — മിത്രങ്ങളുമല്ല ശത്രുക്കളുമല്ലാത്തവരിൽത്തന്നെ എന്തിനു പരാക്രമം എന്നാണ് ചോദ്യം. നാല്പത്തിരണ്ടാം ശ്ലോകത്തിലെ ‘പ്രമദാ ശീലസമ്പൂർണാ പത്യേവ ച വിധർമണാ’ (ധർമമില്ലാത്ത ഭർത്താവിനാൽ ശീലസമ്പന്നയായ യുവതി എന്നപോലെ) എന്ന ഉപമ രാജധർമത്തെ പതിധർമവുമായി താരതമ്യം ചെയ്യുന്നു — അധാർമികനായ ഭർത്താവ് ഭാര്യയെ രക്ഷിക്കാത്തതുപോലെ, അധാർമികനായ രാജാവ് ഭൂമിയെ രക്ഷിക്കുന്നില്ല. നാല്പത്തഞ്ചും നാല്പത്താറും ശ്ലോകങ്ങൾ വൾഗേറ്റിൽ മാത്രമുള്ളവയാണ്; അവിടെ സജ്ജനങ്ങളെ കണ്ടുമുട്ടുമ്പോഴുള്ള ലജ്ജയുടെ ചോദ്യം വീണ്ടും ഉയർത്തപ്പെടുന്നു.

‘സുഗ്രീവന്റെ പ്രിയം ആഗ്രഹിച്ചാണല്ലോ നീ എന്നെ കൊന്നത് — ആ കാര്യത്തിനായി നീ മുമ്പേതന്നെ എന്നോട് ആവശ്യപ്പെട്ടിരുന്നെങ്കിൽ, ഒരൊറ്റ ദിവസംകൊണ്ട് ഞാൻ മൈഥിലിയെ നിന്റെ അരികിൽ കൊണ്ടുവരുമായിരുന്നു. നിന്റെ ഭാര്യയെ അപഹരിച്ച ദുരാത്മാവായ രാക്ഷസൻ രാവണനെ യുദ്ധത്തിൽ കൊല്ലാതെതന്നെ കഴുത്തിൽ കെട്ടി നിനക്കു സമ്മാനിക്കുമായിരുന്നു’ — വധിക്കാതെ ജീവനോടെതന്നെ കൊണ്ടുവരുമായിരുന്നു എന്നത് അതിശയോക്തിയാണ്. ‘സമുദ്രജലത്തിലോ പാതാളത്തിലോ ഒളിപ്പിച്ചുവെച്ചാലും നിന്റെ ആജ്ഞപ്രകാരം മൈഥിലിയെ ഒരു വെളുത്ത പെൺകോവർകഴുതയെ എന്നപോലെ ഞാൻ കൊണ്ടുവരുമായിരുന്നു. ഞാൻ സ്വർഗം പൂകിയാൽ സുഗ്രീവൻ രാജ്യം നേടുന്നത് ഉചിതംതന്നെ; എന്നാൽ നീ അധർമത്താൽ എന്നെ യുദ്ധത്തിൽ കൊന്നതാണ് അനുചിതം. ലോകം ഇങ്ങനെയൊക്കെത്തന്നെയാണ് കാലത്താൽ നയിക്കപ്പെടുന്നത്; മരണത്തിൽ എനിക്കു ഖേദമില്ല; എന്നാൽ നിനക്ക് ഉചിതമായ ഒരു ഉത്തരം ലഭിച്ചിട്ടുണ്ടെങ്കിൽ അതു നന്നായി ആലോചിച്ചുകൊള്ളുക.’ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞ്, മുഖം വരണ്ടുണങ്ങിയവനും ശരത്തിന്റെ ആഘാതത്താൽ വേദനിക്കുന്നവനുമായ മഹാത്മാവായ ആ വാനരരാജപുത്രൻ, സൂര്യതുല്യനായ രാമനെ നോക്കി മൗനമായി കിടന്നു. അവസാനശ്ലോകം ദീർഘവൃത്തത്തിലാണ് രചിച്ചിരിക്കുന്നത്; മൗനമാണ് ഇവിടെ അവസാനത്തെ ഉത്തരം, അടുത്ത സർഗത്തിന്റെ പ്രസ്താവനയും. ‘രവിസംനികാശം’ (സൂര്യതുല്യൻ) എന്ന വിശേഷണത്തിലൂടെ ബാലിയുടെ ക്രോധത്തിനിടയിലും രാമന്റെ തേജസ്സ് കുറയാതെ നിൽക്കുന്നു എന്നു കവി സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ഈ പ്രതിജ്ഞ ബാലിയുടെ ബലത്തിന്റെ അതിശയവും, ഒപ്പം അവന്റെ അവസാനത്തെ ഔദാര്യവും കാണിക്കുന്നു — മരണവേളയിലും രാമന്റെ കാര്യം സാധിക്കാൻ തനിക്കു കഴിയുമായിരുന്നു എന്ന് അവൻ പറയുന്നു. ‘സാധു ചിന്ത്യതാം’ (നന്നായി ആലോചിച്ചുകൊള്ളുക) എന്ന അവസാനപദം ചോദ്യരൂപമാണ്; അതിന്റെ ഉത്തരമാണ് അടുത്ത സർഗം. നാല്പത്തൊമ്പതാം ശ്ലോകം മൂന്ന് അർധങ്ങളിലായി രചിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു; അതിന്റെ രണ്ടും മൂന്നും അർധങ്ങൾ സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ കാണപ്പെടുന്നില്ല. അമ്പതാം ശ്ലോകത്തിന്റെ പൂർവാർധവും വൾഗേറ്റിൽ മാത്രമുള്ളതാണ്; അങ്ങനെ ബാലിയുടെ പ്രതിജ്ഞ വൾഗേറ്റിൽ കൂടുതൽ വിസ്തൃതമാണ്. അമ്പത്തിമൂന്നാം ശ്ലോകത്തിലെ ‘കാമമേവംവിധോ ലോകഃ കാലേന വിനിയുജ്യതേ’ (ലോകം ഇങ്ങനെയൊക്കെത്തന്നെ കാലത്താൽ നയിക്കപ്പെടുന്നു) എന്ന വാക്കിലൂടെ അവൻ തന്റെ മരണം ദൈവാധീനമാണെന്നു സ്വീകരിക്കുന്നു; എന്നിട്ടും രാമന്റെ ഉത്തരം പ്രതീക്ഷിക്കുന്നു.

Struck by Rāma's arrow, Vālī, so fierce in battle, fell all at once like a tree cut through. He who had been grim in war, who could shake mountains with his fist, was brought down by a single arrow; "all at once" tells us his death came unlooked for. Every limb laid out on the ground, still wearing his ornaments of refined gold, he went down like Indra's banner when its cords are loosed — as the great banner is lowered at the end of the festival, so was that mighty hero brought down. When the lord of the hosts of monkeys and bears had fallen, the earth lost its lustre like a sky without the moon; with his fall the whole land grew dim, for he ruled not monkeys only but bears as well, and both hosts were now left without a lord. Yet even as he lay fallen, neither beauty nor breath, neither splendour nor valour left the body of that great soul. The poet stresses this with a fourfold "neither… nor": Vālī's greatness is not destroyed even by death, and he is still to speak. The jewelled golden chain that Indra had given him held fast the life, splendour and beauty of that chief of monkeys; the commentators say it was not a mere ornament but the very support of his life, and its repeated mention shows its importance in the story as the sign of his descent from Indra. With that golden chain the hero looked like a bank of cloud whose edges are tinged with the glow of evening — the gold on his dark body like a red streak on a dark twilight cloud. His chain, his body, and the arrow that had pierced his vitals — as if his beauty had been divided among the three, it still shone on him as he lay; it is a strange fancy that even the arrow becomes part of his beauty. And the weapon loosed from Rāma's bow lit up for the hero the road to heaven and carried him to the highest state: Rāma's arrow was not only the instrument of his death but of his salvation too. So the poet, while describing the harshness of the killing, does not lessen the dignity of the slain. The last sarga described the fight; this one describes what follows the fall, moving quickly from action to picture, and the "highest state" already hints at the peace Vālī will find at the end.

He lay fallen in battle like a fire whose flame has died, like Yayāti cast down from the world of the gods when his merit was spent, like the sun brought down to earth by Time at the end of an age; unassailable as great Indra, unbearable as Upendra — Indra's son, Vālī of the golden chain, broad-chested, long-armed, bright-faced and tawny-eyed. Rāma, with Lakṣmaṇa following, saw him and came near. All four images show great beings whose light has for a moment failed — fire, Yayāti, the sun and Indra — and the comparison with Yayāti is especially telling, for he too fell by his own deeds. Rāma, though he had shot from a distance, did not shrink from going to face him. Honouring that hero as he slowly turned his gaze on them, the two mighty brothers drew near — the poet shows that Rāma looks on even a slain enemy with respect. Seeing Rāghava and mighty Lakṣmaṇa, Vālī spoke to them words that were courteous and in keeping with dharma, and yet harsh — three qualities that seem to contradict each other but together describe his speech: there is courtesy, there is argument from dharma, and there is severity; even his reproach rests on principle, not mere abuse. Lying on the ground, his strength and breath ebbing, struck down and his senses failing, he spoke with purpose to Rāma, who was proud of his victory — even as his life ebbed, his words were full of meaning, a sign of the strength of his mind. "You are the son of a king, famous and fair to see. What merit have you gained by killing one whose face was turned away, so that, while I was locked in a fight with another, I met my death at your hand?"

"'Rāma is nobly born, full of courage, radiant and true to his vows; he feels others' pain and is devoted to the good of his people; he is compassionate, full of energy, knows what each moment demands and is firm in his vows' — so all beings on earth speak of your fame. Self-restraint, calm, patience, dharma, steadiness, truth, valour, and punishment for wrongdoers — these, by the teaching of the texts, are the virtues of kings. It was weighing those virtues of yours and your high birth that I came out to meet Sugrīva, even though Tārā forbade me. 'He will not strike me while I am engaged with another and off my guard' — that was my conviction, though I had never seen you." Vālī had trusted Rāma's reputation and so had no fear; the root of his reproach is that very trust, not mere anger. This praise, though it sounds like a hymn, is really a rebuke: from one famed for such virtues such a deed was never expected. Though he had never seen Rāma, Vālī had thought of him as righteous, and so went out to fight without suspicion. Here he mentions Tārā's warning for the first time, and he will return to it. These verses carry the core of his case — "trusting in your fame I was off my guard" — so that the killing is felt as the slaying not only of a body but of a trust; and his rebuke draws on the science of kingship, not only on his own pain.

"I did not know you for what you are — a man whose soul is ruined, flying the flag of dharma while you do not follow it, a man of wicked conduct, like a well covered over with grass." A grass-covered well looks like level ground, but whoever falls in never climbs out — the image shows what deceit is. "I did not recognise you as a sinner dressed as a good man, a hidden fire wrapped in the disguise of dharma" — like embers hidden under ash, whose burning is not known until one touches them. By saying twice "I did not know" he suggests that only today has he seen Rāma's true nature. "When I have done no wrong in your land or your city, and shown you no disrespect, why do you strike down one who is innocent? I am a monkey living on fruit and roots, roaming the forest; I was not fighting you but another — why kill me? You are a king's son, trusted and fair to look on, and the outward marks of dharma can be seen on you. What man born of a warrior line, learned and free from doubt, wrapped in the signs of dharma, would do so cruel a deed?" Birth, learning and settled judgement — such a man, he argues, would never act cruelly. "Born in the line of Raghu and famed for righteousness, why do you go about wearing a fair form when you are not fair within?" — the paradox sharpens his condemnation of deceit. "Conciliation, giving, patience, dharma, truth, steadiness and valour, and punishment for those who do wrong: these are the virtues of kings. We are forest creatures, Rāma, beasts that live on roots and fruit; that is our nature, and you, lord of men, are a man. What quarrel can there be between beasts and men? Land, gold and silver are the causes of war; what can you covet here in the forest, or in fruits that are mine?" So Vālī doubts Rāma's righteous garb and cites the principles of statecraft to show he should not have been killed. His words grow sharper step by step — first suspicion, then accusation, at last open condemnation. By setting beasts against men he shows there was no ground for enmity, since the usual causes of war, land and gold, are absent here.

"Policy and discipline, punishment and favour — this is the conduct of kings, and it must not be confused; kings do not act on desire, but only after weighing time and place." He means that punishment and favour must each be used in their own place, not mixed. "But you put desire first; you are quick to anger and unsteady; you confuse the duties of a king, and your bow is your answer to everything. You have no regard for dharma, and your mind is not set on prosperity; driven by your senses and your desires, you are dragged this way and that. Having killed me with an arrow, though I did no wrong — having done a deed that men recoil from, Kākutstha — what will you say among the good? One who kills a king, a brahmin or a cow, a thief, one who delights in killing, an unbeliever, a younger brother who marries before his elder — all these go to hell. The informer, the miser, the killer of a friend, the man who defiles his teacher's bed — these, beyond doubt, go to the world of the wicked. My hide may not be worn by good men, my hair and bones are forbidden, and my flesh may not be eaten by righteous men like you. Only five five-clawed creatures may be eaten by brahmins and warriors, Rāghava: the porcupine, the hedgehog, the iguana, the hare and the tortoise. Wise men do not touch my hide or my bones, Rāma, and my flesh may not be eaten — and yet I, a five-clawed creature, have been killed." So Vālī uses the law-books too to prove he should not have been killed, relying on the rule that even in hunting only an animal that may be eaten may be slain; this argument will be answered by Rāma in the eighteenth sarga. Quoting the texts, he lays a double charge: he places Rāma on the list of those bound for hell, and he puts the monkey, being unfit to eat, outside even the hunter's law. His quoting the rule of the five five-clawed creatures, found also in the law-books, shows his learning.

"Tārā, who knows everything, told me what was true and good for me; but in my folly I brushed it aside and have fallen into the power of Time." Vālī admits his own fault too, and that only adds to the weight of his words; the memory of Tārā's counsel in the fifteenth sarga sharpens his sorrow. "With you as her lord, Kākutstha, the earth is as unprotected as a virtuous woman with a lawless husband" — as an unrighteous husband fails to protect his wife, so an unrighteous king fails to protect the earth. "Crooked, deceitful, mean, with a mind that only feigns humility — how could you be born of great-souled Daśaratha? I have been killed by the elephant that is Rāma, who has broken the girth of good conduct, overstepped the dharma of the good and thrown off the goad of dharma." The metaphor is skilful: the elephant's girth-rope is good conduct and the goad is dharma, and without both the elephant runs mad. "Having done a deed so vile, so improper and so condemned by the good, what will you say when you meet good men? You have shown this valour on us, who stood aside from your quarrel; I do not see you showing such valour against those who have wronged you." "Who stood aside" is very sharp: why show valour against those who are neither friends nor enemies? — and where, he implies, is this valour against Rāvaṇa? "Had you fought me face to face in open battle, prince, you would have been killed by me today and be looking on the god who is the son of the Sun, Yama. Unseen, you have killed me in this fight, hard to overcome though I am, as a snake kills a sleeping man who has fallen into the power of his own sin." The image of the snake and the sleeper shows his own lack of watchfulness.

"Since you killed me to please Sugrīva — had you only asked me first, I would have brought Maithilī to you in a single day. I would have bound that wicked rākṣasa Rāvaṇa, who carried off your wife, by the neck and handed him over to you without killing him in battle. Even if Maithilī had been hidden in the waters of the ocean or in the underworld, I would have brought her at your command, as the white she-mule was brought back." This promise shows the height of Vālī's strength and also his last generosity: even at death's door he says he could have done Rāma's work — and would have brought Rāvaṇa alive. "It is right that Sugrīva should have the kingdom once I have gone to heaven; what is not right is that you killed me in battle against dharma. True, this world is set to its tasks by Time" — he accepts his death as the work of fate and has no grief at dying — "but if you have found a fitting answer, let it be well considered." That last phrase is a question, and the next sarga is its answer. Having said this, his mouth parched, racked by the wound of the arrow, the great-souled son of the monkey king looked at Rāma, bright as the sun, and fell silent. The last verse, in a longer metre, ends in silence, which is Vālī's final word and the prelude to the next sarga; and "bright as the sun" shows that even in Vālī's anger Rāma's radiance is undimmed.