एवं ब्रुवतीं ताराधिपनिभाननां तारां वाली निर्भर्त्स्य इदं वचनम् अब्रवीत् — ‘वरानने, गर्जतः अस्य भ्रातुः, विशेषतः शत्रोः, इमं सुसंरब्धं व्यवहारं केन कारणेन अहं मर्षयिष्यामि? अधर्षितानां समरेषु अनिवर्तिनां शूराणां कृते, भीरु, धर्षणाया अमर्षणं मरणात् अपि अतिरिच्यते। संयुगे युद्धकामस्य हीनग्रीवस्य सुग्रीवस्य संरम्भं गर्जितं च सोढुं न शक्नोमि। मत्कृते राघवं प्रति ते विषादः न कार्यः — सः धर्मज्ञः कृतज्ञश्च, कथं पापं करिष्यति?’ अत्र वालिनः चरित्रं द्विधा प्रकाशते — एकतः वीरस्य मानरक्षा, अन्यतः च रामविषये अतिविश्वासः। तस्य पतनस्य बीजम् अत्रैव निहितम्; धर्मज्ञस्य धर्मः कथं प्रवर्तेत इति सः न विचारयति। वालिनः प्रत्युत्तरं त्रिषु स्तम्भेषु स्थितम् — वीरधर्मः, स्वबलविश्वासः, रामे च श्रद्धा। ‘हीनग्रीवस्य’ इति पदेन सः भ्रातुः नाम्नः अपि उपहासं करोति; ‘सुग्रीव’ इति नामनि ‘सु’ शब्दः स्थितः, तं च वाली ‘हीन’ इति विपर्यस्यति। एतत् एव तस्य अहङ्कारस्य चिह्नम्। ‘मरणादतिरिच्यते’ इति वाक्यं क्षत्रियधर्मस्य प्रतिध्वनिः — अपमानः मृत्योः अपि गुरुः। किन्तु तारया उक्तं प्रमाणं सः न परीक्षते, केवलं ‘धर्मज्ञः कथं पापं करिष्यति’ इति तर्केण एव सन्तुष्यति; यः तर्कः एव तस्य नाशकः। निर्भर्त्सनम् अपि सम्मानयुक्तम् — ‘वरानने’, ‘भीरु’ इति सम्बोधने स्नेहः अद्यापि शिष्टः।

‘स्त्रीभिः सह निवर्तस्व; भूयः किमर्थम् अनुगच्छसि? तावत् सौहृदं दर्शितम्, मयि भक्तिः त्वया कृता। अहं गत्वा सुग्रीवं प्रतियोत्स्ये — संभ्रमं जहि; अस्य दर्पं विनेष्यामि, न तु प्राणैः वियोजयिष्यामि। आजिस्थितस्य अस्य यत् ईप्सितं तत् अहं करिष्यामि; वृक्षैः मुष्टिप्रहारैश्च पीडितः सः प्रतियास्यति। दुरात्मवान् सः मम गर्वितम् आयस्तं च न सहिष्यति। तारे, त्वया सहायत्वं कृतम्, मयि सौहृदं दर्शितम्। मम प्राणैः शापिता असि — जनेन सह निवर्तस्व; अलम्, अहं रणे तं भ्रातरं जित्वा निवर्तिष्ये।’ ‘न च प्राणैर्वियोक्ष्यते’ इति वचनं करुणं च विडम्बनात्मकं च — यः भ्रातुः प्राणान् रक्षितुम् इच्छति, सः एव अद्य स्वप्राणान् हास्यति। ‘भूयोऽनुगच्छसि’ इति प्रश्ने ईषत् कठोरता, ‘सौहृदं दर्शितम्’ इति च कृतज्ञता — द्वे अपि एकस्मिन् श्लोके। वालिनः प्रतिज्ञा च सुग्रीवस्य प्रतिज्ञातः विपरीता — सुग्रीवः वालिनः वधम् इच्छति, वाली तु भ्रातुः दर्पमात्रस्य भङ्गम्। एषा उदारता तस्य चरित्रं मधुरं करोति, तेन च तस्य वधः पाठकस्य मनसि करुणाम् उत्पादयति। ‘शापितासि मम प्राणैः’ इति शपथेन सः तारां निवर्तयति — यः शपथः स्वप्राणान् उद्दिश्य कृतः, सः एव प्राणहरणे परिणतः। अत्र कवेः व्यङ्ग्यं गभीरम्।

प्रियवादिनी तारा तं वालिनं परिष्वज्य दक्षिणा सती मन्दं रुदती प्रदक्षिणम् अकरोत्। ततः मन्त्रविद् विजयैषिणी सा स्वस्त्ययनं कृत्वा शोकमोहिता स्त्रीभिः सह अन्तःपुरं प्रविष्टा। तारायां स्त्रीभिः सह स्वम् आलयं प्रविष्टायां सः क्रुद्धः महासर्पः इव श्वसन् नगर्याः निर्ययौ। रोदनं प्रदक्षिणं स्वस्त्ययनं च — त्रीणि अपि विदायाः चिह्नानि; तथापि सा मन्त्रं न विस्मरति। ‘शोकमोहिता’ इति पदेन तस्याः अन्तःस्थितिः, ‘विजयैषिणी’ इति च तस्याः कर्तव्यनिष्ठा — द्वे अपि एकस्मिन् एव श्लोके स्थापिते। प्रदक्षिणं मङ्गलार्थम्, रोदनं च अमङ्गलाशङ्कया — विरुद्धे द्वे अपि एकस्मिन् क्षणे स्थिते। ‘मन्त्रविद्’ इति विशेषणं तारायाः शास्त्रज्ञतां सूचयति, ‘शोकमोहिता’ इति च तस्याः असामर्थ्यम्; विद्या अपि नियतिं न वारयति।

महारोषः परमवेगवान् वाली निःश्वस्य शत्रुदर्शनकांक्षया सर्वतः दृष्टिं चारयन् आसीत्। ततः श्रीमान् सः सुसंवीतम् अवष्टब्धं दीप्यमानम् अनलम् इव हेमपिङ्गलं सुग्रीवं ददर्श। पर्यवस्थितं तं सुग्रीवं दृष्ट्वा परमकोपनः महाबाहुः वाली गाढं वासः परिदधे। गाढसंवीतः वीर्यवान् सः मुष्टिम् उद्यम्य कृतक्षणः सन् योद्धुं सुग्रीवम् एव अभिमुखः ययौ। सुग्रीवः अपि श्लिष्टं मुष्टिं समुद्यम्य संरब्धतरः सन् हेममालिनं वालिनं समुद्दिश्य आगतः। क्रोधताम्राक्षः वाली महावेगम् आपतन्तं रणकोविदं सुग्रीवम् इदं वचनम् अब्रवीत्। वस्त्रस्य गाढबन्धनं मुष्टेः उद्यमनं च — मल्लयुद्धस्य द्वौ सन्नाहौ; कविः आयुधरहितं वानरयुद्धम् एव वर्णयति। चतुर्दशात् एकोनविंशपर्यन्तं षट् श्लोकाः क्रमेण षड् क्रियाः दर्शयन्ति — निःश्वसनम्, दृष्टिचारणम्, दर्शनम्, वस्त्रबन्धनम्, मुष्ट्युद्यमनम्, वचनम्। एवं युद्धस्य आरम्भः मन्दगत्या वर्ण्यते, येन उत्कण्ठा वर्धते। ‘दीप्यमानम् अनलम् इव’ इति सुग्रीवस्य उपमा तस्य नूतनम् उत्साहं सूचयति — पूर्वं यः भीतः पलायितः, सः अधुना ज्वलति। उभयोः अपि समानाः चेष्टाः वर्णिताः — गाढं परिधानम्, मुष्टेः उद्यमनम्; तेन च तयोः सादृश्यं पुनः स्मारितम्, यत् द्वादशे सर्गे रामस्य बाणं प्रतिरुद्धवत्।

‘एषः मम महान् मुष्टिः गाढं बद्धः, सुनियताङ्गुलिः; मया वेगेन विमुक्तः सः ते प्राणान् आदाय यास्यति’ इति वालिना उक्ते क्रुद्धः सुग्रीवः प्रत्यवदत् — ‘तव प्राणान् हरन् एषः मुष्टिः तव एव मूर्धनि पततु।’ तेन वालिना ताडितः सुग्रीवः क्रुद्धः वेगतः तं समभिक्रम्य सोत्पीडः पर्वतः इव शोणितोद्गारी अभवत्। ततः सुग्रीवः निःशङ्कं तेजसा सालम् उत्पाट्य वालिनं गात्रेषु अताडयत् — वज्रेण महागिरिः इव। सः वृक्षेण निर्भग्नः सालताडनविह्वलः सागरे ससार्था गुरुभारभराक्रान्ता नौः इव अभवत्। भीमबलविक्रान्तौ सुपर्णसमवेगितौ प्रवृद्धौ घोरवपुषौ तौ अम्बरे चन्द्रसूर्यौ इव आस्ताम्। नौकोपमा विशिष्टा — पोतः न भिद्यते, केवलं दोलायते; तथा वाली अपि हतः न, केवलं विह्वलः। गर्जनयोः प्रतिगर्जनम्, मुष्टेः प्रतिमुष्टिः — संवादः अपि युद्धस्य अङ्गम्। वालिनः वचनं दीर्घम्, सुग्रीवस्य तु संक्षिप्तम् एव — तेन च सुग्रीवस्य संयतः क्रोधः सूचितः। सालवृक्षस्य उत्पाटनं सुग्रीवस्य वानरबलस्य प्रतीकम्; पूर्वं रामेण सप्त सालाः बाणेन भिन्नाः, अधुना एकः सालः एव सुग्रीवस्य आयुधम् — कविः एकम् एव वृक्षं द्विधा प्रयुङ्क्ते। वज्रेण महागिरिः इति उपमया प्रहारस्य महत्त्वम्, नौकोपमया च वालिनः विह्वलता — किन्तु न पतनम् — दर्शिते। पञ्चविंशे तयोः सादृश्यं परमां कोटिं गच्छति — चन्द्रसूर्यौ इव, अर्थात् उभौ अपि तेजस्विनौ, किन्तु एकस्य एव कालः निकटः।

परस्परम् अमित्रघ्नौ छिद्रान्वेषणतत्परौ तौ आस्ताम्; ततः बलवीर्यसमन्वितः वाली अवर्धत, महावीर्यः सूर्यपुत्रः सुग्रीवश्च परिहीयत। वालिना भग्नदर्पः मन्दविक्रमः सुग्रीवः वालिनं प्रति सामर्षः सन् राघवं दर्शयामास — अर्थात् स्वाम् अवस्थां रामस्य लक्ष्ये स्थापयामास। सशाखैः वृक्षैः, शिखरैः, वज्रकोटिनिभैः नखैः, मुष्टिभिः, जानुभिः, पद्भिः, बाहुभिश्च पुनः पुनः तयोः वृत्रवासवयोः इव घोरं युद्धम् अभवत्। शोणिताक्तौ वनचारिणौ तौ वानरौ महाशब्दैः परस्परं तर्जमानौ मेघौ इव अयुध्येताम्। ततः राघवः हीयमानं दिशः च मुहुर्मुहुः प्रेक्षमाणं वानरेश्वरं सुग्रीवम् अपश्यत्। आर्तं हरीश्वरं दृष्ट्वा महातेजाः वीरः रामः वालिनः वधकाङ्क्षया स्वं शरं वीक्षते स्म। सुग्रीवस्य दृष्टिपातः एव मूकं याचनम्; प्रतिज्ञायाः स्मारणम् अपि शब्देन न, दृष्ट्या एव कृतम्। ‘अवर्धत’ ‘परिहीयत’ इति क्रियापदद्वयं चन्द्रसूर्योपमायाः एव विस्तारः — एकः वर्धते, अपरः क्षीयते। ‘दर्शयामास राघवम्’ इति पदे सुग्रीवः न वाचा याचते, केवलं स्वाम् आर्तिं दर्शयति; पूर्वं कृता प्रतिज्ञा एव तस्य वाक्यम्। आयुधानां गणना — वृक्षाः, शिखराणि, नखाः, मुष्टयः, जानवः, पादाः, बाहवः — सप्तविधा; एतैः वानरयुद्धस्य स्वाभाविकं रूपं दर्शितम्, यत्र शस्त्राणि न, शरीरम् एव आयुधम्। ‘वृत्रवासवयोः इव’ इति उपमा युद्धस्य दिव्यतां सूचयति; ‘मेघौ इव’ इति च तयोः शब्दस्य गाम्भीर्यम्। सुग्रीवस्य दिक्षु मुहुर्मुहुः प्रेक्षणं करुणम् — सः मित्रम् अन्विष्यति, न तु पलायनमार्गम्।

ततः रामः धनुषि आशीविषोपमं शरं संधाय तत् चापं पूरयामास — कालचक्रं गृह्णन् अन्तकः इव। तस्य ज्यातलघोषेण त्रस्ताः पत्ररथेश्वराः मृगाश्च युगान्ते मोहिताः इव प्रदुद्रुवुः। वज्रनिर्घोषः प्रदीप्ताशनिसंनिभः सः महाबाणः राघवेण मुक्तः वालिनः वक्षसि पातितः। ततः तेन आहतः महातेजाः वीर्ययुक्तः कपीश्वरः वाली वेगेन महीतले निपपात। ‘कालचक्रमिवान्तकः’ इति उपमया रामस्य कर्म न वैरजन्यं, अपितु कालस्य नियतिरूपं दर्शितम्; ज्यातलघोषेण प्राणिनां त्रासः च तस्य महत्त्वं सूचयति। ज्यातलघोषेण पक्षिणां मृगाणां च पलायनं युगान्तस्य पूर्वचित्रम्; चतुर्दशे सर्गे सुग्रीवस्य नादेन अपि ते एव त्रस्ताः आसन् — शब्दयोः पुनरावृत्त्या कविः घटनाक्रमं बध्नाति। बाणस्य त्रीणि विशेषणानि — आशीविषोपमः, वज्रनिर्घोषः, प्रदीप्ताशनिसंनिभः — विषम्, शब्दः, तेजश्च इति त्रिभिः अंशैः तस्य भीषणतां पूरयन्ति।

पौर्णमास्यां महीतले उद्धूतः इन्द्रध्वजः इव, आश्वयुक्समये मासि गतश्रीकः विचेतनः बाष्पसंरुद्धकण्ठः च सन् वाली शनैः आर्तस्वरः अभवत्। नरोत्तमः रामः कालयुगान्तकोपमं काञ्चनरूप्यभूषितं दीप्तम् अमित्रमर्दनं शरोत्तमं ससर्ज — हरः मुखतः सधूमम् अग्निम् इव। अथ शोणिततोयविस्रवैः उक्षितः, अनिलोद्धतः सुपुष्पिताशोकः इव, विचेतनः वासवसूनुः आहवे प्रभ्रंशितेन्द्रध्वजवत् क्षितिं गतः। सप्तत्रिंशः श्लोकः त्रिभिः अर्धैः निबद्धः; इन्द्रध्वजस्य उपमा द्विः प्रयुक्ता — सप्तत्रिंशे उत्थापितस्य, एकोनचत्वारिंशे च पातितस्य। इन्द्रध्वजस्य उपमा अत्र सार्थका — वाली इन्द्रस्य पुत्रः, अतः पितुः ध्वजः एव तस्य पतने उपमानम्। आश्वयुक्मासे पौर्णमास्यां महोत्सवान्ते ध्वजः अवरोप्यते; तथा वालिनः अपि उत्सवसदृशं जीवनं समाप्तम्। अष्टात्रिंशे बाणस्य वर्णनं पश्चात्तापवत् पुनः आगतम् — कविः पतनं प्रथमं दर्शयित्वा ततः तस्य कारणं विस्तारयति, येन करुणा तीव्रा भवति। हरस्य मुखात् सधूमाग्निनिर्गमनम् इति उपमा त्रिपुरदहनं स्मारयति।

ఇలా మాట్లాడుతున్న, చంద్రునిలాంటి ముఖం గల తారను వాలి గద్దించి ఈ మాటలు అన్నాడు — ‘సుందరముఖీ, గర్జిస్తున్న ఈ సోదరుని — ముఖ్యంగా శత్రువైనవాని — ఈ ఉద్రేకపు ప్రవర్తనను నేను ఏ కారణం చేత సహించాలి? ఎన్నడూ అవమానించబడని, యుద్ధాలలో వెనుదిరగని శూరులకు, పిరికిదానా, అవమానాన్ని సహించకపోవడం మరణం కంటే కూడా ముఖ్యమైనది. యుద్ధం కోరుతున్న ఈ హీనగ్రీవుడైన సుగ్రీవుని ఉద్రేకాన్నీ గర్జననూ నేను సహించలేను. నా కోసం రాఘవుని గురించి నీవు విచారించవలసిన పనిలేదు — అతడు ధర్మజ్ఞుడు, కృతజ్ఞుడు; పాపం ఎలా చేస్తాడు?’ ఇక్కడ వాలి స్వభావం రెండు విధాలుగా ప్రకాశిస్తుంది — ఒకవైపు వీరుని మానరక్షణ, మరొకవైపు రాముని విషయంలో అతివిశ్వాసం. అతని పతనానికి బీజం ఇక్కడే ఉంది; ధర్మజ్ఞుని ధర్మం ఎలా ప్రవర్తిస్తుందో అతడు ఆలోచించడు. వాలి ప్రత్యుత్తరం మూడు స్తంభాలపై నిలిచి ఉంది — వీరధర్మం, స్వబలంపై విశ్వాసం, రామునిపై శ్రద్ధ. ‘హీనగ్రీవస్య’ (హీనమైన మెడ గలవాని) అనే పదంతో అతడు సోదరుని పేరును కూడా ఎగతాళి చేస్తున్నాడు; ‘సుగ్రీవ’ అనే పేరులో ‘సు’ (మంచి) అనే శబ్దం ఉంది, దానిని వాలి ‘హీన’ అని తారుమారు చేస్తున్నాడు. ఇదే అతని అహంకారానికి చిహ్నం. ‘మరణాదతిరిచ్యతే’ (మరణం కంటే ముఖ్యమైనది) అనే వాక్యం క్షత్రియధర్మానికి ప్రతిధ్వని — అవమానం మృత్యువు కంటే కూడా బరువైనది. కాని తార చెప్పిన ప్రమాణాన్ని అతడు పరీక్షించడు, కేవలం ‘ధర్మజ్ఞుడు పాపం ఎలా చేస్తాడు’ అనే తర్కంతోనే తృప్తిపడతాడు; ఆ తర్కమే అతనికి నాశకమైంది. గద్దింపులో కూడా గౌరవం ఉంది — ‘వరాననే’ (సుందరముఖీ), ‘భీరు’ (పిరికిదానా) అనే సంబోధనలలో స్నేహం ఇంకా మిగిలి ఉంది.

‘స్త్రీలతో కలిసి వెనుదిరుగు; మళ్ళీ ఎందుకు వెంట వస్తున్నావు? నీ అనురాగం చూపించావు, నాపై నీ భక్తిని ప్రకటించావు. నేను వెళ్ళి సుగ్రీవునితో పోరాడుతాను — కలవరం విడువు; అతని దర్పాన్ని అణచివేస్తాను, అంతేగాని ప్రాణాలనుండి వేరుచేయను. యుద్ధరంగంలో నిలిచిన అతడు కోరుకున్నది నేను చేస్తాను; చెట్లతోనూ పిడికిలి దెబ్బలతోనూ బాధింపబడి అతడు తిరిగి పోతాడు. దుష్టుడైన అతడు నా గర్వాన్నీ పరాక్రమాన్నీ సహించలేడు. తారా, నీవు నాకు సహాయం చేశావు, నాపై అనురాగం చూపించావు. నా ప్రాణాల మీద ఒట్టు — జనంతో కలిసి వెనుదిరుగు; చాలు, నేను రణంలో ఆ సోదరుని జయించి తిరిగివస్తాను.’ ‘న చ ప్రాణైర్వియోక్ష్యతే’ (ప్రాణాలనుండి వేరుచేయను) అనే మాట కరుణాజనకమూ వ్యంగ్యపూరితమూ — సోదరుని ప్రాణాలు కాపాడాలనుకున్నవాడే ఈనాడు తన ప్రాణాలు కోల్పోతాడు. ‘భూయోఽనుగచ్ఛసి’ (మళ్ళీ వెంట వస్తున్నావు) అనే ప్రశ్నలో కొంత కఠినత్వం, ‘సౌహృదం దర్శితమ్’ (అనురాగం చూపించావు) అనే దానిలో కృతజ్ఞత — రెండూ ఒకే శ్లోకంలో. వాలి ప్రతిజ్ఞ సుగ్రీవుని ప్రతిజ్ఞకు విరుద్ధమైనది — సుగ్రీవుడు వాలి వధను కోరుతున్నాడు, వాలి మాత్రం సోదరుని దర్పభంగాన్ని మాత్రమే. ఈ ఉదారత అతని స్వభావాన్ని మధురం చేస్తుంది, దానివల్ల అతని వధ పాఠకుని మనస్సులో కరుణను కలిగిస్తుంది. ‘శాపితాసి మమ ప్రాణైః’ (నా ప్రాణాల మీద ఒట్టు) అనే శపథంతో అతడు తారను వెనుదిప్పుతున్నాడు — తన ప్రాణాలను ఉద్దేశించి చేసిన ఆ శపథమే ప్రాణహరణంగా పరిణమించింది. ఇక్కడ కవి వ్యంగ్యం లోతైనది.

ప్రియంగా మాట్లాడే, నేర్పరి అయిన తార ఆ వాలిని కౌగిలించుకొని మెల్లగా ఏడుస్తూ ప్రదక్షిణం చేసింది. తరువాత మంత్రాలు తెలిసిన, విజయం కోరే ఆమె స్వస్త్యయనం చేసి, శోకంతో మోహితురాలై స్త్రీలతో కలిసి అంతఃపురంలోకి ప్రవేశించింది. తార స్త్రీలతో కలిసి తన భవనంలోకి ప్రవేశించిన తరువాత అతడు కోపించిన మహాసర్పంలా బుసకొడుతూ నగరం నుండి బయలుదేరాడు. ఏడుపు, ప్రదక్షిణం, స్వస్త్యయనం — మూడూ వీడ్కోలు చిహ్నాలే; అయినా ఆమె మంత్రాన్ని మరువదు. ‘శోకమోహితా’ (శోకంతో మోహితురాలు) అనే పదం ఆమె అంతరంగ స్థితినీ, ‘విజయైషిణీ’ (విజయం కోరేది) అనే పదం ఆమె కర్తవ్యనిష్ఠనూ — రెంటినీ ఒకే శ్లోకంలో నిలిపాయి. ప్రదక్షిణం మంగళం కోసం, ఏడుపు అమంగళపు శంకతో — విరుద్ధమైన రెండూ ఒకే క్షణంలో నిలిచాయి. ‘మంత్రవిద్’ (మంత్రాలు తెలిసినది) అనే విశేషణం తార శాస్త్రజ్ఞతను, ‘శోకమోహితా’ అనే పదం ఆమె అసమర్థతను సూచిస్తాయి; విద్య కూడా విధిని నివారించలేదు.

మహారోషంతో, పరమవేగంతో ఉన్న వాలి నిట్టూర్చి, శత్రువును చూడాలనే కోరికతో అన్నివైపులా చూపు సారించాడు. అప్పుడు శ్రీమంతుడైన అతడు చక్కగా నడుము బిగించి, దృఢంగా నిలిచి, మండే అగ్నిలా ప్రకాశిస్తున్న బంగారు పింగళవర్ణపు సుగ్రీవుని చూశాడు. ఎదురుగా నిలిచిన సుగ్రీవుని చూసి పరమకోపిష్ఠి అయిన మహాబాహువు వాలి తన వస్త్రాన్ని గట్టిగా బిగించుకున్నాడు. గట్టిగా సన్నద్ధుడైన పరాక్రమవంతుడైన అతడు పిడికిలి ఎత్తి, అవకాశం కోసం సిద్ధమై, యుద్ధం చేయడానికి సుగ్రీవునికే ఎదురుగా వెళ్ళాడు. సుగ్రీవుడు కూడా బిగించిన పిడికిలి ఎత్తి మరింత ఉద్రేకంతో బంగారు మాల ధరించిన వాలిని లక్ష్యంగా చేసుకొని వచ్చాడు. కోపంతో ఎర్రబడిన కళ్ళు గల వాలి మహావేగంతో మీదికి వస్తున్న, యుద్ధనిపుణుడైన సుగ్రీవునితో ఈ మాటలన్నాడు. వస్త్రాన్ని గట్టిగా బిగించడం, పిడికిలి ఎత్తడం — ఇవి మల్లయుద్ధానికి రెండు సన్నాహాలు; కవి ఆయుధాలు లేని వానరయుద్ధాన్నే వర్ణిస్తున్నాడు. పద్నాలుగవ శ్లోకం నుండి పందొమ్మిదవ శ్లోకం వరకు ఆరు శ్లోకాలు క్రమంగా ఆరు క్రియలను చూపుతాయి — నిట్టూర్పు, చూపు సారించడం, చూడడం, వస్త్రం బిగించడం, పిడికిలి ఎత్తడం, మాట్లాడడం. ఇలా యుద్ధారంభం మెల్లని గతిలో వర్ణించబడింది, దానితో ఉత్కంఠ పెరుగుతుంది. ‘దీప్యమానమ్ అనలమ్ ఇవ’ (మండే అగ్నిలా) అనే సుగ్రీవుని ఉపమానం అతని కొత్త ఉత్సాహాన్ని సూచిస్తుంది — ఇంతకుముందు భయపడి పారిపోయినవాడు ఇప్పుడు జ్వలిస్తున్నాడు. ఇద్దరి చేష్టలూ ఒకేలా వర్ణించబడ్డాయి — వస్త్రాన్ని గట్టిగా బిగించడం, పిడికిలి ఎత్తడం; దానితో వారి పోలిక మళ్ళీ గుర్తుచేయబడింది — పన్నెండవ సర్గలో రాముని బాణాన్ని ఆపిన పోలిక అదే.

‘గట్టిగా బిగించిన, వేళ్ళు చక్కగా ముడుచుకున్న ఈ నా మహాపిడికిలి నేను వేగంగా విసిరితే నీ ప్రాణాలను తీసుకొనిపోతుంది’ అని వాలి అనగా, కోపించిన సుగ్రీవుడు బదులిచ్చాడు — ‘నీ ప్రాణాలను హరిస్తూ ఈ పిడికిలి నీ తలమీదే పడుగాక.’ ఆ వాలిచేత కొట్టబడిన సుగ్రీవుడు కోపంతో వేగంగా అతనిపైకి దూకి, ఊట ఉబికే పర్వతంలా రక్తం కక్కాడు. అప్పుడు సుగ్రీవుడు నిశ్శంకగా తన తేజస్సుతో ఒక సాలవృక్షాన్ని పెకలించి వాలి అవయవాలపై కొట్టాడు — వజ్రంతో మహాపర్వతాన్ని కొట్టినట్లు. ఆ చెట్టుదెబ్బతో నలిగి, సాలవృక్షపు తాకిడికి తల్లడిల్లిన అతడు సముద్రంలో వర్తకుల గుంపుతో, అధికభారంతో కూరుకుపోయిన ఓడలా అయ్యాడు. భయంకరమైన బలపరాక్రమాలు గల, గరుడునితో సమానమైన వేగం గల, విజృంభించిన, ఘోరమైన శరీరాలు గల ఆ ఇద్దరూ ఆకాశంలో చంద్రసూర్యులలా ఉన్నారు. ఓడ ఉపమానం విశిష్టమైనది — ఓడ బద్దలు కాదు, కేవలం ఊగిసలాడుతుంది; అలాగే వాలి కూడా చావలేదు, కేవలం తల్లడిల్లాడు. గర్జనకు ప్రతిగర్జన, పిడికిలికి ప్రతిపిడికిలి — సంవాదం కూడా యుద్ధంలో భాగమే. వాలి మాట దీర్ఘమైనది, సుగ్రీవునిది మాత్రం సంక్షిప్తమైనది — దానితో సుగ్రీవుని సంయమిత క్రోధం సూచించబడింది. సాలవృక్షాన్ని పెకలించడం సుగ్రీవుని వానరబలానికి ప్రతీక; ఇంతకుముందు రాముడు ఏడు సాలవృక్షాలను బాణంతో చీల్చాడు, ఇప్పుడు ఒక్క సాలవృక్షమే సుగ్రీవుని ఆయుధం — కవి ఒకే వృక్షాన్ని రెండు విధాలుగా ప్రయోగిస్తున్నాడు. వజ్రంతో మహాపర్వతం అనే ఉపమానంతో దెబ్బ గొప్పతనమూ, ఓడ ఉపమానంతో వాలి తల్లడిల్లడమూ — కాని పతనం కాదు — చూపబడ్డాయి. ఇరవై ఐదవ శ్లోకంలో వారి పోలిక పరాకాష్ఠకు చేరుతుంది — చంద్రసూర్యులలా, అంటే ఇద్దరూ తేజస్వులే, కాని ఒకరికే కాలం సమీపించింది.

శత్రుసంహారకులైన ఆ ఇద్దరూ పరస్పరం లోపాలను వెదకడంలో నిమగ్నులయ్యారు; అప్పుడు బలపరాక్రమాలతో కూడిన వాలి పెరిగిపోయాడు, మహావీర్యుడైన సూర్యపుత్రుడు సుగ్రీవుడు క్షీణించిపోయాడు. వాలిచేత దర్పం భంగమై, పరాక్రమం మందగించిన సుగ్రీవుడు వాలిపై అసహనంతో రాఘవునికి సంకేతం చూపాడు — అంటే తన స్థితిని రాముని దృష్టికి తెచ్చాడు. కొమ్మలతో కూడిన చెట్లతో, శిఖరాలతో, వజ్రపు మొనల్లాంటి గోళ్ళతో, పిడికిళ్ళతో, మోకాళ్ళతో, పాదాలతో, చేతులతో మళ్ళీ మళ్ళీ వారిద్దరి మధ్య వృత్రాసుర ఇంద్రుల యుద్ధంలా ఘోరమైన యుద్ధం జరిగింది. రక్తంతో తడిసిన ఆ ఇద్దరు వనచరులైన వానరులు పెద్ద శబ్దాలతో ఒకరినొకరు బెదిరించుకుంటూ రెండు మేఘాలలా పోరాడారు. అప్పుడు రాఘవుడు క్షీణిస్తూ, మళ్ళీ మళ్ళీ దిక్కులవైపు చూస్తున్న వానరేశ్వరుడైన సుగ్రీవుని చూశాడు. బాధపడుతున్న వానరరాజును చూసి మహాతేజస్వి, వీరుడు అయిన రాముడు వాలి వధను కోరుతూ తన బాణంవైపు చూశాడు. సుగ్రీవుని చూపే మూగ ప్రార్థన; ప్రతిజ్ఞను గుర్తుచేయడం కూడా మాటతో కాదు, చూపుతోనే జరిగింది. ‘అవర్ధత’ (పెరిగాడు), ‘పరిహీయత’ (క్షీణించాడు) అనే రెండు క్రియాపదాలు చంద్రసూర్యుల ఉపమానానికే విస్తారం — ఒకడు పెరుగుతాడు, మరొకడు క్షీణిస్తాడు. ‘దర్శయామాస రాఘవమ్’ అనే పదంలో సుగ్రీవుడు మాటతో అడగడం లేదు, కేవలం తన ఆర్తిని చూపుతున్నాడు; ఇంతకుముందు చేసిన ప్రతిజ్ఞే అతని వాక్యం. ఆయుధాల గణన — చెట్లు, శిఖరాలు, గోళ్ళు, పిడికిళ్ళు, మోకాళ్ళు, పాదాలు, చేతులు — ఏడు విధాలు; వీటితో వానరయుద్ధపు స్వాభావిక రూపం చూపబడింది, అందులో శస్త్రాలు ఉండవు, శరీరమే ఆయుధం. ‘వృత్రవాసవయోః ఇవ’ (వృత్రాసుర ఇంద్రుల వలె) అనే ఉపమానం యుద్ధపు దివ్యత్వాన్ని, ‘మేఘౌ ఇవ’ (రెండు మేఘాలలా) అనే ఉపమానం వారి శబ్దపు గాంభీర్యాన్ని సూచిస్తాయి. సుగ్రీవుడు మళ్ళీ మళ్ళీ దిక్కులవైపు చూడడం కరుణాజనకం — అతడు మిత్రుని వెదకుతున్నాడు, పారిపోయే దారిని కాదు.

అప్పుడు రాముడు విషసర్పంలాంటి బాణాన్ని ధనుస్సుపై సంధించి ఆ విల్లును పూర్తిగా లాగాడు — కాలచక్రాన్ని పట్టుకున్న అంతకునిలా. అతని అల్లెత్రాటి ధ్వనికి బెదిరిన పక్షిరాజులూ మృగాలూ ప్రళయకాలంలో మోహితమైనట్లు పరుగెత్తాయి. వజ్రంలాంటి ఘోషం గల, మండే పిడుగులాంటి ఆ మహాబాణం రాఘవుడు విడువగా వాలి వక్షఃస్థలంపై పడింది. దానితో కొట్టబడిన మహాతేజస్వి, పరాక్రమవంతుడైన కపీశ్వరుడు వాలి వేగంగా నేలపై కూలిపోయాడు. ‘కాలచక్రమివాంతకః’ (కాలచక్రాన్ని పట్టుకున్న అంతకునిలా) అనే ఉపమానంతో రాముని కార్యం వైరం నుండి పుట్టినది కాదు, కాలపు నియతి రూపమైనదని చూపబడింది; అల్లెత్రాటి ధ్వనితో ప్రాణుల భయం దాని గొప్పతనాన్ని సూచిస్తుంది. అల్లెత్రాటి ధ్వనితో పక్షులూ మృగాలూ పారిపోవడం ప్రళయానికి ముందుచిత్రం; పద్నాలుగవ సర్గలో సుగ్రీవుని నాదానికి కూడా అవే భయపడ్డాయి — శబ్దాల పునరావృత్తితో కవి ఘటనాక్రమాన్ని బంధిస్తున్నాడు. బాణానికి మూడు విశేషణాలు — విషసర్పంలాంటిది, వజ్రంలాంటి ఘోషం గలది, మండే పిడుగులాంటిది — విషం, శబ్దం, తేజస్సు అనే మూడు అంశాలతో దాని భీషణతను పూర్తిచేస్తున్నాయి.

పౌర్ణమినాడు నేలపై పడగొట్టిన ఇంద్రధ్వజంలా, ఆశ్వయుజ మాసంలో శ్రీహీనుడై, స్పృహ కోల్పోయి, కన్నీటితో గొంతు పూడుకుపోయి వాలి మెల్లగా ఆర్తస్వరంతో మూలిగాడు. నరోత్తముడైన రాముడు కాలుడూ ప్రళయాంతకుడూ వంటి, బంగారు వెండి అలంకారాలు గల, మండే, శత్రుమర్దకమైన ఆ ఉత్తమబాణాన్ని విడిచాడు — శివుడు ముఖం నుండి పొగతో కూడిన అగ్నిని విడిచినట్లు. అప్పుడు రక్తమనే నీటి ప్రవాహాలతో తడిసి, గాలికి ఊగిన బాగా పూచిన అశోకవృక్షంలా, స్పృహ కోల్పోయిన ఇంద్రపుత్రుడు యుద్ధరంగంలో కూలిన ఇంద్రధ్వజంలా నేలపై పడ్డాడు. ముప్పై ఏడవ శ్లోకం మూడు అర్ధభాగాలతో కూర్చబడింది; ఇంద్రధ్వజపు ఉపమానం రెండుసార్లు వాడబడింది — ముప్పై ఏడవ శ్లోకంలో ఎత్తబడినదానికి, ముప్పై తొమ్మిదవ శ్లోకంలో పడగొట్టబడినదానికి. ఇంద్రధ్వజపు ఉపమానం ఇక్కడ సార్థకం — వాలి ఇంద్రుని కుమారుడు, కాబట్టి తండ్రి ధ్వజమే అతని పతనానికి ఉపమానం. ఆశ్వయుజ మాసంలో పౌర్ణమినాడు మహోత్సవం ముగిసిన తరువాత ధ్వజాన్ని దించుతారు; అలాగే వాలి ఉత్సవంలాంటి జీవితం కూడా ముగిసింది. ముప్పై ఎనిమిదవ శ్లోకంలో బాణవర్ణన పశ్చాత్తాపంలా మళ్ళీ వచ్చింది — కవి మొదట పతనాన్ని చూపి తరువాత దాని కారణాన్ని విస్తరిస్తున్నాడు, దానితో కరుణ తీవ్రమవుతుంది. శివుని ముఖం నుండి పొగతో కూడిన అగ్ని వెలువడడం అనే ఉపమానం త్రిపురదహనాన్ని గుర్తుచేస్తుంది.

இவ்வாறு பேசிய, சந்திரனைப் போன்ற முகம் கொண்ட தாரையை வாலி கடிந்துகொண்டு இவ்வாறு சொன்னான் — ‘அழகிய முகத்தவளே, முழங்கும் இந்தத் தம்பியின் — அதிலும் பகைவனின் — இந்தக் கடுங்கோபச் செயலை நான் எதற்காகப் பொறுத்துக்கொள்ள வேண்டும்? போர்களில் அவமதிக்கப்படாதவர்களும் பின்வாங்காதவர்களுமான சூரர்களுக்கு, அச்சமுள்ளவளே, அவமதிப்பைப் பொறுத்துக்கொள்வது சாவைவிடக் கொடியது. போரில் சண்டையிட விரும்பும் இந்த ‘ஹீனக்ரீவன்’ சுக்ரீவனின் ஆவேசத்தையும் முழக்கத்தையும் என்னால் பொறுக்க முடியாது. என்னைக் குறித்து ராகவனைப் பற்றி நீ கவலைப்பட வேண்டாம் — அவன் தர்மம் அறிந்தவன், நன்றி மறவாதவன்; அவன் எப்படிப் பாவம் செய்வான்?’ இங்கே வாலியின் பண்பு இருவிதமாக வெளிப்படுகிறது — ஒருபுறம் வீரனின் மானம் காத்தல், மறுபுறம் ராமனிடம் அளவுகடந்த நம்பிக்கை. அவனுடைய வீழ்ச்சியின் விதை இங்கேயே பொதிந்துள்ளது; தர்மம் அறிந்தவனின் தர்மம் எவ்வாறு செயல்படும் என்று அவன் சிந்திப்பதில்லை. வாலியின் மறுமொழி மூன்று தூண்களில் நிற்கிறது — வீரதர்மம், தன் வலிமையில் நம்பிக்கை, ராமனிடம் சிரத்தை. ‘ஹீனக்ரீவஸ்ய’ (இழிந்த கழுத்துடையவனின்) என்ற சொல்லால் அவன் தம்பியின் பெயரையே ஏளனம் செய்கிறான்; ‘சுக்ரீவன்’ என்ற பெயரில் ‘ஸு’ (நல்ல) என்ற சொல் இருக்கிறது, அதை வாலி ‘ஹீன’ (இழிந்த) என்று தலைகீழாக்குகிறான். இதுவே அவனுடைய அகங்காரத்தின் அடையாளம். ‘மரணாததிரிச்யதே’ (சாவைவிடக் கொடியது) என்ற வாக்கியம் க்ஷத்திரிய தர்மத்தின் எதிரொலி — அவமானம் சாவைவிடக் கனமானது. ஆனால் தாரை சொன்ன சான்றை அவன் ஆராய்வதில்லை; ‘தர்மம் அறிந்தவன் எப்படிப் பாவம் செய்வான்’ என்ற தர்க்கத்தாலேயே திருப்தியடைகிறான்; அந்தத் தர்க்கமே அவனை அழிக்கிறது. கடிந்துகொள்ளுதலிலும் மரியாதை இருக்கிறது — ‘வரானனே’ (அழகிய முகத்தவளே), ‘பீரு’ (அச்சமுள்ளவளே) என்ற விளிகளில் அன்பு இன்னும் எஞ்சியிருக்கிறது.

‘பெண்களோடு திரும்பிச் செல்; மேலும் ஏன் என்னைப் பின்தொடர்கிறாய்? உன் நேசத்தைக் காட்டியது போதும்; என்னிடம் உன் பக்தியைச் செலுத்திவிட்டாய். நான் சென்று சுக்ரீவனோடு எதிர்த்துப் போரிடுவேன் — பதற்றத்தை விட்டுவிடு; இவன் செருக்கை அடக்குவேன், ஆனால் இவன் உயிரைப் பறிக்கமாட்டேன். போர்க்களத்தில் நிற்கும் இவன் விரும்புவதை நான் செய்வேன்; மரங்களாலும் முஷ்டி அடிகளாலும் துன்புறுத்தப்பட்டு இவன் திரும்பி ஓடுவான். தீய மனம் கொண்ட அவன் என் செருக்கையும் முனைப்பையும் தாங்கமாட்டான். தாரா, நீ எனக்குத் துணை நின்றாய், என்னிடம் நேசத்தைக் காட்டினாய். என் உயிர்மீது ஆணையிட்டுச் சொல்கிறேன் — மற்றவர்களோடு திரும்பிச் செல்; போதும், நான் போரில் அந்தத் தம்பியை வென்று திரும்புவேன்.’ ‘ந ச ப்ராணைர்வியோக்ஷ்யதே’ (இவன் உயிரைப் பறிக்கமாட்டேன்) என்ற சொல் இரக்கமூட்டுவதும் விதியின் கேலியும் ஆகும் — தம்பியின் உயிரைக் காக்க விரும்புபவனே இன்று தன் உயிரை இழக்கப் போகிறான். ‘பூயோனுகச்சஸி’ (மேலும் ஏன் பின்தொடர்கிறாய்) என்ற கேள்வியில் சிறிது கடுமை, ‘ஸௌஹ்ருதம் தர்சிதம்’ (நேசத்தைக் காட்டினாய்) என்பதில் நன்றி — இரண்டும் ஒரே சுலோகத்தில். வாலியின் சபதம் சுக்ரீவனின் சபதத்துக்கு நேர்மாறானது — சுக்ரீவன் வாலியின் வதத்தை விரும்புகிறான், வாலியோ தம்பியின் செருக்கை மட்டும் உடைக்க விரும்புகிறான். இந்தப் பெருந்தன்மை அவனுடைய பண்பை இனிமையாக்குகிறது; அதனால் அவன் வதம் வாசகர் மனத்தில் இரக்கத்தை உண்டாக்குகிறது. ‘சாபிதாஸி மம ப்ராணை:’ (என் உயிர்மீது ஆணையிடுகிறேன்) என்ற சத்தியத்தால் அவன் தாரையைத் திருப்பி அனுப்புகிறான் — தன் உயிரைக் குறித்துச் செய்த அந்தச் சத்தியமே உயிர் பறிபோவதில் முடிகிறது. இங்கே கவியின் குறிப்புப்பொருள் ஆழமானது.

இனிமையாகப் பேசும் தாரை அந்த வாலியைத் தழுவிக்கொண்டு, மெல்ல அழுதபடி, முறையறிந்தவளாக அவனை வலம் வந்தாள். பிறகு மந்திரங்களை அறிந்தவளும் அவன் வெற்றியை விரும்புபவளுமான அவள், மங்கலச் சடங்கைச் செய்துவிட்டு, சோகத்தால் மயங்கியவளாகப் பெண்களோடு அந்தப்புரத்துக்குள் சென்றாள். தாரை பெண்களோடு தன் இருப்பிடத்துக்குள் சென்றதும், அவன் கோபமுற்ற பெரும் பாம்பைப் போலச் சீறிக்கொண்டு நகரத்திலிருந்து வெளியேறினான். அழுகை, வலம் வருதல், மங்கலச் சடங்கு — மூன்றுமே விடைகொடுப்பின் அடையாளங்கள்; ஆயினும் அவள் மந்திரத்தை மறப்பதில்லை. ‘சோகமோஹிதா’ (சோகத்தால் மயங்கியவள்) என்ற சொல்லால் அவளுடைய உள்நிலையும், ‘விஜயைஷிணீ’ (வெற்றியை விரும்புபவள்) என்பதால் அவளுடைய கடமை உணர்வும் — இரண்டும் ஒரே சுலோகத்தில் நிறுத்தப்பட்டுள்ளன. வலம் வருதல் மங்கலத்துக்காக, அழுகையோ அமங்கலம் நேருமோ என்ற அச்சத்தால் — முரண்பட்ட இரண்டும் ஒரே கணத்தில் நிற்கின்றன. ‘மந்த்ரவித்’ (மந்திரம் அறிந்தவள்) என்ற அடைமொழி தாரையின் சாஸ்திர அறிவையும், ‘சோகமோஹிதா’ என்பது அவளுடைய இயலாமையையும் சுட்டுகின்றன; கல்வியும் விதியைத் தடுப்பதில்லை.

பெருஞ்சினமும் மிகுந்த வேகமும் கொண்ட வாலி, பெருமூச்சு விட்டபடி, பகைவனைக் காணும் ஆவலில் எல்லாப் பக்கங்களிலும் பார்வையைச் செலுத்தினான். பிறகு அழகு மிக்க அவன், இடையை நன்கு கட்டிக்கொண்டு உறுதியாக நின்ற, எரியும் நெருப்புப் போல ஒளிர்ந்த, பொன்னிறப் பழுப்பு மேனியனான சுக்ரீவனைக் கண்டான். அங்கே நிலைகொண்டு நின்ற அந்தச் சுக்ரீவனைக் கண்டதும், பெருங்கோபம் கொண்ட நீண்ட கைகளுடைய வாலி தன் ஆடையை இறுகக் கட்டிக்கொண்டான். இறுகக் கட்டிக்கொண்ட வீரியம் மிக்க அவன், முஷ்டியை உயர்த்தி, தக்க தருணம் பார்த்து, சுக்ரீவனை நோக்கியே போருக்குச் சென்றான். சுக்ரீவனும் இறுகப் பிடித்த முஷ்டியை உயர்த்தி, மேலும் கடுங்கோபத்தோடு, பொன்மாலை அணிந்த வாலியை நோக்கி வந்தான். கோபத்தால் சிவந்த கண்களுடைய வாலி, பெருவேகத்தோடு பாய்ந்து வரும் போர்த்திறன் மிக்க சுக்ரீவனிடம் இவ்வாறு சொன்னான். ஆடையை இறுகக் கட்டுதல், முஷ்டியை உயர்த்துதல் — இவ்விரண்டும் மல்யுத்தத்தின் ஆயத்தங்கள்; கவி ஆயுதமற்ற வானரப் போரையே வர்ணிக்கிறார். பதினான்கு முதல் பத்தொன்பது வரையிலான ஆறு சுலோகங்கள் ஆறு செயல்களை வரிசையாகக் காட்டுகின்றன — பெருமூச்சு, பார்வை செலுத்துதல், காணுதல், ஆடை கட்டுதல், முஷ்டி உயர்த்துதல், பேச்சு. இவ்வாறு போரின் தொடக்கம் மெதுவான நடையில் வர்ணிக்கப்படுவதால் ஆவல் பெருகுகிறது. சுக்ரீவனுக்குரிய ‘தீப்யமானம் அனலம் இவ’ (எரியும் நெருப்புப் போல) என்ற உவமை அவனுடைய புதிய உற்சாகத்தைச் சுட்டுகிறது — முன்பு அஞ்சி ஓடியவன் இப்போது கனல்கிறான். இருவருக்கும் ஒரே மாதிரியான செயல்கள் வர்ணிக்கப்படுகின்றன — ஆடையை இறுகக் கட்டுதல், முஷ்டியை உயர்த்துதல்; அதனால் பன்னிரண்டாம் சர்க்கத்தில் ராமனின் அம்பைத் தடுத்த அவர்களுடைய உருவ ஒற்றுமை மீண்டும் நினைவூட்டப்படுகிறது.

‘இறுகக் கட்டப்பட்டு, விரல்கள் நன்கு மடக்கப்பட்ட என்னுடைய இந்தப் பெரிய முஷ்டி, நான் வேகமாக விடுத்ததும், உன் உயிரைக் கொண்டு செல்லும்’ என்று வாலி சொன்னதும், சினமுற்ற சுக்ரீவன் மறுமொழி சொன்னான் — ‘உன் உயிரைப் பறித்தபடி இந்த முஷ்டி உன் தலையிலேயே விழட்டும்.’ அந்த வாலியால் அடிக்கப்பட்ட சுக்ரீவன், சினந்து வேகமாக அவனை நோக்கிப் பாய்ந்து, அருவி பீறிடும் மலை போல இரத்தம் கக்கினான். பிறகு சுக்ரீவன் அச்சமின்றித் தன் வலிமையால் ஒரு சால மரத்தைப் பிடுங்கி, வஜ்ரத்தால் பெருமலையைத் தாக்குவது போல வாலியின் உடலில் அடித்தான். மரத்தால் நொறுக்கப்பட்டு, சால மரத்தின் அடியால் தடுமாறிய அவன், கடலில் வணிகக் கூட்டத்தோடு பெரும் சுமையால் அழுந்திய படகு போல ஆனான். பயங்கர வலிமையும் வீரமும் கொண்டவர்களும், கருடனுக்கு நிகரான வேகம் கொண்டவர்களும், பெருத்த அச்சமூட்டும் உடலினருமான அவ்விருவரும் வானில் சந்திரனும் சூரியனும் போல இருந்தனர். படகின் உவமை தனிச்சிறப்புடையது — கப்பல் உடைவதில்லை, தள்ளாடுகிறது மட்டுமே; அதுபோல வாலியும் கொல்லப்படவில்லை, தடுமாறுகிறான் மட்டுமே. முழக்கத்துக்கு எதிர்முழக்கம், முஷ்டிக்கு எதிர்முஷ்டி — உரையாடலும் போரின் ஓர் அங்கம். வாலியின் சொல் நீளமானது, சுக்ரீவனுடையதோ சுருக்கமானது — அதனால் சுக்ரீவனின் அடக்கப்பட்ட சினம் சுட்டப்படுகிறது. சால மரத்தைப் பிடுங்குவது சுக்ரீவனின் வானர வலிமையின் அடையாளம்; முன்பு ராமன் ஏழு சால மரங்களை அம்பால் துளைத்தான், இப்போது ஒரு சால மரமே சுக்ரீவனின் ஆயுதம் — கவி ஒரே மரத்தை இருவிதமாகப் பயன்படுத்துகிறார். வஜ்ரத்தால் பெருமலை என்ற உவமையால் அடியின் வலிமையும், படகின் உவமையால் வாலியின் தடுமாற்றமும் — ஆனால் வீழ்ச்சி அல்ல — காட்டப்படுகின்றன. இருபத்தைந்தாம் சுலோகத்தில் அவர்களுடைய ஒற்றுமை உச்சத்தை அடைகிறது — சந்திரனும் சூரியனும் போல, அதாவது இருவரும் ஒளிமிக்கவர்கள், ஆனால் ஒருவனுக்கு மட்டுமே காலம் நெருங்கிவிட்டது.

பகைவரைக் கொல்லும் அவ்விருவரும் ஒருவரிடம் மற்றவர் பலவீனத்தைத் தேடுவதில் முனைந்திருந்தனர்; பிறகு வலிமையும் வீரியமும் நிறைந்த வாலி மேலோங்கினான், பெருவீரியம் கொண்ட சூரியனின் மகன் சுக்ரீவனோ தளர்ந்தான். வாலியால் செருக்கு உடைக்கப்பட்டு வீரம் குன்றிய சுக்ரீவன், வாலியிடம் சினத்துடனேயே, ராகவனுக்குக் காட்டினான் — அதாவது தன் நிலையை ராமனின் பார்வைக்கு முன் நிறுத்தினான். கிளைகளோடு கூடிய மரங்களாலும், மலைச்சிகரங்களாலும், வஜ்ரத்தின் முனை போன்ற நகங்களாலும், முஷ்டிகளாலும், முழங்கால்களாலும், கால்களாலும், கைகளாலும் மீண்டும் மீண்டும் அவ்விருவருக்கும் இடையே, விருத்திரனுக்கும் இந்திரனுக்கும் இடையே நடந்தது போன்ற பயங்கரப் போர் நடந்தது. இரத்தம் தோய்ந்த காட்டுவாசிகளான அந்த இரு வானரர்களும் பெரும் ஓசைகளால் ஒருவரையொருவர் மிரட்டியபடி, இரு மேகங்களைப் போலப் போரிட்டனர். பிறகு ராகவன், தளர்ந்துகொண்டிருந்தவனும் மீண்டும் மீண்டும் திசைகளைப் பார்த்துக்கொண்டிருந்தவனுமான வானரேச்வரன் சுக்ரீவனைக் கண்டான். துயருற்ற வானர அரசனைக் கண்டதும், பெருந்தேஜஸ் கொண்ட வீரனான ராமன் வாலியைக் கொல்லும் விருப்பத்தோடு தன் அம்பைப் பார்த்தான். சுக்ரீவனின் பார்வையே ஒரு மௌன வேண்டுகோள்; சபதத்தை நினைவூட்டுவதும் சொல்லால் அல்ல, பார்வையாலேயே நிகழ்கிறது. ‘அவர்தத’ (மேலோங்கினான்), ‘பரிஹீயத’ (தளர்ந்தான்) என்ற இரு வினைச்சொற்களும் சந்திர சூரிய உவமையின் விரிவே — ஒருவன் வளர்கிறான், மற்றவன் தேய்கிறான். ‘தர்சயாமாஸ ராகவம்’ (ராகவனுக்குக் காட்டினான்) என்பதில் சுக்ரீவன் சொல்லால் வேண்டவில்லை, தன் துயரத்தைக் காட்டுகிறான் மட்டுமே; முன்பு செய்த சபதமே அவனுடைய சொல். ஆயுதங்களின் பட்டியல் — மரங்கள், சிகரங்கள், நகங்கள், முஷ்டிகள், முழங்கால்கள், கால்கள், கைகள் — ஏழு வகை; இவற்றால் வானரப் போரின் இயல்பான வடிவம் காட்டப்படுகிறது; அங்கே ஆயுதங்கள் இல்லை, உடலே ஆயுதம். ‘விருத்திரனுக்கும் இந்திரனுக்கும் இடையே போல’ என்ற உவமை போரின் தெய்வீகத் தன்மையையும், ‘இரு மேகங்களைப் போல’ என்பது அவர்களுடைய ஓசையின் கம்பீரத்தையும் சுட்டுகின்றன. சுக்ரீவன் மீண்டும் மீண்டும் திசைகளைப் பார்ப்பது இரக்கமூட்டுவது — அவன் தேடுவது நண்பனையே, தப்பியோடும் வழியை அல்ல.

பிறகு ராமன் நச்சுப் பாம்பைப் போன்ற அம்பை வில்லில் தொடுத்து, காலச்சக்கரத்தைப் பற்றும் யமன் போல அந்த வில்லை முழுதும் இழுத்தான். அவனுடைய நாணின் ஓசையால் நடுங்கிய பறவைகளின் தலைவர்களும் மான்களும், யுகமுடிவில் மயங்கியவை போலச் சிதறி ஓடின. வஜ்ரத்தின் இடியோசை கொண்டதும், எரியும் இடிக்கு நிகரானதுமான அந்தப் பேரம்பு, ராகவனால் விடுக்கப்பட்டு வாலியின் மார்பில் பாய்ந்தது. அதனால் தாக்கப்பட்ட, பெருந்தேஜஸும் வீரியமும் கொண்ட வானர அரசன் வாலி வேகமாகத் தரையில் விழுந்தான். ‘காலசக்ரமிவாந்தக:’ (காலச்சக்கரத்தைப் பற்றும் யமன் போல) என்ற உவமையால் ராமனின் செயல் பகைமையால் பிறந்ததல்ல, காலத்தின் விதிவடிவம் என்று காட்டப்படுகிறது; நாணின் ஓசையால் உயிரினங்கள் நடுங்குவதும் அதன் மகத்துவத்தைச் சுட்டுகிறது. நாணின் ஓசையால் பறவைகளும் மான்களும் ஓடுவது யுகமுடிவின் முன்சித்திரம்; பதினான்காம் சர்க்கத்தில் சுக்ரீவனின் முழக்கத்தாலும் அவையே நடுங்கியிருந்தன — ஓசைகளை மீண்டும் வரச்செய்வதன் மூலம் கவி நிகழ்ச்சித் தொடரைப் பிணைக்கிறார். அம்பின் மூன்று அடைமொழிகள் — நச்சுப் பாம்பைப் போன்றது, வஜ்ரத்தின் இடியோசை கொண்டது, எரியும் இடிக்கு நிகரானது — நஞ்சு, ஓசை, ஒளி என்ற மூன்று கூறுகளால் அதன் பயங்கரத்தை முழுமையாக்குகின்றன.

பௌர்ணமியன்று தரையில் வீழ்த்தப்பட்ட இந்திரத்துவஜம் போல, ஆச்வயுஜ மாதத்தில், பொலிவிழந்து நினைவிழந்து, கண்ணீரால் தொண்டை அடைக்க, வாலி மெல்லத் துயரக் குரல் எழுப்பினான். மனிதர்களில் சிறந்த ராமன், காலத்துக்கும் யுகமுடிவுக்கும் நிகரானதும், பொன்னாலும் வெள்ளியாலும் அலங்கரிக்கப்பட்டதும், ஒளிர்வதும், பகைவரை நசுக்குவதுமான அந்தச் சிறந்த அம்பை, ஹரன் தன் வாயிலிருந்து புகையோடு கூடிய நெருப்பை விடுப்பது போல விடுத்திருந்தான். பிறகு இரத்தமாகிய நீர்ப்பெருக்கால் நனைந்து, காற்றால் அசைக்கப்பட்ட நன்கு பூத்த அசோக மரம் போல, நினைவிழந்த இந்திரனின் மகன் போர்க்களத்தில் வீழ்த்தப்பட்ட இந்திரத்துவஜம் போலத் தரையில் விழுந்தான். முப்பத்தேழாம் சுலோகம் மூன்று அரை அடிகளால் அமைந்துள்ளது; இந்திரத்துவஜ உவமை இருமுறை கையாளப்படுகிறது — முப்பத்தேழாம் சுலோகத்தில் உயர்த்தப்பட்டதற்கும், முப்பத்தொன்பதாம் சுலோகத்தில் வீழ்த்தப்பட்டதற்கும். இந்திரத்துவஜ உவமை இங்கே பொருள் நிறைந்தது — வாலி இந்திரனின் மகன், ஆகவே தந்தையின் கொடியே அவன் வீழ்ச்சிக்கு உவமானம். ஆச்வயுஜ மாதப் பௌர்ணமியில் பெருவிழாவின் முடிவில் கொடி இறக்கப்படுகிறது; அதுபோல வாலியின் விழா போன்ற வாழ்வும் முடிந்தது. முப்பத்தெட்டாம் சுலோகத்தில் அம்பின் வர்ணனை பின்னோக்கிப் பார்ப்பது போல மீண்டும் வருகிறது — கவி முதலில் வீழ்ச்சியைக் காட்டி, பிறகு அதன் காரணத்தை விரிக்கிறார்; அதனால் இரக்கம் தீவிரமாகிறது. ஹரனின் வாயிலிருந்து புகையோடு நெருப்பு வெளிப்படுதல் என்ற உவமை திரிபுர தகனத்தை நினைவூட்டுகிறது.

ಹೀಗೆ ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದ, ಚಂದ್ರನಂತಹ ಮುಖವುಳ್ಳ ತಾರೆಯನ್ನು ವಾಲಿಯು ಗದರಿಸಿ ಈ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದನು — ‘ಸುಮುಖಿಯೇ, ಗರ್ಜಿಸುತ್ತಿರುವ ಈ ತಮ್ಮನ, ಅದರಲ್ಲೂ ಶತ್ರುವಿನ, ಈ ಅತ್ಯಂತ ಉದ್ರಿಕ್ತ ವರ್ತನೆಯನ್ನು ನಾನು ಯಾವ ಕಾರಣಕ್ಕಾಗಿ ಸಹಿಸಲಿ? ಹೆದರುವವಳೇ, ಎಂದೂ ಸೋಲದ, ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಬೆನ್ನುತೋರಿಸದ ಶೂರರಿಗೆ ಅವಮಾನವನ್ನು ಸಹಿಸುವುದು ಮರಣಕ್ಕಿಂತಲೂ ಮಿಗಿಲಾದುದು. ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಹೋರಾಡಬಯಸುವ ಈ ಹೀನಗ್ರೀವ ಸುಗ್ರೀವನ ಆವೇಶವನ್ನೂ ಗರ್ಜನೆಯನ್ನೂ ನಾನು ಸಹಿಸಲಾರೆ. ನನಗಾಗಿ ರಾಘವನ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ನೀನು ವಿಷಾದಪಡಬೇಕಾಗಿಲ್ಲ — ಅವನು ಧರ್ಮಜ್ಞನೂ ಕೃತಜ್ಞನೂ ಆಗಿರುವಾಗ ಪಾಪವನ್ನು ಹೇಗೆ ಮಾಡಿಯಾನು?’ ಇಲ್ಲಿ ವಾಲಿಯ ಚಾರಿತ್ರ್ಯ ಎರಡು ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಟವಾಗುತ್ತದೆ — ಒಂದೆಡೆ ವೀರನ ಮಾನರಕ್ಷಣೆ, ಇನ್ನೊಂದೆಡೆ ರಾಮನ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಅತಿವಿಶ್ವಾಸ. ಅವನ ಪತನದ ಬೀಜ ಇಲ್ಲೇ ಅಡಗಿದೆ; ಧರ್ಮಜ್ಞನ ಧರ್ಮವು ಹೇಗೆ ಪ್ರವರ್ತಿಸುತ್ತದೆ ಎಂಬುದನ್ನು ಅವನು ವಿಚಾರಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ವಾಲಿಯ ಪ್ರತ್ಯುತ್ತರ ಮೂರು ಕಂಬಗಳ ಮೇಲೆ ನಿಂತಿದೆ — ವೀರಧರ್ಮ, ಸ್ವಬಲದಲ್ಲಿ ವಿಶ್ವಾಸ, ರಾಮನಲ್ಲಿ ಶ್ರದ್ಧೆ. ‘ಹೀನಗ್ರೀವಸ್ಯ’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅವನು ತಮ್ಮನ ಹೆಸರನ್ನೂ ಅಪಹಾಸ್ಯ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ; ‘ಸುಗ್ರೀವ’ (ಸುಂದರ ಕೊರಳಿನವನು) ಎಂಬ ಹೆಸರಿನಲ್ಲಿ ‘ಸು’ (ಸುಂದರ) ಎಂಬ ಶಬ್ದವಿದೆ, ವಾಲಿ ಅದನ್ನು ‘ಹೀನ’ (ಕೀಳು) ಎಂದು ತಿರುಗಿಸುತ್ತಾನೆ. ಇದೇ ಅವನ ಅಹಂಕಾರದ ಚಿಹ್ನೆ. ‘ಮರಣಾದತಿರಿಚ್ಯತೇ’ (ಮರಣಕ್ಕಿಂತಲೂ ಮಿಗಿಲಾದುದು) ಎಂಬ ವಾಕ್ಯವು ಕ್ಷತ್ರಿಯಧರ್ಮದ ಪ್ರತಿಧ್ವನಿ — ಅಪಮಾನವು ಮೃತ್ಯುವಿಗಿಂತಲೂ ಭಾರವಾದುದು. ಆದರೆ ತಾರೆ ಹೇಳಿದ ಪ್ರಮಾಣವನ್ನು ಅವನು ಪರೀಕ್ಷಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ‘ಧರ್ಮಜ್ಞನು ಪಾಪವನ್ನು ಹೇಗೆ ಮಾಡಿಯಾನು’ ಎಂಬ ತರ್ಕದಿಂದಲೇ ತೃಪ್ತನಾಗುತ್ತಾನೆ; ಆ ತರ್ಕವೇ ಅವನ ನಾಶಕ. ಗದರಿಕೆಯೂ ಗೌರವದಿಂದ ಕೂಡಿದೆ — ‘ವರಾನನೇ’ (ಸುಮುಖಿ), ‘ಭೀರು’ (ಹೆದರುವವಳೇ) ಎಂಬ ಸಂಬೋಧನೆಗಳಲ್ಲಿ ಸ್ನೇಹ ಇನ್ನೂ ಉಳಿದಿದೆ.

‘ಸ್ತ್ರೀಯರೊಡನೆ ಹಿಂದಿರುಗು; ಮತ್ತೆ ಏಕೆ ಹಿಂಬಾಲಿಸುತ್ತಿದ್ದೀಯೆ? ನೀನು ತೋರಬೇಕಾದ ಸ್ನೇಹವನ್ನು ತೋರಿಸಿದ್ದೀಯೆ, ನನ್ನಲ್ಲಿ ನಿನ್ನ ಭಕ್ತಿಯನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸಿದ್ದೀಯೆ. ನಾನು ಹೋಗಿ ಸುಗ್ರೀವನೊಡನೆ ಹೋರಾಡುತ್ತೇನೆ — ಗಾಬರಿಯನ್ನು ಬಿಡು; ಅವನ ದರ್ಪವನ್ನು ಅಡಗಿಸುತ್ತೇನೆ, ಆದರೆ ಅವನ ಪ್ರಾಣವನ್ನು ತೆಗೆಯುವುದಿಲ್ಲ. ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ನಿಂತಿರುವ ಅವನು ಏನನ್ನು ಬಯಸುತ್ತಾನೋ ಅದನ್ನು ಮಾಡುತ್ತೇನೆ; ಮರಗಳಿಂದಲೂ ಮುಷ್ಟಿಯ ಹೊಡೆತಗಳಿಂದಲೂ ಪೀಡಿತನಾಗಿ ಅವನು ಓಡಿಹೋಗುವನು. ಆ ದುರಾತ್ಮನು ನನ್ನ ಗರ್ವವನ್ನೂ ಪರಾಕ್ರಮವನ್ನೂ ಸಹಿಸಲಾರ. ತಾರೆ, ನೀನು ನನಗೆ ನೆರವಾದೆ, ನನ್ನಲ್ಲಿ ಸ್ನೇಹವನ್ನು ತೋರಿದೆ. ನನ್ನ ಪ್ರಾಣಗಳ ಮೇಲೆ ಆಣೆ — ಪರಿವಾರದೊಡನೆ ಹಿಂದಿರುಗು; ಸಾಕು, ನಾನು ರಣದಲ್ಲಿ ಆ ತಮ್ಮನನ್ನು ಗೆದ್ದು ಹಿಂದಿರುಗುತ್ತೇನೆ.’ ‘ನ ಚ ಪ್ರಾಣೈರ್ವಿಯೋಕ್ಷ್ಯತೇ’ (ಅವನ ಪ್ರಾಣವನ್ನು ತೆಗೆಯುವುದಿಲ್ಲ) ಎಂಬ ಮಾತು ಕರುಣಾಜನಕವೂ ವಿಡಂಬನಾತ್ಮಕವೂ ಆಗಿದೆ — ತಮ್ಮನ ಪ್ರಾಣವನ್ನು ಕಾಪಾಡಬಯಸುವವನೇ ಇಂದು ತನ್ನ ಪ್ರಾಣವನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಳ್ಳುವನು. ‘ಮತ್ತೆ ಏಕೆ ಹಿಂಬಾಲಿಸುತ್ತಿದ್ದೀಯೆ’ ಎಂಬ ಪ್ರಶ್ನೆಯಲ್ಲಿ ಸ್ವಲ್ಪ ಕಾಠಿಣ್ಯ, ‘ಸ್ನೇಹವನ್ನು ತೋರಿಸಿದ್ದೀಯೆ’ ಎಂಬುದರಲ್ಲಿ ಕೃತಜ್ಞತೆ — ಎರಡೂ ಒಂದೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿವೆ. ವಾಲಿಯ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ಸುಗ್ರೀವನ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಗೆ ವಿರುದ್ಧವಾದುದು — ಸುಗ್ರೀವನು ವಾಲಿಯ ವಧೆಯನ್ನು ಬಯಸುತ್ತಾನೆ, ವಾಲಿಯಾದರೋ ತಮ್ಮನ ದರ್ಪಭಂಗವನ್ನು ಮಾತ್ರ. ಈ ಉದಾರತೆ ಅವನ ಚಾರಿತ್ರ್ಯವನ್ನು ಮಧುರವಾಗಿಸುತ್ತದೆ, ಆದ್ದರಿಂದಲೇ ಅವನ ವಧೆ ಓದುಗನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಕರುಣೆಯನ್ನು ಹುಟ್ಟಿಸುತ್ತದೆ. ‘ಶಾಪಿತಾಸಿ ಮಮ ಪ್ರಾಣೈಃ’ (ನನ್ನ ಪ್ರಾಣಗಳ ಮೇಲೆ ಆಣೆ) ಎಂಬ ಶಪಥದಿಂದ ಅವನು ತಾರೆಯನ್ನು ಹಿಂದಿರುಗಿಸುತ್ತಾನೆ — ತನ್ನ ಪ್ರಾಣಗಳನ್ನು ಉದ್ದೇಶಿಸಿ ಮಾಡಿದ ಶಪಥವೇ ಪ್ರಾಣಹರಣದಲ್ಲಿ ಪರಿಣಮಿಸಿತು. ಇಲ್ಲಿ ಕವಿಯ ವ್ಯಂಗ್ಯ ಗಂಭೀರವಾದುದು.

ಪ್ರಿಯವಾದಿನಿಯೂ ದಾಕ್ಷಿಣ್ಯವತಿಯೂ ಆದ ತಾರೆ ಆ ವಾಲಿಯನ್ನು ಆಲಿಂಗಿಸಿ ಮೆಲ್ಲನೆ ಅಳುತ್ತಾ ಪ್ರದಕ್ಷಿಣೆ ಮಾಡಿದಳು. ಅನಂತರ ಮಂತ್ರಗಳನ್ನು ಬಲ್ಲ, ಪತಿಯ ವಿಜಯವನ್ನು ಬಯಸುವ ಅವಳು ಸ್ವಸ್ತ್ಯಯನವನ್ನು (ಮಂಗಳಕರ ವಿಧಿಯನ್ನು) ಮಾಡಿ, ಶೋಕದಿಂದ ಮೋಹಗೊಂಡವಳಾಗಿ ಸ್ತ್ರೀಯರೊಡನೆ ಅಂತಃಪುರವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದಳು. ತಾರೆಯು ಸ್ತ್ರೀಯರೊಡನೆ ತನ್ನ ಮನೆಯನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದ ಮೇಲೆ ಅವನು ಕ್ರುದ್ಧನಾದ ಮಹಾಸರ್ಪದಂತೆ ಬುಸುಗುಟ್ಟುತ್ತಾ ನಗರದಿಂದ ಹೊರಟನು. ಅಳು, ಪ್ರದಕ್ಷಿಣೆ, ಸ್ವಸ್ತ್ಯಯನ — ಮೂರೂ ಬೀಳ್ಕೊಡುಗೆಯ ಚಿಹ್ನೆಗಳು; ಆದರೂ ಅವಳು ಮಂತ್ರವನ್ನು ಮರೆಯುವುದಿಲ್ಲ. ‘ಶೋಕಮೋಹಿತಾ’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅವಳ ಒಳಗಿನ ಸ್ಥಿತಿಯೂ, ‘ವಿಜಯೈಷಿಣೀ’ (ವಿಜಯವನ್ನು ಬಯಸುವವಳು) ಎಂಬುದರಿಂದ ಅವಳ ಕರ್ತವ್ಯನಿಷ್ಠೆಯೂ — ಎರಡೂ ಒಂದೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಇರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ. ಪ್ರದಕ್ಷಿಣೆ ಮಂಗಳಕ್ಕಾಗಿ, ಅಳು ಅಮಂಗಳದ ಶಂಕೆಯಿಂದ — ಪರಸ್ಪರ ವಿರುದ್ಧವಾದ ಎರಡೂ ಒಂದೇ ಕ್ಷಣದಲ್ಲಿವೆ. ‘ಮಂತ್ರವಿದ್’ ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣವು ತಾರೆಯ ಶಾಸ್ತ್ರಜ್ಞತೆಯನ್ನೂ, ‘ಶೋಕಮೋಹಿತಾ’ ಎಂಬುದು ಅವಳ ಅಸಹಾಯಕತೆಯನ್ನೂ ಸೂಚಿಸುತ್ತವೆ; ವಿದ್ಯೆಯೂ ವಿಧಿಯನ್ನು ತಡೆಯಲಾರದು.

ಮಹಾರೋಷದಿಂದ ಕೂಡಿದ, ಪರಮವೇಗಶಾಲಿಯಾದ ವಾಲಿಯು ನಿಟ್ಟುಸಿರುಬಿಡುತ್ತಾ ಶತ್ರುವನ್ನು ಕಾಣುವ ಆಸೆಯಿಂದ ಎಲ್ಲೆಡೆಗೂ ದೃಷ್ಟಿಯನ್ನು ಹರಿಸುತ್ತಿದ್ದನು. ಅನಂತರ ಶ್ರೀಮಂತನಾದ ಅವನು ಸೊಂಟವನ್ನು ಬಿಗಿಯಾಗಿ ಕಟ್ಟಿಕೊಂಡು ದೃಢವಾಗಿ ನಿಂತಿದ್ದ, ಉರಿಯುವ ಅಗ್ನಿಯಂತೆ ಹೊಳೆಯುತ್ತಿದ್ದ, ಚಿನ್ನದಂತಹ ಪಿಂಗಳವರ್ಣದ ಸುಗ್ರೀವನನ್ನು ಕಂಡನು. ಸಿದ್ಧನಾಗಿ ನಿಂತಿದ್ದ ಆ ಸುಗ್ರೀವನನ್ನು ಕಂಡು ಪರಮಕೋಪಿಷ್ಠನಾದ ಮಹಾಬಾಹು ವಾಲಿಯು ತನ್ನ ವಸ್ತ್ರವನ್ನು ಬಿಗಿಯಾಗಿ ಕಟ್ಟಿಕೊಂಡನು. ಬಿಗಿಯಾಗಿ ವಸ್ತ್ರ ಕಟ್ಟಿಕೊಂಡ ಆ ವೀರ್ಯವಂತನು ಮುಷ್ಟಿಯನ್ನು ಎತ್ತಿ, ಸರಿಯಾದ ಸಮಯವನ್ನು ಕಾಯುತ್ತಾ, ಯುದ್ಧಮಾಡಲು ಸುಗ್ರೀವನತ್ತಲೇ ನೇರವಾಗಿ ನಡೆದನು. ಸುಗ್ರೀವನೂ ಬಿಗಿಯಾಗಿ ಹಿಡಿದ ಮುಷ್ಟಿಯನ್ನು ಎತ್ತಿ, ಇನ್ನೂ ಹೆಚ್ಚು ಆವೇಶಗೊಂಡು, ಚಿನ್ನದ ಮಾಲೆ ಧರಿಸಿದ ವಾಲಿಯನ್ನು ಗುರಿಯಾಗಿಸಿ ಬಂದನು. ಕೋಪದಿಂದ ಕೆಂಗಣ್ಣನಾದ ವಾಲಿಯು ಮಹಾವೇಗದಿಂದ ಎರಗಿ ಬರುತ್ತಿದ್ದ ರಣಕೋವಿದನಾದ ಸುಗ್ರೀವನಿಗೆ ಈ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದನು. ವಸ್ತ್ರವನ್ನು ಬಿಗಿಯಾಗಿ ಕಟ್ಟುವುದು ಮತ್ತು ಮುಷ್ಟಿಯನ್ನು ಎತ್ತುವುದು — ಮಲ್ಲಯುದ್ಧದ ಎರಡು ಸಿದ್ಧತೆಗಳು; ಕವಿ ಆಯುಧರಹಿತವಾದ ವಾನರಯುದ್ಧವನ್ನೇ ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ. ಹದಿನಾಲ್ಕರಿಂದ ಹತ್ತೊಂಬತ್ತರವರೆಗಿನ ಆರು ಶ್ಲೋಕಗಳು ಕ್ರಮವಾಗಿ ಆರು ಕ್ರಿಯೆಗಳನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತವೆ — ನಿಟ್ಟುಸಿರು, ದೃಷ್ಟಿ ಹರಿಸುವುದು, ಕಾಣುವುದು, ವಸ್ತ್ರ ಕಟ್ಟುವುದು, ಮುಷ್ಟಿ ಎತ್ತುವುದು, ಮಾತು. ಹೀಗೆ ಯುದ್ಧದ ಆರಂಭ ಮಂದಗತಿಯಲ್ಲಿ ವರ್ಣಿಸಲ್ಪಡುತ್ತದೆ, ಇದರಿಂದ ಕುತೂಹಲ ಹೆಚ್ಚುತ್ತದೆ. ‘ಉರಿಯುವ ಅಗ್ನಿಯಂತೆ’ ಎಂಬ ಸುಗ್ರೀವನ ಉಪಮೆ ಅವನ ಹೊಸ ಉತ್ಸಾಹವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ — ಹಿಂದೆ ಹೆದರಿ ಓಡಿಹೋದವನು ಈಗ ಜ್ವಲಿಸುತ್ತಿದ್ದಾನೆ. ಇಬ್ಬರ ಚೇಷ್ಟೆಗಳೂ ಒಂದೇ ರೀತಿ ವರ್ಣಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ — ಬಿಗಿಯಾದ ಉಡುಗೆ, ಮುಷ್ಟಿಯ ಎತ್ತುವಿಕೆ; ಇದರಿಂದ ಅವರಿಬ್ಬರ ಹೋಲಿಕೆ ಮತ್ತೆ ನೆನಪಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ — ಆ ಹೋಲಿಕೆಯೇ ಹನ್ನೆರಡನೆಯ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ರಾಮನ ಬಾಣವನ್ನು ತಡೆದಿತ್ತು.

‘ಬಿಗಿಯಾಗಿ ಕಟ್ಟಿದ, ಬೆರಳುಗಳು ಚೆನ್ನಾಗಿ ಮಡಿಚಿರುವ ಈ ನನ್ನ ಮಹಾಮುಷ್ಟಿ — ನಾನು ರಭಸದಿಂದ ಬಿಟ್ಟರೆ ನಿನ್ನ ಪ್ರಾಣವನ್ನು ಕೊಂಡೊಯ್ಯುತ್ತದೆ’ ಎಂದು ವಾಲಿ ಹೇಳಲು, ಕ್ರುದ್ಧನಾದ ಸುಗ್ರೀವನು ಪ್ರತ್ಯುತ್ತರವಿತ್ತನು — ‘ನಿನ್ನ ಪ್ರಾಣವನ್ನು ಹರಿಸುತ್ತಾ ಈ ಮುಷ್ಟಿ ನಿನ್ನ ತಲೆಯ ಮೇಲೆಯೇ ಬೀಳಲಿ.’ ವಾಲಿಯಿಂದ ಹೊಡೆಯಲ್ಪಟ್ಟ ಸುಗ್ರೀವನು ಕ್ರುದ್ಧನಾಗಿ ರಭಸದಿಂದ ಅವನ ಮೇಲೆ ಎರಗಿ, ಝರಿಗಳು ಚಿಮ್ಮುವ ಬೆಟ್ಟದಂತೆ ರಕ್ತವನ್ನು ಕಾರುವವನಾದನು. ಅನಂತರ ಸುಗ್ರೀವನು ನಿಃಶಂಕನಾಗಿ ತನ್ನ ತೇಜಸ್ಸಿನಿಂದ ಒಂದು ಸಾಲವೃಕ್ಷವನ್ನು ಕಿತ್ತು ವಾಲಿಯ ಅಂಗಾಂಗಗಳಿಗೆ ಹೊಡೆದನು — ವಜ್ರಾಯುಧದಿಂದ ಮಹಾಪರ್ವತವನ್ನು ಹೊಡೆದಂತೆ. ಆ ಮರದಿಂದ ಜಜ್ಜಲ್ಪಟ್ಟು, ಸಾಲವೃಕ್ಷದ ಹೊಡೆತದಿಂದ ತತ್ತರಿಸಿದ ಅವನು, ಸಮುದ್ರದಲ್ಲಿ ವ್ಯಾಪಾರಿಗಳ ತಂಡದೊಡನೆ ಭಾರೀ ಸರಕಿನ ಭಾರದಿಂದ ಕುಸಿಯುತ್ತಿರುವ ನಾವೆಯಂತಾದನು. ಭಯಂಕರ ಬಲ-ಪರಾಕ್ರಮವುಳ್ಳ, ಗರುಡನಿಗೆ ಸಮಾನವಾದ ವೇಗವುಳ್ಳ, ಉಬ್ಬಿದ ಘೋರ ಶರೀರವುಳ್ಳ ಅವರಿಬ್ಬರೂ ಆಕಾಶದಲ್ಲಿನ ಚಂದ್ರಸೂರ್ಯರಂತಿದ್ದರು. ನಾವೆಯ ಉಪಮೆ ವಿಶಿಷ್ಟವಾದುದು — ಹಡಗು ಒಡೆಯುವುದಿಲ್ಲ, ಕೇವಲ ತೂಗಾಡುತ್ತದೆ; ಹಾಗೆಯೇ ವಾಲಿಯೂ ಹತನಾಗಲಿಲ್ಲ, ಕೇವಲ ತತ್ತರಿಸಿದನು. ಗರ್ಜನೆಗೆ ಪ್ರತಿಗರ್ಜನೆ, ಮುಷ್ಟಿಗೆ ಪ್ರತಿಮುಷ್ಟಿ — ಸಂವಾದವೂ ಯುದ್ಧದ ಅಂಗವೇ. ವಾಲಿಯ ಮಾತು ದೀರ್ಘ, ಸುಗ್ರೀವನದು ಸಂಕ್ಷಿಪ್ತ — ಇದರಿಂದ ಸುಗ್ರೀವನ ಸಂಯಮಿತ ಕೋಪ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ಸಾಲವೃಕ್ಷವನ್ನು ಕೀಳುವುದು ಸುಗ್ರೀವನ ವಾನರಬಲದ ಪ್ರತೀಕ; ಹಿಂದೆ ರಾಮನು ಏಳು ಸಾಲವೃಕ್ಷಗಳನ್ನು ಬಾಣದಿಂದ ಸೀಳಿದ್ದನು, ಈಗ ಒಂದು ಸಾಲವೃಕ್ಷವೇ ಸುಗ್ರೀವನ ಆಯುಧ — ಕವಿ ಒಂದೇ ವೃಕ್ಷವನ್ನು ಎರಡು ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಬಳಸುತ್ತಾನೆ. ವಜ್ರದಿಂದ ಮಹಾಪರ್ವತ ಎಂಬ ಉಪಮೆಯಿಂದ ಹೊಡೆತದ ಮಹತ್ವವೂ, ನಾವೆಯ ಉಪಮೆಯಿಂದ ವಾಲಿಯ ತತ್ತರಿಕೆಯೂ — ಆದರೆ ಪತನವಲ್ಲ — ತೋರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ. ಇಪ್ಪತ್ತೈದನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಅವರಿಬ್ಬರ ಹೋಲಿಕೆ ಪರಮ ಮಟ್ಟವನ್ನು ಮುಟ್ಟುತ್ತದೆ — ಚಂದ್ರಸೂರ್ಯರಂತೆ, ಅಂದರೆ ಇಬ್ಬರೂ ತೇಜಸ್ವಿಗಳು, ಆದರೆ ಒಬ್ಬನಿಗೆ ಮಾತ್ರ ಕಾಲ ಸಮೀಪಿಸಿದೆ.

ಶತ್ರುಗಳನ್ನು ಕೊಲ್ಲುವ ಅವರಿಬ್ಬರೂ ಪರಸ್ಪರರ ದೌರ್ಬಲ್ಯವನ್ನು ಹುಡುಕುವುದರಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿದ್ದರು; ಅನಂತರ ಬಲವೀರ್ಯಸಮನ್ವಿತನಾದ ವಾಲಿಯು ಮೇಲುಗೈ ಪಡೆದನು, ಮಹಾವೀರ್ಯನಾದ ಸೂರ್ಯಪುತ್ರ ಸುಗ್ರೀವನು ಕುಗ್ಗಿದನು. ವಾಲಿಯಿಂದ ದರ್ಪ ಮುರಿಯಲ್ಪಟ್ಟು ಪರಾಕ್ರಮ ಮಂದವಾದ ಸುಗ್ರೀವನು ವಾಲಿಯ ಮೇಲಿನ ಅಸಹನೆಯಿಂದ ರಾಘವನಿಗೆ ತೋರಿಸಿದನು — ಅಂದರೆ ತನ್ನ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ರಾಮನ ದೃಷ್ಟಿಗೆ ಇರಿಸಿದನು. ಕೊಂಬೆಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಮರಗಳಿಂದ, ಶಿಖರಗಳಿಂದ, ವಜ್ರದ ತುದಿಯಂತಹ ಉಗುರುಗಳಿಂದ, ಮುಷ್ಟಿಗಳಿಂದ, ಮೊಣಕಾಲುಗಳಿಂದ, ಪಾದಗಳಿಂದ, ತೋಳುಗಳಿಂದ ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಅವರಿಬ್ಬರ ನಡುವೆ ವೃತ್ರ-ಇಂದ್ರರ ನಡುವಿನಂತಹ ಘೋರ ಯುದ್ಧ ನಡೆಯಿತು. ರಕ್ತದಿಂದ ತೊಯ್ದ, ಕಾಡಿನಲ್ಲಿ ಅಲೆಯುವ ಆ ಇಬ್ಬರು ವಾನರರು ಮಹಾಶಬ್ದಗಳಿಂದ ಪರಸ್ಪರ ಬೆದರಿಸುತ್ತಾ ಎರಡು ಮೋಡಗಳಂತೆ ಹೋರಾಡಿದರು. ಆಗ ರಾಘವನು ಕುಗ್ಗುತ್ತಿದ್ದ, ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ದಿಕ್ಕುಗಳತ್ತ ನೋಡುತ್ತಿದ್ದ ವಾನರೇಶ್ವರ ಸುಗ್ರೀವನನ್ನು ಕಂಡನು. ಆರ್ತನಾದ ಕಪೀಶ್ವರನನ್ನು ಕಂಡು ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿಯಾದ ವೀರ ರಾಮನು ವಾಲಿಯನ್ನು ಕೊಲ್ಲುವ ಇಚ್ಛೆಯಿಂದ ತನ್ನ ಬಾಣವನ್ನು ನೋಡಿದನು. ಸುಗ್ರೀವನ ದೃಷ್ಟಿಪಾತವೇ ಮೂಕ ಯಾಚನೆ; ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಯನ್ನು ನೆನಪಿಸುವುದೂ ಶಬ್ದದಿಂದಲ್ಲ, ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದಲೇ ಮಾಡಲ್ಪಟ್ಟಿತು. ‘ಅವರ್ಧತ’ (ಬೆಳೆದನು) ‘ಪರಿಹೀಯತ’ (ಕುಗ್ಗಿದನು) ಎಂಬ ಎರಡು ಕ್ರಿಯಾಪದಗಳು ಚಂದ್ರಸೂರ್ಯರ ಉಪಮೆಯದೇ ವಿಸ್ತಾರ — ಒಬ್ಬನು ಬೆಳೆಯುತ್ತಾನೆ, ಇನ್ನೊಬ್ಬನು ಕ್ಷೀಣಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ದರ್ಶಯಾಮಾಸ ರಾಘವಮ್’ ಎಂಬಲ್ಲಿ ಸುಗ್ರೀವನು ಮಾತಿನಿಂದ ಬೇಡುವುದಿಲ್ಲ, ಕೇವಲ ತನ್ನ ಆರ್ತಿಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ; ಹಿಂದೆ ಮಾಡಲ್ಪಟ್ಟ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಯೇ ಅವನ ಮಾತು. ಆಯುಧಗಳ ಪಟ್ಟಿ — ಮರಗಳು, ಶಿಖರಗಳು, ಉಗುರುಗಳು, ಮುಷ್ಟಿಗಳು, ಮೊಣಕಾಲುಗಳು, ಪಾದಗಳು, ತೋಳುಗಳು — ಏಳು ಬಗೆಯವು; ಇವುಗಳಿಂದ ವಾನರಯುದ್ಧದ ಸ್ವಾಭಾವಿಕ ರೂಪ ತೋರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ, ಅಲ್ಲಿ ಶಸ್ತ್ರಗಳಿಲ್ಲ, ಶರೀರವೇ ಆಯುಧ. ‘ವೃತ್ರ-ಇಂದ್ರರಂತೆ’ ಎಂಬ ಉಪಮೆ ಯುದ್ಧದ ದಿವ್ಯತೆಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ; ‘ಎರಡು ಮೋಡಗಳಂತೆ’ ಎಂಬುದು ಅವರ ಶಬ್ದದ ಗಾಂಭೀರ್ಯವನ್ನು. ಸುಗ್ರೀವನು ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ದಿಕ್ಕುಗಳತ್ತ ನೋಡುವುದು ಕರುಣಾಜನಕ — ಅವನು ಗೆಳೆಯನನ್ನು ಹುಡುಕುತ್ತಿದ್ದಾನೆ, ಓಡಿಹೋಗುವ ದಾರಿಯನ್ನಲ್ಲ.

ಆಗ ರಾಮನು ವಿಷಸರ್ಪದಂತಹ ಬಾಣವನ್ನು ಬಿಲ್ಲಿಗೆ ಹೂಡಿ, ಕಾಲಚಕ್ರವನ್ನು ಹಿಡಿದ ಅಂತಕನಂತೆ (ಯಮನಂತೆ) ಆ ಬಿಲ್ಲನ್ನು ಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಸೆಳೆದನು. ಅವನ ಹೆದೆಯ ಟಂಕಾರದಿಂದ ಹೆದರಿದ ಪಕ್ಷಿಶ್ರೇಷ್ಠರೂ ಮೃಗಗಳೂ ಪ್ರಳಯಕಾಲದಲ್ಲಿ ದಿಗ್ಭ್ರಾಂತರಾದವರಂತೆ ಓಡಿದವು. ವಜ್ರದಂತೆ ಗರ್ಜಿಸುವ, ಉರಿಯುವ ಸಿಡಿಲಿಗೆ ಸಮಾನವಾದ ಆ ಮಹಾಬಾಣವು ರಾಘವನಿಂದ ಬಿಡಲ್ಪಟ್ಟು ವಾಲಿಯ ಎದೆಗೆ ನಾಟಿತು. ಆಗ ಅದರಿಂದ ಹೊಡೆಯಲ್ಪಟ್ಟ ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿಯೂ ವೀರ್ಯಶಾಲಿಯೂ ಆದ ಕಪೀಶ್ವರ ವಾಲಿಯು ರಭಸದಿಂದ ನೆಲಕ್ಕೆ ಉರುಳಿದನು. ‘ಕಾಲಚಕ್ರಮಿವಾಂತಕಃ’ (ಕಾಲಚಕ್ರವನ್ನು ಹಿಡಿದ ಅಂತಕನಂತೆ) ಎಂಬ ಉಪಮೆಯಿಂದ ರಾಮನ ಕರ್ಮವು ವೈರದಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದುದಲ್ಲ, ಕಾಲದ ನಿಯತಿಯ ರೂಪದ್ದು ಎಂದು ತೋರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ; ಹೆದೆಯ ಟಂಕಾರದಿಂದ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ತಲ್ಲಣವು ಅದರ ಮಹತ್ವವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಹೆದೆಯ ಟಂಕಾರದಿಂದ ಪಕ್ಷಿಗಳೂ ಮೃಗಗಳೂ ಓಡುವುದು ಪ್ರಳಯದ ಮುನ್ನೋಟ; ಹದಿನಾಲ್ಕನೆಯ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಸುಗ್ರೀವನ ಗರ್ಜನೆಯಿಂದಲೂ ಅವೇ ಹೆದರಿದ್ದವು — ಶಬ್ದಗಳ ಪುನರಾವೃತ್ತಿಯಿಂದ ಕವಿ ಘಟನಾಕ್ರಮವನ್ನು ಬೆಸೆಯುತ್ತಾನೆ. ಬಾಣದ ಮೂರು ವಿಶೇಷಣಗಳು — ವಿಷಸರ್ಪಸದೃಶ, ವಜ್ರನಿರ್ಘೋಷ, ಉರಿಯುವ ಸಿಡಿಲಿಗೆ ಸಮಾನ — ವಿಷ, ಶಬ್ದ, ತೇಜಸ್ಸು ಎಂಬ ಮೂರು ಅಂಶಗಳಿಂದ ಅದರ ಭೀಕರತೆಯನ್ನು ಪೂರ್ಣಗೊಳಿಸುತ್ತವೆ.

ಆಶ್ವಯುಜ ಮಾಸದ ಹುಣ್ಣಿಮೆಯಂದು ನೆಲದ ಮೇಲೆ ಕಿತ್ತುಹಾಕಲ್ಪಟ್ಟ ಇಂದ್ರಧ್ವಜದಂತೆ, ಶ್ರೀಹೀನನೂ ಪ್ರಜ್ಞಾಹೀನನೂ ಆಗಿ, ಕಣ್ಣೀರಿನಿಂದ ಗಂಟಲು ಕಟ್ಟಿದ ವಾಲಿಯು ಮೆಲ್ಲನೆ ಆರ್ತಸ್ವರದಲ್ಲಿ ನರಳಿದನು. ನರೋತ್ತಮನಾದ ರಾಮನು ಪ್ರಳಯಕಾಲದ ಯಮನಂತಹ, ಚಿನ್ನ-ಬೆಳ್ಳಿಗಳಿಂದ ಅಲಂಕೃತವಾದ, ಉರಿಯುತ್ತಿದ್ದ, ಶತ್ರುಮರ್ದಕವಾದ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಬಾಣವನ್ನು — ಹರನು (ಶಿವನು) ತನ್ನ ಮುಖದಿಂದ ಹೊಗೆಯೊಡನೆ ಅಗ್ನಿಯನ್ನು ಹೊರಸೂಸುವಂತೆ — ಬಿಟ್ಟಿದ್ದನು. ಅನಂತರ ರಕ್ತದ ಹರಿವಿನಿಂದ ತೊಯ್ದು, ಗಾಳಿಯಿಂದ ಅಲುಗಾಡಿದ ಚೆನ್ನಾಗಿ ಹೂಬಿಟ್ಟ ಅಶೋಕವೃಕ್ಷದಂತೆ, ಪ್ರಜ್ಞೆ ತಪ್ಪಿದ ಇಂದ್ರಪುತ್ರನು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಕೆಡವಲ್ಪಟ್ಟ ಇಂದ್ರಧ್ವಜದಂತೆ ನೆಲಕ್ಕೆ ಬಿದ್ದನು. ಮೂವತ್ತೇಳನೆಯ ಶ್ಲೋಕವು ಮೂರು ಅರ್ಧಗಳಿಂದ ರಚಿತವಾಗಿದೆ; ಇಂದ್ರಧ್ವಜದ ಉಪಮೆ ಎರಡು ಬಾರಿ ಬಳಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ — ಮೂವತ್ತೇಳನೆಯದರಲ್ಲಿ ಕಿತ್ತುಹಾಕಲ್ಪಟ್ಟುದು, ಮೂವತ್ತೊಂಬತ್ತನೆಯದರಲ್ಲಿ ಕೆಡವಲ್ಪಟ್ಟುದು. ಇಂದ್ರಧ್ವಜದ ಉಪಮೆ ಇಲ್ಲಿ ಅರ್ಥಪೂರ್ಣ — ವಾಲಿ ಇಂದ್ರನ ಮಗ, ಆದ್ದರಿಂದ ತಂದೆಯ ಧ್ವಜವೇ ಅವನ ಪತನಕ್ಕೆ ಉಪಮಾನ. ಆಶ್ವಯುಜ ಮಾಸದ ಹುಣ್ಣಿಮೆಯಂದು ಮಹೋತ್ಸವದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಧ್ವಜವನ್ನು ಇಳಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ; ಹಾಗೆಯೇ ವಾಲಿಯ ಉತ್ಸವದಂತಹ ಜೀವನವೂ ಮುಗಿಯಿತು. ಮೂವತ್ತೆಂಟನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಬಾಣದ ವರ್ಣನೆ ಹಿನ್ನೋಟದಂತೆ ಮತ್ತೆ ಬಂದಿದೆ — ಕವಿ ಮೊದಲು ಪತನವನ್ನು ತೋರಿಸಿ ಆಮೇಲೆ ಅದರ ಕಾರಣವನ್ನು ವಿಸ್ತರಿಸುತ್ತಾನೆ, ಇದರಿಂದ ಕರುಣೆ ತೀವ್ರವಾಗುತ್ತದೆ. ಹರನ ಮುಖದಿಂದ ಹೊಗೆಯೊಡನೆ ಅಗ್ನಿ ಹೊರಬಂದಂತೆ ಎಂಬ ಉಪಮೆ ತ್ರಿಪುರದಹನವನ್ನು ನೆನಪಿಸುತ್ತದೆ.

ഇങ്ങനെ സംസാരിക്കുന്ന, ചന്ദ്രനെപ്പോലുള്ള മുഖമുള്ള താരയെ ബാലി ശകാരിച്ചുകൊണ്ട് ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു — ‘സുമുഖീ, ഗർജിക്കുന്ന ഈ സഹോദരന്റെ — പ്രത്യേകിച്ച് ശത്രുവിന്റെ — അത്യന്തം ക്ഷോഭിച്ച ഈ പെരുമാറ്റം എന്തു കാരണത്താൽ ഞാൻ സഹിക്കും? യുദ്ധങ്ങളിൽ ഒരിക്കലും അപമാനിക്കപ്പെടാത്തവരും പിന്തിരിയാത്തവരുമായ ശൂരന്മാർക്ക്, ഭീരു, അപമാനം സഹിക്കുന്നത് മരണത്തെക്കാൾ കഠിനമാണ്. യുദ്ധം കൊതിക്കുന്ന ഈ ഹീനഗ്രീവനായ സുഗ്രീവന്റെ ആവേശവും ഗർജനവും യുദ്ധത്തിൽ സഹിക്കാൻ എനിക്കു കഴിയുകയില്ല. എന്റെ കാര്യത്തിൽ രാഘവനെക്കുറിച്ചു നീ വിഷാദിക്കേണ്ട — അവൻ ധർമജ്ഞനും കൃതജ്ഞനുമാണ്; അവൻ എങ്ങനെ പാപം ചെയ്യും?’ ഇവിടെ ബാലിയുടെ ചരിത്രം രണ്ടുവിധത്തിൽ പ്രകാശിക്കുന്നു — ഒരു വശത്ത് വീരന്റെ മാനരക്ഷ, മറുവശത്ത് രാമനിലുള്ള അമിതവിശ്വാസം. അവന്റെ പതനത്തിന്റെ ബീജം ഇവിടെത്തന്നെ നിഹിതമാണ്; ധർമജ്ഞന്റെ ധർമം ഏതു വിധത്തിൽ പ്രവർത്തിക്കും എന്ന് അവൻ ആലോചിക്കുന്നില്ല. ബാലിയുടെ മറുപടി മൂന്നു തൂണുകളിലാണ് നിൽക്കുന്നത് — വീരധർമം, സ്വബലത്തിലുള്ള വിശ്വാസം, രാമനിലുള്ള ശ്രദ്ധ. ‘ഹീനഗ്രീവസ്യ’ (ഹീനമായ കഴുത്തുള്ളവന്റെ) എന്ന പദത്താൽ അവൻ സഹോദരന്റെ പേരിനെപ്പോലും പരിഹസിക്കുന്നു; ‘സുഗ്രീവൻ’ എന്ന പേരിൽ ‘സു’ (നല്ല) എന്ന ശബ്ദമുണ്ട്, അതിനെ ബാലി ‘ഹീന’ എന്നു തിരിച്ചിടുന്നു. ഇതുതന്നെയാണ് അവന്റെ അഹങ്കാരത്തിന്റെ അടയാളം. ‘മരണാദതിരിച്യതേ’ (മരണത്തെക്കാൾ കഠിനം) എന്ന വാക്യം ക്ഷത്രിയധർമത്തിന്റെ പ്രതിധ്വനിയാണ് — അപമാനം മരണത്തെക്കാൾ ഭാരമേറിയതാണ്. എന്നാൽ താര പറഞ്ഞ പ്രമാണം അവൻ പരിശോധിക്കുന്നില്ല; ‘ധർമജ്ഞൻ എങ്ങനെ പാപം ചെയ്യും’ എന്ന തർക്കംകൊണ്ടുമാത്രം തൃപ്തനാകുന്നു; ആ തർക്കംതന്നെയാണ് അവനെ നശിപ്പിക്കുന്നത്. ശകാരംപോലും ആദരവോടുകൂടിയതാണ് — ‘വരാനനേ’ (സുമുഖീ), ‘ഭീരു’ എന്നീ സംബോധനകളിൽ സ്നേഹം ഇപ്പോഴും ശേഷിക്കുന്നു.

‘സ്ത്രീകളോടൊപ്പം മടങ്ങിപ്പോകൂ; ഇനിയും എന്തിന് എന്റെ പിന്നാലെ വരുന്നു? വേണ്ടത്ര സൗഹൃദം നീ കാണിച്ചു, എന്നോടുള്ള ഭക്തിയും നീ പ്രകടിപ്പിച്ചു. ഞാൻ ചെന്ന് സുഗ്രീവനോടു പൊരുതും — പരിഭ്രമം കളയൂ; ഞാൻ അവന്റെ ദർപ്പം അടക്കും, എന്നാൽ അവനെ പ്രാണനിൽനിന്നു വേർപെടുത്തുകയില്ല. യുദ്ധത്തിൽ നിൽക്കുന്ന അവൻ എന്താണോ ആഗ്രഹിക്കുന്നത് അതു ഞാൻ ചെയ്തുകൊടുക്കും; വൃക്ഷങ്ങൾകൊണ്ടും മുഷ്ടിപ്രഹരങ്ങൾകൊണ്ടും പീഡിപ്പിക്കപ്പെട്ട് അവൻ തിരിച്ചോടും. ദുഷ്ടബുദ്ധിയായ അവൻ എന്റെ ഗർവവും ആവേശവും സഹിക്കുകയില്ല. താരേ, നീ സഹായം ചെയ്തു, എന്നോടു സൗഹൃദം കാണിച്ചു. എന്റെ പ്രാണനെക്കൊണ്ടു ഞാൻ നിന്നെ ആണയിടുന്നു — ജനങ്ങളോടൊപ്പം മടങ്ങിപ്പോകൂ; മതി, യുദ്ധത്തിൽ ആ സഹോദരനെ ജയിച്ച് ഞാൻ മടങ്ങിവരും.’ ‘ന ച പ്രാണൈർവിയോക്ഷ്യതേ’ (അവനെ പ്രാണനിൽനിന്നു വേർപെടുത്തുകയില്ല) എന്ന വാക്ക് കരുണവും വിരോധാഭാസപൂർണവുമാണ് — സഹോദരന്റെ പ്രാണൻ രക്ഷിക്കാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നവൻതന്നെ ഇന്നു സ്വന്തം പ്രാണൻ ഉപേക്ഷിക്കും. ‘ഭൂയോഽനുഗച്ഛസി’ (ഇനിയും പിന്നാലെ വരുന്നോ) എന്ന ചോദ്യത്തിൽ അല്പം കാഠിന്യവും ‘സൗഹൃദം ദർശിതം’ (സൗഹൃദം കാണിച്ചു) എന്നതിൽ കൃതജ്ഞതയും — രണ്ടും ഒരേ ശ്ലോകത്തിൽ. ബാലിയുടെ പ്രതിജ്ഞ സുഗ്രീവന്റെ പ്രതിജ്ഞയ്ക്കു വിപരീതമാണ് — സുഗ്രീവൻ ബാലിയുടെ വധം ആഗ്രഹിക്കുന്നു, ബാലിയാകട്ടെ സഹോദരന്റെ ദർപ്പം മാത്രം തകർക്കാൻ. ഈ ഉദാരത അവന്റെ ചരിത്രത്തെ മധുരമാക്കുന്നു; അതുകൊണ്ടുതന്നെ അവന്റെ വധം വായനക്കാരന്റെ മനസ്സിൽ കരുണ ഉണർത്തുന്നു. ‘ശാപിതാസി മമ പ്രാണൈഃ’ (എന്റെ പ്രാണനെക്കൊണ്ടു നിന്നെ ആണയിടുന്നു) എന്ന ശപഥത്താൽ അവൻ താരയെ മടക്കിയയയ്ക്കുന്നു — സ്വന്തം പ്രാണനെ മുൻനിർത്തിച്ചെയ്ത ശപഥംതന്നെ പ്രാണഹരണത്തിൽ കലാശിക്കുന്നു. ഇവിടെ കവിയുടെ വ്യംഗ്യം ആഴമേറിയതാണ്.

പ്രിയംവദയായ താര ആ ബാലിയെ ആലിംഗനം ചെയ്ത്, ആചാരനിപുണയായി, പതുക്കെ കരഞ്ഞുകൊണ്ട് അവനെ പ്രദക്ഷിണം ചെയ്തു. പിന്നെ മന്ത്രങ്ങളറിയുന്നവളും വിജയം കാംക്ഷിക്കുന്നവളുമായ അവൾ സ്വസ്ത്യയനം ചെയ്ത്, ശോകത്താൽ മോഹിതയായി, സ്ത്രീകളോടൊപ്പം അന്തഃപുരത്തിലേക്കു പ്രവേശിച്ചു. താര സ്ത്രീകളോടൊപ്പം തന്റെ മന്ദിരത്തിൽ പ്രവേശിച്ചപ്പോൾ, കോപിച്ച മഹാസർപ്പംപോലെ ചീറ്റിക്കൊണ്ട് അവൻ നഗരത്തിൽനിന്നു പുറത്തിറങ്ങി. കരച്ചിൽ, പ്രദക്ഷിണം, സ്വസ്ത്യയനം — മൂന്നും വിടവാങ്ങലിന്റെ അടയാളങ്ങളാണ്; എന്നിട്ടും അവൾ മന്ത്രം മറക്കുന്നില്ല. ‘ശോകമോഹിതാ’ (ശോകത്താൽ മോഹിത) എന്ന പദത്താൽ അവളുടെ ഉള്ളിലെ അവസ്ഥയും ‘വിജയൈഷിണീ’ (വിജയം കാംക്ഷിക്കുന്നവൾ) എന്നതിനാൽ അവളുടെ കർത്തവ്യനിഷ്ഠയും — രണ്ടും ഒരേ ശ്ലോകത്തിൽ സ്ഥാപിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു. പ്രദക്ഷിണം മംഗളത്തിനായി, കരച്ചിൽ അമംഗളശങ്കയാൽ — വിരുദ്ധമായ രണ്ടും ഒരേ നിമിഷത്തിൽ. ‘മന്ത്രവിദ്’ (മന്ത്രങ്ങളറിയുന്നവൾ) എന്ന വിശേഷണം താരയുടെ ശാസ്ത്രജ്ഞത സൂചിപ്പിക്കുന്നു, ‘ശോകമോഹിതാ’ എന്നത് അവളുടെ നിസ്സഹായതയും; വിദ്യയ്ക്കുപോലും വിധിയെ തടയാനാവില്ല.

മഹാരോഷമുള്ളവനും അതിവേഗവാനുമായ ബാലി നെടുവീർപ്പിട്ട്, ശത്രുവിനെ കാണാനുള്ള ആഗ്രഹത്തോടെ എല്ലായിടത്തേക്കും കണ്ണോടിച്ചു. പിന്നെ ശ്രീമാനായ അവൻ, അരമുറുക്കി ഉറച്ചുനിൽക്കുന്നവനും ജ്വലിക്കുന്ന അഗ്നിപോലെ ശോഭിക്കുന്നവനും സ്വർണപിംഗളവർണനുമായ സുഗ്രീവനെ കണ്ടു. യുദ്ധത്തിനു നിലയുറപ്പിച്ച സുഗ്രീവനെ കണ്ട് അത്യന്തം കോപിഷ്ഠനായ മഹാബാഹു ബാലി വസ്ത്രം മുറുക്കിയുടുത്തു. മുറുക്കിയുടുത്ത വീര്യവാനായ അവൻ മുഷ്ടി ഉയർത്തി, അവസരം കാത്ത്, പൊരുതാനായി സുഗ്രീവന്റെ നേർക്കുതന്നെ ചെന്നു. സുഗ്രീവനും മുറുക്കിപ്പിടിച്ച മുഷ്ടി ഉയർത്തി, കൂടുതൽ ക്ഷോഭിച്ച്, സ്വർണമാലയണിഞ്ഞ ബാലിയെ ലക്ഷ്യമാക്കി വന്നു. ക്രോധത്താൽ ചുവന്ന കണ്ണുകളുള്ള ബാലി, മഹാവേഗത്തിൽ പാഞ്ഞുവരുന്ന യുദ്ധനിപുണനായ സുഗ്രീവനോട് ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു. വസ്ത്രം മുറുക്കിക്കെട്ടലും മുഷ്ടി ഉയർത്തലും — മല്ലയുദ്ധത്തിന്റെ രണ്ട് ഒരുക്കങ്ങൾ; ആയുധമില്ലാത്ത വാനരയുദ്ധംതന്നെയാണ് കവി വർണിക്കുന്നത്. പതിനാലു മുതൽ പത്തൊമ്പതുവരെയുള്ള ആറു ശ്ലോകങ്ങൾ ക്രമമായി ആറു ക്രിയകൾ കാണിക്കുന്നു — നെടുവീർപ്പ്, കണ്ണോടിക്കൽ, കാണൽ, വസ്ത്രം മുറുക്കൽ, മുഷ്ടി ഉയർത്തൽ, വാക്ക്. അങ്ങനെ യുദ്ധത്തിന്റെ ആരംഭം മന്ദഗതിയിൽ വർണിക്കപ്പെടുന്നു; അതുവഴി ഉത്കണ്ഠ വർധിക്കുന്നു. ‘ദീപ്യമാനമനലമിവ’ (ജ്വലിക്കുന്ന അഗ്നിപോലെ) എന്ന സുഗ്രീവന്റെ ഉപമ അവന്റെ പുതിയ ഉത്സാഹം സൂചിപ്പിക്കുന്നു — മുമ്പ് ഭയന്നോടിയവൻ ഇപ്പോൾ ജ്വലിക്കുന്നു. ഇരുവരുടെയും ഒരേ ചേഷ്ടകൾ വർണിക്കപ്പെടുന്നു — മുറുക്കിയുടുക്കൽ, മുഷ്ടി ഉയർത്തൽ; അതിലൂടെ കഴിഞ്ഞ തവണ രാമന്റെ ബാണത്തെ തടഞ്ഞ അവരുടെ സാദൃശ്യം വീണ്ടും ഓർമിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു.

‘നന്നായി ചുരുട്ടിപ്പിടിച്ച, വിരലുകൾ ഇറുക്കിയ എന്റെ ഈ വലിയ മുഷ്ടി, ഞാൻ വേഗത്തിൽ വിട്ടാൽ, നിന്റെ പ്രാണനുംകൊണ്ടു പോകും’ എന്നു ബാലി പറഞ്ഞപ്പോൾ ക്രുദ്ധനായ സുഗ്രീവൻ തിരിച്ചു പറഞ്ഞു — ‘നിന്റെ പ്രാണൻ അപഹരിച്ചുകൊണ്ട് ഈ മുഷ്ടി നിന്റെതന്നെ തലയിൽ വീഴട്ടെ.’ ആ ബാലിയുടെ അടിയേറ്റ സുഗ്രീവൻ ക്രുദ്ധനായി വേഗത്തിൽ അവന്റെ നേർക്കു പാഞ്ഞുചെന്നു; ഉറവകൾ പൊട്ടിയൊഴുകുന്ന പർവതംപോലെ അവൻ ചോര ചീറ്റി. പിന്നെ സുഗ്രീവൻ നിർഭയനായി, തേജസ്സോടെ, ഒരു സാലവൃക്ഷം പിഴുതെടുത്ത് ബാലിയുടെ ദേഹത്ത് അടിച്ചു — വജ്രംകൊണ്ട് മഹാപർവതത്തെ എന്നപോലെ. വൃക്ഷത്താൽ ഉടഞ്ഞ്, സാലത്തിന്റെ അടിയേറ്റു പിടഞ്ഞ അവൻ, സമുദ്രത്തിൽ വ്യാപാരിസംഘത്തോടുകൂടി കനത്ത ഭാരം കയറ്റിയ ഒരു കപ്പൽപോലെ ഉലഞ്ഞു. ഭയങ്കരമായ ബലവും പരാക്രമവും ഉള്ളവരും ഗരുഡനു തുല്യമായ വേഗമുള്ളവരും, വളർന്നുയർന്ന ഘോരരൂപികളുമായ അവർ ആകാശത്തിൽ ചന്ദ്രസൂര്യന്മാരെപ്പോലെ ആയിരുന്നു. കപ്പലിന്റെ ഉപമ സവിശേഷമാണ് — കപ്പൽ തകരുന്നില്ല, ആടിയുലയുന്നതേയുള്ളൂ; അതുപോലെ ബാലിയും വധിക്കപ്പെട്ടില്ല, പിടഞ്ഞതേയുള്ളൂ. ഗർജനത്തിനു പ്രതിഗർജനം, മുഷ്ടിക്കു പ്രതിമുഷ്ടി — സംഭാഷണവും യുദ്ധത്തിന്റെ അംഗമാണ്. ബാലിയുടെ വാക്ക് ദീർഘം, സുഗ്രീവന്റേതോ സംക്ഷിപ്തം; അതിലൂടെ സുഗ്രീവന്റെ നിയന്ത്രിതമായ ക്രോധം സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. സാലവൃക്ഷം പിഴുതെടുക്കൽ സുഗ്രീവന്റെ വാനരബലത്തിന്റെ പ്രതീകമാണ്; മുമ്പ് രാമൻ ബാണംകൊണ്ട് ഏഴു സാലങ്ങൾ പിളർന്നു, ഇപ്പോൾ ഒരൊറ്റ സാലമാണ് സുഗ്രീവന്റെ ആയുധം — കവി ഒരേ വൃക്ഷത്തെ രണ്ടുവിധത്തിൽ പ്രയോഗിക്കുന്നു. വജ്രംകൊണ്ടു മഹാപർവതം എന്ന ഉപമയാൽ പ്രഹരത്തിന്റെ മഹത്ത്വവും കപ്പലിന്റെ ഉപമയാൽ ബാലിയുടെ പിടച്ചിലും — എന്നാൽ പതനമല്ല — കാണിക്കപ്പെടുന്നു. ഇരുപത്തഞ്ചാം ശ്ലോകത്തിൽ അവരുടെ സാദൃശ്യം പരമകോടിയിലെത്തുന്നു — ചന്ദ്രസൂര്യന്മാരെപ്പോലെ, അതായത് ഇരുവരും തേജസ്വികൾ, എന്നാൽ ഒരാളുടെ കാലം മാത്രം അടുത്തിരിക്കുന്നു.

ശത്രുസംഹാരകരായ അവർ രണ്ടുപേരും അന്യോന്യം പഴുതുകൾ തേടുന്നതിൽ തത്പരരായിരുന്നു; പിന്നെ ബലവീര്യങ്ങളുള്ള ബാലി വർധിച്ചു, മഹാവീര്യനായ സൂര്യപുത്രൻ സുഗ്രീവനോ ക്ഷയിച്ചു. ബാലിയാൽ ദർപ്പം തകർന്ന്, പരാക്രമം കുറഞ്ഞ സുഗ്രീവൻ, ബാലിയോടുള്ള രോഷത്തോടെ, രാഘവനു കാണിച്ചുകൊടുത്തു — അതായത് തന്റെ അവസ്ഥ രാമന്റെ ലക്ഷ്യത്തിൽ സ്ഥാപിച്ചു. ശാഖകളോടുകൂടിയ വൃക്ഷങ്ങൾകൊണ്ടും ശിഖരങ്ങൾകൊണ്ടും വജ്രാഗ്രംപോലുള്ള നഖങ്ങൾകൊണ്ടും മുഷ്ടികൾകൊണ്ടും കാൽമുട്ടുകൾകൊണ്ടും പാദങ്ങൾകൊണ്ടും കൈകൾകൊണ്ടും വീണ്ടും വീണ്ടും — വൃത്രനും ഇന്ദ്രനും തമ്മിലെന്നപോലെ — അവർക്കിടയിൽ ഘോരയുദ്ധം നടന്നു. ചോരയിൽ കുളിച്ച ആ വനചാരികളായ വാനരന്മാർ വലിയ ശബ്ദങ്ങളോടെ പരസ്പരം ഭീഷണിപ്പെടുത്തിക്കൊണ്ട് രണ്ടു മേഘങ്ങളെപ്പോലെ പൊരുതി. അപ്പോൾ ക്ഷയിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കുന്നവനും വീണ്ടും വീണ്ടും ദിക്കുകളിലേക്കു നോക്കുന്നവനുമായ വാനരേശ്വരൻ സുഗ്രീവനെ രാഘവൻ കണ്ടു. ദുഃഖിതനായ വാനരരാജനെ കണ്ട്, മഹാതേജസ്വിയായ വീരൻ രാമൻ ബാലിയെ വധിക്കാനുള്ള ആഗ്രഹത്തോടെ തന്റെ ശരത്തിലേക്കു നോക്കി. സുഗ്രീവന്റെ നോട്ടംതന്നെ മൂകമായ യാചനയാണ്; പ്രതിജ്ഞയുടെ ഓർമപ്പെടുത്തലും വാക്കുകൊണ്ടല്ല, നോട്ടംകൊണ്ടുതന്നെ ചെയ്യപ്പെട്ടു. ‘അവർധത’ (വർധിച്ചു), ‘പരിഹീയത’ (ക്ഷയിച്ചു) എന്നീ രണ്ടു ക്രിയാപദങ്ങൾ ചന്ദ്രസൂര്യോപമയുടെതന്നെ വിസ്താരമാണ് — ഒരാൾ വളരുന്നു, മറ്റേയാൾ ക്ഷയിക്കുന്നു. ‘ദർശയാമാസ രാഘവം’ (രാഘവനു കാണിച്ചുകൊടുത്തു) എന്ന പദത്തിൽ സുഗ്രീവൻ വാക്കുകൊണ്ടു യാചിക്കുന്നില്ല, തന്റെ ദുഃഖം കാണിക്കുക മാത്രം ചെയ്യുന്നു; മുമ്പു ചെയ്ത പ്രതിജ്ഞതന്നെയാണ് അവന്റെ വാക്ക്. ആയുധങ്ങളുടെ എണ്ണം — വൃക്ഷങ്ങൾ, ശിഖരങ്ങൾ, നഖങ്ങൾ, മുഷ്ടികൾ, കാൽമുട്ടുകൾ, പാദങ്ങൾ, കൈകൾ — ഏഴുവിധം; ഇവയിലൂടെ വാനരയുദ്ധത്തിന്റെ സ്വാഭാവികരൂപം കാണിക്കപ്പെടുന്നു — അവിടെ ശസ്ത്രങ്ങളില്ല, ശരീരംതന്നെയാണ് ആയുധം. ‘വൃത്രവാസവയോരിവ’ (വൃത്രനും ഇന്ദ്രനും എന്നപോലെ) എന്ന ഉപമ യുദ്ധത്തിന്റെ ദിവ്യത സൂചിപ്പിക്കുന്നു; ‘മേഘൗ ഇവ’ (രണ്ടു മേഘങ്ങൾപോലെ) എന്നത് അവരുടെ ശബ്ദത്തിന്റെ ഗാംഭീര്യവും. സുഗ്രീവൻ വീണ്ടും വീണ്ടും ദിക്കുകളിലേക്കു നോക്കുന്നത് കരുണമാണ് — അവൻ തേടുന്നത് മിത്രത്തെയാണ്, രക്ഷപ്പെടാനുള്ള വഴിയല്ല.

പിന്നെ രാമൻ വില്ലിൽ വിഷസർപ്പംപോലുള്ള ശരം തൊടുത്ത് ആ വില്ലു വലിച്ചുനിറച്ചു — കാലചക്രം കൈയിലെടുക്കുന്ന അന്തകനെപ്പോലെ. അതിന്റെ ഞാണൊലി കേട്ട് ഭയന്ന പക്ഷിശ്രേഷ്ഠന്മാരും മൃഗങ്ങളും യുഗാന്തത്തിലെന്നപോലെ മോഹിതരായി ഓടിപ്പോയി. വജ്രത്തിന്റെ മുഴക്കമുള്ളതും ജ്വലിക്കുന്ന ഇടിമിന്നലിനു തുല്യവുമായ ആ മഹാബാണം രാഘവൻ വിട്ടു; അതു ബാലിയുടെ മാറിൽ പതിച്ചു. അതിന്റെ ആഘാതമേറ്റ മഹാതേജസ്വിയും വീര്യവാനുമായ കപീശ്വരൻ ബാലി വേഗത്തിൽ നിലത്തു വീണു. ‘കാലചക്രമിവാന്തകഃ’ (കാലചക്രമേന്തിയ അന്തകനെപ്പോലെ) എന്ന ഉപമയാൽ രാമന്റെ കർമം വൈരത്തിൽനിന്നുണ്ടായതല്ല, കാലത്തിന്റെ നിയതിയുടെ രൂപമാണ് എന്നു കാണിക്കപ്പെടുന്നു; ഞാണൊലിയാൽ ജീവികൾക്കുണ്ടായ ഭയം അതിന്റെ മഹത്ത്വവും സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ഞാണൊലി കേട്ട് പക്ഷികളും മൃഗങ്ങളും ഓടിപ്പോകുന്നത് യുഗാന്തത്തിന്റെ മുൻചിത്രമാണ്; പതിനാലാം സർഗത്തിൽ സുഗ്രീവന്റെ നാദത്താലും ഇവർതന്നെ ഭയന്നിരുന്നു — ശബ്ദങ്ങളുടെ ആവർത്തനത്തിലൂടെ കവി സംഭവപരമ്പരയെ കൂട്ടിയിണക്കുന്നു. ബാണത്തിന്റെ മൂന്നു വിശേഷണങ്ങൾ — വിഷസർപ്പംപോലുള്ളത്, വജ്രത്തിന്റെ മുഴക്കമുള്ളത്, ജ്വലിക്കുന്ന ഇടിമിന്നലിനു തുല്യം — വിഷം, ശബ്ദം, തേജസ്സ് എന്നീ മൂന്ന് അംശങ്ങളിലൂടെ അതിന്റെ ഭീഷണതയെ പൂർണമാക്കുന്നു.

പൗർണമിയിൽ ഉയർത്തിനിർത്തിയശേഷം നിലത്തു വീഴ്ത്തപ്പെട്ട ഇന്ദ്രധ്വജംപോലെ — ആശ്വിനമാസത്തിൽ എന്നപോലെ — ശ്രീയറ്റ്, ബോധമറ്റ്, കണ്ണീരാൽ തൊണ്ടയടഞ്ഞ ബാലി പതുക്കെ ആർത്തസ്വരം പുറപ്പെടുവിച്ചു. നരോത്തമനായ രാമൻ, കാലത്തിനും യുഗാന്തത്തിലെ അന്തകനും തുല്യവും, സ്വർണവും വെള്ളിയുംകൊണ്ട് അലംകൃതവും, ജ്വലിക്കുന്നതും, ശത്രുക്കളെ മർദിക്കുന്നതുമായ ആ ശരോത്തമം വിട്ടിരുന്നു — ഹരൻ തന്റെ മുഖത്തുനിന്നു പുകയോടുകൂടിയ അഗ്നിയെ എന്നപോലെ. അപ്പോൾ ഒഴുകുന്ന ചോരവെള്ളത്താൽ നനഞ്ഞ്, കാറ്റിൽ ഉലഞ്ഞ നന്നായി പൂത്ത അശോകവൃക്ഷംപോലെ, ബോധമറ്റ ഇന്ദ്രപുത്രൻ യുദ്ധഭൂമിയിൽ, വീഴ്ത്തപ്പെട്ട ഇന്ദ്രധ്വജംപോലെ, ഭൂമിയിൽ പതിച്ചു. മുപ്പത്തേഴാം ശ്ലോകം മൂന്ന് അർധങ്ങളിലായി രചിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു; ഇന്ദ്രധ്വജത്തിന്റെ ഉപമ രണ്ടുതവണ പ്രയോഗിച്ചിരിക്കുന്നു — മുപ്പത്തേഴാമത്തേതിൽ ഉയർത്തപ്പെട്ടതിന്റെയും മുപ്പത്തൊമ്പതാമത്തേതിൽ വീഴ്ത്തപ്പെട്ടതിന്റെയും. ഇന്ദ്രധ്വജത്തിന്റെ ഉപമ ഇവിടെ അർഥപൂർണമാണ് — ബാലി ഇന്ദ്രന്റെ പുത്രനാണ്, അതിനാൽ പിതാവിന്റെ ധ്വജംതന്നെ അവന്റെ പതനത്തിന് ഉപമാനമാകുന്നു. ആശ്വിനമാസത്തിലെ പൗർണമിയിൽ മഹോത്സവം അവസാനിക്കുമ്പോൾ ധ്വജം ഇറക്കപ്പെടുന്നു; അതുപോലെ ബാലിയുടെ ഉത്സവസമാനമായ ജീവിതവും അവസാനിച്ചു. മുപ്പത്തെട്ടാം ശ്ലോകത്തിൽ ബാണത്തിന്റെ വർണന ഒരു പശ്ചാത്താപംപോലെ വീണ്ടും വരുന്നു — കവി ആദ്യം പതനം കാണിച്ച്, പിന്നെ അതിന്റെ കാരണം വിസ്തരിക്കുന്നു; അതുവഴി കരുണ തീവ്രമാകുന്നു. ഹരന്റെ മുഖത്തുനിന്നു പുകയോടുകൂടിയ അഗ്നി പുറപ്പെടുന്നു എന്ന ഉപമ ത്രിപുരദഹനത്തെ ഓർമിപ്പിക്കുന്നു.

As Tārā, her face like the moon, spoke in this way, Vālī rebuked her and said: "My brother — above all my enemy — is roaring out there in fierce defiance; fair-faced one, why should I put up with it? For heroes who have never been humbled and never turn back in battle, timid one, to bear an insult is worse than death. I cannot endure the fury and the bellowing of shrunken-necked Sugrīva, spoiling for a fight. And you need not be anxious about Rāghava on my account: he knows dharma and he knows gratitude — how could he do a wicked thing?" Here Vālī's character shows two sides: a hero's guarding of his honour, and an excessive trust in Rāma. The seed of his fall lies right here, for he does not stop to ask how a man who knows dharma might act on it. His answer rests on three pillars — the warrior's code, faith in his own strength, and faith in Rāma. In calling Sugrīva "shrunken-necked" he mocks even his brother's name, turning "fine-necked" into its opposite, a mark of his arrogance. That an insult is worse than death echoes the warrior's code. Yet he does not test the evidence Tārā has given; he is content with the argument that a righteous man will do no wrong, and it is that very argument that destroys him. Even his rebuke is tender — "fair-faced one", "timid one" — for his love for her remains.

"Go back with the women; why do you keep following me? You have shown your love and your devotion to me. I will go out and fight Sugrīva — put away your fear. I will break his pride, but I will not take his life. As he stands there on the field I will give him what he is asking for; battered by trees and by my fists, he will turn and go. That wicked creature will not withstand my pride and my strength. You have helped me, Tārā, and shown me your love. I bind you by an oath on my life: go back with your people. Enough — I will defeat my brother in battle and come back." "I will not take his life" is both touching and ironic: he who wants to spare his brother's life will today lose his own. Some sternness in "why do you keep following me" and gratitude in "you have shown your love" sit together in the same breath. Vālī's resolve is the opposite of Sugrīva's: Sugrīva wants Vālī's death, while Vālī wants only to break his brother's pride, and that generosity endears him to us and makes his killing all the more pitiable. He sends Tārā back with an oath sworn on his own life — and the oath taken on his life turns into the taking of it; the poet's irony is deep.

Then sweet-spoken Tārā embraced Vālī and, gentle as she was, weeping softly, walked round him keeping him on her right. Then, versed in sacred formulas and longing for his victory, she performed the rite of blessing and, dazed with grief, went into the women's quarters with the other women. Weeping, the circling and the blessing are all signs of farewell, yet she does not forget her rite; the circling is for good fortune and the tears for fear of ill, two contrary things in one moment. "Longing for his victory" shows her sense of duty and "dazed with grief" her inner state; her learning is noted, and her helplessness too, for even knowledge cannot turn back fate. When Tārā and the women had gone into their own dwelling, Vālī went out of the city in a fury, hissing like a great serpent.

Hissing thus in a towering rage, Vālī, enormously swift, cast his eyes all round, eager to see his enemy. Then that glorious monkey saw Sugrīva, golden-tawny, tightly girt, firmly planted and blazing like a fire — he who had fled in fear before now burned with new courage. Seeing long-armed Sugrīva standing ready, Vālī in fierce anger drew his own garment tight. Girded tightly, the mighty Vālī raised his fist and went straight at Sugrīva, ready to fight and watching for his moment. Sugrīva too raised his clenched fist and, in still greater fury, made straight for golden-garlanded Vālī. Then Vālī, his eyes copper-red with rage, spoke to Sugrīva, that master of battle, as he rushed at him with tremendous speed. Tightening the garment and raising the fist are the two preparations of a wrestling match; the poet describes the weaponless fighting of monkeys. Six verses show six actions in turn — hissing, looking about, seeing, girding, raising the fist, speaking — so that the start of the fight is told slowly and suspense grows. Both brothers make the same movements, girding and raising their fists, which recalls again the likeness that held back Rāma's arrow in the earlier fight.

"This great fist of mine is clenched hard, its fingers held firm; loosed by me with all my force, it will carry off your life." So Vālī spoke, and Sugrīva answered in anger: "And may this fist of mine fall on your own head and take your life." Challenge meets challenge, fist meets fist — even their words are part of the fight; Vālī's speech is longer and Sugrīva's short, showing Sugrīva's restrained anger. Struck by Vālī, Sugrīva closed with him in fury and at speed, spouting blood like a mountain with gushing springs. Then Sugrīva, fearless, tore up a sāla tree with all his strength and struck Vālī on the limbs with it, as the thunderbolt strikes a great mountain. Broken by the tree and reeling from the blow of that sāla, Vālī was like a heavily laden merchant ship rolling at sea. The image is apt: the ship is not wrecked, only tossed; so Vālī was not beaten, only shaken. The sāla shows a monkey's strength: earlier Rāma pierced seven sālas with an arrow, and now a single sāla is Sugrīva's weapon — the poet uses the same tree twice. Those two, of terrible strength and valour, swift as Garuḍa, grown huge and fearsome in form, were like the moon and the sun in the sky — here their likeness reaches its height, both radiant, yet the hour of one of them is near.

Each a slayer of his foe, each watching for the other's weak point, they fought on; then Vālī, full of strength and valour, grew stronger, while mighty Sugrīva, son of the Sun, began to fail. The two verbs — one waxing, the other waning — extend the image of the moon and sun. His pride broken by Vālī and his strength flagging, Sugrīva, in bitter anger at Vālī, showed himself to Rāghava — he did not plead in words but simply showed his distress; the promise already made was his plea. With branching trees and mountain peaks, with nails like the points of thunderbolts, with fists, knees, feet and arms, again and again, they fought terribly, like Vṛtra and Indra. Seven kinds of weapon are named — trees, peaks, nails, fists, knees, feet and arms — the natural fighting of monkeys, in which the body itself is the weapon; the comparison with Vṛtra and Indra lends the fight a divine grandeur. Smeared with blood, the two forest-dwelling monkeys fought on, roaring at each other with great cries like two thunderclouds. Then Rāghava saw that Sugrīva, lord of the monkeys, was weakening and kept looking about him in every direction — looking for his friend, not for a way to run, and that look was his silent plea. Seeing the monkey lord in distress, Rāma of great splendour, that hero, looked at his arrow, wishing to kill Vālī.

Then Rāma fitted to his bow an arrow like a venomous snake and drew it to the full, like Death, the Ender, taking up the wheel of time. The image shows Rāma's act as not born of enmity but as the working of destiny. At the twang of his bowstring the great birds took fright and the deer ran off, dazed as at the end of an age — the same creatures that fled at Sugrīva's roar in the fourteenth sarga, so that the poet binds the events together by the echo. Loosed with a crash like the thunderbolt and blazing like lightning, that great arrow was sent by Rāghava into Vālī's chest. Venom, thunder and fire — three qualities fill out the arrow's terror. Struck with force by it, Vālī, the splendid and valiant lord of the monkeys, fell to the ground.

Like Indra's banner, raised on the full-moon day of the month of Āśvayuja and then laid on the ground, Vālī lay, his glory gone, senseless, his throat choked with tears, and he cried out softly in pain. The banner of Indra is fitting, since Vālī is Indra's son, so his father's own banner is the image of his fall; and just as that banner is taken down at the close of the great festival, so Vālī's festive life has ended. Then the poet goes back to the arrow, as if in regret: that best of men had loosed that best of arrows, like Death at the world's end, adorned with gold and silver, blazing, crusher of foes, as Śiva sends smoking fire from his mouth — an image that recalls the burning of the three cities. By showing the fall first and then dwelling on its cause, the poet sharpens our pity. And so, drenched in streams of his own blood like a flowering aśoka torn up by the wind, the son of Indra lay senseless on the field, fallen to the earth like Indra's banner thrown down — the banner image used twice, once raised and once cast down.