भ्रातुः प्रति अमर्षणः वाली अन्तःपुरगतः सन् महात्मनः सुग्रीवस्य तं निनादं शुश्राव। सर्वभूतप्रकम्पनं तं निनदं श्रुत्वा तस्य मदः एकपदे एव नष्टः, महान् क्रोधश्च आपादितः। ततः रोषेण परीताङ्गः कनकप्रभः वाली उपरक्तः आदित्यः इव सद्यः निष्प्रभतां गतः। दंष्ट्राभिः करालः, क्रोधात् दीप्ताग्निवत् लोचनः सः उत्पतितपद्माभः समृणालः ह्रदः इव अभात् — यस्य कमलानि नष्टानि, मृणालानि तु अवशिष्टानि; एषा उपमा श्रीहीनतां सूक्ष्मतया दर्शयति। दुर्मर्षणं शब्दं श्रुत्वा सः हरिः पदन्यासैः मेदिनीं दारयन् इव वेगेन निष्पपात। ‘एकपदे’ इति पदेन मदस्य क्षणिकत्वं सूचितम् — सुखस्य आधारः क्षणेन एव भिद्यते। कनकप्रभस्य ग्रहणोपमा च अग्रिमस्य पतनस्य पूर्वसूचना। ‘अन्तःपुरगतः’ इति पदेन वालिनः तत्कालिका अवस्था सूचिता — सः भोगे मग्नः, शत्रुः तु द्वारे। ‘भ्रातुः अमर्षणः’ इति विशेषणं च वैरस्य मूलं दर्शयति; भ्रातृत्वम् एव अत्र असहनस्य हेतुः जातम्। ग्रहणोपमा त्रिषु श्लोकेषु क्रमेण विस्तृता — प्रथमं निष्प्रभता, ततः दंष्ट्राकरालता, ततः च श्रीहीनह्रदस्य चित्रम्; एवं क्रोधस्य त्रीणि रूपाणि — तेजोहानिः, भीषणता, शोभाभ्रंशश्च — पृथक् पृथक् दर्शितानि। पञ्चमे च तस्य वेगः पृथिवीं विदारयन् इव उक्तः; एतत् वेगम् एव तारा अग्रे निरोद्धुं यतते।

तं तारा स्नेहात् परिष्वज्य दर्शितसौहृदा, त्रस्ता सम्भ्रान्ता च सती हितोदर्कम् इदं वचनम् उवाच — ‘वीर, नदीवेगम् इव आगतम् इमं क्रोधं साधु त्यज, यथा शयनात् उत्थितः पुरुषः काल्यं भुक्तां स्रजं त्यजति। वानर, काल्यम् एतेन सह संग्रामं करिष्यसि; वीर, ते शत्रुबाहुल्यं फल्गुता वा न विद्यते। तव सहसा निष्क्रामः मम तावत् न रोचते; श्रूयतां — यन्निमित्तं निवार्यसे तत् अभिधास्यामि।’ अत्र तारायाः वचनं न भयजन्यम्, अपितु बुद्धिपूर्वकम् — प्रथमं सान्त्वनम्, ततः विलम्बस्य प्रार्थना, ततः च कारणकथनस्य प्रतिज्ञा। भुक्तस्रजः उपमा मार्मिका — क्रोधः अपि उपभुक्तः माल्यवत् त्याज्यः। परिष्वङ्गः एव तारायाः प्रथमम् आयुधम् — शब्दात् पूर्वं स्पर्शेन निवारणम्। ‘त्रस्ता सम्भ्रान्ता’ इति द्वाभ्यां विशेषणाभ्यां तस्याः अन्तर्गतं भयम्, ‘हितोदर्कम्’ इति च तस्याः वचनस्य परिणामः सूचितः — भीता अपि सा हितम् एव वदति। अष्टमे श्लोके सा वालिनः सामर्थ्यं न न्यूनीकरोति — ‘ते शत्रुबाहुल्यं फल्गुता वा न विद्यते’ इति ब्रुवती सा तस्य मानं रक्षति, केवलं कालम् एव याचते। एषा नीतिः स्मरणीया — बलिनं निवारयितुम् इच्छन्त्या तस्य बलं न निन्द्यम्।

‘पूर्वं सः क्रोधात् आपतितः त्वां युधि आह्वयते स्म; निष्पत्य च त्वया निरस्तः हन्यमानः दिशः गतः। त्वया निरस्तस्य विशेषतः पीडितस्य तस्य इह एत्य पुनः आह्वानं मम शङ्कां जनयति इव। नर्दतः तस्य यादृशः दर्पः व्यवसायश्च, निनादस्य च यः संरम्भः — एतत् अल्पं कारणं न भवति। तम् इह आगतं सुग्रीवम् अहम् असहायं न मन्ये; अवष्टब्धसहायः सन् एव यम् आश्रित्य एषः गर्जति। प्रकृत्या निपुणः बुद्धिमांश्च एषः वानरः; अपरीक्षितवीर्येण केनचित् सुग्रीवः सख्यं न एष्यति।’ तारा अत्र न भयेन, अपितु अनुमानेन वदति — कार्यात् कारणम्, नादात् सहायः, सहायात् च विपत्तिः। एषा एव बुद्धिमत्याः स्त्रियाः नीतिः। तारायाः तर्कः पञ्चभिः सोपानैः प्रवर्तते — पूर्वं सुग्रीवः पराजितः, अधुना सः एव पुनः आह्वयति, तस्य नादे च असाधारणः दर्पः श्रूयते, अतः कश्चित् बलवान् सहायः तस्य अस्ति। पञ्चमं सोपानं च सुग्रीवस्य स्वभावात् — सः निपुणः बुद्धिमांश्च, अतः अपरीक्षितेन सह सख्यं न करोति। ‘शङ्कां जनयतीव’ इति ‘इव’ शब्देन सा स्वं मतं मृदुतया स्थापयति, न तु आग्रहेण। एतत् एव पत्न्याः मन्त्रिण्याश्च युगपत् भूमिका।

‘वीर, कथयतः कुमारस्य अङ्गदस्य वचः मया पूर्वम् एव श्रुतम्; अद्य ते हितं वचः वक्ष्यामि। अयं कुमारः अङ्गदः वनान्तम् उपनिर्गतः आसीत्; निपुणैः चारैः निवेदिता प्रवृत्तिः तेन कथिता। अयोध्याधिपतेः पुत्रौ शूरौ समरदुर्जयौ इक्ष्वाकूणां कुले जातौ प्रथितौ रामलक्ष्मणौ सुग्रीवस्य प्रियकामार्थं दुरासदौ सन्तौ तत्र प्राप्तौ। तयोः यः ते भ्रातुः रणकर्मणि सहायः इति विख्यातः, सः रामः परबलामर्दी युगान्ताग्निः इव उत्थितः, साधूनां निवासवृक्षः, आपन्नानां परा गतिः, आर्तानां संश्रयः, यशसः एकभाजनम्, ज्ञानविज्ञानसम्पन्नः, पितुः निदेशे निरतः, धातूनां शैलेन्द्रः इव गुणानां महान् आकरः। तस्मात् तेन महात्मना सह — रणकर्मसु दुर्जयेन अप्रमेयेण रामेण सह — तव विरोधः न क्षमः। शूर, ते किंचित् वक्ष्यामि, न च अभ्यसूयितुम् इच्छामि।’ अत्र रामस्य वर्णनं वैरिपक्षात् आगतम् इति अधिकं प्रमाणम्। अङ्गदेन चारमुखात् श्रुतः वृत्तान्तः अत्र प्रमाणतया उपन्यस्तः — वार्ता न कल्पिता, अपितु परीक्षिता इति तारा सूचयति। रामस्य वर्णने सप्त विशेषणानि क्रमेण — शत्रुसेनामर्दकः, प्रलयाग्निसदृशः, साधूनाम् आश्रयवृक्षः, आपन्नानां गतिः, आर्तानां संश्रयः, यशसः एकाधारः, पितृवचननिरतः। तेषु प्रथमे द्वे भयजनके, मध्ये चत्वारि आश्वासदे, अन्तिमं च धर्मसूचकम्; एवं तारा वालिनः भयम् उत्पाद्य अपि रामस्य धार्मिकतां न विस्मरति। ‘धातूनामिव शैलेन्द्रः’ इति उपमा गुणानां बाहुल्यं गभीरतां च सूचयति — गुणाः न बाह्याः, अपितु स्वभावसिद्धाः। ‘न चेच्छाम्यभ्यसूयितुम्’ इति वाक्येन सा स्वस्य निष्कपटतां घोषयति।

‘श्रूयतां क्रियतां च — यत् ते हितं तत् वक्ष्यामि। सुग्रीवं तूर्णं यौवराज्येन साधु अभिषेचय। वीर राजन्, यवीयसा भ्रात्रा सह विग्रहं मा कृथाः। तेन रामेण सौहृदं वैरं च दूरतः उत्सृज्य सुग्रीवेण सम्प्रीतिम् अहं ते क्षमं मन्ये। एषः वानरः ते यवीयान् भ्राता, अतः लालनीयः। तत्र वा सन्निहस्थः वा सर्वथा सः ते बन्धुः एव; तेन समं बन्धुं भुवि कंचन अपि न पश्यामि। दानमानादिसत्कारैः तं प्रत्यनन्तरं कुरुष्व, येन एतत् वैरं समुत्सृज्य सः तव पार्श्वे तिष्ठतु। विपुलग्रीवः सुग्रीवः तव महाबन्धुः इति मतम्; भ्रातृसौहृदम् आलम्ब्य विना ते इह अन्या गतिः न अस्ति। यदि ते मत्प्रियं कार्यं, यदि च मां हितां अवैषि, तर्हि प्रियत्वेन याच्यमानः सन् मम वाक्यं साधु कुरुष्व।’ राज्ञी अत्र नीतिम् अपि उपदिशति — यौवराज्यं दत्त्वा एव वैरस्य मूलं छेत्तुं शक्यम्। उपदेशः त्रिविधः — राजनीतिः, बन्धुत्वम्, प्रार्थना च। यौवराज्याभिषेकः एव वैरस्य मूलच्छेदनम्, यतः सुग्रीवस्य दुःखं राज्यभ्रंशजन्यम् एव आसीत्। ‘यवीयान्’ इति पदं द्विः प्रयुक्तम् — कनिष्ठः अतः लालनीयः, न तु वध्यः। ‘तत्र वा सन्निहस्थो वा’ इति वचनेन सा सुग्रीवस्य किष्किन्धायां वा ऋष्यमूके वा वासं समानं मन्यते — स्थानं न बन्धुत्वं बाधते। ‘दानमानादिसत्कारैः’ इति उपायकथनं च नीतिशास्त्रानुसारि — सामदानाभ्यां शत्रुः मित्रीकर्तव्यः। अन्ते सा राज्ञीत्वं त्यक्त्वा भार्यात्वेन याचते — ‘यदि मां हितां अवैषि’ इति। एषा एव तस्याः वचनस्य परा भूमिः।

‘प्रसीद, मे पथ्यं जल्पितं शृणु; रोषम् एव अनुविधातुं न अर्हसि। कोशलराजसूनुना शक्रसमानतेजसा सह ते क्षमा एव युक्ता, न विग्रहः।’ एवं तदा तारा वालिनं हितम् एव पथ्यम् इदं वाक्यं बभाषे; किन्तु विनाशकाले कालाभिपन्नस्य तस्य तत् वचनं न अरोचत। सर्गान्ते कविः स्वयं निर्णयं वदति — बुद्धिः तत्रैव न प्रविशति यत्र कालः प्रविष्टः। ‘जल्पितम्’ इति विनयोक्तिः — स्वं वचनं सा साधारणं भाषणम् एव मन्यते।

సోదరునిపై అసహనం గల వాలి అంతఃపురంలో ఉండగా మహాత్ముడైన సుగ్రీవుని ఆ గర్జనను విన్నాడు. సమస్త ప్రాణులనూ కంపింపజేసే ఆ గర్జన విని అతని మదం ఒక్కసారిగా నశించింది, మహాక్రోధం ఆవరించింది. అప్పుడు శరీరమంతా రోషం వ్యాపించిన, బంగారు కాంతి గల వాలి గ్రహణం పట్టిన సూర్యునిలా క్షణంలో కాంతిహీనుడయ్యాడు. కోరలతో భయంకరంగా, కోపంతో మండే అగ్నిలాంటి కళ్ళతో అతడు తామరలు పెకలించబడి తూడులు మాత్రమే మిగిలిన మడుగులా కనిపించాడు — తామరలు నశించాయి, తూడులు మాత్రం మిగిలాయి; ఈ ఉపమానం శ్రీహీనతను సూక్ష్మంగా చూపుతుంది. సహించరాని ఆ ధ్వని విని ఆ వానరుడు అడుగుల తాకిడితో భూమిని చీల్చుతున్నాడా అన్నట్లు వేగంగా బయటకు దూకాడు. ‘ఏకపదే’ (ఒక్కసారిగా) అనే పదం మదం క్షణికమైనదని సూచిస్తుంది — సుఖపు ఆధారం క్షణంలోనే భేదించబడుతుంది. బంగారుకాంతి గలవానికి గ్రహణ ఉపమానం రాబోయే పతనానికి ముందుసూచన. ‘అంతఃపురగతః’ (అంతఃపురంలో ఉన్నవాడు) అనే పదం ఆ సమయంలో వాలి స్థితిని సూచిస్తుంది — అతడు భోగంలో మునిగి ఉన్నాడు, శత్రువు మాత్రం ద్వారం వద్ద ఉన్నాడు. ‘భ్రాతుః అమర్షణః’ (సోదరునిపై అసహనం గలవాడు) అనే విశేషణం వైరపు మూలాన్ని చూపుతుంది; సోదరత్వమే ఇక్కడ అసహనానికి కారణమైంది. గ్రహణ ఉపమానం మూడు శ్లోకాలలో క్రమంగా విస్తరించింది — మొదట కాంతిహీనత, తరువాత కోరలతో భయంకరత, తరువాత శ్రీహీనమైన మడుగు చిత్రం; ఇలా క్రోధపు మూడు రూపాలు — తేజోహాని, భీషణత, శోభాభ్రంశం — విడివిడిగా చూపబడ్డాయి. ఐదవ శ్లోకంలో అతని వేగం భూమిని చీల్చుతున్నట్లు చెప్పబడింది; ఈ వేగాన్నే తార ముందు నిరోధించడానికి ప్రయత్నిస్తుంది.

తార ప్రేమతో అతనిని కౌగిలించుకొని, తన అనురాగాన్ని ప్రదర్శిస్తూ, భయపడి కలవరపడుతూ, మేలు కలిగించే ఈ మాటలు పలికింది — ‘వీరా, నదీప్రవాహంలా వచ్చిన ఈ క్రోధాన్ని చక్కగా విడిచిపెట్టు — నిద్ర లేచిన మనిషి ఉదయాన రాత్రి అనుభవించిన పూలమాలను విడిచిపెట్టినట్లు. వానరా, రేపు ఉదయం అతనితో యుద్ధం చేద్దువు గాని; వీరా, నీకు శత్రువుల ఆధిక్యం గాని నీలో బలహీనత గాని లేవు. నీవు ఇలా హఠాత్తుగా బయలుదేరడం నాకు నచ్చడం లేదు; విను — నిన్ను ఎందుకు వారిస్తున్నానో చెబుతాను.’ ఇక్కడ తార మాటలు భయం నుండి పుట్టినవి కావు, బుద్ధిపూర్వకమైనవి — మొదట సాంత్వనం, తరువాత ఆలస్యం చేయమని ప్రార్థన, తరువాత కారణం చెబుతానని ప్రతిజ్ఞ. అనుభవించిన మాల ఉపమానం మర్మస్పర్శి — క్రోధం కూడా వాడిన మాలలా విడువదగినది. కౌగిలింతే తార మొదటి ఆయుధం — మాటకు ముందు స్పర్శతో వారించడం. ‘త్రస్తా సంభ్రాంతా’ (భయపడి కలవరపడుతూ) అనే రెండు విశేషణాలతో ఆమె లోపలి భయమూ, ‘హితోదర్కమ్’ (మేలు కలిగించేది) అనే దానితో ఆమె మాటల పరిణామమూ సూచించబడ్డాయి — భయపడినా ఆమె హితమే చెబుతోంది. ఎనిమిదవ శ్లోకంలో ఆమె వాలి సామర్థ్యాన్ని తగ్గించి చెప్పదు — ‘నీకు శత్రువుల ఆధిక్యం గాని బలహీనత గాని లేవు’ అంటూ ఆమె అతని గౌరవాన్ని కాపాడుతుంది, కేవలం సమయాన్ని మాత్రమే అడుగుతుంది. ఈ నీతి గుర్తుంచుకోదగినది — బలవంతుని వారించాలనుకునేవారు అతని బలాన్ని నిందించకూడదు.

‘ఇంతకుముందు అతడు కోపంతో వచ్చి నిన్ను యుద్ధానికి పిలిచాడు; నీవు బయటకు వచ్చి అతనిని తరిమివేయగా దెబ్బలు తింటూ దిక్కులకు పారిపోయాడు. నీచేత తరిమివేయబడి, ముఖ్యంగా బాధింపబడిన అతడు ఇక్కడికి వచ్చి మళ్ళీ పిలవడం నాలో శంక కలిగిస్తున్నట్లుంది. గర్జిస్తున్న అతనిలో ఉన్న దర్పమూ, నిశ్చయమూ, ఆ నాదంలోని ఉద్రేకమూ — ఇవి చిన్న కారణం వల్ల కలిగినవి కావు. ఇక్కడికి వచ్చిన సుగ్రీవుడు సహాయం లేనివాడని నేను అనుకోను; ఎవరి అండ చూసుకొని ఇతడు గర్జిస్తున్నాడో అలాంటి బలమైన సహాయం సంపాదించుకున్నాడు. ఈ వానరుడు స్వభావంచేత నేర్పరి, బుద్ధిమంతుడు; పరాక్రమం పరీక్షించబడని ఎవరితోనూ సుగ్రీవుడు సఖ్యం చేసుకోడు.’ తార ఇక్కడ భయంతో కాదు, అనుమానప్రమాణంతో మాట్లాడుతోంది — కార్యం నుండి కారణం, నాదం నుండి సహాయం, సహాయం నుండి ఆపద. ఇదే బుద్ధిమతి అయిన స్త్రీ నీతి. తార తర్కం ఐదు మెట్లలో సాగుతుంది — ఇంతకుముందు సుగ్రీవుడు ఓడిపోయాడు, ఇప్పుడు అతడే మళ్ళీ పిలుస్తున్నాడు, అతని నాదంలో అసాధారణమైన దర్పం వినిపిస్తోంది, కాబట్టి అతనికి ఎవరో బలవంతుడైన సహాయకుడున్నాడు. ఐదవ మెట్టు సుగ్రీవుని స్వభావం నుండి — అతడు నేర్పరి, బుద్ధిమంతుడు, కాబట్టి పరీక్షించనివానితో సఖ్యం చేయడు. ‘శంకాం జనయతీవ’ (శంక కలిగిస్తున్నట్లుంది) అనే దానిలోని ‘ఇవ’ (లాగా) అనే పదంతో ఆమె తన అభిప్రాయాన్ని మృదువుగా నిలుపుతోంది, పట్టుదలతో కాదు. ఇదే భార్యగానూ మంత్రిగానూ ఏకకాలంలో ఆమె నిర్వహించే పాత్ర.

‘వీరా, కుమారుడు అంగదుడు చెప్పిన మాటలు నేను ఇంతకుముందే విన్నాను; ఈనాడు నీకు హితమైన మాట చెబుతాను. ఈ కుమారుడు అంగదుడు అడవి అంచుకు వెళ్ళాడు; నేర్పరులైన గూఢచారులు తెలిపిన సమాచారాన్ని అతడు చెప్పాడు. అయోధ్యాధిపతి కుమారులు, శూరులు, యుద్ధంలో జయింపరానివారు, ఇక్ష్వాకుల వంశంలో పుట్టిన ప్రసిద్ధులు అయిన రామలక్ష్మణులు సుగ్రీవునికి ప్రియం చేయాలనే కోరికతో, ఎదిరింపరానివారై అక్కడికి వచ్చారు. వారిలో నీ సోదరునికి రణకార్యంలో సహాయకుడని విఖ్యాతుడైన ఆ రాముడు శత్రుసేనలను మర్దించేవాడు, ప్రళయకాలాగ్నిలా లేచినవాడు, సజ్జనులకు ఆశ్రయమైన వృక్షం, ఆపదలో ఉన్నవారికి పరమగతి, ఆర్తులకు ఆశ్రయం, కీర్తికి ఏకైక పాత్ర, జ్ఞానవిజ్ఞానసంపన్నుడు, తండ్రి ఆజ్ఞలో నిరతుడు, ధాతువులకు పర్వతరాజులా గుణాలకు మహానిధి. కాబట్టి ఆ మహాత్మునితో — రణకార్యాలలో జయింపరాని, అప్రమేయుడైన రామునితో — నీకు విరోధం తగదు. శూరా, నీకు కొంత చెబుతాను, నిన్ను తప్పుపట్టాలని కోరడం లేదు.’ ఇక్కడ రాముని వర్ణన శత్రుపక్షం నుండి వచ్చింది కాబట్టి అది మరింత ప్రమాణం. గూఢచారుల ద్వారా అంగదుడు విన్న వృత్తాంతం ఇక్కడ ప్రమాణంగా ఉంచబడింది — వార్త కల్పితం కాదు, పరీక్షించబడినదని తార సూచిస్తోంది. రాముని వర్ణనలో ఏడు విశేషణాలు క్రమంగా — శత్రుసేనామర్దకుడు, ప్రళయాగ్నిసదృశుడు, సజ్జనులకు ఆశ్రయవృక్షం, ఆపన్నులకు గతి, ఆర్తులకు ఆశ్రయం, కీర్తికి ఏకాధారం, పితృవచననిరతుడు. వాటిలో మొదటి రెండూ భయం కలిగించేవి, మధ్యలోని నాలుగు ఆశ్వాసం ఇచ్చేవి, చివరిది ధర్మాన్ని సూచించేది; ఇలా తార వాలికి భయం కలిగిస్తూనే రాముని ధార్మికతను మరువదు. ‘ధాతూనామివ శైలేంద్రః’ (ధాతువులకు పర్వతరాజులా) అనే ఉపమానం గుణాల సమృద్ధినీ లోతునూ సూచిస్తుంది — గుణాలు బాహ్యమైనవి కావు, స్వభావసిద్ధమైనవి. ‘న చేచ్ఛామ్యభ్యసూయితుమ్’ (నిన్ను తప్పుపట్టాలని కోరడం లేదు) అనే వాక్యంతో ఆమె తన నిష్కపటత్వాన్ని ప్రకటిస్తోంది.

‘విను, ఆచరించు — నీకు హితమైనది చెబుతాను. సుగ్రీవుని త్వరగా యౌవరాజ్యాభిషిక్తుని చెయ్యి. వీరా, రాజా, తమ్మునితో విరోధం పెట్టుకోకు. ఆ రామునితో వైరాన్ని దూరంగా విడిచి సౌహార్దం చేసుకొని, సుగ్రీవునితో ప్రేమగా ఉండడమే నీకు తగినదని నేను భావిస్తున్నాను. ఈ వానరుడు నీ తమ్ముడు, కాబట్టి లాలించదగినవాడు. అక్కడ ఉన్నా, దగ్గర ఉన్నా అన్ని విధాలా అతడు నీకు బంధువే; అతనితో సమానమైన బంధువును ఈ భూమిపై ఎవరినీ నేను చూడడం లేదు. దానమానాది సత్కారాలతో అతనిని నీకు అత్యంత సన్నిహితుని చేసుకో, దానివల్ల అతడు ఈ వైరాన్ని విడిచి నీ పక్కన నిలుస్తాడు. విశాలమైన మెడ గల సుగ్రీవుడు నీకు గొప్ప బంధువు అని నా అభిప్రాయం; సోదరసౌహార్దాన్ని ఆశ్రయించడం తప్ప నీకు ఇక్కడ వేరే గతి లేదు. నాకు ప్రియం చేయాలనుకుంటే, నన్ను నీ హితైషిణిగా గుర్తిస్తే, ప్రేమతో అడుగుతున్న నా మాటను చక్కగా ఆచరించు.’ రాణి ఇక్కడ నీతిని కూడా ఉపదేశిస్తోంది — యౌవరాజ్యం ఇవ్వడం ద్వారానే వైరపు మూలాన్ని నరకగలం. ఉపదేశం మూడు విధాలు — రాజనీతి, బంధుత్వం, ప్రార్థన. యౌవరాజ్యాభిషేకమే వైరపు మూలచ్ఛేదం, ఎందుకంటే సుగ్రీవుని దుఃఖం రాజ్యభ్రంశం వల్లనే కలిగింది. ‘యవీయాన్’ (తమ్ముడు) అనే పదం రెండుసార్లు వాడబడింది — చిన్నవాడు కాబట్టి లాలించదగినవాడు, చంపదగినవాడు కాదు. ‘తత్ర వా సన్నిహస్థో వా’ (అక్కడ ఉన్నా, దగ్గర ఉన్నా) అనే మాటతో ఆమె సుగ్రీవుడు కిష్కింధలో ఉన్నా ఋష్యమూకంలో ఉన్నా సమానమేనని భావిస్తోంది — స్థానం బంధుత్వానికి అడ్డుకాదు. ‘దానమానాదిసత్కారైః’ (దానమానాది సత్కారాలతో) అనే ఉపాయకథనం నీతిశాస్త్రానుసారమైనది — సామదానాలతో శత్రువును మిత్రునిగా మార్చుకోవాలి. చివరకు ఆమె రాణి హోదాను విడిచి భార్యగా అడుగుతోంది — ‘నన్ను నీ హితైషిణిగా గుర్తిస్తే’ అని. ఇదే ఆమె మాటల పరమోన్నత స్థాయి.

‘ప్రసన్నుడవు కా, నా హితవచనాన్ని విను; కేవలం రోషాన్నే అనుసరించడం నీకు తగదు. ఇంద్రునితో సమాన తేజస్సు గల కోసలరాజకుమారునితో నీకు సంధే తగినది, విరోధం కాదు.’ ఇలా ఆ సమయంలో తార వాలితో హితమైన, మేలుచేసే ఈ మాటలు పలికింది; కాని వినాశకాలం సమీపించి కాలవశుడైన అతనికి ఆ మాటలు రుచించలేదు. సర్గ చివర కవి స్వయంగా తీర్పు చెబుతున్నాడు — కాలం ఎక్కడ ప్రవేశించిందో అక్కడ బుద్ధి ప్రవేశించదు. ‘జల్పితమ్’ (మాటలు, పలుకులు) అనేది వినయోక్తి — ఆమె తన మాటలను సాధారణ ప్రసంగంగానే భావిస్తోంది.

தம்பியிடம் பொறுமையற்ற வாலி, அந்தப்புரத்தில் இருந்தபோது, மகாத்மாவான சுக்ரீவனின் அந்த முழக்கத்தைக் கேட்டான். எல்லா உயிர்களையும் நடுங்கச் செய்யும் அந்த முழக்கத்தைக் கேட்டதும், அவனுடைய களிப்பு ஒரே கணத்தில் அழிந்தது; பெருஞ்சினம் மூண்டது. பிறகு உடலெங்கும் கோபம் பரவிய, பொன்னொளி கொண்ட வாலி, கிரகணம் பிடித்த சூரியன் போல உடனே ஒளியிழந்தான். கோரைப்பற்களால் அச்சமூட்டுபவனும், கோபத்தால் எரியும் நெருப்பு போன்ற கண்களை உடையவனுமான அவன், தாமரைகள் பிடுங்கப்பட்டுத் தண்டுகள் மட்டும் எஞ்சிய மடுவைப் போலத் தோன்றினான் — மலர்கள் அழிந்துவிட்டன, தண்டுகளோ எஞ்சியுள்ளன; இந்த உவமை பொலிவிழப்பை நுட்பமாகக் காட்டுகிறது. பொறுக்க முடியாத அந்த ஒலியைக் கேட்டு, அந்த வானரன் தன் காலடிகளால் பூமியைப் பிளப்பவன் போல வேகமாக வெளியே பாய்ந்தான். ‘ஏகபதே’ (ஒரே கணத்தில்) என்ற சொல்லால் களிப்பின் நிலையாமை சுட்டப்படுகிறது — இன்பத்தின் அடித்தளம் ஒரு கணத்தில் உடைந்துவிடுகிறது. பொன்னொளி கொண்டவனுக்குக் கிரகண உவமை கூறுவது வரவிருக்கும் வீழ்ச்சியின் முன்னறிவிப்பு. ‘அந்த:புரகத:’ (அந்தப்புரத்தில் இருந்தவன்) என்ற சொல்லால் வாலியின் அப்போதைய நிலை சுட்டப்படுகிறது — அவன் இன்பத்தில் மூழ்கியிருக்கிறான், பகைவனோ வாசலில் நிற்கிறான். ‘ப்ராது: அமர்ஷண:’ (தம்பியிடம் பொறுமையற்றவன்) என்ற அடைமொழி பகையின் வேரைக் காட்டுகிறது; சகோதர உறவே இங்கே பொறுமையின்மைக்குக் காரணமாயிற்று. கிரகண உவமை மூன்று சுலோகங்களில் படிப்படியாக விரிகிறது — முதலில் ஒளியிழப்பு, பிறகு கோரைப்பற்களின் அச்சுறுத்தல், பிறகு பொலிவிழந்த மடுவின் சித்திரம்; இவ்வாறு சினத்தின் மூன்று வடிவங்கள் — ஒளிக்குறைவு, பயங்கரம், அழகிழப்பு — தனித்தனியே காட்டப்படுகின்றன. ஐந்தாம் சுலோகத்தில் அவனுடைய வேகம் பூமியைப் பிளப்பது போன்றது என்று சொல்லப்படுகிறது; இந்த வேகத்தையே தாரை அடுத்துத் தடுக்க முயல்கிறாள்.

தாரை அன்பால் அவனைத் தழுவிக்கொண்டு, தன் நேசத்தைக் காட்டியபடி, அச்சமும் பதற்றமும் கொண்டவளாக, நன்மையில் முடியும் இந்தச் சொற்களைச் சொன்னாள் — ‘வீரனே, ஆற்றின் வெள்ளம் போலப் பாய்ந்து வந்த இந்தச் சினத்தை நன்கு விட்டுவிடு — படுக்கையிலிருந்து எழுந்த மனிதன் விடியலில் அணிந்து அனுபவித்த மாலையைக் கழற்றி எறிவது போல. வானரனே, நாளை விடியலில் இவனோடு போர் செய்யலாம்; வீரனே, பகைவர் உன்னைவிட வலியவர்களும் அல்லர், நீ வலிமை குன்றியவனும் அல்லன். நீ இப்படித் திடீரென வெளியேறுவது எனக்கு உகக்கவில்லை; கேள் — எதற்காக உன்னைத் தடுக்கிறேன் என்பதைச் சொல்கிறேன்.’ இங்கே தாரையின் சொல் அச்சத்தால் பிறந்ததல்ல, அறிவால் பிறந்தது — முதலில் சமாதானம், பிறகு தாமதிக்க வேண்டுகோள், பிறகு காரணத்தைச் சொல்வதாக உறுதி. அனுபவித்த மாலையின் உவமை நெஞ்சைத் தொடுவது — சினமும் அனுபவித்த மாலையைப் போலக் கழற்றி எறியத் தக்கது. தழுவலே தாரையின் முதல் ஆயுதம் — சொல்லுக்கு முன் தொடுகையால் தடுத்தல். ‘த்ரஸ்தா ஸம்ப்ராந்தா’ (அச்சமும் பதற்றமும் கொண்டவள்) என்ற இரு அடைமொழிகளால் அவளுடைய உள்ளார்ந்த அச்சமும், ‘ஹிதோதர்கம்’ (நன்மையில் முடிவது) என்பதால் அவள் சொல்லின் விளைவும் சுட்டப்படுகின்றன — அஞ்சியிருந்தும் அவள் நன்மையையே பேசுகிறாள். எட்டாம் சுலோகத்தில் அவள் வாலியின் ஆற்றலைக் குறைத்துப் பேசுவதில்லை — ‘பகைவர் உன்னைவிட வலியவர்களும் அல்லர், நீ வலிமை குன்றியவனும் அல்லன்’ என்று சொல்லி அவன் மானத்தைக் காக்கிறாள்; காலத்தை மட்டுமே வேண்டுகிறாள். இந்த நெறி நினைவில் கொள்ளத்தக்கது — வலியவனைத் தடுக்க விரும்புபவள் அவன் வலிமையை இகழக் கூடாது.

‘முன்பு அவன் சினத்தோடு வந்து உன்னைப் போருக்கு அழைத்தான்; நீ வெளியே பாய்ந்து அவனை முறியடித்தாய்; அடிபட்ட அவன் திசைகளில் ஓடிப்போனான். உன்னால் முறியடிக்கப்பட்டு, குறிப்பாக நன்கு அடிபட்ட அவன் இங்கே வந்து மீண்டும் அறைகூவுவது எனக்கு ஐயத்தை உண்டாக்குவது போலிருக்கிறது. முழங்கும் அவனிடம் காணப்படும் செருக்கும் உறுதியும், முழக்கத்தின் வேகமும் — இவை சிறிய காரணத்தால் வருபவை அல்ல. இங்கே வந்திருக்கும் சுக்ரீவனைத் துணையற்றவனாக நான் கருதவில்லை; உறுதியான துணையைப் பெற்று, அதைச் சார்ந்தே இவன் முழங்குகிறான். இந்த வானரன் இயல்பாகவே திறமையானவன், அறிவாளி; வீரியம் சோதிக்கப்படாத எவரோடும் சுக்ரீவன் நட்புக்கொள்ளமாட்டான்.’ தாரை இங்கே அச்சத்தால் அல்ல, அனுமானத்தால் பேசுகிறாள் — விளைவிலிருந்து காரணம், முழக்கத்திலிருந்து துணை, துணையிலிருந்து ஆபத்து. இதுவே அறிவுள்ள பெண்ணின் நெறி. தாரையின் தர்க்கம் ஐந்து படிகளில் செல்கிறது — முன்பு சுக்ரீவன் தோற்றான், இப்போது அவனே மீண்டும் அறைகூவுகிறான், அவன் முழக்கத்தில் அசாதாரணமான செருக்கு கேட்கிறது, ஆகவே வலிமை மிக்க ஒரு துணை அவனுக்கு இருக்கிறது. ஐந்தாம் படி சுக்ரீவனின் இயல்பிலிருந்து — அவன் திறமையானவன், அறிவாளி; ஆகவே சோதிக்கப்படாதவனோடு நட்புக்கொள்ளமாட்டான். ‘சங்காம் ஜனயதீவ’ (ஐயத்தை உண்டாக்குவது போலிருக்கிறது) என்பதிலுள்ள ‘போல’ என்ற சொல்லால் அவள் தன் கருத்தை வற்புறுத்தலின்றி மென்மையாக முன்வைக்கிறாள். மனைவி, மந்திரி என்ற இரு பாத்திரங்களையும் ஒரே நேரத்தில் வகிப்பது இதுவே.

‘வீரனே, இளவரசன் அங்கதன் சொன்ன செய்தியை நான் முன்பே கேட்டிருக்கிறேன்; இன்று உனக்கு நன்மை தரும் சொல்லைச் சொல்கிறேன். இந்த இளவரசன் அங்கதன் காட்டின் எல்லைக்குச் சென்றிருந்தான்; திறமையான ஒற்றர்கள் அறிவித்த செய்தியை அவன் சொன்னான். அயோத்தி மன்னனின் புதல்வர்கள், சூரர்கள், போரில் வெல்ல முடியாதவர்கள், இக்ஷ்வாகு குலத்தில் பிறந்து புகழ்பெற்ற ராம லக்ஷ்மணர்கள், சுக்ரீவனுக்கு இனியது செய்யும் விருப்பத்தோடு, எவராலும் நெருங்க முடியாதவர்களாக அங்கே வந்திருக்கிறார்கள். அவர்களில் உன் தம்பிக்குப் போர்ச்செயலில் துணைவன் என்று புகழ்பெற்றவன் ராமன் — பகைப்படையை நசுக்குபவன், யுகமுடிவின் நெருப்பு போல எழுந்தவன், நல்லோர் தங்கும் மரம், ஆபத்தில் உள்ளவர்களுக்கு மேலான புகல், துயருற்றோரின் அடைக்கலம், புகழின் ஒரே உறைவிடம், ஞானமும் விஞ்ஞானமும் நிறைந்தவன், தந்தையின் கட்டளையில் ஈடுபாடுள்ளவன், தாதுக்களுக்கு மலையரசன் போலக் குணங்களுக்குப் பெரும் சுரங்கம். ஆகவே அந்த மகாத்மாவோடு — போர்ச்செயல்களில் வெல்ல முடியாதவனும் அளவிட முடியாதவனுமான ராமனோடு — நீ பகைகொள்வது தகாது. சூரனே, உனக்குச் சிலவற்றைச் சொல்லப் போகிறேன்; உன்மீது குறை காண நான் விரும்பவில்லை.’ இங்கே ராமனின் வர்ணனை பகைவர் தரப்பிலிருந்து வருவதால் கூடுதல் சான்றாகிறது. ஒற்றர் வாயிலாக அங்கதன் கேட்ட செய்தி இங்கே சான்றாக முன்வைக்கப்படுகிறது — செய்தி கற்பனையானதல்ல, சோதிக்கப்பட்டது என்று தாரை சுட்டுகிறாள். ராமனின் வர்ணனையில் ஏழு அடைமொழிகள் வரிசையாக வருகின்றன — பகைப்படையை நசுக்குபவன், பிரளய நெருப்புக்கு நிகரானவன், நல்லோரின் புகலிட மரம், ஆபத்தில் உள்ளோரின் கதி, துயருற்றோரின் அடைக்கலம், புகழின் ஒரே ஆதாரம், தந்தையின் சொல்லில் ஈடுபாடுள்ளவன். அவற்றில் முதல் இரண்டும் அச்சமூட்டுபவை, நடுவில் நான்கும் ஆறுதல் தருபவை, இறுதியானது தர்மத்தைச் சுட்டுவது; இவ்வாறு தாரை வாலிக்கு அச்சம் ஊட்டும்போதும் ராமனின் தார்மிகத் தன்மையை மறப்பதில்லை. ‘தாதூனாமிவ சைலேந்த்ர:’ (தாதுக்களுக்கு மலையரசன் போல) என்ற உவமை குணங்களின் மிகுதியையும் ஆழத்தையும் சுட்டுகிறது — குணங்கள் வெளியிலிருந்து வந்தவை அல்ல, இயல்பிலேயே அமைந்தவை. ‘ந சேச்சாம்யப்யஸூயிதும்’ (குறை காண நான் விரும்பவில்லை) என்ற வாக்கியத்தால் அவள் தன் கள்ளமின்மையை அறிவிக்கிறாள்.

‘கேள், அதன்படி செய் — உனக்கு நன்மையானதைச் சொல்கிறேன். சுக்ரீவனை விரைவில் இளவரசுப் பட்டத்தில் முறையாக அபிஷேகம் செய். வீர அரசனே, உன் தம்பியோடு பகைமை கொள்ளாதே. அந்த ராமனோடு நட்புக்கொண்டு, பகையைத் தொலைவில் விட்டுவிட்டு, சுக்ரீவனோடு நல்லுறவு கொள்வதே உனக்குத் தகுந்தது என்று நான் கருதுகிறேன். இந்த வானரன் உன் தம்பி; ஆகவே அன்போடு பேணப்பட வேண்டியவன். அங்கே இருந்தாலும் இங்கே அருகில் இருந்தாலும் அவன் எப்படியும் உன் உறவினனே; அவனுக்கு நிகரான உறவினனை உலகில் நான் யாரையும் காணவில்லை. கொடை, மரியாதை முதலிய உபசாரங்களால் அவனை உனக்கு மிக நெருக்கமானவனாக்கிக்கொள்; அதனால் இந்தப் பகையை விட்டுவிட்டு அவன் உன் பக்கத்தில் நிற்கட்டும். அகன்ற கழுத்துடைய சுக்ரீவன் உனக்குப் பெரும் உறவு என்பது என் கருத்து; சகோதர நேசத்தைப் பற்றிக்கொள்வதைத் தவிர உனக்கு இங்கே வேறு வழியில்லை. எனக்கு இனியதைச் செய்ய நீ விரும்பினால், உன் நலம் நாடுபவளாக என்னை நீ அறிந்தால், அன்போடு வேண்டப்படும் நீ என் சொல்லை நன்கு நிறைவேற்று.’ அரசி இங்கே அரசியல் நெறியையும் உபதேசிக்கிறாள் — இளவரசுப் பட்டத்தைக் கொடுப்பதால் மட்டுமே பகையின் வேரை அறுக்க முடியும். உபதேசம் மூவகையானது — அரசியல் நெறி, உறவு, வேண்டுகோள். இளவரசுப் பட்டாபிஷேகமே பகையின் வேரை அறுப்பது, ஏனெனில் சுக்ரீவனின் துயரம் அரசை இழந்ததால் பிறந்ததே. ‘யவீயான்’ (தம்பி) என்ற சொல் இருமுறை வருகிறது — இளையவன், ஆகவே பேணத்தக்கவன், கொல்லத்தக்கவன் அல்லன். ‘தத்ர வா ஸந்நிஹஸ்தோ வா’ (அங்கே இருந்தாலும் இங்கே அருகில் இருந்தாலும்) என்ற சொல்லால் சுக்ரீவன் கிஷ்கிந்தையில் வாழ்ந்தாலும் ரிஷ்யமூகத்தில் வாழ்ந்தாலும் ஒன்றே என்று அவள் கருதுகிறாள் — இடம் உறவைத் தடுப்பதில்லை. ‘கொடை, மரியாதை முதலிய உபசாரங்கள்’ என்ற உபாயக் கூற்றும் நீதிசாஸ்திரத்துக்கு ஏற்றது — சாமம், தானம் ஆகியவற்றால் பகைவனை நண்பனாக்க வேண்டும். இறுதியில் அவள் அரசி என்ற நிலையை விட்டு மனைவியாக வேண்டுகிறாள் — ‘உன் நலம் நாடுபவளாக என்னை நீ அறிந்தால்’ என்று. இதுவே அவள் சொல்லின் உச்சநிலை.

‘அருள்கூர்ந்து, என் நன்மை தரும் பேச்சைக் கேள்; சினத்தையே பின்பற்றுவது உனக்குத் தகாது. இந்திரனுக்கு நிகரான தேஜஸ் கொண்ட கோசல அரச குமாரனோடு உனக்குப் பொறுமையே பொருந்தும், பகைமை அல்ல.’ இவ்வாறு அப்போது தாரை வாலியிடம் நன்மையானதும் பயனுள்ளதுமான இந்தச் சொற்களைப் பேசினாள்; ஆனால் அழிவுக்காலம் வந்தபோது, காலத்தின் பிடியில் சிக்கிய அவனுக்கு அந்தச் சொல் உகக்கவில்லை. சர்க்கத்தின் இறுதியில் கவி தானே தீர்ப்பைச் சொல்கிறார் — காலம் புகுந்த இடத்தில் அறிவு புகுவதில்லை. ‘ஜல்பிதம்’ (பேச்சு) என்பது பணிவுச் சொல் — தன் சொல்லை அவள் வெறும் சாதாரணப் பேச்சாகவே கருதுகிறாள்.

ತಮ್ಮನ ಬಗ್ಗೆ ಅಸಹನೆಯುಳ್ಳ ವಾಲಿಯು ಅಂತಃಪುರದಲ್ಲಿದ್ದಾಗ ಮಹಾತ್ಮನಾದ ಸುಗ್ರೀವನ ಆ ಗರ್ಜನೆಯನ್ನು ಕೇಳಿದನು. ಸಕಲ ಪ್ರಾಣಿಗಳನ್ನೂ ನಡುಗಿಸುವ ಆ ಗರ್ಜನೆಯನ್ನು ಕೇಳಿ ಅವನ ಮದವು ಒಮ್ಮೆಲೇ ನಾಶವಾಯಿತು, ಮಹಾಕ್ರೋಧವು ಆವರಿಸಿತು. ಅನಂತರ ರೋಷದಿಂದ ಮೈಯೆಲ್ಲ ವ್ಯಾಪಿಸಲ್ಪಟ್ಟ, ಚಿನ್ನದ ಕಾಂತಿಯ ವಾಲಿಯು ಗ್ರಹಣಗ್ರಸ್ತನಾದ ಸೂರ್ಯನಂತೆ ತಕ್ಷಣವೇ ಕಾಂತಿಹೀನನಾದನು. ಕೋರೆಹಲ್ಲುಗಳಿಂದ ಭಯಂಕರನಾಗಿ, ಕೋಪದಿಂದ ಉರಿಯುವ ಬೆಂಕಿಯಂತಹ ಕಣ್ಣುಗಳುಳ್ಳ ಅವನು ಕಮಲಗಳನ್ನು ಕಿತ್ತುಹಾಕಿದ, ದಂಟುಗಳು ಮಾತ್ರ ಉಳಿದಿರುವ ಸರೋವರದಂತೆ ಕಾಣಿಸಿದನು — ಅದರ ಕಮಲಗಳು ನಾಶವಾಗಿವೆ, ದಂಟುಗಳು ಮಾತ್ರ ಉಳಿದಿವೆ; ಈ ಉಪಮೆ ಶ್ರೀಹೀನತೆಯನ್ನು ಸೂಕ್ಷ್ಮವಾಗಿ ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ಸಹಿಸಲಾಗದ ಆ ಶಬ್ದವನ್ನು ಕೇಳಿ ಆ ವಾನರನು ತನ್ನ ಹೆಜ್ಜೆಗಳಿಂದ ಭೂಮಿಯನ್ನೇ ಸೀಳುವನೋ ಎಂಬಂತೆ ರಭಸದಿಂದ ಹೊರಕ್ಕೆ ಧುಮುಕಿದನು. ‘ಏಕಪದೇ’ (ಒಮ್ಮೆಲೇ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಮದದ ಕ್ಷಣಿಕತೆ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ — ಸುಖದ ಆಧಾರವು ಕ್ಷಣದಲ್ಲೇ ಒಡೆದುಹೋಗುತ್ತದೆ. ಚಿನ್ನದ ಕಾಂತಿಯವನಿಗೆ ಕೊಟ್ಟ ಗ್ರಹಣದ ಉಪಮೆ ಮುಂಬರುವ ಪತನದ ಮುನ್ಸೂಚನೆ. ‘ಅಂತಃಪುರಗತಃ’ (ಅಂತಃಪುರದಲ್ಲಿದ್ದ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ವಾಲಿಯ ಆಗಿನ ಸ್ಥಿತಿ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ — ಅವನು ಭೋಗದಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿದ್ದಾನೆ, ಶತ್ರುವಾದರೋ ಬಾಗಿಲಲ್ಲಿದ್ದಾನೆ. ‘ತಮ್ಮನ ಬಗ್ಗೆ ಅಸಹನೆಯುಳ್ಳ’ ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣವು ವೈರದ ಮೂಲವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ; ಇಲ್ಲಿ ಸೋದರತ್ವವೇ ಅಸಹನೆಗೆ ಕಾರಣವಾಯಿತು. ಗ್ರಹಣದ ಉಪಮೆ ಮೂರು ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಕ್ರಮವಾಗಿ ವಿಸ್ತರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ — ಮೊದಲು ಕಾಂತಿಹೀನತೆ, ಆಮೇಲೆ ಕೋರೆಹಲ್ಲುಗಳ ಭೀಕರತೆ, ಅನಂತರ ಶ್ರೀಹೀನ ಸರೋವರದ ಚಿತ್ರ; ಹೀಗೆ ಕೋಪದ ಮೂರು ರೂಪಗಳು — ತೇಜೋಹಾನಿ, ಭೀಕರತೆ, ಶೋಭಾಭ್ರಂಶ — ಬೇರೆ ಬೇರೆಯಾಗಿ ತೋರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ. ಐದನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಅವನ ರಭಸವು ಭೂಮಿಯನ್ನು ಸೀಳುವಂತೆ ಎಂದು ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ; ಮುಂದೆ ತಾರೆ ತಡೆಯಲು ಪ್ರಯತ್ನಿಸುವುದು ಇದೇ ರಭಸವನ್ನು.

ತಾರೆಯು ಸ್ನೇಹದಿಂದ ಅವನನ್ನು ಆಲಿಂಗಿಸಿ, ತನ್ನ ಪ್ರೀತಿಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾ, ಹೆದರಿ ಗಾಬರಿಗೊಂಡವಳಾಗಿ, ಹಿತವನ್ನೇ ಪರಿಣಾಮವಾಗಿ ಉಳ್ಳ ಈ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದಳು — ‘ವೀರನೇ, ನದಿಯ ರಭಸದಂತೆ ಬಂದ ಈ ಕೋಪವನ್ನು, ಹಾಸಿಗೆಯಿಂದ ಎದ್ದ ಮನುಷ್ಯನು ರಾತ್ರಿ ತೊಟ್ಟ ಹೂಮಾಲೆಯನ್ನು ಬೆಳಿಗ್ಗೆ ತೆಗೆದೆಸೆಯುವಂತೆ, ಚೆನ್ನಾಗಿ ತ್ಯಜಿಸು. ವಾನರ, ನಾಳೆ ಬೆಳಿಗ್ಗೆ ಇವನೊಡನೆ ಯುದ್ಧ ಮಾಡುವೆಯಂತೆ; ವೀರನೇ, ನಿನಗೆ ಶತ್ರುಗಳ ಆಧಿಕ್ಯವಾಗಲಿ ನಿನ್ನಲ್ಲಿ ದುರ್ಬಲತೆಯಾಗಲಿ ಇಲ್ಲ. ಆದರೂ ನೀನು ಹೀಗೆ ಥಟ್ಟನೆ ಹೊರಡುವುದು ನನಗೆ ಸರಿಕಾಣುತ್ತಿಲ್ಲ; ಕೇಳು — ಯಾವ ಕಾರಣಕ್ಕಾಗಿ ನಿನ್ನನ್ನು ತಡೆಯುತ್ತಿದ್ದೇನೆ ಎಂಬುದನ್ನು ಹೇಳುತ್ತೇನೆ.’ ಇಲ್ಲಿ ತಾರೆಯ ಮಾತು ಭಯದಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದುದಲ್ಲ, ಬುದ್ಧಿಪೂರ್ವಕವಾದುದು — ಮೊದಲು ಸಾಂತ್ವನ, ಆಮೇಲೆ ತಡಮಾಡುವಂತೆ ಪ್ರಾರ್ಥನೆ, ಅನಂತರ ಕಾರಣವನ್ನು ಹೇಳುವ ವಾಗ್ದಾನ. ಉಪಯೋಗಿಸಿದ ಹೂಮಾಲೆಯ ಉಪಮೆ ಮಾರ್ಮಿಕವಾದುದು — ಕೋಪವೂ ಉಪಭೋಗಿಸಿದ ಮಾಲೆಯಂತೆ ತ್ಯಜಿಸಬೇಕಾದುದು. ಆಲಿಂಗನವೇ ತಾರೆಯ ಮೊದಲ ಆಯುಧ — ಮಾತಿಗಿಂತ ಮೊದಲು ಸ್ಪರ್ಶದಿಂದ ತಡೆಯುವುದು. ‘ತ್ರಸ್ತಾ ಸಂಭ್ರಾಂತಾ’ (ಹೆದರಿದ, ಗಾಬರಿಗೊಂಡ) ಎಂಬ ಎರಡು ವಿಶೇಷಣಗಳಿಂದ ಅವಳ ಒಳಗಿನ ಭಯವೂ, ‘ಹಿತೋದರ್ಕಮ್’ (ಹಿತಕರವಾದ ಪರಿಣಾಮವುಳ್ಳ) ಎಂಬುದರಿಂದ ಅವಳ ಮಾತಿನ ಪರಿಣಾಮವೂ ಸೂಚಿತವಾಗಿವೆ — ಹೆದರಿದ್ದರೂ ಅವಳು ಹಿತವನ್ನೇ ಹೇಳುತ್ತಾಳೆ. ಎಂಟನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಅವಳು ವಾಲಿಯ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವನ್ನು ಕಡಿಮೆಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ — ‘ನಿನಗೆ ಶತ್ರುಗಳ ಆಧಿಕ್ಯವಾಗಲಿ ದುರ್ಬಲತೆಯಾಗಲಿ ಇಲ್ಲ’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾ ಅವನ ಮಾನವನ್ನು ಕಾಪಾಡುತ್ತಾಳೆ, ಕೇವಲ ಕಾಲಾವಕಾಶವನ್ನು ಮಾತ್ರ ಕೇಳುತ್ತಾಳೆ. ಈ ನೀತಿ ಸ್ಮರಣೀಯ — ಬಲಶಾಲಿಯನ್ನು ತಡೆಯಬಯಸುವವರು ಅವನ ಬಲವನ್ನು ನಿಂದಿಸಬಾರದು.

‘ಹಿಂದೆ ಅವನು ಕೋಪದಿಂದ ಬಂದು ನಿನ್ನನ್ನು ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಕರೆದಿದ್ದನು; ನೀನು ಹೊರಹೋಗಿ ಅವನನ್ನು ಸದೆಬಡಿಯಲು, ಹೊಡೆತ ತಿನ್ನುತ್ತಾ ಅವನು ದಿಕ್ಕುಪಾಲಾಗಿ ಓಡಿಹೋದನು. ನಿನ್ನಿಂದ ಸೋಲಿಸಲ್ಪಟ್ಟು, ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಪೀಡಿತನಾದ ಅವನು ಇಲ್ಲಿಗೆ ಬಂದು ಮತ್ತೆ ಕರೆಯುತ್ತಿರುವುದು ನನ್ನಲ್ಲಿ ಶಂಕೆಯನ್ನು ಹುಟ್ಟಿಸುವಂತಿದೆ. ಗರ್ಜಿಸುತ್ತಿರುವ ಅವನಲ್ಲಿ ಕಾಣುವ ದರ್ಪ, ದೃಢನಿಶ್ಚಯ, ಗರ್ಜನೆಯ ಆವೇಶ — ಇವೆಲ್ಲಕ್ಕೂ ಸಣ್ಣ ಕಾರಣವಿರಲಾರದು. ಇಲ್ಲಿಗೆ ಬಂದಿರುವ ಸುಗ್ರೀವನನ್ನು ನಾನು ಅಸಹಾಯಕನೆಂದು ಭಾವಿಸುವುದಿಲ್ಲ; ದೃಢವಾದ ಸಹಾಯವನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಂಡೇ, ಅದನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿಯೇ ಇವನು ಗರ್ಜಿಸುತ್ತಿದ್ದಾನೆ. ಈ ವಾನರನು ಸ್ವಭಾವತಃ ನಿಪುಣನೂ ಬುದ್ಧಿವಂತನೂ ಆಗಿದ್ದಾನೆ; ಪರಾಕ್ರಮವನ್ನು ಪರೀಕ್ಷಿಸದ ಯಾರೊಡನೆಯೂ ಸುಗ್ರೀವನು ಸ್ನೇಹ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುವುದಿಲ್ಲ.’ ತಾರೆ ಇಲ್ಲಿ ಭಯದಿಂದಲ್ಲ, ಅನುಮಾನಪ್ರಮಾಣದಿಂದ ಮಾತನಾಡುತ್ತಾಳೆ — ಕಾರ್ಯದಿಂದ ಕಾರಣ, ಗರ್ಜನೆಯಿಂದ ಸಹಾಯಕ, ಸಹಾಯಕನಿಂದ ವಿಪತ್ತು. ಇದೇ ಬುದ್ಧಿವಂತೆಯಾದ ಸ್ತ್ರೀಯ ನೀತಿ. ತಾರೆಯ ತರ್ಕ ಐದು ಮೆಟ್ಟಿಲುಗಳಲ್ಲಿ ಸಾಗುತ್ತದೆ — ಹಿಂದೆ ಸುಗ್ರೀವನು ಸೋತಿದ್ದನು, ಈಗ ಅವನೇ ಮತ್ತೆ ಕರೆಯುತ್ತಿದ್ದಾನೆ, ಅವನ ಗರ್ಜನೆಯಲ್ಲಿ ಅಸಾಧಾರಣ ದರ್ಪ ಕೇಳಿಸುತ್ತಿದೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನಿಗೆ ಯಾರೋ ಬಲಶಾಲಿಯಾದ ಸಹಾಯಕನಿದ್ದಾನೆ. ಐದನೆಯ ಮೆಟ್ಟಿಲು ಸುಗ್ರೀವನ ಸ್ವಭಾವದಿಂದ — ಅವನು ನಿಪುಣನೂ ಬುದ್ಧಿವಂತನೂ, ಆದ್ದರಿಂದ ಪರೀಕ್ಷಿಸದವನೊಡನೆ ಸ್ನೇಹ ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ. ‘ಶಂಕಾಂ ಜನಯತೀವ’ (ಶಂಕೆಯನ್ನು ಹುಟ್ಟಿಸುವಂತಿದೆ) ಎಂಬಲ್ಲಿನ ‘ಇವ’ (ಅಂತೆ) ಎಂಬ ಶಬ್ದದಿಂದ ಅವಳು ತನ್ನ ಅಭಿಪ್ರಾಯವನ್ನು ಹಠದಿಂದಲ್ಲ, ಮೃದುವಾಗಿ ಮಂಡಿಸುತ್ತಾಳೆ. ಇದೇ ಏಕಕಾಲದಲ್ಲಿ ಪತ್ನಿಯ ಮತ್ತು ಮಂತ್ರಿಣಿಯ ಪಾತ್ರ.

‘ವೀರನೇ, ಕುಮಾರ ಅಂಗದನು ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದ ಮಾತನ್ನು ನಾನು ಮೊದಲೇ ಕೇಳಿದ್ದೇನೆ; ಇಂದು ನಿನಗೆ ಹಿತವಾದ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳುತ್ತೇನೆ. ಈ ಕುಮಾರ ಅಂಗದನು ಕಾಡಿನ ಅಂಚಿಗೆ ಹೋಗಿದ್ದನು; ನಿಪುಣರಾದ ಗೂಢಚಾರರು ತಿಳಿಸಿದ ವರ್ತಮಾನವನ್ನು ಅವನು ಹೇಳಿದನು. ಅಯೋಧ್ಯಾಧಿಪತಿಯ ಮಕ್ಕಳು, ಶೂರರು, ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಜಯಿಸಲಸಾಧ್ಯರು, ಇಕ್ಷ್ವಾಕು ಕುಲದಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟಿದ ಪ್ರಸಿದ್ಧರಾದ ರಾಮಲಕ್ಷ್ಮಣರು — ಎದುರಿಸಲಾಗದವರಾದ ಅವರು — ಸುಗ್ರೀವನಿಗೆ ಪ್ರಿಯವನ್ನು ಮಾಡುವುದಕ್ಕಾಗಿ ಅಲ್ಲಿಗೆ ಬಂದಿದ್ದಾರೆ. ಅವರಿಬ್ಬರಲ್ಲಿ ನಿನ್ನ ತಮ್ಮನಿಗೆ ಯುದ್ಧಕಾರ್ಯದಲ್ಲಿ ಸಹಾಯಕನೆಂದು ಪ್ರಸಿದ್ಧನಾದ ಆ ರಾಮನು ಶತ್ರುಸೈನ್ಯವನ್ನು ಮರ್ದಿಸುವವನು, ಪ್ರಳಯಕಾಲದ ಅಗ್ನಿಯಂತೆ ಎದ್ದುನಿಂತವನು, ಸಜ್ಜನರಿಗೆ ಆಶ್ರಯವೃಕ್ಷ, ಆಪತ್ತಿನಲ್ಲಿರುವವರಿಗೆ ಪರಮ ಗತಿ, ಆರ್ತರಿಗೆ ಆಸರೆ, ಯಶಸ್ಸಿನ ಏಕೈಕ ಭಾಜನ, ಜ್ಞಾನವಿಜ್ಞಾನಸಂಪನ್ನ, ತಂದೆಯ ಆಜ್ಞೆಯಲ್ಲಿ ನಿರತ, ಧಾತುಗಳಿಗೆ ಪರ್ವತರಾಜನು ಹೇಗೋ ಹಾಗೆ ಗುಣಗಳ ಮಹಾ ಆಕರ. ಆದ್ದರಿಂದ ಆ ಮಹಾತ್ಮನೊಡನೆ — ಯುದ್ಧಕಾರ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಜಯಿಸಲಾಗದ, ಅಳೆಯಲಾಗದ ರಾಮನೊಡನೆ — ನಿನ್ನ ವಿರೋಧ ಉಚಿತವಲ್ಲ. ಶೂರನೇ, ನಿನಗೆ ಸ್ವಲ್ಪ ಹೇಳುತ್ತೇನೆ; ನಿನ್ನನ್ನು ದೂಷಿಸಬೇಕೆಂಬ ಇಚ್ಛೆ ನನಗಿಲ್ಲ.’ ಇಲ್ಲಿ ರಾಮನ ವರ್ಣನೆ ವೈರಿಪಕ್ಷದಿಂದ ಬಂದಿರುವುದರಿಂದ ಅದು ಹೆಚ್ಚು ಪ್ರಮಾಣಭೂತವಾದುದು. ಅಂಗದನು ಗೂಢಚಾರರ ಮುಖದಿಂದ ಕೇಳಿದ ವೃತ್ತಾಂತವನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ಪ್ರಮಾಣವಾಗಿ ಮುಂದಿಡಲಾಗಿದೆ — ಸುದ್ದಿ ಕಲ್ಪಿತವಲ್ಲ, ಪರೀಕ್ಷಿತವಾದುದು ಎಂದು ತಾರೆ ಸೂಚಿಸುತ್ತಾಳೆ. ರಾಮನ ವರ್ಣನೆಯಲ್ಲಿ ಏಳು ವಿಶೇಷಣಗಳು ಕ್ರಮವಾಗಿ ಬರುತ್ತವೆ — ಶತ್ರುಸೇನಾಮರ್ದಕ, ಪ್ರಳಯಾಗ್ನಿಸದೃಶ, ಸಜ್ಜನರ ಆಶ್ರಯವೃಕ್ಷ, ಆಪನ್ನರ ಗತಿ, ಆರ್ತರ ಆಸರೆ, ಯಶಸ್ಸಿನ ಏಕೈಕ ಆಧಾರ, ಪಿತೃವಚನನಿರತ. ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಮೊದಲ ಎರಡು ಭಯ ಹುಟ್ಟಿಸುವಂಥವು, ನಡುವಿನ ನಾಲ್ಕು ಆಶ್ವಾಸನೆ ನೀಡುವಂಥವು, ಕೊನೆಯದು ಧರ್ಮವನ್ನು ಸೂಚಿಸುವಂಥದು; ಹೀಗೆ ತಾರೆ ವಾಲಿಯಲ್ಲಿ ಭಯವನ್ನು ಹುಟ್ಟಿಸುತ್ತಲೇ ರಾಮನ ಧಾರ್ಮಿಕತೆಯನ್ನು ಮರೆಯುವುದಿಲ್ಲ. ‘ಧಾತೂನಾಮಿವ ಶೈಲೇಂದ್ರಃ’ (ಧಾತುಗಳಿಗೆ ಪರ್ವತರಾಜನಂತೆ) ಎಂಬ ಉಪಮೆ ಗುಣಗಳ ಬಾಹುಳ್ಯವನ್ನೂ ಆಳವನ್ನೂ ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ — ಗುಣಗಳು ಹೊರಗಿನವಲ್ಲ, ಸ್ವಭಾವಸಿದ್ಧವಾದವು. ‘ನ ಚೇಚ್ಛಾಮ್ಯಭ್ಯಸೂಯಿತುಮ್’ (ನಿನ್ನನ್ನು ದೂಷಿಸಲು ಬಯಸುವುದಿಲ್ಲ) ಎಂಬ ವಾಕ್ಯದಿಂದ ಅವಳು ತನ್ನ ನಿಷ್ಕಪಟತೆಯನ್ನು ಘೋಷಿಸುತ್ತಾಳೆ.

‘ಕೇಳು, ಹಾಗೆಯೇ ಮಾಡು — ನಿನಗೆ ಹಿತವಾದುದನ್ನು ಹೇಳುತ್ತೇನೆ. ಸುಗ್ರೀವನಿಗೆ ಬೇಗನೆ ಯೌವರಾಜ್ಯದ ಅಭಿಷೇಕವನ್ನು ಸರಿಯಾಗಿ ಮಾಡು. ವೀರನಾದ ರಾಜನೇ, ಕಿರಿಯ ತಮ್ಮನೊಡನೆ ಕಲಹ ಮಾಡಬೇಡ. ಆ ರಾಮನೊಡನೆ ಸ್ನೇಹವನ್ನು ಬೆಳೆಸಿ, ವೈರವನ್ನು ದೂರದಿಂದಲೇ ತ್ಯಜಿಸಿ, ಸುಗ್ರೀವನೊಡನೆ ಪ್ರೀತಿಯಿಂದಿರುವುದೇ ನಿನಗೆ ಉಚಿತವೆಂದು ನಾನು ಭಾವಿಸುತ್ತೇನೆ. ಈ ವಾನರನು ನಿನ್ನ ಕಿರಿಯ ತಮ್ಮ, ಆದ್ದರಿಂದ ಮುದ್ದಿನಿಂದ ಪೋಷಿಸಬೇಕಾದವನು. ಅಲ್ಲಿರಲಿ ಇಲ್ಲಿ ಹತ್ತಿರವಿರಲಿ, ಎಲ್ಲ ರೀತಿಯಲ್ಲೂ ಅವನು ನಿನ್ನ ಬಂಧುವೇ; ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಅವನಿಗೆ ಸಮನಾದ ಬಂಧುವನ್ನು ನಾನು ಯಾರನ್ನೂ ಕಾಣೆನು. ದಾನ, ಮಾನ ಮುಂತಾದ ಸತ್ಕಾರಗಳಿಂದ ಅವನನ್ನು ನಿನಗೆ ಅತ್ಯಂತ ಆಪ್ತನನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಿಕೋ, ಇದರಿಂದ ಅವನು ಈ ವೈರವನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ನಿನ್ನ ಪಕ್ಕದಲ್ಲಿ ನಿಲ್ಲಲಿ. ಅಗಲವಾದ ಕೊರಳಿನ ಸುಗ್ರೀವನು ನಿನ್ನ ಮಹಾಬಂಧು ಎಂಬುದು ನನ್ನ ಅಭಿಪ್ರಾಯ; ಸೋದರಸ್ನೇಹವನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸದೆ ನಿನಗೆ ಇಲ್ಲಿ ಬೇರೆ ಗತಿಯಿಲ್ಲ. ನನಗೆ ಪ್ರಿಯವಾದುದನ್ನು ಮಾಡಬೇಕೆಂದಿದ್ದರೆ, ನನ್ನನ್ನು ನಿನ್ನ ಹಿತೈಷಿಣಿ ಎಂದು ತಿಳಿದಿದ್ದರೆ, ಪ್ರೀತಿಯಿಂದ ಬೇಡಿಕೊಳ್ಳಲ್ಪಡುತ್ತಿರುವ ನೀನು ನನ್ನ ಮಾತನ್ನು ಚೆನ್ನಾಗಿ ನಡೆಸಿಕೊಡು.’ ರಾಣಿ ಇಲ್ಲಿ ರಾಜನೀತಿಯನ್ನೂ ಉಪದೇಶಿಸುತ್ತಾಳೆ — ಯೌವರಾಜ್ಯವನ್ನು ಕೊಡುವುದರಿಂದಲೇ ವೈರದ ಬೇರನ್ನು ಕಡಿಯಲು ಸಾಧ್ಯ. ಉಪದೇಶ ಮೂರು ಬಗೆಯದು — ರಾಜನೀತಿ, ಬಂಧುತ್ವ, ಪ್ರಾರ್ಥನೆ. ಯೌವರಾಜ್ಯಾಭಿಷೇಕವೇ ವೈರದ ಮೂಲಚ್ಛೇದನ, ಏಕೆಂದರೆ ಸುಗ್ರೀವನ ದುಃಖವು ರಾಜ್ಯಭ್ರಂಶದಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದುದೇ ಆಗಿತ್ತು. ‘ಯವೀಯಾನ್’ (ಕಿರಿಯವನು) ಎಂಬ ಪದ ಎರಡು ಬಾರಿ ಬಳಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ — ಕಿರಿಯವನು, ಆದ್ದರಿಂದ ಪೋಷಿಸಬೇಕಾದವನು, ಕೊಲ್ಲಬೇಕಾದವನಲ್ಲ. ‘ತತ್ರ ವಾ ಸನ್ನಿಹಸ್ಥೋ ವಾ’ (ಅಲ್ಲಿರಲಿ ಹತ್ತಿರವಿರಲಿ) ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ ಅವಳು ಸುಗ್ರೀವನು ಕಿಷ್ಕಿಂಧೆಯಲ್ಲಿರಲಿ ಋಷ್ಯಮೂಕದಲ್ಲಿರಲಿ ಎರಡನ್ನೂ ಸಮಾನವೆಂದು ಭಾವಿಸುತ್ತಾಳೆ — ಸ್ಥಳವು ಬಂಧುತ್ವಕ್ಕೆ ಅಡ್ಡಿಯಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ‘ದಾನಮಾನಾದಿಸತ್ಕಾರೈಃ’ ಎಂಬ ಉಪಾಯಕಥನವು ನೀತಿಶಾಸ್ತ್ರಕ್ಕೆ ಅನುಗುಣವಾದುದು — ಸಾಮ ಮತ್ತು ದಾನಗಳಿಂದ ಶತ್ರುವನ್ನು ಮಿತ್ರನನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಬೇಕು. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಅವಳು ರಾಣಿಯ ಸ್ಥಾನವನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಪತ್ನಿಯಾಗಿ ಬೇಡಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾಳೆ — ‘ನನ್ನನ್ನು ಹಿತೈಷಿಣಿ ಎಂದು ತಿಳಿದಿದ್ದರೆ’ ಎಂದು. ಇದೇ ಅವಳ ಮಾತಿನ ಪರಮ ಹಂತ.

‘ಪ್ರಸನ್ನನಾಗು, ನನ್ನ ಪಥ್ಯವಾದ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳು; ರೋಷವನ್ನೇ ಅನುಸರಿಸುವುದು ನಿನಗೆ ತಕ್ಕುದಲ್ಲ. ಇಂದ್ರನಿಗೆ ಸಮಾನ ತೇಜಸ್ಸುಳ್ಳ ಕೋಸಲರಾಜಕುಮಾರನೊಡನೆ ನಿನಗೆ ಹೊಂದಾಣಿಕೆಯೇ ಸರಿ, ಕಲಹವಲ್ಲ.’ ಹೀಗೆ ಆಗ ತಾರೆಯು ವಾಲಿಗೆ ಹಿತವೂ ಪಥ್ಯವೂ ಆದ ಈ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದಳು; ಆದರೆ ವಿನಾಶಕಾಲದಲ್ಲಿ ಕಾಲನ ವಶನಾಗಿದ್ದ ಅವನಿಗೆ ಆ ಮಾತು ರುಚಿಸಲಿಲ್ಲ. ಸರ್ಗದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಕವಿ ತಾನೇ ತೀರ್ಮಾನವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ಎಲ್ಲಿ ಕಾಲನು (ಮೃತ್ಯುವು) ಪ್ರವೇಶಿಸಿದ್ದಾನೋ ಅಲ್ಲಿ ಬುದ್ಧಿ ಪ್ರವೇಶಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ‘ಜಲ್ಪಿತಮ್’ (ಹರಟೆ) ಎಂಬುದು ವಿನಯದ ನುಡಿ — ತನ್ನ ಮಾತನ್ನು ಅವಳು ಸಾಧಾರಣವಾದ ಮಾತುಕತೆ ಎಂದೇ ಭಾವಿಸುತ್ತಾಳೆ.

സഹോദരനോടു പൊറുക്കാത്തവനായ ബാലി അന്തഃപുരത്തിലിരിക്കെ മഹാത്മാവായ സുഗ്രീവന്റെ ആ ഗർജനം കേട്ടു. സർവജീവികളെയും വിറപ്പിക്കുന്ന ആ നാദം കേട്ടതോടെ അവന്റെ മദം ഒറ്റയടിക്കു നശിച്ചു; കഠിനമായ ക്രോധം ഉണ്ടാവുകയും ചെയ്തു. പിന്നെ രോഷം ദേഹമാകെ വ്യാപിച്ച, സ്വർണകാന്തിയുള്ള ബാലി, ഗ്രഹണം ബാധിച്ച സൂര്യനെപ്പോലെ പെട്ടെന്നു കാന്തിയറ്റവനായി. ദംഷ്ട്രകളാൽ ഭയങ്കരനും ക്രോധത്താൽ ജ്വലിക്കുന്ന അഗ്നിപോലുള്ള കണ്ണുകളുള്ളവനുമായ അവൻ, താമരകൾ പിഴുതെറിയപ്പെട്ട്, താമരത്തണ്ടുകൾ മാത്രം ശേഷിക്കുന്ന തടാകംപോലെ കാണപ്പെട്ടു — പൂക്കൾ നശിച്ചു, തണ്ടുകൾ മാത്രം ശേഷിച്ചു; ഈ ഉപമ ശ്രീനാശത്തെ സൂക്ഷ്മമായി കാണിക്കുന്നു. സഹിക്കാനാവാത്ത ആ ശബ്ദം കേട്ട് ആ വാനരൻ കാലടികൾകൊണ്ട് ഭൂമിയെ പിളർക്കുന്നതുപോലെ വേഗത്തിൽ പുറത്തേക്കു പാഞ്ഞു. ‘ഏകപദേ’ (ഒറ്റയടിക്ക്) എന്ന പദത്താൽ മദത്തിന്റെ ക്ഷണികത സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു — സുഖത്തിന്റെ ആധാരം ക്ഷണനേരംകൊണ്ടു തകരുന്നു. സ്വർണകാന്തിയുള്ളവനെക്കുറിച്ചുള്ള ഗ്രഹണോപമ വരാനിരിക്കുന്ന പതനത്തിന്റെ മുൻസൂചനയാണ്. ‘അന്തഃപുരഗതഃ’ (അന്തഃപുരത്തിലിരിക്കുന്നവൻ) എന്ന പദത്താൽ ബാലിയുടെ അപ്പോഴത്തെ അവസ്ഥ സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു — അവൻ ഭോഗത്തിൽ മുഴുകിയിരിക്കുന്നു, ശത്രുവോ വാതിൽക്കൽ. ‘ഭ്രാതുരമർഷണഃ’ (സഹോദരനോടു പൊറുക്കാത്തവൻ) എന്ന വിശേഷണം വൈരത്തിന്റെ മൂലം കാണിക്കുന്നു; സാഹോദര്യംതന്നെയാണ് ഇവിടെ അസഹിഷ്ണുതയ്ക്കു കാരണമായത്. ഗ്രഹണോപമ മൂന്നു ശ്ലോകങ്ങളിലായി ക്രമേണ വിസ്തരിക്കുന്നു — ആദ്യം കാന്തിയില്ലായ്മ, പിന്നെ ദംഷ്ട്രകളുടെ ഭയങ്കരത, പിന്നെ ശ്രീയറ്റ തടാകത്തിന്റെ ചിത്രം; അങ്ങനെ ക്രോധത്തിന്റെ മൂന്നു രൂപങ്ങൾ — തേജോനാശം, ഭീഷണത, ശോഭാഭ്രംശം — വെവ്വേറെ കാണിക്കപ്പെടുന്നു. അഞ്ചാം ശ്ലോകത്തിൽ അവന്റെ വേഗം ഭൂമിയെ പിളർക്കുന്നതുപോലെ എന്നു പറയുന്നു; ഈ വേഗത്തെയാണ് താര തുടർന്നു തടയാൻ ശ്രമിക്കുന്നത്.

താര സ്നേഹത്തോടെ അവനെ ആലിംഗനം ചെയ്ത്, തന്റെ സൗഹൃദം പ്രകടിപ്പിച്ചുകൊണ്ട്, ഭയന്നും പരിഭ്രമിച്ചും, ഒടുവിൽ ഹിതം വരുത്തുന്ന ഈ വാക്കു പറഞ്ഞു — ‘വീരാ, നദിയുടെ ഒഴുക്കുപോലെ വന്നെത്തിയ ഈ ക്രോധം നന്നായി ഉപേക്ഷിക്കൂ — ഉറക്കത്തിൽനിന്ന് എഴുന്നേൽക്കുന്നവൻ പുലർച്ചെ, ഉപയോഗിച്ചുകഴിഞ്ഞ മാല ഉപേക്ഷിക്കുന്നതുപോലെ. വാനരാ, നാളെ പുലർച്ചെ ഇവനുമായി യുദ്ധം ചെയ്യാം; വീരാ, നിനക്കു ശത്രുവിനെക്കാൾ ബലക്കുറവോ ദൗർബല്യമോ ഇല്ല. എങ്കിലും നിന്റെ ഈ പെട്ടെന്നുള്ള പുറപ്പാട് എനിക്ക് ഇഷ്ടമാകുന്നില്ല; കേൾക്കൂ — നിന്നെ എന്തുകൊണ്ടു തടയുന്നു എന്നു ഞാൻ പറയാം.’ ഇവിടെ താരയുടെ വാക്ക് ഭയത്തിൽനിന്നുണ്ടായതല്ല, ബുദ്ധിപൂർവകമാണ് — ആദ്യം സാന്ത്വനം, പിന്നെ താമസിക്കാനുള്ള അഭ്യർഥന, പിന്നെ കാരണം പറയാമെന്ന വാഗ്ദാനം. ഉപയോഗിച്ച മാലയുടെ ഉപമ മർമസ്പർശിയാണ് — ക്രോധവും ഉപയോഗിച്ച മാലപോലെ ഉപേക്ഷിക്കേണ്ടതാണ്. ആലിംഗനമാണ് താരയുടെ ആദ്യത്തെ ആയുധം — വാക്കിനു മുമ്പ് സ്പർശംകൊണ്ടുള്ള തടയൽ. ‘ത്രസ്താ സംഭ്രാന്താ’ (ഭയന്നവളും പരിഭ്രമിച്ചവളും) എന്ന രണ്ടു വിശേഷണങ്ങളാൽ അവളുടെ ഉള്ളിലെ ഭയവും, ‘ഹിതോദർകം’ (ഒടുവിൽ ഹിതം വരുത്തുന്ന) എന്നതിനാൽ അവളുടെ വാക്കിന്റെ പരിണാമവും സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു — ഭയന്നിരിക്കുമ്പോഴും അവൾ ഹിതംതന്നെ പറയുന്നു. എട്ടാം ശ്ലോകത്തിൽ അവൾ ബാലിയുടെ സാമർഥ്യം കുറച്ചുകാണിക്കുന്നില്ല — ‘നിനക്കു ശത്രുവിനെക്കാൾ ബലക്കുറവോ ദൗർബല്യമോ ഇല്ല’ എന്നു പറഞ്ഞ് അവൾ അവന്റെ മാനം കാക്കുന്നു, സമയം മാത്രം ചോദിക്കുന്നു. ഈ നീതി ഓർമിക്കേണ്ടതാണ് — ബലവാനെ തടയാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നവൾ അവന്റെ ബലത്തെ നിന്ദിക്കരുത്.

‘മുമ്പ് അവൻ ക്രോധത്തോടെ പാഞ്ഞുവന്ന് നിന്നെ യുദ്ധത്തിനു വിളിച്ചിരുന്നു; നീ പുറത്തുചെന്ന് അവനെ തോൽപ്പിച്ചപ്പോൾ, അടിയേറ്റ് അവൻ ദിക്കുകളിലേക്ക് ഓടിപ്പോയി. നിന്നാൽ തോൽപ്പിക്കപ്പെട്ട്, പ്രത്യേകിച്ചും പീഡിപ്പിക്കപ്പെട്ട അവൻ ഇവിടെ വന്ന് വീണ്ടും പോരിനു വിളിക്കുന്നത് എന്നിൽ ശങ്ക ജനിപ്പിക്കുന്നതുപോലെ. ഗർജിക്കുന്ന അവനുള്ള ദർപ്പവും നിശ്ചയവും, ആ നാദത്തിലുള്ള ആവേശവും — ഇതൊന്നും ചെറിയ കാരണംകൊണ്ടല്ല. ഇവിടെ വന്നിരിക്കുന്ന സുഗ്രീവൻ സഹായമില്ലാത്തവനാണെന്നു ഞാൻ കരുതുന്നില്ല; ഉറച്ച ഒരു സഹായിയെ നേടിയിട്ടാണ്, ആ സഹായിയെ ആശ്രയിച്ചാണ് അവൻ ഗർജിക്കുന്നത്. ഈ വാനരൻ സ്വഭാവത്താൽ നിപുണനും ബുദ്ധിമാനുമാണ്; വീര്യം പരീക്ഷിച്ചറിയാത്ത ആരുമായും സുഗ്രീവൻ സഖ്യം ചെയ്യുകയില്ല.’ താര ഇവിടെ ഭയംകൊണ്ടല്ല, അനുമാനംകൊണ്ടാണ് സംസാരിക്കുന്നത് — കാര്യത്തിൽനിന്നു കാരണം, നാദത്തിൽനിന്നു സഹായി, സഹായിയിൽനിന്ന് ആപത്ത്. ബുദ്ധിമതിയായ സ്ത്രീയുടെ നീതി ഇതുതന്നെ. താരയുടെ തർക്കം അഞ്ചു പടികളിലായി മുന്നേറുന്നു — മുമ്പ് സുഗ്രീവൻ പരാജിതനായി, ഇപ്പോൾ അവൻതന്നെ വീണ്ടും പോരിനു വിളിക്കുന്നു, അവന്റെ നാദത്തിൽ അസാധാരണമായ ദർപ്പം കേൾക്കുന്നു, അതിനാൽ അവന് ബലവാനായ ഏതോ സഹായിയുണ്ട്. അഞ്ചാമത്തെ പടി സുഗ്രീവന്റെ സ്വഭാവത്തിൽനിന്നാണ് — അവൻ നിപുണനും ബുദ്ധിമാനുമാണ്, അതിനാൽ പരീക്ഷിക്കാത്തവനുമായി സഖ്യം ചെയ്യുകയില്ല. ‘ശങ്കാം ജനയതീവ’ (ശങ്ക ജനിപ്പിക്കുന്നതുപോലെ) എന്നതിലെ ‘ഇവ’ (പോലെ) എന്ന ശബ്ദത്താൽ അവൾ തന്റെ അഭിപ്രായം നിർബന്ധത്തോടെയല്ല, മൃദുവായി അവതരിപ്പിക്കുന്നു. ഇതുതന്നെയാണ് ഭാര്യയുടെയും മന്ത്രിണിയുടെയും ഒരേസമയമുള്ള ഭൂമിക.

‘വീരാ, കുമാരനായ അംഗദൻ പറഞ്ഞ വാക്ക് ഞാൻ മുമ്പേ കേട്ടിരുന്നു; ഇന്നു നിനക്കു ഹിതമായ വാക്കു ഞാൻ പറയാം. ഈ കുമാരൻ അംഗദൻ കാടിന്റെ അതിരുവരെ പോയിരുന്നു; നിപുണരായ ചാരന്മാർ അറിയിച്ച വർത്തമാനം അവൻ പറഞ്ഞു. അയോധ്യാധിപതിയുടെ പുത്രന്മാരും, ശൂരന്മാരും, യുദ്ധത്തിൽ ജയിക്കാനാവാത്തവരും, ഇക്ഷ്വാകുകുലത്തിൽ ജനിച്ചവരും, പ്രസിദ്ധരുമായ രാമലക്ഷ്മണന്മാർ, ആർക്കും സമീപിക്കാനാവാത്തവരായി, സുഗ്രീവന്റെ പ്രിയം നിറവേറ്റാനായി അവിടെ എത്തിയിട്ടുണ്ട്. അവരിൽ നിന്റെ സഹോദരന് യുദ്ധകർമത്തിൽ സഹായി എന്നു പ്രസിദ്ധനായവൻ രാമനാണ് — ശത്രുസൈന്യത്തെ മർദിക്കുന്നവൻ, യുഗാന്താഗ്നിപോലെ ഉയർന്നവൻ, സജ്ജനങ്ങൾക്ക് അഭയമായ വൃക്ഷം, ആപത്തിൽപ്പെട്ടവർക്കു പരമഗതി, ദുഃഖിതർക്ക് ആശ്രയം, യശസ്സിന്റെ ഏക പാത്രം, ജ്ഞാനവിജ്ഞാനസമ്പന്നൻ, പിതാവിന്റെ ആജ്ഞയിൽ നിരതൻ, ധാതുക്കളുടെ പർവതരാജൻ എന്നപോലെ ഗുണങ്ങളുടെ മഹാകരം. അതിനാൽ ആ മഹാത്മാവുമായി — യുദ്ധകർമങ്ങളിൽ ജയിക്കാനാവാത്തവനും അളവറ്റവനുമായ രാമനുമായി — നിനക്കു വിരോധം ഉചിതമല്ല. ശൂരാ, നിന്നോടു ചിലതു ഞാൻ പറയാം; നിന്നിൽ കുറ്റം കാണാൻ ഞാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നില്ല.’ ഇവിടെ രാമന്റെ വർണന ശത്രുപക്ഷത്തുനിന്നു വരുന്നതുകൊണ്ട് കൂടുതൽ പ്രമാണമാകുന്നു. അംഗദൻ ചാരന്മാരിൽനിന്നു കേട്ട വർത്തമാനം ഇവിടെ പ്രമാണമായി അവതരിപ്പിക്കുന്നു — വാർത്ത കെട്ടിച്ചമച്ചതല്ല, പരിശോധിച്ചതാണ് എന്നു താര സൂചിപ്പിക്കുന്നു. രാമന്റെ വർണനയിൽ ഏഴു വിശേഷണങ്ങൾ ക്രമമായി വരുന്നു — ശത്രുസേനാമർദകൻ, പ്രളയാഗ്നിസദൃശൻ, സജ്ജനങ്ങളുടെ ആശ്രയവൃക്ഷം, ആപന്നരുടെ ഗതി, ദുഃഖിതരുടെ ആശ്രയം, യശസ്സിന്റെ ഏകാധാരം, പിതൃവചനനിരതൻ. അവയിൽ ആദ്യത്തെ രണ്ടെണ്ണം ഭയം ജനിപ്പിക്കുന്നവ, നടുവിലെ നാലെണ്ണം ആശ്വാസം നൽകുന്നവ, അവസാനത്തേതു ധർമസൂചകം; ഇങ്ങനെ ബാലിയിൽ ഭയം ഉണർത്തുമ്പോഴും താര രാമന്റെ ധാർമികത മറക്കുന്നില്ല. ‘ധാതൂനാമിവ ശൈലേന്ദ്രഃ’ (ധാതുക്കളുടെ പർവതരാജൻ എന്നപോലെ) എന്ന ഉപമ ഗുണങ്ങളുടെ ബാഹുല്യവും ആഴവും സൂചിപ്പിക്കുന്നു — ഗുണങ്ങൾ പുറമേനിന്നുള്ളവയല്ല, സ്വഭാവസിദ്ധമാണ്. ‘ന ചേച്ഛാമ്യഭ്യസൂയിതും’ (കുറ്റം കാണാൻ ഞാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നില്ല) എന്ന വാക്യത്താൽ അവൾ തന്റെ നിഷ്കപടത പ്രഖ്യാപിക്കുന്നു.

‘കേൾക്കൂ, ചെയ്യുകയും ചെയ്യൂ — നിനക്കു ഹിതമായതു ഞാൻ പറയാം. സുഗ്രീവനെ വേഗം യൗവരാജ്യത്തിൽ യഥാവിധി അഭിഷേകം ചെയ്യൂ. വീരനായ രാജാവേ, ഇളയ സഹോദരനുമായി കലഹിക്കരുത്. ആ രാമനോടുള്ള സൗഹൃദവും — വൈരം ദൂരെ ഉപേക്ഷിച്ച് — സുഗ്രീവനോടുള്ള സ്നേഹബന്ധവുമാണ് നിനക്ക് ഉചിതമെന്നു ഞാൻ കരുതുന്നു. ഈ വാനരൻ നിന്റെ ഇളയ സഹോദരനാണ്, അതിനാൽ ലാളിക്കപ്പെടേണ്ടവനാണ്. അവിടെ ആയാലും ഇവിടെ അടുത്തായാലും എല്ലാ വിധത്തിലും അവൻ നിന്റെ ബന്ധുതന്നെ; അവനു തുല്യനായ ഒരു ബന്ധുവിനെ ഭൂമിയിൽ ഞാൻ കാണുന്നില്ല. ദാനം, മാനം മുതലായ സത്കാരങ്ങളാൽ അവനെ നിന്നോട് അടുപ്പിക്കൂ; അങ്ങനെ ഈ വൈരം ഉപേക്ഷിച്ച് അവൻ നിന്റെ അരികിൽ നിൽക്കട്ടെ. വിശാലമായ കഴുത്തുള്ള സുഗ്രീവൻ നിന്റെ മഹാബന്ധുവാണ് എന്നാണ് എന്റെ മതം; സഹോദരസൗഹൃദം അവലംബിക്കുകയല്ലാതെ നിനക്ക് ഇവിടെ മറ്റൊരു വഴിയുമില്ല. എനിക്കു പ്രിയമായതു ചെയ്യണമെന്നു നിനക്കുണ്ടെങ്കിൽ, ഞാൻ നിന്റെ ഹിതം കാംക്ഷിക്കുന്നവളാണെന്നു നീ അറിയുന്നുവെങ്കിൽ, സ്നേഹത്തോടെ യാചിക്കുന്ന എന്റെ ഈ വാക്ക് നന്നായി അനുസരിക്കൂ.’ രാജ്ഞി ഇവിടെ രാജനീതിയും ഉപദേശിക്കുന്നു — യൗവരാജ്യം നൽകുന്നതിലൂടെ മാത്രമേ വൈരത്തിന്റെ മൂലം മുറിക്കാനാകൂ. ഉപദേശം മൂന്നുവിധമാണ് — രാജനീതി, ബന്ധുത്വം, പ്രാർഥന. യൗവരാജ്യാഭിഷേകംതന്നെയാണ് വൈരത്തിന്റെ മൂലച്ഛേദനം, കാരണം സുഗ്രീവന്റെ ദുഃഖം രാജ്യഭ്രംശത്തിൽനിന്നുണ്ടായതുതന്നെയായിരുന്നു. ‘യവീയാൻ’ (ഇളയവൻ) എന്ന പദം രണ്ടുതവണ പ്രയോഗിച്ചിരിക്കുന്നു — ഇളയവനാണ്, അതിനാൽ ലാളിക്കപ്പെടേണ്ടവൻ, വധിക്കപ്പെടേണ്ടവനല്ല. ‘തത്ര വാ സന്നിഹസ്ഥോ വാ’ (അവിടെ ആയാലും ഇവിടെ അടുത്തായാലും) എന്ന വാക്കിലൂടെ അവൾ സുഗ്രീവൻ കിഷ്കിന്ധയിലായാലും ഋശ്യമൂകത്തിലായാലും ഒരുപോലെ എന്നു കരുതുന്നു — സ്ഥലം ബന്ധുത്വത്തിനു തടസ്സമല്ല. ‘ദാനമാനാദിസത്കാരൈഃ’ (ദാനം, മാനം മുതലായ സത്കാരങ്ങളാൽ) എന്ന ഉപായകഥനം നീതിശാസ്ത്രത്തിന് അനുസൃതമാണ് — സാമംകൊണ്ടും ദാനംകൊണ്ടും ശത്രുവിനെ മിത്രമാക്കണം. ഒടുവിൽ അവൾ രാജ്ഞീഭാവം ഉപേക്ഷിച്ച് ഭാര്യയായി യാചിക്കുന്നു — ‘ഞാൻ നിന്റെ ഹിതം കാംക്ഷിക്കുന്നവളാണെന്നു നീ അറിയുന്നുവെങ്കിൽ’. ഇതുതന്നെയാണ് അവളുടെ വാക്കിന്റെ പരമമായ തലം.

‘പ്രസാദിച്ചാലും, എന്റെ ഈ പഥ്യമായ സംസാരം കേൾക്കൂ; രോഷത്തെ മാത്രം പിന്തുടരുന്നത് നിനക്ക് ഉചിതമല്ല. ശക്രനു തുല്യമായ തേജസ്സുള്ള കോസലരാജപുത്രനുമായി നിനക്കു ക്ഷമതന്നെയാണ് യുക്തം, കലഹമല്ല.’ ഇങ്ങനെ അപ്പോൾ താര ബാലിയോടു ഹിതകരവും പഥ്യവുമായ ഈ വാക്ക് പറഞ്ഞു; എന്നാൽ വിനാശകാലത്ത് കാലത്തിന്റെ പിടിയിലകപ്പെട്ട അവന് ആ വാക്ക് രുചിച്ചില്ല. സർഗാന്ത്യത്തിൽ കവി സ്വയം നിർണയം പറയുന്നു — കാലം പ്രവേശിച്ചിടത്ത് ബുദ്ധി പ്രവേശിക്കുന്നില്ല. ‘ജല്പിതം’ (സംസാരം) എന്നത് വിനയോക്തിയാണ് — തന്റെ വാക്കിനെ അവൾ സാധാരണമായ ഒരു സംസാരം മാത്രമായി കാണുന്നു.

Vālī, who could not bear his brother, was in the women's quarters when he heard the roar of great-souled Sugrīva — lost in pleasure while his enemy stood at the gate; and it was their very brotherhood that made the challenge unbearable to him. Hearing that cry, which shook every creature, his intoxication vanished in a single instant and a great rage came over him; the ground of his pleasure was shattered in a moment. Every limb seized by fury, golden Vālī at once lost his brightness, like the sun in eclipse. Terrible with his fangs, his eyes blazing like fire, he looked like a pool whose lotuses have been torn out, leaving only the stalks — an image that quietly shows him robbed of his glory. The eclipse, told here of a golden-hued hero, foreshadows his fall. Over three verses his anger is shown in three forms — loss of radiance, fearsomeness, and fallen beauty. Hearing that intolerable sound, the monkey rushed out, as though splitting the earth with his stride; it is this very rush that Tārā will try to stop.

But Tārā threw her arms round him in love and, frightened and bewildered, spoke words meant for his lasting good. Her embrace was her first weapon: before any word, she tried to hold him back by touch. Afraid as she was, she spoke only what was good for him. "Be gracious, my hero; let go of this anger that has come on you like a river in flood, as a man who rises at dawn throws away the garland he wore the night before" — anger, too, once spent, should be cast off like a used garland. "You can fight with him at dawn, monkey. It is not that your enemies are many, hero, or that there is any weakness in you. But this sudden rushing out does not please me. Listen, and I will tell you why I hold you back." Her words come not from fear but from reason: first she soothes him, then she asks for delay, then she promises to give her reason. She does not belittle Vālī's strength; she guards his pride and asks only for time — a wise policy, for one who would restrain a strong man must not scorn his strength.

"Once before he came in anger and challenged you to fight; you rushed out, drove him off and beat him, and he fled in all directions. That he should come back here and challenge you again, after being driven off and badly hurt, makes me suspicious. The pride and resolve with which he roars, and the fury of that cry, are no small matter. I do not believe Sugrīva has come here without help; he has found an ally, and it is on him that he leans as he roars. That monkey is clever and intelligent by nature; Sugrīva would not make an alliance with anyone whose strength he had not tested." Tārā speaks not from fear but by inference, reasoning from effect to cause: from the roar to an ally, and from an ally to danger. Her argument moves step by step — Sugrīva was beaten before; now he challenges again; his roar rings with unusual pride; so he must have a mighty ally; and, from his character, he would never ally himself with someone untested. She says it only "raises a suspicion", putting forward her view gently rather than insisting — the part of a wife and a counsellor at once.

"Hero, I have already heard what prince Aṅgada told me, and today I will tell you what is for your good. Prince Aṅgada had gone out to the edge of the forest, and he reported news brought by skilled spies. The two sons of the king of Ayodhyā, heroes hard to conquer in battle, born in the line of Ikṣvāku and famous as Rāma and Lakṣmaṇa, have come there, unassailable, to do what Sugrīva wants. And the one said to be your brother's ally in war is Rāma — crusher of enemy armies, like the fire at the end of an age, the sheltering tree of the good, the last refuge of those in trouble, the resort of the afflicted, the one vessel of glory, rich in knowledge and understanding, devoted to his father's command, a great mine of virtues as the king of mountains is of minerals. So a quarrel with that great soul, Rāma, unconquerable and immeasurable in war, does not become you. Hero, I will say something to you, and I do not mean it as a reproach." Coming from the enemy's own household, this praise of Rāma carries all the more weight. By citing Aṅgada's report from the spies, Tārā shows that her news is not imagined but tested. Of the qualities she names, the first two — crusher of armies, fire of the world's end — inspire fear, the middle ones reassure, and the last, devotion to his father's word, speaks of his righteousness: while trying to make Vālī afraid she does not forget Rāma's goodness. The mountain full of minerals shows how many and how deep his virtues are, natural to him rather than put on; and her disclaimer of reproach declares her sincerity.

"Listen and act on it: I will tell you what is for your good. Consecrate Sugrīva as heir apparent at once, and properly. Do not quarrel with your younger brother, hero and king. I think it right for you to be friends with Rāma and at peace with Sugrīva, casting your enmity far away. This monkey is your younger brother and deserves your care. Whether he lives there or here, he is in every way your kinsman; I see no kinsman on earth equal to him. Win him with gifts, honours and other courtesies and make him your closest friend, so that he lays aside this enmity and stays by your side. Broad-necked Sugrīva is, I believe, your great kinsman; you have no other course here but to hold fast to a brother's affection. If you want to please me, and if you know I wish you well, then do as I say, for I beg you out of love." The queen gives sound counsel of state: only by making Sugrīva heir can the root of the feud be cut, since his sorrow came from losing his kingdom. Her counsel is threefold — policy, kinship and entreaty. Twice she calls him "younger brother": one to be cherished, not killed. Whether in Kiṣkindhā or on Ṛṣyamūka, place does not break kinship. Winning a rival with gifts and honours follows the teaching of statecraft, that an enemy should be made a friend by conciliation and gifts. At the end she sets aside her place as queen and pleads as a wife: "if you know I wish you well" — the highest ground of her appeal.

"Be gracious and listen to my plain and wholesome words; you should not follow anger alone. Patience towards the son of the king of Kosala, whose splendour equals Indra's, is what becomes you, not a quarrel." She calls her own words mere talk, out of humility. So Tārā spoke to Vālī words that were truly for his good; but they did not please him, for he was in the grip of fate and the hour of his destruction had come. At the end of the sarga the poet gives his own verdict: good counsel cannot enter where Time has already entered.