ते सर्वे त्वरितं वालिनः पुरीं किष्किन्धां गत्वा गहने वने वृक्षैः आत्मानम् आवृत्य व्यतिष्ठन्त। काननप्रियः विपुलग्रीवः सुग्रीवः तस्मिन् कानने सर्वतः दृष्टिं विसार्य भृशं क्रोधम् आहारयत्। ‘आत्मानमावृत्य’ इति पदेन युद्धस्य नीतिः सूचिता — प्रथमं गोपनम्, ततः आह्वानम्। ‘क्रोधमाहारयत्’ इति च मार्मिकम् — क्रोधः स्वयम् आगतः इति न, अपितु सुग्रीवेण आहृतः; भयस्य स्थाने क्रोधः इच्छया स्थापितः। रामसहायं लब्ध्वा एव सः पुनः तं क्रोधं धारयितुं शक्नोति इति ध्वनिः। वृक्षाणाम् आश्रयः अत्र द्विविधः — गोपनाय, अवलोकनाय च; पूर्वसर्गे ते एव वृक्षाः मार्गस्य शोभा आसन्।

ततः परिवारैः परिवृतः सुग्रीवः नादैः अम्बरं भिन्दन् इव घोरं निनदं कृत्वा वालिं युद्धाय आह्वयत्। वायुवेगपुरःसरः महामेघः इव गर्जन्, बालार्कसदृशः दृप्तसिंहगतिः च सः क्रियादक्षं रामं दृष्ट्वा वाक्यम् अब्रवीत् — ‘हरीणां वागुरया व्याप्तां तप्तकाञ्चनतोरणां ध्वजयन्त्राढ्यां वालिनः पुरीं किष्किन्धां प्राप्ताः स्मः। वीर, पूर्वं त्वया वालिवधे या प्रतिज्ञा कृता, तां क्षिप्रं सफलां कुरु — यथा आगतः कालः लतां सफलां करोति।’ अत्र उपमा सूक्ष्मा — ऋतुः लतां न बलात् फलवतीं करोति, स्वभावेन एव; तथा रामस्य प्रतिज्ञा अपि स्वभावसिद्धा इति सुग्रीवस्य विश्वासः। नगरवर्णनं च त्रिभिः विशेषणैः — वानरसैन्यम्, सुवर्णतोरणम्, ध्वजयन्त्राणि — दुर्गस्य बलं सूचयति। ‘गर्जन्निव महामेघः’ इति उपमया नादस्य गाम्भीर्यं सूचितम्, ‘बालार्कसदृशः’ इत्यनेन च तस्य वर्णः तेजश्च। सिंहगतिः इति चलनम् अपि युद्धोद्यतस्य चिह्नम् — शब्दः वर्णः गतिश्च त्रिभिः प्रकारैः सुग्रीवस्य उत्साहः चित्रितः। ‘प्राप्ताः स्मः’ इति बहुवचनेन सः स्वं रामेण सह युक्तं मन्यते — एकाकिनः भयं गतम्। प्रतिज्ञास्मरणं च मित्रस्य अधिकारः, न तु सन्देहः। ‘परिवारैः परिवृतः’ इति पदेन पूर्वस्य एकाकिनः आह्वानात् अस्य भेदः सूचितः।

शत्रुसूदनः रामः सुग्रीवं तदेव वचनम् अवदत् — ‘अनया गजपुष्प्या त्वम् अभिज्ञानचिह्नं कृतवान् असि। लक्ष्मणेन समुत्पाट्य एषा तव कण्ठे कृता; कण्ठसक्तया लतया त्वम् अधिकं शोभसे — आकाशे नक्षत्रमालया युक्तः विपरीतः सूर्यः इव। अद्य वालिसमुत्थं तव भयं वैरं च संयुगे एकेन एव बाणमोक्षेण प्रमोक्ष्यामि। सुग्रीव, भ्रातृरूपिणं वैरिणं मम दर्शय। वाली विनिहतः सन् यावत् वने पांसुषु चेष्टते — यदि सः मम दृष्टिपथं प्राप्तः जीवन् विनिवर्तते, ततः भवान् मां दोषेण गच्छेत्, सद्यः च गर्हेत। प्रत्यक्षं मया एकेन बाणेन सप्त सालाः दारिताः।’ अत्र प्रत्यभिज्ञानस्य प्रयोजनं पुनः स्मारितम् — द्वादशे सर्गे सादृश्यात् बाणः न मुक्तः; अधुना लता एव भेदचिह्नम्। ‘तदेव वचनम्’ इति पदेन रामस्य स्थैर्यं सूचितम् — यत् द्वादशे सर्गे उक्तं तत् एव पुनः, न न्यूनं न अधिकम्। ‘विपरीतः सूर्यः’ इति उपमा विचित्रा — सूर्यः स्वयं नक्षत्राणां प्रकाशकः, किन्तु अत्र नक्षत्रमालया अलङ्कृतः; तथा सुग्रीवः स्वयं तेजस्वी, लतया तु चिह्नितः। ‘पांसुषु चेष्टते’ इति च वालिनः पतनस्य पूर्वचित्रम्। ‘सप्त सालाः दारिताः’ इति स्मरणेन रामः स्वबलस्य प्रत्यक्षं प्रमाणं दर्शयति — वाचा न, कर्मणा एव विश्वासः जनितः। ‘गर्हेच्च मां भवान्’ इति वचनेन रामः स्वयम् एव निन्दायाः अवकाशं ददाति — एषा आत्मविश्वासस्य पराकाष्ठा।

‘तेन बलेन अद्य वालिनं रणे निहतम् एव अवेहि। चिरं कृच्छ्रे तिष्ठता मया अनृतं न उक्तपूर्वम्; धर्मलोभपरीतेन मया कथंचन अपि न वक्ष्यते। प्रतिज्ञां सफलां करिष्यामि — संभ्रमं जहि। यथा शतक्रतुः वर्षेण प्रसूतं कलमक्षेत्रं फलवत् करोति, तथा अहम् अपि। हेममालिनः वालिनः आह्वाननिमित्तं सुग्रीव तं शब्दं कुरु, येन वानरः निष्पतेत्।’ ‘चिरं कृच्छ्रेऽपि’ इति पदेन रामः स्वं वनवासदुःखं सङ्केतयति — कष्टे अपि सत्यम् अपरित्यक्तम्, अतः अधुना अपि न त्यक्ष्यते। धर्मलोभः इति च रमणीयः प्रयोगः — लोभः सामान्यतः दोषः, धर्मविषये तु गुणः। वर्षा च बाणः — द्वे अपि आकाशात् पतन्ती शक्तिः; एका जीवनं ददाति, अपरा च मृत्युम्; तथापि उभयोः फलं सुग्रीवस्य मनोरथसिद्धिः एव। ‘निष्पतेत्’ इति क्रियापदेन वालिनः वेगवत् निर्गमनं सूचितम्। धनुषः बलं पूर्वम् एव दर्शितम्, अधुना वाचः बलं दर्श्यते — द्वयोः मेलनम् एव रामस्य प्रतिज्ञा।

‘जितकाशी जयश्लाघी त्वया च कदापि अधर्षितः प्रियसंयुगः वाली असङ्गेन निष्पतिष्यति। शूराः स्वकं वीर्यं जानन्तः संयुगे रिपूणां धर्षितं श्रुत्वा न मर्षयन्ति, विशेषतः स्त्रीसमक्षम्।’ रामः अत्र केवलं युद्धनीतिं न कथयति, अपितु वीरस्य मनोविज्ञानम् अपि — अवमानः एव तस्य दुःसहः। ‘स्त्रीसमक्षम्’ इति शब्दः अग्रिमसर्गे तारायाः निवारणम् अपि स्मारयति। इदं वचनं श्रुत्वा हेमपिङ्गलः सुग्रीवः उद्युक्तः। ‘असङ्गेन’ इति पदेन विलम्बाभावः सूचितः — आह्वानम् एव तस्य कृते पर्याप्तम्। ‘जितकाशी जयश्लाघी’ इति द्वे विशेषणे वालिनः गर्वं सूचयतः; गर्वः एव तस्य निर्गमनस्य कारणम् इति रामस्य गणना।

सुग्रीवः अम्बरं विनिर्भिन्दन् इव क्रूरनादेन ननर्द। तेन शब्देन वित्रस्ताः गावः हतप्रभाः, राजदोषपरामृष्टाः आकुलाः कुलस्त्रियः इव यान्ति; मृगाः रणे भग्नाः हयाः इव शीघ्रं द्रवन्ति; खगाः च क्षीणपुण्याः ग्रहाः इव भूमौ पतन्ति। ततः जीमूतवत् कृतप्रणादः शौर्येण विवृद्धतेजाः सूर्यात्मजः त्वरया प्रतीतः सन् नादम् अमुञ्चत् — अनिलेन चञ्चलोर्मिः सरित्पतिः समुद्रः इव। एकविंशः श्लोकः त्रिभिः अर्धैः निबद्धः, तत्र गावः मृगाः खगाः इति त्रयाणां त्रासः क्रमेण वर्णितः। उपमानां त्रयम् अपि पतनसूचकम् — श्रीभ्रंशः, पलायनम्, पुण्यक्षयः। ‘हतप्रभाः’ इति गवां विशेषणं त्रासस्य गभीरतां सूचयति — भयेन शोभा अपि नश्यति। गावः ग्राम्याः, मृगाः वन्याः, खगाः च आकाशचारिणः — त्रिषु स्थानेषु त्रासः व्याप्तः इति कवेः योजना।

వారందరూ వడివడిగా వాలి నగరమైన కిష్కింధకు వెళ్ళి దట్టమైన అడవిలో చెట్ల చాటున దాగి నిలిచారు. అడవులంటే ఇష్టపడే, విశాలమైన మెడ గల సుగ్రీవుడు ఆ అడవిలో నలువైపులా చూపు సారించి తీవ్రమైన క్రోధాన్ని తెచ్చుకున్నాడు. ‘ఆత్మానమావృత్య’ (తమను కప్పుకొని) అనే పదం యుద్ధనీతిని సూచిస్తుంది — మొదట దాగడం, తరువాత పిలవడం. ‘క్రోధమాహారయత్’ (క్రోధాన్ని తెచ్చుకున్నాడు) అనే మాట మర్మస్పర్శి — క్రోధం తనంతట తాను రాలేదు, సుగ్రీవుడే దానిని తెచ్చుకున్నాడు; భయం స్థానంలో క్రోధాన్ని ఇష్టపూర్వకంగా నిలిపాడు. రాముని సహాయం పొందిన తరువాతనే అతడు మళ్ళీ ఆ క్రోధాన్ని ధరించగలుగుతున్నాడని ధ్వని. ఇక్కడ చెట్ల ఆశ్రయం రెండు విధాలు — దాగడానికీ, గమనించడానికీ; మునుపటి సర్గలో అవే చెట్లు దారికి శోభగా ఉండేవి.

అప్పుడు పరివారంతో చుట్టుముట్టబడిన సుగ్రీవుడు తన నాదాలతో ఆకాశాన్ని చీల్చుతున్నాడా అన్నట్లు భయంకరంగా గర్జించి వాలిని యుద్ధానికి పిలిచాడు. వాయువేగం ముందు నడిచే మహామేఘంలా గర్జిస్తూ, బాలసూర్యునిలా ప్రకాశిస్తూ, గర్వించిన సింహం నడక గల అతడు కార్యదక్షుడైన రాముని చూసి ఇలా అన్నాడు — ‘వానరుల వలతో వ్యాపించిన, పుటం పెట్టిన బంగారపు తోరణాలు గల, ధ్వజాలతో యంత్రాలతో నిండిన వాలి నగరమైన కిష్కింధకు చేరుకున్నాము. వీరా, ఇంతకుముందు వాలివధ విషయంలో నీవు చేసిన ప్రతిజ్ఞను త్వరగా సఫలం చెయ్యి — వచ్చిన ఋతువు తీగను ఫలవంతం చేసినట్లు.’ ఇక్కడ ఉపమానం సూక్ష్మమైనది — ఋతువు తీగను బలవంతంగా ఫలవంతం చేయదు, స్వభావంచేతనే; అలాగే రాముని ప్రతిజ్ఞ కూడా స్వభావసిద్ధమే అని సుగ్రీవుని విశ్వాసం. నగరవర్ణన మూడు విశేషణాలతో — వానరసైన్యం, బంగారు తోరణాలు, ధ్వజయంత్రాలు — దుర్గపు బలాన్ని సూచిస్తుంది. ‘గర్జన్నివ మహామేఘః’ (మహామేఘంలా గర్జిస్తూ) అనే ఉపమానంతో నాదపు గాంభీర్యం, ‘బాలార్కసదృశః’ (బాలసూర్యునిలాంటివాడు) అనే దానితో అతని వర్ణమూ తేజస్సూ సూచించబడ్డాయి. సింహపు నడక అనే గమనం కూడా యుద్ధానికి సిద్ధమైనవాని చిహ్నం — శబ్దం, వర్ణం, గతి అనే మూడు విధాలుగా సుగ్రీవుని ఉత్సాహం చిత్రించబడింది. ‘ప్రాప్తాః స్మః’ (చేరుకున్నాము) అనే బహువచనంతో అతడు తనను రామునితో కలిసినవానిగా భావిస్తున్నాడు — ఒంటరితనపు భయం పోయింది. ప్రతిజ్ఞను గుర్తుచేయడం మిత్రుని అధికారం, సందేహం కాదు. ‘పరివారైః పరివృతః’ (పరివారంతో చుట్టుముట్టబడి) అనే పదంతో ఇంతకుముందు ఒంటరిగా చేసిన ఆహ్వానానికీ దీనికీ ఉన్న భేదం సూచించబడింది.

శత్రుసంహారకుడైన రాముడు సుగ్రీవునితో అవే మాటలు చెప్పాడు — ‘ఈ గజపుష్పితో నీవు గుర్తింపు చిహ్నాన్ని చేసుకున్నావు. లక్ష్మణుడు దీనిని పెకలించి నీ మెడలో వేశాడు; మెడకు చుట్టుకున్న ఈ తీగతో నీవు మరింత శోభిస్తున్నావు — ఆకాశంలో నక్షత్రమాలతో కూడిన, తారుమారైన సూర్యునిలా. ఈనాడు యుద్ధంలో ఒక్క బాణప్రయోగంతోనే వాలి వల్ల కలిగిన నీ భయాన్నీ వైరాన్నీ తొలగిస్తాను. సుగ్రీవా, సోదరుని రూపంలో ఉన్న ఆ శత్రువును నాకు చూపించు. వాలి చంపబడి అడవిలో దుమ్ములో గిలగిలలాడేదాకా — నా చూపుమేరకు వచ్చి కూడా అతడు ప్రాణాలతో తిరిగివెళితే, అప్పుడు నీవు నన్ను దోషిగా భావించవచ్చు, వెంటనే నిందించవచ్చు. నా ఒక్క బాణంతో ఏడు సాలవృక్షాలు చీలిపోవడం నీవు ప్రత్యక్షంగా చూశావు.’ ఇక్కడ గుర్తింపు ప్రయోజనం మళ్ళీ గుర్తుచేయబడింది — పన్నెండవ సర్గలో పోలిక వల్ల బాణం విడువబడలేదు; ఇప్పుడు తీగే భేదచిహ్నం. ‘తదేవ వచనమ్’ (అవే మాటలు) అనే పదం రాముని స్థిరత్వాన్ని సూచిస్తుంది — పన్నెండవ సర్గలో చెప్పినదే మళ్ళీ, తక్కువా కాదు ఎక్కువా కాదు. ‘విపరీతః సూర్యః’ (తారుమారైన సూర్యుడు) అనే ఉపమానం విచిత్రమైనది — సూర్యుడు స్వయంగా నక్షత్రాలకు కాంతినిచ్చేవాడు, కాని ఇక్కడ నక్షత్రమాలతో అలంకరించబడ్డాడు; అలాగే సుగ్రీవుడు స్వయంగా తేజస్వి, తీగతో మాత్రం గుర్తించబడ్డాడు. ‘పాంసుషు చేష్టతే’ (దుమ్ములో గిలగిలలాడుతాడు) అనే మాట వాలి పతనానికి ముందుచిత్రం. ‘సప్త సాలాః దారితాః’ (ఏడు సాలవృక్షాలు చీలిపోయాయి) అని గుర్తుచేయడం ద్వారా రాముడు తన బలానికి ప్రత్యక్ష ప్రమాణాన్ని చూపుతున్నాడు — విశ్వాసం మాటలతో కాదు, కార్యంతోనే కలిగింది. ‘గర్హేచ్చ మాం భవాన్’ (నీవు నన్ను నిందించవచ్చు) అనే మాటతో రాముడు తానే నిందకు అవకాశం ఇస్తున్నాడు — ఇది ఆత్మవిశ్వాసపు పరాకాష్ఠ.

‘ఆ బలం చేత ఈనాడు వాలి రణంలో చంపబడినట్లే అనుకో. చాలాకాలంగా కష్టంలో ఉన్నా నేను ఇంతకుముందు ఎన్నడూ అసత్యం చెప్పలేదు; ధర్మంపట్ల ఆశతో నిండిన నేను ఎన్నటికీ చెప్పను. ప్రతిజ్ఞను సఫలం చేస్తాను — కలవరాన్ని విడిచిపెట్టు. ఇంద్రుడు వర్షంతో మొలకెత్తిన వరిపొలాన్ని ఫలవంతం చేసినట్లు నేను కూడా చేస్తాను. సుగ్రీవా, బంగారు మాల ధరించిన వాలిని పిలవడానికి ఆ ధ్వని చెయ్యి, దానితో ఆ వానరుడు బయటకు దూకుతాడు.’ ‘చిరం కృచ్ఛ్రేఽపి’ (చాలాకాలం కష్టంలో ఉన్నా) అనే పదంతో రాముడు తన వనవాస దుఃఖాన్ని సూచిస్తున్నాడు — కష్టంలో కూడా సత్యాన్ని విడువలేదు, కాబట్టి ఇప్పుడు కూడా విడువడు. ‘ధర్మలోభః’ (ధర్మంపట్ల ఆశ) అనే ప్రయోగం రమణీయమైనది — లోభం సాధారణంగా దోషం, ధర్మ విషయంలో మాత్రం గుణం. వర్షమూ బాణమూ — రెండూ ఆకాశం నుండి పడే శక్తులే; ఒకటి జీవనాన్ని ఇస్తుంది, మరొకటి మృత్యువును; అయినా రెంటి ఫలమూ సుగ్రీవుని మనోరథసిద్ధే. ‘నిష్పతేత్’ (బయటకు దూకుతాడు) అనే క్రియాపదంతో వాలి వేగంగా బయటకు రావడం సూచించబడింది. ధనుస్సు బలం ఇంతకుముందే చూపబడింది, ఇప్పుడు మాట బలం చూపబడుతోంది — ఆ రెంటి కలయికే రాముని ప్రతిజ్ఞ.

‘విజయగర్వం గలవాడూ, జయాన్ని పొగడుకునేవాడూ, నీచేత ఎన్నడూ అవమానించబడనివాడూ, యుద్ధమంటే ఇష్టపడేవాడూ అయిన వాలి ఏ సంకోచమూ లేకుండా బయటకు వస్తాడు. తమ పరాక్రమం తెలిసిన శూరులు యుద్ధంలో శత్రువులు చేసే అవమానాన్ని విని సహించరు — ముఖ్యంగా స్త్రీల ఎదుట.’ రాముడు ఇక్కడ కేవలం యుద్ధనీతిని చెప్పడం లేదు, వీరుని మనస్తత్వాన్ని కూడా చెబుతున్నాడు — అవమానమే అతనికి భరించరానిది. ‘స్త్రీసమక్షమ్’ (స్త్రీల ఎదుట) అనే మాట తరువాతి సర్గలో తార వారించడాన్ని కూడా గుర్తుచేస్తుంది. ఈ మాటలు విని బంగారు పింగళవర్ణం గల సుగ్రీవుడు సిద్ధమయ్యాడు. ‘అసంగేన’ (సంకోచం లేకుండా) అనే పదం ఆలస్యం లేకపోవడాన్ని సూచిస్తుంది — అతనికి పిలుపే చాలు. ‘జితకాశీ జయశ్లాఘీ’ (విజయగర్వం గలవాడు, జయాన్ని పొగడుకునేవాడు) అనే రెండు విశేషణాలు వాలి గర్వాన్ని సూచిస్తాయి; ఆ గర్వమే అతడు బయటకు రావడానికి కారణమని రాముని లెక్క.

సుగ్రీవుడు ఆకాశాన్ని చీల్చుతున్నాడా అన్నట్లు క్రూరమైన నాదంతో గర్జించాడు. ఆ ధ్వనికి బెదిరిన ఆవులు కాంతి కోల్పోయి, రాజు దోషాలకు గురై కలవరపడే కులస్త్రీలలా పోతున్నాయి; జింకలు యుద్ధంలో ఓడిన గుర్రాలలా వేగంగా పరుగెత్తుతున్నాయి; పక్షులు పుణ్యం క్షీణించిన గ్రహాలలా నేలపై రాలుతున్నాయి. అప్పుడు మేఘంలా గర్జించిన, శౌర్యంతో పెరిగిన తేజస్సు గల సూర్యపుత్రుడు త్వరగా, నమ్మకంతో మళ్ళీ నాదం చేశాడు — గాలికి చలించే అలలు గల నదీపతి సముద్రంలా. ఇరవై ఒకటవ శ్లోకం మూడు అర్ధభాగాలతో కూర్చబడింది; అందులో ఆవులు, జింకలు, పక్షులు అనే మూడింటి భయం క్రమంగా వర్ణించబడింది. మూడు ఉపమానాలూ పతనాన్నే సూచిస్తాయి — శ్రీభ్రంశం, పలాయనం, పుణ్యక్షయం. ఆవులకు ఇచ్చిన ‘హతప్రభాః’ (కాంతి కోల్పోయినవి) అనే విశేషణం భయపు లోతును సూచిస్తుంది — భయంతో శోభ కూడా నశిస్తుంది. ఆవులు గ్రామానికి చెందినవి, జింకలు అడవికి, పక్షులు ఆకాశానికి — మూడు స్థానాలలోనూ భయం వ్యాపించిందని కవి యోజన.

அவர்கள் அனைவரும் விரைந்து வாலியின் நகரமான கிஷ்கிந்தைக்குச் சென்று, அடர்ந்த காட்டில் மரங்களால் தங்களை மறைத்துக்கொண்டு நின்றனர். காட்டை விரும்புபவனும் அகன்ற கழுத்துடையவனுமான சுக்ரீவன், அந்தக் காட்டில் எல்லாத் திசைகளிலும் பார்வையைச் செலுத்தி, மிகுந்த சினத்தை வருவித்துக்கொண்டான். ‘ஆத்மானமாவ்ருத்ய’ (தம்மை மறைத்துக்கொண்டு) என்ற சொல்லால் போரின் உத்தி உணர்த்தப்படுகிறது — முதலில் மறைதல், பிறகு அறைகூவல். ‘க்ரோதமாஹாரயத்’ (சினத்தை வருவித்துக்கொண்டான்) என்பதும் நுட்பமானது — சினம் தானாக வரவில்லை, சுக்ரீவனால் வருவிக்கப்பட்டது; அச்சத்தின் இடத்தில் சினம் விருப்பத்தோடு நிறுத்தப்பட்டது. ராமனின் துணை கிடைத்ததாலேயே அவனால் மீண்டும் அந்தச் சினத்தைத் தாங்க முடிகிறது என்பது குறிப்புப்பொருள். இங்கே மரங்களின் புகலிடம் இருவகைப் பயனுடையது — மறைவதற்கும், கவனிப்பதற்கும்; முந்தைய சர்க்கத்தில் அதே மரங்கள் வழியின் அழகாக இருந்தன.

பிறகு தன் பரிவாரத்தால் சூழப்பட்ட சுக்ரீவன், தன் முழக்கங்களால் வானத்தைக் கிழிப்பவன் போலப் பயங்கரமாக முழங்கி, வாலியைப் போருக்கு அழைத்தான். காற்றின் வேகத்தை முன்னிட்டு வரும் பெருமேகம் போல முழங்கியவனும், இளஞ்சூரியனைப் போன்றவனும், செருக்குற்ற சிங்கத்தின் நடை கொண்டவனுமான அவன், செயலில் வல்ல ராமனைப் பார்த்து இவ்வாறு சொன்னான் — ‘வானரர்களாகிய வலையால் சூழப்பட்டதும், புடம் போட்ட பொன்னாலான தோரணங்கள் கொண்டதும், கொடிகளும் போர்ப்பொறிகளும் நிறைந்ததுமான வாலியின் நகரம் கிஷ்கிந்தையை நாம் அடைந்துவிட்டோம். வீரனே, வாலிவதம் குறித்து நீ முன்பு செய்த சபதத்தை விரைவில் பலனுள்ளதாக்கு — வந்தடைந்த பருவகாலம் கொடியைக் கனி தருவதாக்குவது போல.’ இங்கே உவமை நுட்பமானது — பருவம் கொடியை வலுக்கட்டாயமாகக் கனியச் செய்வதில்லை, இயல்பாகவே செய்கிறது; அதுபோல ராமனின் சபதமும் இயல்பாகவே நிறைவேறும் என்பது சுக்ரீவனின் நம்பிக்கை. நகர வர்ணனையும் மூன்று அடைமொழிகளால் — வானரப் படை, பொன் தோரணம், கொடிகளும் பொறிகளும் — கோட்டையின் வலிமையைச் சுட்டுகிறது. ‘கர்ஜன்னிவ மஹாமேக:’ (பெருமேகம் போல முழங்கி) என்ற உவமையால் முழக்கத்தின் கம்பீரமும், ‘பாலார்கஸத்ருச:’ (இளஞ்சூரியனைப் போன்றவன்) என்பதால் அவனுடைய நிறமும் ஒளியும் சுட்டப்படுகின்றன. சிங்கநடை என்ற இயக்கமும் போருக்கு ஆயத்தமானவனின் அடையாளம் — ஒலி, நிறம், நடை என்ற மூன்று வகைகளில் சுக்ரீவனின் உற்சாகம் சித்தரிக்கப்படுகிறது. ‘ப்ராப்தா: ஸ்ம:’ (நாம் அடைந்துவிட்டோம்) என்ற பன்மையால் அவன் தன்னை ராமனோடு இணைந்தவனாகக் கருதுகிறான் — தனிமையின் அச்சம் நீங்கிவிட்டது. சபதத்தை நினைவூட்டுவது நண்பனின் உரிமை, ஐயம் அல்ல. ‘பரிவாரை: பரிவ்ருத:’ (பரிவாரத்தால் சூழப்பட்டவன்) என்ற சொல்லால், முன்பு தனியாக அறைகூவியதிலிருந்து இது வேறுபட்டது என்று உணர்த்தப்படுகிறது.

பகைவரை அழிக்கும் ராமன் சுக்ரீவனிடம் முன்பு சொன்ன அதே சொற்களைச் சொன்னான் — ‘இந்தக் கஜபுஷ்பியால் நீ அடையாளக் குறியை ஏற்படுத்திக்கொண்டிருக்கிறாய். லக்ஷ்மணன் இதைப் பிடுங்கி உன் கழுத்தில் அணிவித்தான்; கழுத்தில் சுற்றிய இந்தக் கொடியால் நீ, வானில் நட்சத்திர மாலையோடு கூடிய தலைகீழான சூரியன் போல, மிகுந்த அழகோடு திகழ்கிறாய். இன்று வாலியால் உனக்கு உண்டான அச்சத்தையும் பகையையும் போரில் ஒரே அம்பை எய்து நீக்கிவிடுவேன். சுக்ரீவா, சகோதரன் உருவில் இருக்கும் அந்தப் பகைவனை எனக்குக் காட்டு. வாலி கொல்லப்பட்டுக் காட்டில் புழுதியில் புரள்வது உறுதி — என் பார்வையின் எல்லைக்குள் வந்த அவன் உயிரோடு திரும்பிவிட்டால், நீ என்மீது குற்றம் சுமத்தலாம், உடனே என்னைப் பழிக்கலாம். உன் கண்முன்னே நான் ஒரே அம்பால் ஏழு சால மரங்களைப் பிளந்தேன்.’ இங்கே அடையாளத்தின் நோக்கம் மீண்டும் நினைவூட்டப்படுகிறது — பன்னிரண்டாம் சர்க்கத்தில் உருவ ஒற்றுமையால் அம்பு எய்யப்படவில்லை; இப்போது கொடியே வேறுபாட்டின் அடையாளம். ‘ததேவ வசனம்’ (அதே சொற்கள்) என்ற சொல்லால் ராமனின் உறுதிப்பாடு சுட்டப்படுகிறது — பன்னிரண்டாம் சர்க்கத்தில் சொன்னதையே மீண்டும், குறைவுமின்றி கூடுதலுமின்றி. ‘தலைகீழான சூரியன்’ என்ற உவமை விசித்திரமானது — சூரியன் தானே நட்சத்திரங்களுக்கு ஒளி தருபவன், ஆனால் இங்கே நட்சத்திர மாலையால் அலங்கரிக்கப்படுகிறான்; அதுபோலச் சுக்ரீவன் தானே ஒளி மிக்கவன், ஆனால் கொடியால் அடையாளமிடப்படுகிறான். ‘பாம்ஸுஷு சேஷ்டதே’ (புழுதியில் புரள்வான்) என்பது வாலியின் வீழ்ச்சியின் முன்சித்திரம். ‘ஏழு சால மரங்கள் பிளக்கப்பட்டன’ என்று நினைவூட்டுவதன் மூலம் ராமன் தன் வலிமைக்குக் கண்கூடான சான்றைக் காட்டுகிறான் — சொல்லால் அல்ல, செயலாலேயே நம்பிக்கை உண்டாக்கப்பட்டது. ‘கர்ஹேச்ச மாம் பவான்’ (நீ என்னைப் பழிக்கலாம்) என்ற சொல்லால் ராமன் தானே பழிப்புக்கு இடம் தருகிறான் — இது தன்னம்பிக்கையின் உச்சம்.

‘அந்த வலிமையால் இன்று வாலி போரில் கொல்லப்பட்டுவிட்டான் என்றே அறிந்துகொள். நீண்ட காலம் துன்பத்தில் இருந்தபோதும் நான் இதுவரை பொய் சொன்னதில்லை; தர்மத்தின் மீதான பேராவல் நிறைந்த நான் எந்நிலையிலும் பொய் சொல்லமாட்டேன். என் சபதத்தைப் பலனுள்ளதாக்குவேன் — பதற்றத்தை விட்டுவிடு. நூறு வேள்விகள் செய்த இந்திரன் மழையால் முளைத்த நெல்வயலைக் கனி தருவதாக்குவது போல நானும் செய்வேன். சுக்ரீவா, பொன்மாலை அணிந்த வாலியை அழைப்பதற்காக அந்த ஒலியை எழுப்பு; அதனால் அந்த வானரன் வெளியே பாய்ந்து வருவான்.’ ‘சிரம் க்ருச்ச்ரேபி’ (நீண்ட காலம் துன்பத்திலும்) என்ற சொல்லால் ராமன் தன் வனவாசத் துயரைக் குறிப்பிடுகிறான் — துன்பத்திலும் சத்தியம் கைவிடப்படவில்லை; எனவே இப்போதும் கைவிடப்படாது. ‘தர்மலோப:’ (தர்மத்தின் மீதான பேராவல்) என்பது அழகான பிரயோகம் — பேராசை பொதுவாகக் குறை; தர்ம விஷயத்திலோ அது நற்பண்பு. மழையும் அம்பும் — இரண்டும் வானிலிருந்து விழும் ஆற்றல்கள்; ஒன்று உயிர் தருகிறது, மற்றொன்று சாவைத் தருகிறது; ஆயினும் இரண்டின் பலனும் சுக்ரீவனின் விருப்பம் நிறைவேறுவதே. ‘நிஷ்பதேத்’ (வெளியே பாய்ந்து வருவான்) என்ற வினைச்சொல்லால் வாலியின் வேகமான வெளிப்பாடு சுட்டப்படுகிறது. வில்லின் வலிமை முன்பே காட்டப்பட்டது; இப்போது சொல்லின் வலிமை காட்டப்படுகிறது — இரண்டின் இணைவே ராமனின் சபதம்.

‘வெற்றியால் பொலிபவனும், வெற்றியைப் புகழ்ந்துகொள்பவனும், உன்னால் ஒருபோதும் அவமதிக்கப்படாதவனும், போரை விரும்புபவனுமான வாலி தயக்கமின்றி வெளியே பாய்ந்து வருவான். தம் வீரியத்தை அறிந்த சூரர்கள் போரில் பகைவர்கள் தம்மை அவமதிப்பதைக் கேட்டுப் பொறுத்துக்கொள்வதில்லை — குறிப்பாகப் பெண்களின் முன்னிலையில்.’ ராமன் இங்கே போர் உத்தியை மட்டும் சொல்லவில்லை, வீரனின் மனவியலையும் சொல்கிறான் — அவமானமே அவனால் தாங்க முடியாதது. ‘ஸ்த்ரீஸமக்ஷம்’ (பெண்களின் முன்னிலையில்) என்ற சொல், அடுத்த சர்க்கத்தில் தாரை தடுப்பதையும் நினைவுபடுத்துகிறது. இந்தச் சொற்களைக் கேட்ட பொன்னிறப் பழுப்பு மேனியனான சுக்ரீவன் ஆயத்தமானான். ‘அஸங்கேன’ (தயக்கமின்றி) என்ற சொல்லால் தாமதமின்மை சுட்டப்படுகிறது — அவனுக்கு அறைகூவலே போதுமானது. ‘ஜிதகாசீ ஜயச்லாகீ’ (வெற்றியால் பொலிபவன், வெற்றியைப் புகழ்ந்துகொள்பவன்) என்ற இரு அடைமொழிகளும் வாலியின் செருக்கைக் குறிக்கின்றன; செருக்கே அவன் வெளியே வருவதற்குக் காரணமாகும் என்பது ராமனின் கணிப்பு.

சுக்ரீவன் வானத்தைப் பிளப்பவன் போலக் கொடூரமான முழக்கத்தோடு கர்ஜித்தான். அந்த ஓசையால் நடுங்கிய பசுக்கள், அரசனின் குற்றத்தால் தீண்டப்பட்டுக் கலங்கும் குலமகளிர் போல, ஒளியிழந்து ஓடின; மான்கள் போரில் முறியடிக்கப்பட்ட குதிரைகள் போல விரைந்து ஓடின; பறவைகளோ புண்ணியம் தீர்ந்த கிரகங்கள் போல நிலத்தில் விழுந்தன. பிறகு மேகம் போல முழங்கியவனும், வீரத்தால் தேஜஸ் பெருகியவனுமான சூரியனின் மகன், காற்றால் அலைகள் அலைபாயும் ஆறுகளின் தலைவனான கடல் போல, விரைவோடும் நம்பிக்கையோடும் முழக்கமிட்டான். இருபத்தொன்றாம் சுலோகம் மூன்று அரை அடிகளால் அமைந்துள்ளது; அதில் பசுக்கள், மான்கள், பறவைகள் என்ற மூன்றின் நடுக்கமும் வரிசையாக வர்ணிக்கப்படுகிறது. மூன்று உவமைகளுமே வீழ்ச்சியைச் சுட்டுகின்றன — செல்வ இழப்பு, ஓட்டம், புண்ணியக் குறைவு. பசுக்களுக்குரிய ‘ஹதப்ரபா:’ (ஒளியிழந்தவை) என்ற அடைமொழி நடுக்கத்தின் ஆழத்தைச் சுட்டுகிறது — அச்சத்தால் அழகும் அழிகிறது. பசுக்கள் ஊருக்குரியவை, மான்கள் காட்டுக்குரியவை, பறவைகள் வானில் திரிபவை — மூன்று இடங்களிலும் நடுக்கம் பரவியது என்பது கவியின் அமைப்பு.

ಅವರೆಲ್ಲರೂ ಬೇಗನೆ ವಾಲಿಯ ನಗರವಾದ ಕಿಷ್ಕಿಂಧೆಗೆ ಹೋಗಿ ದಟ್ಟವಾದ ವನದಲ್ಲಿ ಮರಗಳ ಮರೆಯಲ್ಲಿ ತಮ್ಮನ್ನು ಅಡಗಿಸಿಕೊಂಡು ನಿಂತರು. ಕಾಡನ್ನು ಪ್ರೀತಿಸುವ, ಅಗಲವಾದ ಕೊರಳಿನ ಸುಗ್ರೀವನು ಆ ಕಾಡಿನಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲ ಕಡೆಗೂ ದೃಷ್ಟಿ ಹರಿಸಿ ತನ್ನಲ್ಲಿ ತೀವ್ರವಾದ ಕೋಪವನ್ನು ತಂದುಕೊಂಡನು. ‘ಆತ್ಮಾನಮಾವೃತ್ಯ’ (ತಮ್ಮನ್ನು ಮರೆಮಾಡಿಕೊಂಡು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಯುದ್ಧದ ನೀತಿ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ — ಮೊದಲು ಅಡಗುವುದು, ಆಮೇಲೆ ಕರೆಯುವುದು. ‘ಕ್ರೋಧಮಾಹಾರಯತ್’ (ಕೋಪವನ್ನು ತಂದುಕೊಂಡನು) ಎಂಬುದು ಮಾರ್ಮಿಕ — ಕೋಪ ತಾನಾಗಿ ಬಂದದ್ದಲ್ಲ, ಸುಗ್ರೀವನೇ ಅದನ್ನು ತಂದುಕೊಂಡನು; ಭಯದ ಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ಕೋಪವನ್ನು ಇಚ್ಛಾಪೂರ್ವಕವಾಗಿ ಇರಿಸಿದನು. ರಾಮನ ಸಹಾಯ ದೊರೆತದ್ದರಿಂದಲೇ ಅವನು ಮತ್ತೆ ಆ ಕೋಪವನ್ನು ಧರಿಸಲು ಸಾಧ್ಯವಾಯಿತು ಎಂಬುದು ಧ್ವನಿ. ಇಲ್ಲಿ ಮರಗಳ ಆಶ್ರಯ ಎರಡು ಬಗೆಯದು — ಅಡಗಲು ಮತ್ತು ನೋಡಲು; ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಅದೇ ಮರಗಳು ದಾರಿಯ ಶೋಭೆಯಾಗಿದ್ದವು.

ಅನಂತರ ಪರಿವಾರದಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿದ ಸುಗ್ರೀವನು ತನ್ನ ಗರ್ಜನೆಗಳಿಂದ ಆಕಾಶವನ್ನೇ ಸೀಳುವನೋ ಎಂಬಂತೆ ಘೋರವಾಗಿ ಗರ್ಜಿಸಿ ವಾಲಿಯನ್ನು ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಕರೆದನು. ಬಿರುಗಾಳಿಯ ರಭಸದೊಂದಿಗೆ ಮುನ್ನುಗ್ಗುವ ಮಹಾಮೇಘದಂತೆ ಗರ್ಜಿಸುತ್ತಾ, ಬಾಲಸೂರ್ಯನಂತೆ ಹೊಳೆಯುತ್ತಾ, ಮದಿಸಿದ ಸಿಂಹದ ನಡಿಗೆಯುಳ್ಳ ಅವನು ಕಾರ್ಯದಕ್ಷನಾದ ರಾಮನನ್ನು ನೋಡಿ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ವಾನರರ ಬಲೆಯಿಂದ ವ್ಯಾಪ್ತವಾದ, ಪುಟವಿಟ್ಟ ಚಿನ್ನದ ತೋರಣಗಳುಳ್ಳ, ಧ್ವಜಗಳಿಂದಲೂ ಯಂತ್ರಗಳಿಂದಲೂ ತುಂಬಿದ ವಾಲಿಯ ನಗರವಾದ ಕಿಷ್ಕಿಂಧೆಯನ್ನು ನಾವು ತಲುಪಿದ್ದೇವೆ. ವೀರನೇ, ಹಿಂದೆ ವಾಲಿವಧೆಯ ಬಗ್ಗೆ ನೀನು ಮಾಡಿದ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಯನ್ನು ಬೇಗನೆ ಸಫಲಗೊಳಿಸು — ಸಕಾಲದಲ್ಲಿ ಬಂದ ಋತುವು ಬಳ್ಳಿಯನ್ನು ಫಲಭರಿತವಾಗಿಸುವಂತೆ.’ ಇಲ್ಲಿಯ ಉಪಮೆ ಸೂಕ್ಷ್ಮವಾದುದು — ಋತುವು ಬಳ್ಳಿಯನ್ನು ಬಲಾತ್ಕಾರದಿಂದ ಫಲಿಸುವಂತೆ ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ, ಸ್ವಭಾವದಿಂದಲೇ; ಹಾಗೆಯೇ ರಾಮನ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಯೂ ಸ್ವಭಾವಸಿದ್ಧ ಎಂಬುದು ಸುಗ್ರೀವನ ವಿಶ್ವಾಸ. ನಗರವರ್ಣನೆಯ ಮೂರು ವಿಶೇಷಣಗಳು — ವಾನರಸೈನ್ಯ, ಚಿನ್ನದ ತೋರಣ, ಧ್ವಜ-ಯಂತ್ರಗಳು — ಕೋಟೆಯ ಬಲವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತವೆ. ‘ಗರ್ಜನ್ನಿವ ಮಹಾಮೇಘಃ’ (ಗರ್ಜಿಸುವ ಮಹಾಮೇಘದಂತೆ) ಎಂಬ ಉಪಮೆಯಿಂದ ಗರ್ಜನೆಯ ಗಾಂಭೀರ್ಯವೂ, ‘ಬಾಲಾರ್ಕಸದೃಶಃ’ (ಬಾಲಸೂರ್ಯನಂತಹವನು) ಎಂಬುದರಿಂದ ಅವನ ಬಣ್ಣವೂ ತೇಜಸ್ಸೂ ಸೂಚಿತವಾಗಿವೆ. ಸಿಂಹದ ನಡಿಗೆ ಎಂಬುದೂ ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಸಿದ್ಧನಾದವನ ಚಿಹ್ನೆ — ಶಬ್ದ, ಬಣ್ಣ, ನಡಿಗೆ ಎಂಬ ಮೂರು ರೀತಿಗಳಿಂದ ಸುಗ್ರೀವನ ಉತ್ಸಾಹ ಚಿತ್ರಿತವಾಗಿದೆ. ‘ಪ್ರಾಪ್ತಾಃ ಸ್ಮಃ’ (ನಾವು ತಲುಪಿದ್ದೇವೆ) ಎಂಬ ಬಹುವಚನದಿಂದ ಅವನು ತನ್ನನ್ನು ರಾಮನೊಡನೆ ಒಂದಾಗಿ ಭಾವಿಸುತ್ತಾನೆ — ಒಂಟಿತನದ ಭಯ ಹೋಯಿತು. ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಯನ್ನು ನೆನಪಿಸುವುದು ಗೆಳೆಯನ ಹಕ್ಕು, ಸಂಶಯವಲ್ಲ. ‘ಪರಿವಾರೈಃ ಪರಿವೃತಃ’ (ಪರಿವಾರದಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿದು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಹಿಂದಿನ ಒಂಟಿ ಆಹ್ವಾನಕ್ಕೂ ಇದಕ್ಕೂ ಇರುವ ವ್ಯತ್ಯಾಸ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ.

ಶತ್ರುಸಂಹಾರಕನಾದ ರಾಮನು ಸುಗ್ರೀವನಿಗೆ ಹಿಂದಿನ ಅದೇ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದನು — ‘ಈ ಗಜಪುಷ್ಪಿಯಿಂದ ನೀನು ಗುರುತಿನ ಚಿಹ್ನೆಯನ್ನು ಮಾಡಿಕೊಂಡಿದ್ದೀಯೆ. ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಇದನ್ನು ಕಿತ್ತು ನಿನ್ನ ಕೊರಳಿಗೆ ಹಾಕಿದನು; ಕೊರಳಲ್ಲಿ ತೊಟ್ಟ ಈ ಬಳ್ಳಿಯಿಂದ ನೀನು, ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ನಕ್ಷತ್ರಮಾಲೆಯಿಂದ ಕೂಡಿದ ವಿಪರೀತ ಸೂರ್ಯನಂತೆ, ಇನ್ನೂ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಶೋಭಿಸುತ್ತಿದ್ದೀಯೆ. ಇಂದು ವಾಲಿಯಿಂದ ಉಂಟಾದ ನಿನ್ನ ಭಯವನ್ನೂ ವೈರವನ್ನೂ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಒಂದೇ ಬಾಣವನ್ನು ಬಿಡುವುದರಿಂದ ಬಿಡಿಸುತ್ತೇನೆ. ಸುಗ್ರೀವ, ಸೋದರನ ರೂಪದಲ್ಲಿರುವ ಆ ವೈರಿಯನ್ನು ನನಗೆ ತೋರಿಸು. ವಾಲಿಯು ಹತನಾಗಿ ವನದಲ್ಲಿ ಧೂಳಿನಲ್ಲಿ ಒದ್ದಾಡುವನು — ನನ್ನ ದೃಷ್ಟಿಪಥಕ್ಕೆ ಬಂದ ಮೇಲೆಯೂ ಅವನು ಜೀವಂತವಾಗಿ ಹಿಂದಿರುಗಿದರೆ, ಆಗ ನೀನು ನನ್ನ ಮೇಲೆ ದೋಷ ಹೊರಿಸು, ತಕ್ಷಣವೇ ನನ್ನನ್ನು ನಿಂದಿಸು. ನಿನ್ನ ಕಣ್ಣೆದುರೇ ನಾನು ಒಂದೇ ಬಾಣದಿಂದ ಏಳು ಸಾಲವೃಕ್ಷಗಳನ್ನು ಸೀಳಿದ್ದೇನೆ.’ ಇಲ್ಲಿ ಗುರುತಿನ ಪ್ರಯೋಜನ ಮತ್ತೊಮ್ಮೆ ನೆನಪಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ — ಹನ್ನೆರಡನೆಯ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಹೋಲಿಕೆಯ ಕಾರಣ ಬಾಣ ಬಿಡಲ್ಪಡಲಿಲ್ಲ; ಈಗ ಬಳ್ಳಿಯೇ ಭೇದದ ಚಿಹ್ನೆ. ‘ತದೇವ ವಚನಮ್’ (ಅದೇ ಮಾತು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ರಾಮನ ಸ್ಥಿರತೆ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ — ಹನ್ನೆರಡನೆಯ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದ್ದನ್ನೇ ಮತ್ತೆ, ಕಡಿಮೆಯೂ ಇಲ್ಲ ಹೆಚ್ಚೂ ಇಲ್ಲ. ‘ವಿಪರೀತ ಸೂರ್ಯ’ ಎಂಬ ಉಪಮೆ ವಿಚಿತ್ರವಾದುದು — ಸೂರ್ಯನು ತಾನೇ ನಕ್ಷತ್ರಗಳನ್ನು ಬೆಳಗಿಸುವವನು, ಆದರೆ ಇಲ್ಲಿ ನಕ್ಷತ್ರಮಾಲೆಯಿಂದ ಅಲಂಕೃತನು; ಹಾಗೆಯೇ ಸುಗ್ರೀವನು ತಾನೇ ತೇಜಸ್ವಿ, ಆದರೆ ಬಳ್ಳಿಯಿಂದ ಗುರುತಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದ್ದಾನೆ. ‘ಪಾಂಸುಷು ಚೇಷ್ಟತೇ’ (ಧೂಳಿನಲ್ಲಿ ಒದ್ದಾಡುವನು) ಎಂಬುದು ವಾಲಿಯ ಪತನದ ಮುನ್ನೋಟ. ‘ಏಳು ಸಾಲವೃಕ್ಷಗಳು ಸೀಳಲ್ಪಟ್ಟವು’ ಎಂದು ನೆನಪಿಸುವುದರಿಂದ ರಾಮನು ತನ್ನ ಬಲದ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷ ಪ್ರಮಾಣವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ — ಮಾತಿನಿಂದಲ್ಲ, ಕೃತಿಯಿಂದಲೇ ವಿಶ್ವಾಸ ಹುಟ್ಟಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿತು. ‘ಗರ್ಹೇಚ್ಚ ಮಾಂ ಭವಾನ್’ (ನೀನು ನನ್ನನ್ನು ನಿಂದಿಸು) ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ ರಾಮನು ತಾನೇ ನಿಂದೆಗೆ ಅವಕಾಶ ಕೊಡುತ್ತಾನೆ — ಇದು ಆತ್ಮವಿಶ್ವಾಸದ ಪರಾಕಾಷ್ಠೆ.

‘ಆ ಬಲದಿಂದ ಇಂದು ವಾಲಿಯು ರಣದಲ್ಲಿ ಹತನಾದನೆಂದೇ ತಿಳಿ. ದೀರ್ಘಕಾಲ ಕಷ್ಟದಲ್ಲಿದ್ದರೂ ನಾನು ಹಿಂದೆಂದೂ ಸುಳ್ಳು ಹೇಳಿಲ್ಲ; ಧರ್ಮದಲ್ಲಿ ಲೋಭವುಳ್ಳ ನಾನು ಎಂದಿಗೂ ಹೇಳುವುದೂ ಇಲ್ಲ. ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಯನ್ನು ಸಫಲಗೊಳಿಸುತ್ತೇನೆ — ಗಾಬರಿಯನ್ನು ಬಿಡು. ಶತಕ್ರತುವಾದ ಇಂದ್ರನು ಮಳೆಯಿಂದ ಮೊಳೆತ ಭತ್ತದ ಗದ್ದೆಯನ್ನು ಫಲಭರಿತವಾಗಿಸುವಂತೆ ನಾನೂ ಮಾಡುತ್ತೇನೆ. ಸುಗ್ರೀವ, ಚಿನ್ನದ ಮಾಲೆ ಧರಿಸಿದ ವಾಲಿಯನ್ನು ಕರೆಯುವುದಕ್ಕಾಗಿ ಆ ಗರ್ಜನೆಯನ್ನು ಮಾಡು, ಅದರಿಂದ ಆ ವಾನರನು ಹೊರಕ್ಕೆ ಧುಮುಕಲಿ.’ ‘ಚಿರಂ ಕೃಚ್ಛ್ರೇಽಪಿ’ (ದೀರ್ಘಕಾಲ ಕಷ್ಟದಲ್ಲಿದ್ದರೂ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ರಾಮನು ತನ್ನ ವನವಾಸದ ದುಃಖವನ್ನು ಸಂಕೇತಿಸುತ್ತಾನೆ — ಕಷ್ಟದಲ್ಲೂ ಸತ್ಯವನ್ನು ಬಿಡಲಿಲ್ಲ, ಆದ್ದರಿಂದ ಈಗಲೂ ಬಿಡುವುದಿಲ್ಲ. ‘ಧರ್ಮಲೋಭ’ ಎಂಬುದು ರಮಣೀಯವಾದ ಪ್ರಯೋಗ — ಲೋಭವು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ದೋಷ, ಆದರೆ ಧರ್ಮದ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಅದು ಗುಣ. ಮಳೆ ಮತ್ತು ಬಾಣ — ಎರಡೂ ಆಕಾಶದಿಂದ ಬೀಳುವ ಶಕ್ತಿಗಳು; ಒಂದು ಜೀವನವನ್ನು ಕೊಡುತ್ತದೆ, ಇನ್ನೊಂದು ಮೃತ್ಯುವನ್ನು; ಆದರೂ ಎರಡರ ಫಲವೂ ಸುಗ್ರೀವನ ಮನೋರಥಸಿದ್ಧಿಯೇ. ‘ನಿಷ್ಪತೇತ್’ (ಹೊರಕ್ಕೆ ಧುಮುಕಲಿ) ಎಂಬ ಕ್ರಿಯಾಪದದಿಂದ ವಾಲಿಯ ರಭಸದ ಹೊರಬರುವಿಕೆ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ. ಬಿಲ್ಲಿನ ಬಲವನ್ನು ಮೊದಲೇ ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ, ಈಗ ಮಾತಿನ ಬಲವನ್ನು ತೋರಿಸಲಾಗುತ್ತಿದೆ — ಇವೆರಡರ ಮಿಲನವೇ ರಾಮನ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ.

‘ವಿಜಯದಿಂದ ಮೆರೆಯುವ, ವಿಜಯದ ಬಗ್ಗೆ ಹೆಮ್ಮೆಪಡುವ, ನಿನ್ನಿಂದ ಎಂದೂ ಸೋಲಿಸಲ್ಪಡದ, ಯುದ್ಧಪ್ರಿಯನಾದ ವಾಲಿಯು ತಡಮಾಡದೆ ಹೊರಬರುವನು. ತಮ್ಮ ಪರಾಕ್ರಮವನ್ನು ಬಲ್ಲ ಶೂರರು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಶತ್ರುಗಳು ಮಾಡುವ ಅವಮಾನವನ್ನು ಕೇಳಿ ಸಹಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಅದರಲ್ಲೂ ಸ್ತ್ರೀಯರ ಎದುರಿನಲ್ಲಿ.’ ರಾಮನು ಇಲ್ಲಿ ಕೇವಲ ಯುದ್ಧನೀತಿಯನ್ನು ಹೇಳುವುದಿಲ್ಲ, ವೀರನ ಮನೋವಿಜ್ಞಾನವನ್ನೂ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ಅವಮಾನವೇ ಅವನಿಗೆ ದುಸ್ಸಹ. ‘ಸ್ತ್ರೀಸಮಕ್ಷಮ್’ (ಸ್ತ್ರೀಯರ ಎದುರಿನಲ್ಲಿ) ಎಂಬ ಪದವು ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ತಾರೆಯು ತಡೆಯುವುದನ್ನೂ ನೆನಪಿಸುತ್ತದೆ. ಈ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಚಿನ್ನದಂತಹ ಪಿಂಗಳವರ್ಣದ ಸುಗ್ರೀವನು ಸಿದ್ಧನಾದನು. ‘ಅಸಂಗೇನ’ (ತಡಮಾಡದೆ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ವಿಳಂಬದ ಅಭಾವ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ — ಆಹ್ವಾನವೊಂದೇ ಅವನಿಗೆ ಸಾಕು. ‘ಜಿತಕಾಶೀ ಜಯಶ್ಲಾಘೀ’ ಎಂಬ ಎರಡು ವಿಶೇಷಣಗಳು ವಾಲಿಯ ಗರ್ವವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತವೆ; ಗರ್ವವೇ ಅವನು ಹೊರಬರುವುದಕ್ಕೆ ಕಾರಣ ಎಂಬುದು ರಾಮನ ಲೆಕ್ಕಾಚಾರ.

ಸುಗ್ರೀವನು ಆಕಾಶವನ್ನು ಸೀಳುವನೋ ಎಂಬಂತೆ ಕ್ರೂರವಾದ ದನಿಯಲ್ಲಿ ಗರ್ಜಿಸಿದನು. ಆ ಶಬ್ದದಿಂದ ಹೆದರಿದ ಹಸುಗಳು ಕಾಂತಿಗುಂದಿ, ರಾಜನ ದೋಷಕ್ಕೆ ಸಿಲುಕಿದ ಕುಲಸ್ತ್ರೀಯರಂತೆ ಕಂಗಾಲಾಗಿ ಓಡುತ್ತವೆ; ಜಿಂಕೆಗಳು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಸೋತ ಕುದುರೆಗಳಂತೆ ವೇಗವಾಗಿ ಪಲಾಯನ ಮಾಡುತ್ತವೆ; ಪಕ್ಷಿಗಳು ಪುಣ್ಯ ಕ್ಷೀಣಿಸಿದ ಗ್ರಹಗಳಂತೆ ನೆಲಕ್ಕೆ ಉರುಳುತ್ತವೆ. ಅನಂತರ ಮೇಘದಂತೆ ಗರ್ಜಿಸಿದ, ಶೌರ್ಯದಿಂದ ತೇಜಸ್ಸು ಹೆಚ್ಚಿದ ಸೂರ್ಯಪುತ್ರನು ಆತುರದಿಂದ, ವಿಶ್ವಾಸದಿಂದ ಕೂಡಿ, ಗಾಳಿಯಿಂದ ಅಲೆಗಳು ಚಂಚಲಗೊಂಡ ನದಿಗಳ ಒಡೆಯನಾದ ಸಮುದ್ರದಂತೆ ಮತ್ತೆ ಗರ್ಜಿಸಿದನು. ಇಪ್ಪತ್ತೊಂದನೆಯ ಶ್ಲೋಕವು ಮೂರು ಅರ್ಧಗಳಿಂದ ರಚಿತವಾಗಿದೆ; ಅದರಲ್ಲಿ ಹಸುಗಳು, ಜಿಂಕೆಗಳು, ಪಕ್ಷಿಗಳು ಎಂಬ ಮೂರರ ತಲ್ಲಣವು ಕ್ರಮವಾಗಿ ವರ್ಣಿತವಾಗಿದೆ. ಮೂರು ಉಪಮೆಗಳೂ ಪತನವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತವೆ — ಶ್ರೀಭ್ರಂಶ, ಪಲಾಯನ, ಪುಣ್ಯಕ್ಷಯ. ‘ಹತಪ್ರಭಾಃ’ (ಕಾಂತಿಗುಂದಿದ) ಎಂಬ ಹಸುಗಳ ವಿಶೇಷಣವು ತಲ್ಲಣದ ಆಳವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ — ಭಯದಿಂದ ಶೋಭೆಯೂ ನಾಶವಾಗುತ್ತದೆ. ಹಸುಗಳು ಊರಿನವು, ಜಿಂಕೆಗಳು ಕಾಡಿನವು, ಪಕ್ಷಿಗಳು ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಸಂಚರಿಸುವವು — ಮೂರೂ ಸ್ಥಾನಗಳಲ್ಲಿ ತಲ್ಲಣ ವ್ಯಾಪಿಸಿತು ಎಂಬುದು ಕವಿಯ ಯೋಜನೆ.

അവരെല്ലാവരും വേഗത്തിൽ ബാലിയുടെ നഗരമായ കിഷ്കിന്ധയിലെത്തി, നിബിഡവനത്തിൽ വൃക്ഷങ്ങൾകൊണ്ടു തങ്ങളെ മറച്ചു നിലയുറപ്പിച്ചു. വനം ഇഷ്ടപ്പെടുന്നവനും വിശാലമായ കഴുത്തുള്ളവനുമായ സുഗ്രീവൻ ആ വനത്തിൽ എല്ലായിടത്തേക്കും കണ്ണോടിച്ച് കഠിനമായ ക്രോധം വരുത്തിക്കൂട്ടി. ‘ആത്മാനമാവൃത്യ’ (തങ്ങളെ മറച്ച്) എന്ന പദത്താൽ യുദ്ധനീതി സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു — ആദ്യം ഒളിയൽ, പിന്നെ പോർവിളി. ‘ക്രോധമാഹാരയത്’ (ക്രോധം വരുത്തിക്കൂട്ടി) എന്നതും മർമസ്പർശിയാണ് — ക്രോധം തനിയെ വന്നതല്ല, സുഗ്രീവൻ വരുത്തിക്കൂട്ടിയതാണ്; ഭയത്തിന്റെ സ്ഥാനത്ത് ബോധപൂർവം ക്രോധം സ്ഥാപിക്കപ്പെട്ടു. രാമന്റെ സഹായം ലഭിച്ചതുകൊണ്ടുമാത്രമാണ് അവന് വീണ്ടും ആ ക്രോധം ധരിക്കാൻ കഴിയുന്നത് എന്നതാണ് ധ്വനി. വൃക്ഷങ്ങളുടെ ആശ്രയം ഇവിടെ രണ്ടുവിധമാണ് — ഒളിയാനും നിരീക്ഷിക്കാനും; കഴിഞ്ഞ സർഗത്തിൽ അതേ വൃക്ഷങ്ങൾ വഴിയുടെ ശോഭയായിരുന്നു.

പിന്നെ പരിവാരങ്ങളാൽ ചുറ്റപ്പെട്ട സുഗ്രീവൻ, നാദങ്ങൾകൊണ്ട് ആകാശം പിളർക്കുന്നതുപോലെ ഘോരമായി ഗർജിച്ച് ബാലിയെ യുദ്ധത്തിനു വിളിച്ചു. വായുവേഗം മുന്നിൽ നയിക്കുന്ന മഹാമേഘംപോലെ ഗർജിക്കുന്നവനും, ഉദയസൂര്യനു തുല്യനും, ദർപ്പിതനായ സിംഹത്തിന്റെ നടപ്പുള്ളവനുമായ അവൻ കർമകുശലനായ രാമനെ നോക്കി പറഞ്ഞു — ‘വാനരന്മാരുടെ വലയാൽ വ്യാപിച്ചതും, ഉരുക്കിയ സ്വർണംകൊണ്ടുള്ള തോരണങ്ങളുള്ളതും, കൊടികളും യന്ത്രങ്ങളും നിറഞ്ഞതുമായ ബാലിയുടെ നഗരമായ കിഷ്കിന്ധയിൽ നാം എത്തിയിരിക്കുന്നു. വീരാ, മുമ്പ് ബാലിവധത്തെക്കുറിച്ച് അങ്ങ് ചെയ്ത പ്രതിജ്ഞ വേഗം സഫലമാക്കൂ — വന്നെത്തിയ ഋതു ലതയെ ഫലവത്താക്കുന്നതുപോലെ.’ ഇവിടത്തെ ഉപമ സൂക്ഷ്മമാണ് — ഋതു ലതയെ ബലംപ്രയോഗിച്ചല്ല, സ്വഭാവത്താൽത്തന്നെ ഫലവത്താക്കുന്നു; അതുപോലെ രാമന്റെ പ്രതിജ്ഞയും സ്വഭാവസിദ്ധമാണ് എന്നതാണ് സുഗ്രീവന്റെ വിശ്വാസം. നഗരവർണന മൂന്നു വിശേഷണങ്ങളിലൂടെയാണ് — വാനരസൈന്യം, സ്വർണതോരണം, കൊടികളും യന്ത്രങ്ങളും — അതു കോട്ടയുടെ ബലം സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ‘ഗർജന്നിവ മഹാമേഘഃ’ (മഹാമേഘംപോലെ ഗർജിക്കുന്നവൻ) എന്ന ഉപമയാൽ നാദത്തിന്റെ ഗാംഭീര്യവും ‘ബാലാർകസദൃശഃ’ (ഉദയസൂര്യനു തുല്യൻ) എന്നതിനാൽ അവന്റെ നിറവും തേജസ്സും സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. സിംഹഗതി എന്ന നടപ്പും യുദ്ധസന്നദ്ധന്റെ ലക്ഷണമാണ് — ശബ്ദം, നിറം, ഗതി എന്നീ മൂന്നു വിധത്തിൽ സുഗ്രീവന്റെ ഉത്സാഹം ചിത്രീകരിക്കപ്പെടുന്നു. ‘പ്രാപ്താഃ സ്മഃ’ (നാം എത്തിയിരിക്കുന്നു) എന്ന ബഹുവചനത്തിലൂടെ അവൻ തന്നെ രാമനോടു ചേർന്നവനായി കാണുന്നു — ഒറ്റയ്ക്കായതിന്റെ ഭയം പോയി. പ്രതിജ്ഞ ഓർമിപ്പിക്കൽ മിത്രത്തിന്റെ അവകാശമാണ്, സംശയമല്ല. ‘പരിവാരൈഃ പരിവൃതഃ’ (പരിവാരങ്ങളാൽ ചുറ്റപ്പെട്ടവൻ) എന്ന പദത്താൽ മുമ്പത്തെ ഒറ്റയ്ക്കുള്ള പോർവിളിയിൽനിന്ന് ഇതിനുള്ള വ്യത്യാസം സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു.

ശത്രുസംഹാരകനായ രാമൻ സുഗ്രീവനോട് മുമ്പു പറഞ്ഞ അതേ വാക്കുതന്നെ പറഞ്ഞു — ‘ഈ ഗജപുഷ്പികൊണ്ട് നീ തിരിച്ചറിയാനുള്ള അടയാളം ഉണ്ടാക്കിയിരിക്കുന്നു. ലക്ഷ്മണൻ പറിച്ചെടുത്ത് ഇതു നിന്റെ കഴുത്തിൽ അണിയിച്ചു; കഴുത്തിൽ ചുറ്റിയ ലതയാൽ നീ ഏറെ ശോഭിക്കുന്നു — ആകാശത്തിൽ നക്ഷത്രമാലയണിഞ്ഞ, വിപരീതനായ സൂര്യൻ എന്നപോലെ. ഇന്ന് ബാലിയിൽനിന്ന് ഉണ്ടായ നിന്റെ ഭയവും വൈരവും യുദ്ധത്തിൽ ഒരൊറ്റ ബാണം വിട്ടുകൊണ്ടുതന്നെ ഞാൻ ഇല്ലാതാക്കും. സുഗ്രീവാ, സഹോദരരൂപത്തിലുള്ള ആ ശത്രുവിനെ എനിക്കു കാണിച്ചുതരൂ. ബാലി വധിക്കപ്പെട്ട് വനത്തിലെ പൊടിയിൽ കിടന്നു പിടയുംവരെ — എന്റെ ദൃഷ്ടിപഥത്തിൽ വന്നശേഷം അവൻ ജീവനോടെ മടങ്ങിപ്പോയാൽ, അപ്പോൾ നീ എന്നെ കുറ്റക്കാരനായി കണക്കാക്കിക്കൊള്ളുക, ഉടനെ നിന്ദിക്കുകയും ചെയ്യുക. നിന്റെ കണ്മുന്നിലാണല്ലോ ഞാൻ ഒരൊറ്റ ബാണംകൊണ്ട് ഏഴു സാലങ്ങൾ പിളർന്നത്.’ ഇവിടെ തിരിച്ചറിയലിന്റെ പ്രയോജനം വീണ്ടും ഓർമിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു — പന്ത്രണ്ടാം സർഗത്തിൽ സാദൃശ്യം നിമിത്തം ബാണം വിട്ടില്ല; ഇപ്പോൾ ലതതന്നെ വേർതിരിക്കുന്ന അടയാളം. ‘തദേവ വചനം’ (അതേ വാക്ക്) എന്ന പദത്താൽ രാമന്റെ സ്ഥൈര്യം സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു — പന്ത്രണ്ടാം സർഗത്തിൽ പറഞ്ഞതുതന്നെ വീണ്ടും, കുറവുമില്ല കൂടുതലുമില്ല. ‘വിപരീതനായ സൂര്യൻ’ എന്ന ഉപമ വിചിത്രമാണ് — സൂര്യൻ സ്വയം നക്ഷത്രങ്ങളെ മങ്ങിക്കുന്നവനാണ്, എന്നാൽ ഇവിടെ നക്ഷത്രമാലയാൽ അലംകൃതൻ; അതുപോലെ സുഗ്രീവൻ സ്വയം തേജസ്വിയാണ്, ലതയാൽ അടയാളപ്പെടുത്തപ്പെട്ടവനും. ‘പാംസുഷു ചേഷ്ടതേ’ (പൊടിയിൽ കിടന്നു പിടയുന്നു) എന്നത് ബാലിയുടെ പതനത്തിന്റെ മുൻചിത്രമാണ്. ‘ഏഴു സാലങ്ങൾ പിളർന്നു’ എന്ന ഓർമപ്പെടുത്തലിലൂടെ രാമൻ തന്റെ ബലത്തിന്റെ പ്രത്യക്ഷപ്രമാണം കാണിക്കുന്നു — വാക്കുകൊണ്ടല്ല, കർമംകൊണ്ടുതന്നെയാണ് വിശ്വാസം ജനിപ്പിച്ചത്. ‘ഗർഹേച്ച മാം ഭവാൻ’ (നീ എന്നെ നിന്ദിച്ചുകൊള്ളുക) എന്ന വാക്കിലൂടെ രാമൻ സ്വയംതന്നെ നിന്ദയ്ക്ക് ഇടം നൽകുന്നു — ഇത് ആത്മവിശ്വാസത്തിന്റെ പരമകാഷ്ഠയാണ്.

‘ആ ബലംകൊണ്ട് ഇന്ന് ബാലി യുദ്ധത്തിൽ വധിക്കപ്പെട്ടുകഴിഞ്ഞു എന്നുതന്നെ അറിഞ്ഞുകൊള്ളുക. ഏറെക്കാലം കഷ്ടതയിൽ കഴിഞ്ഞിട്ടും ഞാൻ മുമ്പൊരിക്കലും അസത്യം പറഞ്ഞിട്ടില്ല; ധർമത്തോടുള്ള ആർത്തിയാൽ നിറഞ്ഞ ഞാൻ ഒരിക്കലും പറയുകയുമില്ല. പ്രതിജ്ഞ ഞാൻ സഫലമാക്കും — പരിഭ്രമം കളയൂ. ശതക്രതുവായ ഇന്ദ്രൻ മഴകൊണ്ട് മുളച്ചുപൊന്തിയ നെൽവയലിനെ ഫലവത്താക്കുന്നതുപോലെ ഞാനും ചെയ്യും. സുഗ്രീവാ, സ്വർണമാലയണിഞ്ഞ ബാലിയെ വിളിക്കാനായി ആ ശബ്ദം മുഴക്കൂ, അതുകേട്ട് ആ വാനരൻ പുറത്തേക്കു ചാടിവരട്ടെ.’ ‘ചിരം കൃച്ഛ്രേഽപി’ (ഏറെക്കാലം കഷ്ടതയിലായിരുന്നിട്ടും) എന്ന പദത്തിലൂടെ രാമൻ തന്റെ വനവാസദുഃഖത്തെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു — കഷ്ടതയിലും സത്യം കൈവിട്ടില്ല, അതിനാൽ ഇപ്പോഴും കൈവിടുകയില്ല. ‘ധർമലോഭം’ (ധർമത്തോടുള്ള ആർത്തി) എന്നതും രമണീയമായ പ്രയോഗമാണ് — ലോഭം സാധാരണമായി ദോഷമാണ്, എന്നാൽ ധർമവിഷയത്തിൽ അതു ഗുണമാകുന്നു. മഴയും ബാണവും — രണ്ടും ആകാശത്തുനിന്നു പതിക്കുന്ന ശക്തികളാണ്; ഒന്ന് ജീവൻ നൽകുന്നു, മറ്റേതു മരണവും; എങ്കിലും രണ്ടിന്റെയും ഫലം സുഗ്രീവന്റെ മനോരഥസിദ്ധിതന്നെ. ‘നിഷ്പതേത്’ (ചാടിവരട്ടെ) എന്ന ക്രിയാപദത്താൽ ബാലിയുടെ വേഗത്തിലുള്ള പുറപ്പാട് സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. വില്ലിന്റെ ബലം മുമ്പേ കാണിച്ചുകഴിഞ്ഞു, ഇപ്പോൾ വാക്കിന്റെ ബലം കാണിക്കപ്പെടുന്നു — ഇവ രണ്ടിന്റെയും സംഗമമാണ് രാമന്റെ പ്രതിജ്ഞ.

‘ജയംകൊണ്ടു ശോഭിക്കുന്നവനും ജയത്തെ പുകഴ്ത്തുന്നവനും നിന്നാൽ ഒരിക്കലും അപമാനിക്കപ്പെടാത്തവനും യുദ്ധപ്രിയനുമായ ബാലി ഒട്ടും വൈകാതെ പുറത്തേക്കു ചാടിവരും. സ്വന്തം വീര്യം അറിയുന്ന ശൂരന്മാർ യുദ്ധത്തിൽ ശത്രുക്കൾ തങ്ങളെ വെല്ലുവിളിക്കുന്നതു കേട്ടാൽ സഹിക്കുകയില്ല — പ്രത്യേകിച്ച് സ്ത്രീകളുടെ മുന്നിൽവെച്ച്.’ രാമൻ ഇവിടെ യുദ്ധനീതി മാത്രമല്ല പറയുന്നത്, വീരന്റെ മനഃശാസ്ത്രവും പറയുന്നു — അപമാനമാണ് അവന് സഹിക്കാനാവാത്തത്. ‘സ്ത്രീസമക്ഷം’ (സ്ത്രീകളുടെ മുന്നിൽ) എന്ന വാക്ക് അടുത്ത സർഗത്തിലെ താരയുടെ തടയലിനെയും ഓർമിപ്പിക്കുന്നു. ഈ വാക്കു കേട്ട് സ്വർണപിംഗളവർണനായ സുഗ്രീവൻ ഒരുങ്ങിയിറങ്ങി. ‘അസംഗേന’ (തടസ്സമില്ലാതെ) എന്ന പദത്താൽ താമസമില്ലായ്മ സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു — പോർവിളിതന്നെ അവന് ധാരാളം. ‘ജിതകാശീ ജയശ്ലാഘീ’ (ജയംകൊണ്ടു ശോഭിക്കുന്നവൻ, ജയത്തെ പുകഴ്ത്തുന്നവൻ) എന്നീ രണ്ടു വിശേഷണങ്ങൾ ബാലിയുടെ ഗർവം സൂചിപ്പിക്കുന്നു; ആ ഗർവംതന്നെയാണ് അവന്റെ പുറപ്പാടിനു കാരണമാവുക എന്നതാണ് രാമന്റെ കണക്കുകൂട്ടൽ.

സുഗ്രീവൻ ആകാശം പിളർക്കുന്നതുപോലെ ക്രൂരമായ നാദത്തോടെ ഗർജിച്ചു. ആ ശബ്ദത്താൽ ഭയന്ന പശുക്കൾ കാന്തിയറ്റ്, രാജാവിന്റെ ദോഷത്താൽ കഷ്ടപ്പെടുന്ന കുലസ്ത്രീകളെപ്പോലെ പരിഭ്രമിച്ച് ഓടുന്നു; മൃഗങ്ങൾ യുദ്ധത്തിൽ തോറ്റോടുന്ന കുതിരകളെപ്പോലെ വേഗത്തിൽ പായുന്നു; പക്ഷികൾ പുണ്യം ക്ഷയിച്ച ഗ്രഹങ്ങളെപ്പോലെ ഭൂമിയിൽ വീഴുന്നു. പിന്നെ, മേഘംപോലെ ഗർജനം മുഴക്കിയവനും ശൗര്യത്താൽ തേജസ്സു വർധിച്ചവനുമായ സൂര്യപുത്രൻ, ആത്മവിശ്വാസത്തോടെ, തിടുക്കത്തിൽ, കാറ്റിനാൽ ഇളകുന്ന തിരമാലകളുള്ള നദീപതിയായ സമുദ്രംപോലെ നാദം മുഴക്കി. ഇരുപത്തൊന്നാം ശ്ലോകം മൂന്ന് അർധങ്ങളിലായി രചിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു; അതിൽ പശുക്കൾ, മൃഗങ്ങൾ, പക്ഷികൾ എന്നീ മൂന്നിന്റെയും ഭയം ക്രമമായി വർണിക്കപ്പെടുന്നു. മൂന്ന് ഉപമകളും പതനസൂചകമാണ് — ശ്രീനാശം, പലായനം, പുണ്യക്ഷയം. ‘ഹതപ്രഭാഃ’ (കാന്തിയറ്റവ) എന്ന പശുക്കളുടെ വിശേഷണം ഭയത്തിന്റെ ആഴം സൂചിപ്പിക്കുന്നു — ഭയത്താൽ ശോഭപോലും നശിക്കുന്നു. പശുക്കൾ ഗ്രാമ്യജീവികൾ, മൃഗങ്ങൾ വന്യജീവികൾ, പക്ഷികൾ ആകാശചാരികൾ — മൂന്നു സ്ഥാനങ്ങളിലും ഭയം വ്യാപിച്ചു എന്നതാണ് കവിയുടെ യോജന.

They all went swiftly to Vālī's city, Kiṣkindhā, and took their stand in the thick forest, screening themselves with trees — the tactic of war is to hide first and then to challenge, and the same trees that had graced the road in the last sarga now served both to conceal them and to watch from. Broad-necked Sugrīva, who loved the woods, cast his eyes all round that forest and worked himself into a fierce anger. The phrase is telling: the anger did not come to him of itself; he summoned it, deliberately putting anger where fear had been, and it is only because he has Rāma's help that he can hold that anger now.

Then, surrounded by his companions — unlike his lonely challenge before — Sugrīva gave a terrible roar and called Vālī to battle, as if splitting the sky with his shouts. Roaring like a great cloud driven before the wind, glowing like the newly risen sun and moving with the gait of a proud lion, he looked at Rāma, so skilled in action, and said: "Here we are at Kiṣkindhā, Vālī's city, draped with a net of monkeys, with gateways of burnished gold, rich in banners and engines of war. The vow you made long ago to kill Vālī, hero — fulfil it quickly, as the coming of the season makes a creeper bear fruit." The image is subtle: the season does not force the creeper to fruit, it does so by its own nature, and so Sugrīva trusts that Rāma's vow will be fulfilled as naturally. The three details of the city — the monkey host, the golden gates, the banners and war-engines — show the strength of the fortress. Sound, colour and gait — the thunder, the young sun and the lion's stride — paint Sugrīva's eagerness three ways. Saying "here we are", he counts himself joined with Rāma, and the fear of the lonely fighter is gone; reminding Rāma of his vow is a friend's right, not a sign of doubt.

So addressed, righteous Rāghava, slayer of foes, said to Sugrīva the very same thing as before — no less and no more, such was his steadiness: "With this gajapuṣpī creeper you have made yourself a mark by which I can know you. Lakṣmaṇa tore it up and hung it round your neck, and with the creeper clinging there you shine all the more, like the sun reversed in the sky, wearing a garland of stars." The image is strange and lovely: the sun is itself the light of the stars, yet here it is adorned with them; so Sugrīva, splendid in himself, is marked out by the creeper. The purpose of the token is recalled — in the twelfth sarga the arrow was not loosed because of the likeness; now the creeper marks the difference. "Today, with a single arrow loosed in battle, I will free you from the fear and the enmity that come from Vālī. Show me, Sugrīva, your enemy who wears a brother's shape. If Vālī comes within my sight and goes back alive, instead of being struck down and writhing in the dust of the forest, then blame me and reproach me at once" — so Rāma himself gives room for reproach, the height of self-confidence, and the dust of the forest foreshadows Vālī's fall. "You saw with your own eyes how I split seven sāla trees with one arrow" — trust created not by words but by deeds.

"By that strength, know that Vālī is already slain in battle. Though I have long been in distress I have never spoken a lie, and filled as I am with a longing for dharma I never shall. I will make my promise bear fruit — put away your anxiety. As Indra of the hundred sacrifices makes the sprouting rice field bear with his rain, so will I. Now, Sugrīva, raise the shout that will call golden-garlanded Vālī out, so that the monkey comes rushing forth." "Though I have long been in distress" points to the hardships of his exile: even in hardship he never gave up truth, so he will not give it up now. "A longing for dharma" is a lovely turn, for longing is usually a fault, but longing for dharma is a virtue. Rain and arrow both fall from the sky, one bringing life and the other death, yet both bring about the fulfilment of Sugrīva's hopes. The strength of Rāma's bow had already been shown; now the strength of his word is shown, and the two together make his promise.

"Glorying in his victories, boasting of them, never yet humbled by you and loving a fight, Vālī will come out of the city without a moment's pause. Heroes who know their own valour cannot bear to hear their enemies' insults in battle, least of all in front of women." Rāma speaks here not only of tactics but of a warrior's mind: to him insult is what is unbearable. He reckons that Vālī's own pride will bring him out, and that the challenge alone will be enough; "in front of women" also looks ahead to Tārā's attempt to hold Vālī back in the next sarga. Hearing Rāma's words, golden-tawny Sugrīva made ready.

Sugrīva roared with a cruel cry as though tearing the sky apart. At that sound the cows fled in terror, their beauty gone, distraught like women of good family caught up in the evils of a king's misrule; the deer ran swiftly like horses routed in battle; and the birds fell to the earth like planets whose store of merit is spent. All three images speak of falling — loss of beauty, flight, the exhaustion of merit — and the fear reaches all three realms: the cows of the village, the deer of the forest and the birds of the sky. Terror drives away even the cows' beauty. Then the son of the Sun, roaring like a thundercloud, his splendour swollen with valour, confident and quick, let out his cry again, like the lord of rivers, the ocean, when the wind tosses its restless waves.