धर्मात्मा लक्ष्मणाग्रजः रामः ऋष्यमूकपर्वतात् सुग्रीवेण सह वालिविक्रमपालितां किष्किन्धां प्रति प्रस्थितः। सः काञ्चनभूषितं महत् चापं समुद्यम्य आदित्यसंकाशान् रणसाधकान् शरांश्च अगृह्णात्। महात्मनः राघवस्य अग्रतः संहतग्रीवः सुग्रीवः महाबलः लक्ष्मणश्च जग्मतुः; पृष्ठतः वीरः हनुमान्, नलः, वीर्यवान् नीलः, महातेजाः हरियूथपानाम् अपि यूथपः तारश्च अनुजग्मुः। अत्र कविः यात्रायाः क्रमम् एव सूचयति — मार्गदर्शकः पुरतः, रक्षकाः पश्चात्। ‘वालिविक्रमपालिताम्’ इति विशेषणेन पुर्याः दुर्गमत्वं ध्वन्यते, तेन च आगामिनः संग्रामस्य गुरुत्वम् अपि। ‘रणसाधकान्’ इति शरविशेषणेन रामस्य निश्चयः प्रकटितः — प्रतिज्ञा वाचा कृता, अधुना शस्त्रेण साध्यते। पूर्वसर्गे सप्तसालभेदेन दर्शितं बलम् अत्र मार्गम् आरभते। शस्त्रग्रहणम् एव प्रतिज्ञायाः प्रथमं पदम् इति भावः। सेनानायकानां नामोल्लेखेन च वानरबलस्य विस्तारः सूचितः। ‘समुद्यम्य’ इति क्रियापदेन धनुषः गुरुत्वं महत्त्वं च सूचितम्। सुग्रीवस्य ‘संहतग्रीवः’ इति विशेषणं तस्य शारीरिकबलं स्मारयति — यः वालिना भग्नः, सः अपि स्वयं महाबलः एव। वानराः तु अस्त्रहीनाः एव — तेषां बाहवः एव आयुधानि; रामस्य धनुः च तेषां मध्ये एकम् एव मानुषं शस्त्रम्।

गच्छन्तः ते पुष्पभारेण अवनताः वृक्षान्, प्रसन्नजलवाहिनीः सागरं प्रति गच्छन्तीः सरितः, कन्दराणि, शैलान्, निर्दराणि, गुहाः, मुख्यानि शिखराणि, प्रियदर्शनाः दरीश्च अपश्यन्। मार्गे वैडूर्यवत् विमलैः तोयैः विकसितकोशैः पद्मैश्च शोभितान् सजलान् तटाकान्, कारण्डैः सारसैः हंसैः वञ्जुलैः जलकुक्कुटैः चक्रवाकैः अन्यैश्च शकुनैः प्रतिनादितान् अवलोकयन्। स्थलीषु मृदुशष्पाङ्कुराहारान् निर्भयान् वनगोचरान् हरिणान् चरतः स्थितांश्च ददृशुः। तटाकानां वैरिणः शुक्लदन्तविभूषितान् घोरान् एकचरान् कूलघातिनः द्विरदान्, गिरितटात् उत्कृष्टान् मत्तान् जङ्गमान् पर्वतान् इव, द्विरदप्रख्यान् महीरेणुसमुक्षितान् वानरान्, अन्यान् वनचरान् खेचरान् विहंगमांश्च पश्यन्तः सुग्रीववशवर्तिनः त्वरिताः जग्मुः। एतत् प्रकृतिचित्रं युद्धयात्रायाः पूर्वं शान्तिम् उपस्थापयति; तथा च कविः त्वरायाः मध्ये अपि दर्शनस्य अवकाशं रक्षति। ‘वीक्षमाणाः’, ‘अवलोकयन्’, ‘पश्यन्’, ‘पश्यन्तः’ इति चत्वारः दृशिवाचकाः शब्दाः अष्टसु श्लोकेषु पुनः पुनः प्रयुक्ताः — दृष्टिः एव अस्य खण्डस्य सूत्रम्। सरित्सु शान्तिः, गजेषु च रौद्रता — द्वे अपि प्रकृतेः रूपे दर्शिते। तटाकवैरिणः गजाः कूलं भञ्जन्ति इति वर्णनं वालिवधस्य रौद्रताम् अग्रे सूचयति इव। निर्भयाः हरिणाः तु सप्तजनाश्रमस्य समीपस्थस्य वनस्य शान्तिं ख्यापयन्ति। कारण्डवादीनां पक्षिणां नामगणना कवेः प्रकृतिपरिचयं दर्शयति; तटाकाः न केवलं जलाशयाः, अपितु जीवनस्य केन्द्राणि। ‘एकचरान्’ इति गजविशेषणं तेषां रौद्रतां सूचयति — यूथात् विच्युताः गजाः एव अतिभयङ्कराः भवन्ति। वानराः अपि अत्र गजप्रख्याः उक्ताः, येन सुग्रीवस्य सेनायाः बलम् अनुमीयते। अष्टौ श्लोकाः एकम् एव दीर्घं वाक्यं रचयन्ति — दर्शनानि बहूनि, क्रिया तु एका ‘जग्मुः’ इति। तेन गतेः अविच्छिन्नता सूचिता। कविः जलम्, स्थलम्, आकाशम् इति त्रीणि स्थानानि क्रमेण दर्शयति — सरितः तटाकाश्च जले, हरिणाः गजाः वानराश्च स्थले, विहंगमाः च आकाशे। एवं सम्पूर्णा प्रकृतिः एकस्मिन् मार्गे समाहिता।

तेषां त्वरितं गच्छतां मध्ये रघुनन्दनः रामः सघनं द्रुमषण्डवनं दृष्ट्वा सुग्रीवम् अपृच्छत् — ‘एषः वृक्षषण्डः आकाशे मेघः इव प्रकाशते, मेघसंघातवत् विपुलः पर्यन्तेषु च कदलीभिः आवृतः। किम् एतत् इति ज्ञातुम् इच्छामि; सखे, मम कौतूहलं वर्तते, त्वया च तस्य कौतूहलस्य अपनयनं कर्तुम् इच्छामि।’ महात्मनः राघवस्य तत् वचनं श्रुत्वा सुग्रीवः गच्छन् एव तत् महत् वनम् आचचक्षे। अत्र ‘सखे’ इति सम्बोधनेन मैत्र्याः दृढता सूच्यते — अग्निसाक्षिकं सख्यं न केवलं कार्यार्थम्, अपितु हार्दम् अपि। युद्धाय गच्छन् अपि रामः स्वभावेन जिज्ञासुः एव; तस्य शान्तं चित्तम् अत्र प्रकटितम्। ‘गच्छन्नेव’ इति पदेन कविः सूचयति — यात्रा न विरता, कथा तु प्रवृत्ता। प्रश्नस्य उत्तरम् अग्रिमेषु अष्टसु श्लोकेषु विस्तरेण दीयते, अतः अयं प्रश्नः एव आश्रमवर्णनस्य द्वारम्। कवेः शैली अत्र दृश्या — वर्णनं न स्वयं कविः करोति, अपितु पात्रमुखेन कारयति। ‘मेघ इव’ इति उपमा द्विः प्रयुक्ता — प्रथमम् आकाशस्थः एकः मेघः, ततः मेघानां संघातः; तेन वृक्षषण्डस्य विस्तारः क्रमेण वर्धते।

सुग्रीवः अवदत् — ‘राघव, एतत् विस्तीर्णं श्रमनाशनम् आश्रमम्, उद्यानवनसम्पन्नं स्वादुमूलफलोदकं च। अत्र सप्तजनाः नाम संशितव्रताः मुनयः अधःशीर्षाः नियतं जलशायिनः आसन्; सप्तरात्रे कृताहाराः वायुना अचलवासिनः च सन्तः सप्तभिः वर्षशतैः सकलेवराः दिवं गताः। तेषाम् एतस्य तपसः प्रभावेण द्रुमप्राकारेण संवृतम् इदम् आश्रमम् इन्द्रसहितैः सुरासुरैः अपि अत्यन्तं दुराधर्षम्। पक्षिणः अन्ये च वनचारिणः एतत् दूरात् एव वर्जयन्ति; ये मोहात् अत्र प्रविशन्ति ते पुनः न निवर्तन्ति। अत्र स्पष्टाक्षराः विभूषणरवाः श्रूयन्ते, तूर्यगीतस्वनः दिव्यः गन्धश्च। त्रेताग्नयः अद्यापि दीप्यन्ते, कपोताङ्गवत् अरुणः घनः धूमः वृक्षाग्राणि वेष्टयन् इव दृश्यते। धूमेन संसक्तमस्तकाः एते वृक्षाः मेघजालेन प्रतिच्छन्नाः वैडूर्यगिरयः इव प्रकाशन्ते।’ अत्र सुग्रीवः न केवलं स्थानं दर्शयति, अपितु तपसः सामर्थ्यम् अपि कथयति — देवासुराणाम् अपि अगम्यं स्थानं तपसा एव रक्षितम्। शब्दः गन्धः दृश्यं च — त्रिभिः इन्द्रियैः आश्रमस्य दिव्यता प्रत्यक्षीक्रियते। मुनयः गताः, तेषां प्रभावः तु न गतः इति अत्र ध्वनिः। ‘सप्तजनाः’ इति नाम्ना ते सप्त मुनयः प्रसिद्धाः; तेषां तपसः विधिः अपि सप्तसङ्ख्यया एव बद्धः — सप्तरात्रे आहारः, सप्तभिः वर्षशतैः स्वर्गगमनम्। सकलेवरं स्वर्गगमनं तपसः परमां सिद्धिं ख्यापयति। ‘न निवर्तन्ति ते पुनः’ इति वचनं भयम् अपि जनयति, किन्तु रामलक्ष्मणौ प्रणामेन एव तत् स्थानं पवित्रं मन्येते। वर्णनस्य क्रमः अपि मननीयः — प्रथमं स्थानस्य सौकर्यम्, ततः तत्रत्यानां तपः, ततः तस्य फलम्, ततः तज्जन्या दुर्धर्षता, अन्ते च इन्द्रियगोचराणि चिह्नानि। धूमस्य उपमा द्विविधा — कपोताङ्गवत् वर्णेन, वेष्टनेन च क्रियया; वृक्षाणां च उपमा वैडूर्यगिरिभिः, येन नीलहरितच्छाया सूचिता।

‘धर्मात्मन् राघव, लक्ष्मणेन भ्रात्रा सह प्रयतः संहताञ्जलिः सन् तेषाम् उद्दिश्य प्रणामं कुरु। ये भावितात्मनाम् ऋषीणां प्रणमन्ति, तेषां शरीरे किंचिदपि अशुभं न विद्यते’ इति सुग्रीवेण उक्ते रामः भ्रात्रा लक्ष्मणेन सह कृताञ्जलिः तान् महात्मनः ऋषीन् समुद्दिश्य अभ्यवादयत्। अभिवाद्य च धर्मात्मा रामः, भ्राता लक्ष्मणः, सुग्रीवः वानराश्च संहृष्टमानसाः प्रययुः। अत्र युद्धोद्यतः अपि रामः ऋषिपूजनं न विस्मरति — शिष्टाचारः एव तस्य बलस्य मूलम् इति कविना दर्श्यते। वानरराजः सुग्रीवः एव धर्मस्य उपदेष्टा जातः इति च रोचकम्; मैत्री उभयतः उपकारिणी भवति। प्रणामानन्तरं सर्वेषां चित्तं हृष्टम् — कर्तव्यात् पूर्वं शुभसङ्कल्पः इति परम्परा अत्र पालिता। ‘प्रयतः’ इति पदेन बाह्यशुद्धिः, ‘संहताञ्जलिः’ इति च बाह्यविनयः सूचितः; अन्तःशुद्धिः तु प्रणामेन एव सिध्यति इति सुग्रीवस्य वचनस्य आशयः। रामः अनुरोधं श्रुत्वा विलम्बं न करोति — गुरुषु ऋषिषु च तस्य सहजा श्रद्धा। ‘संहृष्टमानसाः’ इति पदेन सर्वेषां वानराणाम् अपि चित्तप्रसादः सूचितः — पुण्यस्थानस्य दर्शनं सेनायाः उत्साहम् अपि वर्धयति।

तस्मात् सप्तजनाश्रमात् दूरम् अध्वानं गत्वा ते वालिपालितां दुराधर्षां किष्किन्धां ददृशुः। ततः रामानुजः लक्ष्मणः, रामः, वानराश्च उदितोग्रतेजसः सन्तः शस्त्राणि प्रगृह्य सुरेशात्मजस्य वीर्येण पालितां तां पुरीं शत्रोः वधाय पुनः आगताः। ‘पुनः’ इति पदम् अत्र मार्मिकम् — पूर्वं सुग्रीवः भग्नः निवृत्तः, अधुना तु रामसहायः आगतः। सर्गान्ते दीर्घवृत्तं गमनस्य गाम्भीर्यं वर्धयति। तेजसः ‘उदितम्’ इति विशेषणं सूर्योदयवत् आगामिनः विजयस्य सूचकम्। ‘दुराधर्षाम्’ इति विशेषणेन पुर्याः अभेद्यता पुनः स्मारिता।

ధర్మాత్ముడూ లక్ష్మణుని అన్నా అయిన రాముడు సుగ్రీవునితో కలిసి ఋష్యమూక పర్వతం నుండి వాలి పరాక్రమంతో రక్షించబడుతున్న కిష్కింధ వైపు బయలుదేరాడు. అతడు బంగారంతో అలంకరించిన మహాధనుస్సును ఎత్తిపట్టుకొని, సూర్యునిలా వెలిగే, యుద్ధంలో కార్యం సాధించే బాణాలను కూడా తీసుకున్నాడు. మహాత్ముడైన రాఘవుని ముందు బలిష్ఠమైన మెడ గల మహాబలుడైన సుగ్రీవుడూ, లక్ష్మణుడూ నడిచారు; వెనుక వీరుడైన హనుమంతుడూ, నలుడూ, పరాక్రమవంతుడైన నీలుడూ, వానర యూథపతులకే యూథపతి అయిన మహాతేజస్వి తారుడూ అనుసరించారు. ఇక్కడ కవి ప్రయాణపు క్రమాన్నే సూచిస్తున్నాడు — దారి చూపేవారు ముందు, రక్షకులు వెనుక. ‘వాలివిక్రమపాలితామ్’ (వాలి పరాక్రమంతో రక్షించబడుతున్నది) అనే విశేషణంతో నగరం దుర్గమమైనదని ధ్వనిస్తుంది, దానితో రాబోయే సంగ్రామపు గురుత్వం కూడా. బాణాలకు ఇచ్చిన ‘రణసాధకాన్’ (రణంలో కార్యం సాధించేవి) అనే విశేషణంతో రాముని నిశ్చయం వెల్లడవుతుంది — ప్రతిజ్ఞ మాటలతో చేయబడింది, ఇప్పుడు శస్త్రంతో సాధించబడుతోంది. మునుపటి సర్గలో సప్తసాలభేదనంతో ప్రదర్శించిన బలం ఇక్కడ మార్గం మొదలుపెడుతోంది. శస్త్రాన్ని చేపట్టడమే ప్రతిజ్ఞకు మొదటి అడుగు అని భావం. సేనానాయకుల పేర్లు చెప్పడంతో వానరబలపు విస్తృతి సూచించబడింది. ‘సముద్యమ్య’ (ఎత్తిపట్టుకొని) అనే క్రియాపదం ధనుస్సు బరువునూ గొప్పతనాన్నీ సూచిస్తుంది. సుగ్రీవునికి ఇచ్చిన ‘సంహతగ్రీవః’ (బలిష్ఠమైన మెడ గలవాడు) అనే విశేషణం అతని శారీరకబలాన్ని గుర్తుచేస్తుంది — వాలి చేతిలో ఓడినవాడు కూడా స్వయంగా మహాబలుడే. వానరులకు మాత్రం అస్త్రాలు లేవు — వారి బాహువులే వారి ఆయుధాలు; వారి మధ్య రాముని ధనుస్సు ఒక్కటే మానవ శస్త్రం.

నడుస్తూ వారు పూలబరువుతో వంగిన చెట్లను, నిర్మలమైన నీటిని మోసుకుంటూ సముద్రం వైపు సాగే నదులను, కందరాలను, కొండలను, జలపాతపు లోయలను, గుహలను, ముఖ్యమైన శిఖరాలను, చూడముచ్చటైన లోయలను చూశారు. దారిలో వైడూర్యంలా నిర్మలమైన నీటితో, విరిసిన మొగ్గల పద్మాలతో శోభిస్తూ, కారండవ పక్షులు, సారసలు, హంసలు, వంజుల పక్షులు, నీటికోళ్ళు, చక్రవాకాలు, ఇంకా ఇతర పక్షుల కూతలతో ప్రతిధ్వనించే నిండు చెరువులను చూశారు. బయలు ప్రదేశాలలో మెత్తని పచ్చిక మొలకలు మేస్తూ, భయం లేకుండా తిరుగుతూ, నిలుచుని ఉన్న అడవి జింకలను చూశారు. చెరువులకు శత్రువులైన, తెల్లని దంతాలతో అలంకరించబడిన, భయంకరమైన, ఒంటరిగా తిరిగే, ఒడ్డులను కూలగొట్టే ఏనుగులను — కొండచరియ నుండి పెకలించబడిన, మదించిన, కదిలే పర్వతాలలాంటి వాటిని —, ఏనుగుల్లాంటి, నేలధూళితో కప్పబడిన వానరులను, ఇతర వనచరులను, ఆకాశంలో తిరిగే పక్షులను చూస్తూ సుగ్రీవుని ఆజ్ఞకు లోబడిన వారంతా వడివడిగా సాగిపోయారు. ఈ ప్రకృతిచిత్రం యుద్ధయాత్రకు ముందు ఒక ప్రశాంతతను నిలుపుతుంది; అలాగే కవి త్వరలోనూ దర్శనానికి అవకాశాన్ని కాపాడుతున్నాడు. ‘వీక్షమాణాః’, ‘అవలోకయన్’, ‘పశ్యన్’, ‘పశ్యంతః’ అనే నాలుగు దర్శనవాచక పదాలు ఎనిమిది శ్లోకాలలో మళ్ళీ మళ్ళీ వాడబడ్డాయి — చూపే ఈ భాగానికి సూత్రం. నదులలో శాంతి, ఏనుగులలో రౌద్రత — ప్రకృతి రెండు రూపాలూ చూపబడ్డాయి. చెరువులకు శత్రువులైన ఏనుగులు ఒడ్డులను కూలగొడతాయనే వర్ణన వాలివధలోని రౌద్రతను ముందుగానే సూచిస్తున్నట్లుంది. భయం లేని జింకలు మాత్రం సప్తజనాశ్రమానికి దగ్గరలో ఉన్న వనపు శాంతిని తెలియజేస్తాయి. కారండవం మొదలైన పక్షుల పేర్ల గణన కవికి ప్రకృతితో ఉన్న పరిచయాన్ని చూపుతుంది; చెరువులు కేవలం జలాశయాలు కావు, జీవనానికి కేంద్రాలు. ఏనుగులకు ఇచ్చిన ‘ఏకచరాన్’ (ఒంటరిగా తిరిగేవి) అనే విశేషణం వాటి రౌద్రతను సూచిస్తుంది — మంద నుండి వేరుపడిన ఏనుగులే అత్యంత భయంకరమైనవి. ఇక్కడ వానరులను కూడా ఏనుగుల్లాంటివారని చెప్పడం వల్ల సుగ్రీవుని సేనాబలం ఊహించవచ్చు. ఎనిమిది శ్లోకాలూ కలిసి ఒకే దీర్ఘవాక్యాన్ని రచిస్తాయి — దృశ్యాలు ఎన్నో, క్రియ మాత్రం ‘జగ్ముః’ (వెళ్ళారు) అనే ఒక్కటే. దానితో గమనం ఎడతెగకుండా సాగిందని సూచించబడింది. కవి నీరు, నేల, ఆకాశం అనే మూడు స్థానాలను క్రమంగా చూపుతున్నాడు — నదులూ చెరువులూ నీటిలో, జింకలూ ఏనుగులూ వానరులూ నేలమీద, పక్షులు ఆకాశంలో. ఈ విధంగా సమస్త ప్రకృతీ ఒక్క దారిలో ఇమిడిపోయింది.

వడివడిగా సాగుతున్న వారి మధ్యలో రఘునందనుడైన రాముడు దట్టమైన వృక్షసమూహపు వనాన్ని చూసి సుగ్రీవుని అడిగాడు — ‘ఈ వృక్షసమూహం ఆకాశంలో మేఘంలా ప్రకాశిస్తోంది, మేఘాల గుంపులా విశాలంగా ఉంది, అంచుల చుట్టూ అరటిచెట్లతో ఆవరించబడి ఉంది. ఇది ఏమిటో తెలుసుకోవాలనుకుంటున్నాను; మిత్రమా, నాకు కుతూహలంగా ఉంది, ఆ కుతూహలాన్ని నీవు తీర్చాలని కోరుతున్నాను.’ మహాత్ముడైన రాఘవుని ఆ మాటలు విని సుగ్రీవుడు నడుస్తూనే ఆ మహావనం గురించి చెప్పాడు. ఇక్కడ ‘సఖే’ (మిత్రమా) అనే సంబోధన మైత్రి దృఢత్వాన్ని సూచిస్తుంది — అగ్నిసాక్షిగా చేసుకొన్న సఖ్యం కార్యార్థమే కాదు, హార్దికమైనది కూడా. యుద్ధానికి వెళుతున్నా రాముడు స్వభావంచేత జిజ్ఞాసువే; అతని ప్రశాంత చిత్తం ఇక్కడ వెల్లడవుతుంది. ‘గచ్ఛన్నేవ’ (నడుస్తూనే) అనే పదంతో కవి సూచిస్తున్నాడు — యాత్ర ఆగలేదు, కథ మాత్రం మొదలైంది. ప్రశ్నకు సమాధానం తరువాతి ఎనిమిది శ్లోకాలలో విస్తారంగా ఇవ్వబడింది, కాబట్టి ఈ ప్రశ్నే ఆశ్రమవర్ణనకు ద్వారం. కవి శైలి ఇక్కడ కనిపిస్తుంది — వర్ణన కవి స్వయంగా చేయడు, పాత్ర నోట చేయిస్తాడు. ‘మేఘ ఇవ’ (మేఘంలా) అనే ఉపమానం రెండుసార్లు వాడబడింది — మొదట ఆకాశంలోని ఒక్క మేఘం, తరువాత మేఘాల గుంపు; దానితో వృక్షసమూహపు విస్తారం క్రమంగా పెరుగుతుంది.

సుగ్రీవుడు అన్నాడు — ‘రాఘవా, ఇది విశాలమైన, అలసటను పోగొట్టే ఆశ్రమం; ఉద్యానవనాలతో నిండినది, రుచికరమైన కందమూలాలూ ఫలాలూ నీరూ గలది. ఇక్కడ సప్తజనులు అనే కఠోర వ్రతనిష్ఠులైన మునులు తలక్రిందులుగా, నియమంగా నీటిలో శయనించేవారు; ఏడు రాత్రులకొకసారి ఆహారం తీసుకుంటూ, వాయువునే ఆహారంగా చేసుకొని, కదలకుండా నివసించి, ఏడు వందల సంవత్సరాల తరువాత సశరీరంగా స్వర్గానికి వెళ్ళారు. వారి ఈ తపస్సు ప్రభావం చేత వృక్షాల ప్రాకారంతో చుట్టబడిన ఈ ఆశ్రమం ఇంద్రునితో కూడిన దేవదానవులకు సైతం అత్యంత దుర్భేద్యమైనది. పక్షులూ ఇతర వనచరులూ దీనిని దూరం నుండే విడిచిపెడతాయి; మోహంతో ఇందులో ప్రవేశించేవారు మళ్ళీ తిరిగిరారు. ఇక్కడ స్పష్టమైన అక్షరాలతో ఆభరణాల సవ్వడులూ, వాద్యగీతాల ధ్వనీ, దివ్యమైన సువాసనా తెలుస్తాయి. త్రేతాగ్నులు ఇప్పటికీ ప్రజ్వలిస్తున్నాయి; పావురపు రెక్కల రంగులో ఎర్రబారిన దట్టమైన పొగ చెట్ల కొనలను చుట్టుకొంటున్నట్లు కనిపిస్తుంది. పొగ తలలకు అంటుకున్న ఈ చెట్లు మేఘజాలంతో కప్పబడిన వైడూర్యపర్వతాలలా ప్రకాశిస్తున్నాయి.’ ఇక్కడ సుగ్రీవుడు కేవలం స్థలాన్ని చూపడమే కాదు, తపస్సు సామర్థ్యాన్ని కూడా చెబుతున్నాడు — దేవాసురులకు సైతం అగమ్యమైన చోటు తపస్సుతోనే రక్షించబడుతోంది. శబ్దం, గంధం, దృశ్యం — మూడు ఇంద్రియాల ద్వారా ఆశ్రమపు దివ్యత ప్రత్యక్షమవుతోంది. మునులు వెళ్ళిపోయారు, వారి ప్రభావం మాత్రం పోలేదు అని ఇక్కడ ధ్వని. ‘సప్తజనులు’ అనే పేరుతో ఆ ఏడుగురు మునులు ప్రసిద్ధులు; వారి తపోవిధానం కూడా ఏడు అనే సంఖ్యతోనే బద్ధమై ఉంది — ఏడు రాత్రులకొకసారి ఆహారం, ఏడు వందల సంవత్సరాలకు స్వర్గగమనం. సశరీరంగా స్వర్గానికి వెళ్ళడం తపస్సు పరమసిద్ధిని తెలియజేస్తుంది. ‘న నివర్తంతే తే పునః’ (వారు మళ్ళీ తిరిగిరారు) అనే మాట భయాన్ని కూడా కలిగిస్తుంది, కాని రామలక్ష్మణులు ప్రణామంతోనే ఆ స్థలాన్ని పవిత్రంగా భావిస్తారు. వర్ణనక్రమం కూడా మననీయం — మొదట స్థలపు సౌకర్యం, తరువాత అక్కడివారి తపస్సు, తరువాత దాని ఫలం, తరువాత దానివల్ల కలిగిన దుర్భేద్యత, చివరగా ఇంద్రియగోచరమైన చిహ్నాలు. పొగకు ఉపమానం రెండు విధాలు — రంగులో పావురపు రెక్కలలా, చుట్టుకొనడం అనే క్రియతో; చెట్లకు ఉపమానం వైడూర్యపర్వతాలు, దానితో నీలపచ్చని ఛాయ సూచించబడింది.

‘ధర్మాత్మా రాఘవా, సోదరుడైన లక్ష్మణునితో కలిసి శుచివై, చేతులు జోడించి వారిని ఉద్దేశించి ప్రణామం చెయ్యి. పవిత్రాత్ములైన ఋషులకు ఎవరు నమస్కరిస్తారో వారి శరీరంలో ఏ అశుభమూ ఉండదు’ అని సుగ్రీవుడు చెప్పగా, రాముడు సోదరుడైన లక్ష్మణునితో కలిసి చేతులు జోడించి ఆ మహాత్ములైన ఋషులను ఉద్దేశించి నమస్కరించాడు. నమస్కరించి ధర్మాత్ముడైన రాముడూ, సోదరుడు లక్ష్మణుడూ, సుగ్రీవుడూ, వానరులూ సంతోషించిన మనస్సులతో ముందుకు సాగారు. ఇక్కడ యుద్ధానికి సిద్ధమైనా రాముడు ఋషిపూజను మరువడు — శిష్టాచారమే అతని బలానికి మూలమని కవి చూపుతున్నాడు. వానరరాజైన సుగ్రీవుడే ధర్మోపదేశకుడు కావడం కూడా ఆసక్తికరం; మైత్రి ఇరువైపులా ఉపకారం చేస్తుంది. ప్రణామం తరువాత అందరి మనస్సులూ సంతోషించాయి — కర్తవ్యానికి ముందు శుభసంకల్పం అనే సంప్రదాయం ఇక్కడ పాటించబడింది. ‘ప్రయతః’ (శుచియై) అనే పదం బాహ్యశుద్ధిని, ‘సంహతాంజలిః’ (చేతులు జోడించి) అనే పదం బాహ్యవినయాన్ని సూచిస్తాయి; అంతఃశుద్ధి మాత్రం ప్రణామంతోనే సిద్ధిస్తుందని సుగ్రీవుని మాటల ఆశయం. రాముడు అభ్యర్థన విని ఆలస్యం చేయడు — గురువులపై, ఋషులపై అతనికి సహజమైన శ్రద్ధ. ‘సంహృష్టమానసాః’ (సంతోషించిన మనస్సులు గలవారు) అనే పదం వానరులందరి చిత్తప్రసాదాన్ని కూడా సూచిస్తుంది — పుణ్యస్థల దర్శనం సేన ఉత్సాహాన్ని కూడా పెంచుతుంది.

ఆ సప్తజనాశ్రమం నుండి చాలా దూరం ప్రయాణించి వారు వాలి రక్షణలో ఉన్న దుర్భేద్యమైన కిష్కింధను చూశారు. అప్పుడు రాముని తమ్ముడైన లక్ష్మణుడూ, రాముడూ, వానరులూ ఉగ్రమైన తేజస్సు ఉదయించగా ఆయుధాలు చేతబట్టి, దేవేంద్రుని కుమారుని పరాక్రమంతో రక్షించబడుతున్న ఆ నగరానికి శత్రువధ కోసం మళ్ళీ వచ్చారు. ‘పునః’ (మళ్ళీ) అనే పదం ఇక్కడ మర్మస్పర్శి — ఇంతకుముందు సుగ్రీవుడు ఓడి వెనుదిరిగాడు, ఇప్పుడు రాముని సహాయంతో వచ్చాడు. సర్గ చివరి దీర్ఘవృత్తం గమనపు గాంభీర్యాన్ని పెంచుతుంది. తేజస్సుకు ఇచ్చిన ‘ఉదితమ్’ (ఉదయించిన) అనే విశేషణం సూర్యోదయంలా రాబోయే విజయాన్ని సూచిస్తుంది. ‘దురాధర్షామ్’ (దుర్భేద్యమైనది) అనే విశేషణంతో నగరపు అభేద్యత మళ్ళీ గుర్తుచేయబడింది.

லக்ஷ்மணனின் அண்ணனும் தர்மாத்மாவுமான ராமன், சுக்ரீவனோடு சேர்ந்து, ரிஷ்யமூக மலையிலிருந்து வாலியின் வீரத்தால் காக்கப்படும் கிஷ்கிந்தையை நோக்கிப் புறப்பட்டான். பொன்னால் அலங்கரிக்கப்பட்ட தன் பெரிய வில்லை உயர்த்தி ஏந்தி, சூரியனைப் போல ஒளிரும், போரில் வெற்றி தேடித் தரும் அம்புகளையும் எடுத்துக்கொண்டான். மகாத்மாவான ராகவனுக்கு முன்னால், உறுதியான கழுத்துடைய பெருவலிமை கொண்ட சுக்ரீவனும் லக்ஷ்மணனும் சென்றனர்; பின்னால் வீரனான அனுமனும், நளனும், வீரியம் மிக்க நீலனும், வானரப் படைத்தலைவர்களுக்கும் தலைவனான பெருந்தேஜஸ் கொண்ட தாரனும் தொடர்ந்தனர். இங்கே கவி பயணத்தின் ஒழுங்கையே சுட்டுகிறார் — வழிகாட்டி முன்னே, காவலர்கள் பின்னே. ‘வாலிவிக்ரமபாலிதாம்’ (வாலியின் வீரத்தால் காக்கப்படுவது) என்ற அடைமொழியால் நகரத்தை அணுகுவது எவ்வளவு கடினம் என்பதும், அதனால் வரவிருக்கும் போரின் கனமும் குறிப்பாக உணர்த்தப்படுகின்றன. ‘ரணஸாதகான்’ (போரில் வெற்றி தருபவை) என்ற அம்பின் அடைமொழியால் ராமனின் உறுதி வெளிப்படுகிறது — சொல்லால் செய்த சபதம் இனி ஆயுதத்தால் நிறைவேற்றப்படுகிறது. முந்தைய சர்க்கத்தில் ஏழு சால மரங்களைத் துளைத்ததில் காட்டப்பட்ட வலிமை இங்கே பயணத்தைத் தொடங்குகிறது. ஆயுதத்தை ஏந்துவதே சபதத்தின் முதல் படி என்பது கருத்து. படைத்தலைவர்களின் பெயர்களைக் குறிப்பிடுவதால் வானரப் படையின் பரப்பும் உணர்த்தப்படுகிறது. ‘ஸமுத்யம்ய’ (உயர்த்தி ஏந்தி) என்ற வினைச்சொல்லால் வில்லின் கனமும் பெருமையும் சுட்டப்படுகின்றன. சுக்ரீவனுக்குரிய ‘ஸம்ஹதக்ரீவ:’ (உறுதியான கழுத்துடையவன்) என்ற அடைமொழி அவனுடைய உடல்வலிமையை நினைவூட்டுகிறது — வாலியால் முறியடிக்கப்பட்டவனாயினும் அவனும் பெருவலிமை கொண்டவனே. வானரர்களோ ஆயுதமற்றவர்கள் — அவர்களின் கைகளே ஆயுதங்கள்; அவர்களிடையே ராமனின் வில் மட்டுமே மனிதர்க்குரிய ஒரே ஆயுதம்.

செல்லும் வழியில் அவர்கள், மலர்ச்சுமையால் தாழ்ந்த மரங்களையும், தெளிந்த நீரைச் சுமந்துகொண்டு கடலை நோக்கிச் செல்லும் ஆறுகளையும், குகைகளையும், மலைகளையும், அருவிப் பள்ளங்களையும், குடைவரைகளையும், முதன்மையான சிகரங்களையும், காண்பதற்கு இனிய பள்ளத்தாக்குகளையும் கண்டனர். வழியில் வைடூரியம் போலத் தூய நீராலும் இதழ் விரிந்த தாமரைகளாலும் அழகுற்ற, நீர் நிறைந்த குளங்களை — காரண்டவம், சாரஸம், அன்னம், வஞ்சுலம், நீர்க்கோழி, சக்கரவாகம் முதலிய பறவைகளின் ஒலிகளால் எதிரொலிப்பவற்றை — அவர்கள் பார்த்தனர். திடல்களில் மென்மையான புல்முளைகளை உண்டபடி, அச்சமின்றி மேய்ந்துகொண்டும் நின்றுகொண்டும் இருந்த காட்டு மான்களைக் கண்டனர். குளங்களின் பகைவர்களும், வெண்தந்தங்களால் அழகுற்றவர்களும், பயங்கரமானவர்களும், தனித்துத் திரிபவர்களும், கரைகளை இடிப்பவர்களுமான யானைகளையும், மலைச்சரிவிலிருந்து பிரிந்து வந்த நடமாடும் மலைகள் போன்ற மதம் கொண்ட யானைகளையும், யானைகளுக்கு நிகரானவர்களும் நிலத்தின் புழுதி படிந்தவர்களுமான வானரர்களையும், பிற காட்டுவாசிகளையும், வானில் திரிவனவற்றையும், பறவைகளையும் பார்த்தபடி, சுக்ரீவனுக்குக் கட்டுப்பட்ட அவர்கள் விரைந்து சென்றனர். இந்த இயற்கைச் சித்திரம் போர்ப் பயணத்துக்கு முன் ஓர் அமைதியை நிலைநாட்டுகிறது; இவ்வாறு கவி விரைவின் நடுவிலும் காண்பதற்கான இடைவெளியைக் காத்துக்கொள்கிறார். ‘வீக்ஷமாணா:’, ‘அவலோகயன்’, ‘பச்யன்’, ‘பச்யந்த:’ என்ற பார்த்தலைக் குறிக்கும் நான்கு சொற்கள் எட்டு சுலோகங்களில் மீண்டும் மீண்டும் வருகின்றன — பார்வையே இந்தப் பகுதியின் இழை. ஆறுகளில் அமைதி, யானைகளில் உக்கிரம் — இயற்கையின் இரு வடிவங்களும் காட்டப்படுகின்றன. குளங்களின் பகைவரான யானைகள் கரைகளை இடிக்கின்றன என்ற வர்ணனை வாலிவதத்தின் உக்கிரத்தை முன்கூட்டியே சுட்டுவது போலிருக்கிறது. அச்சமற்ற மான்களோ ஸப்தஜன ஆசிரமத்தின் அருகிலுள்ள காட்டின் அமைதியை அறிவிக்கின்றன. காரண்டவம் முதலிய பறவைகளின் பெயர்ப் பட்டியல் கவிக்கு இயற்கையோடிருந்த பரிச்சயத்தைக் காட்டுகிறது; குளங்கள் வெறும் நீர்நிலைகள் அல்ல, உயிர்வாழ்வின் மையங்கள். ‘ஏகசரான்’ (தனித்துத் திரிபவை) என்ற யானைகளின் அடைமொழி அவற்றின் உக்கிரத்தைக் குறிக்கிறது — கூட்டத்திலிருந்து பிரிந்த யானைகளே மிகுந்த அச்சமூட்டுபவை. இங்கே வானரர்களும் யானைகளுக்கு நிகரானவர்கள் என்று சொல்லப்படுவதால், சுக்ரீவனின் படையின் வலிமை ஊகிக்கப்படுகிறது. எட்டு சுலோகங்களும் சேர்ந்து ஒரே நீண்ட வாக்கியமாக அமைகின்றன — காட்சிகள் பல, ஆனால் வினை ‘ஜக்மு:’ (சென்றனர்) என்ற ஒன்றே. இதனால் பயணத்தின் இடையறாத தொடர்ச்சி உணர்த்தப்படுகிறது. கவி நீர், நிலம், வானம் என்ற மூன்று இடங்களையும் வரிசையாகக் காட்டுகிறார் — ஆறுகளும் குளங்களும் நீரில், மான்களும் யானைகளும் வானரர்களும் நிலத்தில், பறவைகள் வானில். இவ்வாறு முழு இயற்கையும் ஒரே வழிப்பயணத்தில் அடங்கிவிடுகிறது.

அவர்கள் விரைந்து சென்றுகொண்டிருக்கையில், ரகுகுலத்தின் மகிழ்ச்சியான ராமன் அடர்ந்த ஒரு மரச்சோலைக் காட்டைக் கண்டு சுக்ரீவனிடம் கேட்டான் — ‘இந்த மரச்சோலை வானில் ஒரு மேகம் போல ஒளிர்கிறது; மேகக் கூட்டம் போலப் பரந்து, ஓரங்களில் வாழைமரங்களால் சூழப்பட்டிருக்கிறது. இது என்ன என்று அறிய விரும்புகிறேன்; நண்பனே, எனக்கு ஆர்வமாக இருக்கிறது; அந்த ஆர்வத்தை நீ தீர்த்துவைக்க வேண்டும் என்று விரும்புகிறேன்.’ மகாத்மாவான ராகவனின் அந்தச் சொற்களைக் கேட்ட சுக்ரீவன், நடந்துகொண்டே அந்தப் பெருங்காட்டைப் பற்றி விவரித்தான். இங்கே ‘ஸகே’ (நண்பனே) என்ற விளிப்பால் நட்பின் உறுதி சுட்டப்படுகிறது — அக்னி சாட்சியாக ஏற்பட்ட நட்பு காரியத்துக்காக மட்டுமல்ல, உள்ளன்பினாலும் ஆனது. போருக்குச் செல்லும்போதும் ராமன் இயல்பாகவே அறிய ஆவலுடையவன்; அவனுடைய அமைதியான மனம் இங்கே வெளிப்படுகிறது. ‘கச்சன்னேவ’ (நடந்துகொண்டே) என்ற சொல்லால் கவி உணர்த்துகிறார் — பயணம் நிற்கவில்லை, ஆனால் கதை தொடங்கிவிட்டது. இந்தக் கேள்விக்கான விடை அடுத்த எட்டு சுலோகங்களில் விரிவாகத் தரப்படுகிறது; ஆகவே இந்தக் கேள்வியே ஆசிரம வர்ணனைக்கான வாயில். கவியின் நடை இங்கே தெரிகிறது — வர்ணனையைக் கவி தானே செய்யாமல் கதாபாத்திரத்தின் வாயிலாகச் செய்விக்கிறார். ‘மேகம் போல’ என்ற உவமை இருமுறை கையாளப்படுகிறது — முதலில் வானில் நிற்கும் ஒரு மேகம், பிறகு மேகங்களின் கூட்டம்; இதனால் மரச்சோலையின் பரப்பு படிப்படியாக வளர்கிறது.

சுக்ரீவன் சொன்னான் — ‘ராகவா, இது களைப்பைப் போக்கும் பரந்த ஆசிரமம்; தோட்டங்களும் சோலைகளும் நிறைந்தது; சுவையான கிழங்குகளும் கனிகளும் நீரும் கொண்டது. இங்கே ஸப்தஜனர் என்ற பெயருடைய, கடுமையான விரதம் பூண்ட முனிவர்கள், தலைகீழாக நின்று எப்போதும் நீரிலேயே கிடந்து வாழ்ந்தனர்; ஏழு இரவுகளுக்கு ஒருமுறை உணவு உண்டு, காற்றை மட்டும் உண்டு அசையாமல் வாழ்ந்து, எழுநூறு ஆண்டுகளுக்குப் பின் உடலோடு சுவர்க்கம் சென்றனர். அவர்களுடைய இந்தத் தவத்தின் வலிமையால், மரங்களாலான மதிலால் சூழப்பட்ட இந்த ஆசிரமம், இந்திரனோடு கூடிய தேவர்களாலும் அசுரர்களாலும்கூட எளிதில் நெருங்க முடியாதது. பறவைகளும் பிற காட்டுவாசிகளும் இதைத் தொலைவிலிருந்தே தவிர்த்துவிடுகின்றன; மயக்கத்தால் இதனுள் நுழைபவர்கள் மீண்டும் திரும்புவதில்லை. இங்கே அணிகலன்களின் ஓசைகள் தெளிவாகக் கேட்கின்றன; வாத்திய இசையும் பாடலும் ஒலிக்கின்றன; தெய்வீக நறுமணமும் கமழ்கிறது. மூன்று வேள்வித் தீகளும் இன்னும் எரிந்துகொண்டிருக்கின்றன; புறாவின் உடல் நிறம் போலச் சிவந்த அடர்ந்த புகை மரங்களின் உச்சிகளைச் சுற்றிக்கொள்வது போலத் தெரிகிறது. புகை படிந்த உச்சிகளுடைய இந்த மரங்கள், மேகவலையால் மூடப்பட்ட வைடூரிய மலைகள் போல ஒளிர்கின்றன.’ இங்கே சுக்ரீவன் இடத்தைக் காட்டுவதோடு நில்லாமல், தவத்தின் ஆற்றலையும் சொல்கிறான் — தேவர்க்கும் அசுரர்க்கும் எட்டாத இடம் தவத்தாலேயே காக்கப்படுகிறது. ஒலி, மணம், காட்சி — மூன்று புலன்களாலும் ஆசிரமத்தின் தெய்வத்தன்மை கண்கூடாக உணரப்படுகிறது. முனிவர்கள் சென்றுவிட்டனர், ஆனால் அவர்களின் ஆற்றல் செல்லவில்லை என்பது இங்கே குறிப்புப்பொருள். ‘ஸப்தஜனர்’ என்ற பெயரால் அந்த ஏழு முனிவர்களும் புகழ் பெற்றவர்கள்; அவர்களுடைய தவமுறையும் ஏழு என்ற எண்ணாலேயே கட்டப்பட்டிருக்கிறது — ஏழு இரவுகளுக்கு ஒருமுறை உணவு, எழுநூறு ஆண்டுகளில் சுவர்க்கம் சேர்தல். உடலோடு சுவர்க்கம் செல்வது தவத்தின் உச்சநிலைச் சித்தியை அறிவிக்கிறது. ‘ந நிவர்த்தந்தே தே புன:’ (அவர்கள் மீண்டும் திரும்புவதில்லை) என்ற சொல் அச்சத்தையும் உண்டாக்குகிறது; ஆனால் ராமனும் லக்ஷ்மணனும் வணக்கத்தாலேயே அந்த இடத்தைப் புனிதமாகக் கருதுகிறார்கள். வர்ணனையின் வரிசையும் சிந்திக்கத்தக்கது — முதலில் இடத்தின் வசதி, பிறகு அங்கு வாழ்ந்தவர்களின் தவம், பிறகு அதன் பலன், பிறகு அதனால் விளைந்த நெருங்கவியலாமை, இறுதியில் புலன்களுக்குப் புலப்படும் அடையாளங்கள். புகையின் உவமை இருவகையானது — புறாவின் உடல் போன்ற நிறத்தாலும், சுற்றிக்கொள்ளும் செயலாலும்; மரங்களுக்கான உவமை வைடூரிய மலைகள், அதனால் நீலப் பச்சை நிழல் உணர்த்தப்படுகிறது.

‘தர்மாத்மாவான ராகவா, உன் தம்பி லக்ஷ்மணனோடு சேர்ந்து, தூய்மையோடு கைகூப்பி, அவர்களை நினைந்து வணக்கம் செய். தம்மை உணர்ந்த முனிவர்களை வணங்குபவர்களின் உடலில் சிறிதளவும் தீங்கு இருப்பதில்லை’ என்று சுக்ரீவன் சொன்னதும், ராமன் தன் தம்பி லக்ஷ்மணனோடு கைகூப்பி, அந்த மகாத்மாக்களான முனிவர்களை நினைந்து வணங்கினான். வணங்கிய பின், தர்மாத்மாவான ராமனும், அவன் தம்பி லக்ஷ்மணனும், சுக்ரீவனும், வானரர்களும் மகிழ்ந்த மனத்துடன் புறப்பட்டுச் சென்றனர். இங்கே போருக்கு ஆயத்தமானபோதும் ராமன் முனிவர்களை வழிபட மறப்பதில்லை — நல்லொழுக்கமே அவனுடைய வலிமையின் வேர் என்று கவி காட்டுகிறார். வானர அரசனான சுக்ரீவனே தர்மத்தை உபதேசிப்பவனாக ஆனது சுவையானது; நட்பு இருபக்கமும் உதவுவதாக அமைகிறது. வணக்கத்துக்குப் பிறகு அனைவரின் மனமும் மகிழ்ந்தது — கடமைக்கு முன் நல்ல சங்கல்பம் என்ற மரபு இங்கே பின்பற்றப்படுகிறது. ‘ப்ரயத:’ (தூய்மையோடு) என்ற சொல்லால் புறத்தூய்மையும், ‘ஸம்ஹதாஞ்ஜலி:’ (கைகூப்பி) என்பதால் புற வணக்கமும் சுட்டப்படுகின்றன; அகத்தூய்மையோ வணக்கத்தாலேயே கைகூடுகிறது என்பது சுக்ரீவனின் சொல்லின் கருத்து. வேண்டுகோளைக் கேட்டதும் ராமன் தாமதிப்பதில்லை — குருமாரிடமும் முனிவர்களிடமும் அவனுக்கு இயல்பான சிரத்தை. ‘ஸம்ஹ்ருஷ்டமானஸா:’ (மகிழ்ந்த மனத்தினர்) என்ற சொல்லால் எல்லா வானரர்களின் மனத்தெளிவும் சுட்டப்படுகிறது — புண்ணியத் தலத்தைக் காண்பது படையின் உற்சாகத்தையும் பெருக்குகிறது.

அந்த ஸப்தஜன ஆசிரமத்திலிருந்து நெடுந்தொலைவு சென்ற பின், வாலியால் காக்கப்படும், எளிதில் வெல்ல முடியாத கிஷ்கிந்தையை அவர்கள் கண்டனர். பிறகு ராமனின் தம்பி லக்ஷ்மணனும், ராமனும், வானரர்களும், உக்கிரமான தேஜஸ் பொங்க, ஆயுதங்களை ஏந்திக்கொண்டு, தேவேந்திரனின் மகனான வாலியின் வீரத்தால் காக்கப்படும் அந்த நகருக்குப் பகைவனைக் கொல்வதற்காக மீண்டும் வந்தனர். ‘புன:’ (மீண்டும்) என்ற சொல் இங்கே நெஞ்சைத் தொடுவது — முன்பு சுக்ரீவன் தோற்றுத் திரும்பினான், இப்போதோ ராமனின் துணையோடு வந்திருக்கிறான். சர்க்கத்தின் இறுதியில் வரும் நீண்ட விருத்தம் பயணத்தின் கம்பீரத்தைப் பெருக்குகிறது. தேஜஸுக்குரிய ‘உதிதம்’ (உதித்த) என்ற அடைமொழி, சூரிய உதயம் போல வரவிருக்கும் வெற்றியைச் சுட்டுகிறது. ‘துராதர்ஷாம்’ (எளிதில் வெல்ல முடியாதது) என்ற அடைமொழியால் நகரத்தின் அசைக்கவியலாமை மீண்டும் நினைவூட்டப்படுகிறது.

ಧರ್ಮಾತ್ಮನೂ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಅಣ್ಣನೂ ಆದ ರಾಮನು ಸುಗ್ರೀವನೊಡನೆ ಋಷ್ಯಮೂಕ ಪರ್ವತದಿಂದ, ವಾಲಿಯ ಪರಾಕ್ರಮದಿಂದ ರಕ್ಷಿತವಾದ ಕಿಷ್ಕಿಂಧೆಯತ್ತ ಹೊರಟನು. ಅವನು ಚಿನ್ನದಿಂದ ಅಲಂಕೃತವಾದ ತನ್ನ ಮಹಾಧನುಸ್ಸನ್ನು ಎತ್ತಿಹಿಡಿದು, ಸೂರ್ಯನಂತೆ ಹೊಳೆಯುವ, ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಕಾರ್ಯಸಾಧಿಸುವ ಬಾಣಗಳನ್ನೂ ತೆಗೆದುಕೊಂಡನು. ಮಹಾತ್ಮನಾದ ರಾಘವನ ಮುಂದೆ ದೃಢವಾದ ಕೊರಳಿನ ಮಹಾಬಲಶಾಲಿ ಸುಗ್ರೀವನೂ ಲಕ್ಷ್ಮಣನೂ ನಡೆದರು; ಹಿಂದೆ ವೀರ ಹನುಮಂತ, ನಳ, ವೀರ್ಯವಂತನಾದ ನೀಲ, ಮತ್ತು ವಾನರ ಯೂಥಪತಿಗಳಿಗೂ ಯೂಥಪತಿಯಾದ ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿ ತಾರ — ಇವರು ಹಿಂಬಾಲಿಸಿದರು. ಇಲ್ಲಿ ಕವಿ ಯಾತ್ರೆಯ ಕ್ರಮವನ್ನೇ ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ — ದಾರಿ ತೋರುವವನು ಮುಂದೆ, ರಕ್ಷಕರು ಹಿಂದೆ. ‘ವಾಲಿವಿಕ್ರಮಪಾಲಿತಾಮ್’ (ವಾಲಿಯ ಪರಾಕ್ರಮದಿಂದ ರಕ್ಷಿತವಾದ) ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣದಿಂದ ನಗರದ ದುರ್ಗಮತೆ ಧ್ವನಿತವಾಗುತ್ತದೆ, ಅದರಿಂದ ಮುಂಬರುವ ಯುದ್ಧದ ಗುರುತ್ವವೂ. ‘ರಣಸಾಧಕಾನ್’ (ಯುದ್ಧವನ್ನು ಸಾಧಿಸುವ) ಎಂಬ ಬಾಣಗಳ ವಿಶೇಷಣದಿಂದ ರಾಮನ ನಿಶ್ಚಯ ಪ್ರಕಟವಾಗುತ್ತದೆ — ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ಮಾತಿನಿಂದ ಮಾಡಲ್ಪಟ್ಟಿತು, ಈಗ ಶಸ್ತ್ರದಿಂದ ಸಾಧಿಸಲ್ಪಡುತ್ತಿದೆ. ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಏಳು ಸಾಲವೃಕ್ಷಗಳ ಭೇದನದಿಂದ ತೋರಿಸಲಾದ ಬಲವು ಇಲ್ಲಿ ದಾರಿ ಹಿಡಿಯುತ್ತದೆ. ಶಸ್ತ್ರವನ್ನು ಕೈಗೆತ್ತಿಕೊಳ್ಳುವುದೇ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಯ ಮೊದಲ ಹೆಜ್ಜೆ ಎಂಬುದು ಭಾವ. ಸೇನಾನಾಯಕರ ಹೆಸರುಗಳನ್ನು ಉಲ್ಲೇಖಿಸುವುದರಿಂದ ವಾನರಬಲದ ವಿಸ್ತಾರವೂ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ. ‘ಸಮುದ್ಯಮ್ಯ’ (ಎತ್ತಿಹಿಡಿದು) ಎಂಬ ಕ್ರಿಯಾಪದದಿಂದ ಧನುಸ್ಸಿನ ಭಾರವೂ ಮಹತ್ವವೂ ಸೂಚಿತವಾಗಿವೆ. ಸುಗ್ರೀವನ ‘ಸಂಹತಗ್ರೀವಃ’ (ದೃಢವಾದ ಕೊರಳಿನವನು) ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣವು ಅವನ ದೈಹಿಕ ಬಲವನ್ನು ನೆನಪಿಸುತ್ತದೆ — ವಾಲಿಯಿಂದ ಸೋಲಿಸಲ್ಪಟ್ಟವನಾದರೂ ಅವನೂ ಸ್ವತಃ ಮಹಾಬಲಶಾಲಿಯೇ. ವಾನರರಾದರೋ ಆಯುಧರಹಿತರು — ಅವರ ತೋಳುಗಳೇ ಅವರ ಆಯುಧಗಳು; ಅವರ ನಡುವೆ ರಾಮನ ಬಿಲ್ಲೊಂದೇ ಮನುಷ್ಯನ ಶಸ್ತ್ರ.

ಹೋಗುತ್ತಾ ಅವರು ಹೂವುಗಳ ಭಾರದಿಂದ ಬಾಗಿದ ಮರಗಳನ್ನು, ತಿಳಿನೀರನ್ನು ಹರಿಸುತ್ತಾ ಸಮುದ್ರದತ್ತ ಸಾಗುತ್ತಿದ್ದ ನದಿಗಳನ್ನು, ಕಂದರಗಳನ್ನು, ಬೆಟ್ಟಗಳನ್ನು, ಝರಿಗಳನ್ನು, ಗುಹೆಗಳನ್ನು, ಮುಖ್ಯ ಶಿಖರಗಳನ್ನು, ನೋಡಲು ಮನೋಹರವಾದ ಕಣಿವೆಗಳನ್ನು ಕಂಡರು. ದಾರಿಯಲ್ಲಿ ವೈಡೂರ್ಯದಂತೆ ನಿರ್ಮಲವಾದ ನೀರಿನಿಂದಲೂ ದಳಗಳನ್ನು ಬಿಚ್ಚಿದ ಕಮಲಗಳಿಂದಲೂ ಶೋಭಿಸುತ್ತಿದ್ದ, ಕಾರಂಡ, ಸಾರಸ, ಹಂಸ, ವಂಜುಲ, ನೀರುಕೋಳಿ, ಚಕ್ರವಾಕ ಮತ್ತಿತರ ಪಕ್ಷಿಗಳ ಕೂಗುಗಳಿಂದ ಮಾರ್ದನಿಗೊಳ್ಳುತ್ತಿದ್ದ, ನೀರು ತುಂಬಿದ ಕೊಳಗಳನ್ನು ನೋಡುತ್ತಾ ನಡೆದರು. ಬಯಲುಗಳಲ್ಲಿ ಮೃದುವಾದ ಹುಲ್ಲಿನ ಚಿಗುರುಗಳನ್ನು ಮೇಯುತ್ತಾ, ನಿರ್ಭಯವಾಗಿ ಕಾಡಿನಲ್ಲಿ ಅಲೆಯುವ, ಕೆಲವು ಸಂಚರಿಸುತ್ತಿದ್ದ, ಕೆಲವು ನಿಂತಿದ್ದ ಜಿಂಕೆಗಳನ್ನು ಕಂಡರು. ಕೊಳಗಳಿಗೆ ವೈರಿಗಳಾದ, ಬಿಳಿಯ ದಂತಗಳಿಂದ ಅಲಂಕೃತವಾದ, ಘೋರವಾದ, ಒಂಟಿಯಾಗಿ ಅಲೆಯುವ, ದಡಗಳನ್ನು ಕೆಡಹುವ ಆನೆಗಳನ್ನು — ಬೆಟ್ಟದ ತಪ್ಪಲಿನಿಂದ ಕಿತ್ತುಬಂದ, ಮದವೇರಿದ, ಚಲಿಸುವ ಬೆಟ್ಟಗಳಂತಿದ್ದವನ್ನು — ಆನೆಗಳಂತೆಯೇ ದೊಡ್ಡದಾಗಿದ್ದ, ನೆಲದ ಧೂಳಿನಿಂದ ಮುಚ್ಚಿಹೋಗಿದ್ದ ವಾನರರನ್ನು, ಇತರ ವನಚರರನ್ನು, ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಹಾರಾಡುವ ಪಕ್ಷಿಗಳನ್ನು ನೋಡುತ್ತಾ ಸುಗ್ರೀವನ ಅಧೀನರಾದ ಅವರು ಬೇಗಬೇಗನೆ ಸಾಗಿದರು. ಈ ಪ್ರಕೃತಿಚಿತ್ರವು ಯುದ್ಧಯಾತ್ರೆಗೆ ಮುನ್ನ ಶಾಂತಿಯನ್ನು ತಂದಿರಿಸುತ್ತದೆ; ಹಾಗೆಯೇ ಕವಿ ಆತುರದ ನಡುವೆಯೂ ನೋಡುವುದಕ್ಕೆ ಅವಕಾಶವನ್ನು ಕಾಪಾಡುತ್ತಾನೆ. ‘ವೀಕ್ಷಮಾಣಾಃ’, ‘ಅವಲೋಕಯನ್’, ‘ಪಶ್ಯನ್’, ‘ಪಶ್ಯಂತಃ’ ಎಂಬ ನೋಡುವಿಕೆಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುವ ನಾಲ್ಕು ಪದಗಳು ಎಂಟು ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಬಳಸಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ — ದೃಷ್ಟಿಯೇ ಈ ಭಾಗದ ಸೂತ್ರ. ನದಿಗಳಲ್ಲಿ ಶಾಂತಿ, ಆನೆಗಳಲ್ಲಿ ರೌದ್ರತೆ — ಪ್ರಕೃತಿಯ ಎರಡೂ ರೂಪಗಳು ತೋರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ. ಕೊಳಗಳ ವೈರಿಗಳಾದ ಆನೆಗಳು ದಡಗಳನ್ನು ಮುರಿಯುತ್ತವೆ ಎಂಬ ವರ್ಣನೆ ವಾಲಿವಧೆಯ ರೌದ್ರತೆಯನ್ನು ಮುಂಚಿತವಾಗಿಯೇ ಸೂಚಿಸುವಂತಿದೆ. ನಿರ್ಭಯವಾದ ಜಿಂಕೆಗಳಾದರೋ ಸಪ್ತಜನಾಶ್ರಮದ ಸಮೀಪದ ವನದ ಶಾಂತಿಯನ್ನು ಸಾರುತ್ತವೆ. ಕಾರಂಡವ ಮುಂತಾದ ಪಕ್ಷಿಗಳ ಹೆಸರುಗಳ ಪಟ್ಟಿ ಕವಿಯ ಪ್ರಕೃತಿಪರಿಚಯವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ; ಕೊಳಗಳು ಕೇವಲ ಜಲಾಶಯಗಳಲ್ಲ, ಜೀವನದ ಕೇಂದ್ರಗಳು. ‘ಏಕಚರಾನ್’ (ಒಂಟಿಯಾಗಿ ಅಲೆಯುವ) ಎಂಬ ಆನೆಗಳ ವಿಶೇಷಣ ಅವುಗಳ ರೌದ್ರತೆಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ — ಹಿಂಡಿನಿಂದ ಬೇರ್ಪಟ್ಟ ಆನೆಗಳೇ ಅತಿ ಭಯಂಕರವಾಗಿರುತ್ತವೆ. ಇಲ್ಲಿ ವಾನರರನ್ನೂ ಆನೆಗಳಂತಹವರು ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ, ಇದರಿಂದ ಸುಗ್ರೀವನ ಸೇನೆಯ ಬಲವನ್ನು ಊಹಿಸಬಹುದು. ಎಂಟು ಶ್ಲೋಕಗಳು ಒಂದೇ ದೀರ್ಘ ವಾಕ್ಯವನ್ನು ರಚಿಸುತ್ತವೆ — ದೃಶ್ಯಗಳು ಹಲವು, ಆದರೆ ಕ್ರಿಯೆ ‘ಜಗ್ಮುಃ’ (ಸಾಗಿದರು) ಎಂಬ ಒಂದೇ. ಇದರಿಂದ ಚಲನೆಯ ಅವಿಚ್ಛಿನ್ನತೆ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ. ಕವಿ ನೀರು, ನೆಲ, ಆಕಾಶ ಎಂಬ ಮೂರು ಸ್ಥಾನಗಳನ್ನು ಕ್ರಮವಾಗಿ ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ — ನದಿಗಳೂ ಕೊಳಗಳೂ ನೀರಿನಲ್ಲಿ, ಜಿಂಕೆಗಳು ಆನೆಗಳು ವಾನರರು ನೆಲದ ಮೇಲೆ, ಪಕ್ಷಿಗಳು ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ. ಹೀಗೆ ಸಮಗ್ರ ಪ್ರಕೃತಿಯೇ ಒಂದು ದಾರಿಯಲ್ಲಿ ಸಮಾವೇಶಗೊಂಡಿದೆ.

ಅವರು ಬೇಗಬೇಗನೆ ಸಾಗುತ್ತಿರುವಾಗ ರಘುನಂದನನಾದ ರಾಮನು ದಟ್ಟವಾದ ಒಂದು ವೃಕ್ಷಸಮೂಹದ ವನವನ್ನು ಕಂಡು ಸುಗ್ರೀವನನ್ನು ಕೇಳಿದನು — ‘ಈ ಮರಗಳ ಗುಂಪು ಆಕಾಶದಲ್ಲಿನ ಮೋಡದಂತೆ ಕಾಣುತ್ತಿದೆ, ಮೋಡಗಳ ರಾಶಿಯಂತೆ ವಿಶಾಲವಾಗಿದೆ, ಅಂಚುಗಳಲ್ಲಿ ಬಾಳೆಗಿಡಗಳಿಂದ ಆವೃತವಾಗಿದೆ. ಇದೇನು ಎಂದು ತಿಳಿಯಬಯಸುತ್ತೇನೆ; ಗೆಳೆಯಾ, ನನಗೆ ಕುತೂಹಲವಿದೆ, ಆ ಕುತೂಹಲವನ್ನು ನೀನು ನಿವಾರಿಸಬೇಕೆಂದು ಬಯಸುತ್ತೇನೆ.’ ಮಹಾತ್ಮನಾದ ರಾಘವನ ಆ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಸುಗ್ರೀವನು ನಡೆಯುತ್ತಲೇ ಆ ಮಹಾವನದ ವಿಷಯವನ್ನು ಹೇಳತೊಡಗಿದನು. ಇಲ್ಲಿ ‘ಸಖೇ’ (ಗೆಳೆಯಾ) ಎಂಬ ಸಂಬೋಧನೆಯಿಂದ ಸ್ನೇಹದ ದೃಢತೆ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ — ಅಗ್ನಿಸಾಕ್ಷಿಯಾಗಿ ಮಾಡಿಕೊಂಡ ಸಖ್ಯವು ಕೇವಲ ಕಾರ್ಯಕ್ಕಾಗಿ ಅಲ್ಲ, ಹೃದಯದ್ದೂ ಹೌದು. ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಹೊರಟಿದ್ದರೂ ರಾಮನು ಸ್ವಭಾವತಃ ಜಿಜ್ಞಾಸುವೇ; ಅವನ ಶಾಂತಚಿತ್ತ ಇಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಟವಾಗಿದೆ. ‘ಗಚ್ಛನ್ನೇವ’ (ನಡೆಯುತ್ತಲೇ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಕವಿ ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ — ಯಾತ್ರೆ ನಿಲ್ಲಲಿಲ್ಲ, ಕಥೆ ಮಾತ್ರ ಆರಂಭವಾಯಿತು. ಪ್ರಶ್ನೆಯ ಉತ್ತರ ಮುಂದಿನ ಎಂಟು ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿ ಕೊಡಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಈ ಪ್ರಶ್ನೆಯೇ ಆಶ್ರಮವರ್ಣನೆಯ ಬಾಗಿಲು. ಕವಿಯ ಶೈಲಿ ಇಲ್ಲಿ ಕಾಣುತ್ತದೆ — ವರ್ಣನೆಯನ್ನು ಕವಿ ತಾನೇ ಮಾಡದೆ ಪಾತ್ರದ ಬಾಯಿಂದ ಮಾಡಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಮೋಡದಂತೆ’ ಎಂಬ ಉಪಮೆ ಎರಡು ಬಾರಿ ಬಳಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ — ಮೊದಲು ಆಕಾಶದಲ್ಲಿನ ಒಂದು ಮೋಡ, ಆಮೇಲೆ ಮೋಡಗಳ ರಾಶಿ; ಇದರಿಂದ ವೃಕ್ಷಸಮೂಹದ ವಿಸ್ತಾರ ಕ್ರಮೇಣ ಹೆಚ್ಚುತ್ತದೆ.

ಸುಗ್ರೀವನು ಹೇಳಿದನು — ‘ರಾಘವ, ಇದು ವಿಸ್ತಾರವಾದ, ಆಯಾಸವನ್ನು ನೀಗುವ ಆಶ್ರಮ; ಉದ್ಯಾನಗಳಿಂದಲೂ ವನಗಳಿಂದಲೂ ಸಮೃದ್ಧವಾಗಿದೆ, ಇಲ್ಲಿಯ ಗೆಡ್ಡೆ, ಹಣ್ಣು, ನೀರು ಸ್ವಾದಿಷ್ಟವಾಗಿವೆ. ಇಲ್ಲಿ ಸಪ್ತಜನರೆಂಬ ಕಠಿಣವ್ರತಧಾರಿಗಳಾದ ಮುನಿಗಳು ತಲೆಕೆಳಗಾಗಿ ನಿರಂತರ ನೀರಿನಲ್ಲಿ ಮಲಗಿರುತ್ತಿದ್ದರು; ಏಳು ರಾತ್ರಿಗಳಿಗೊಮ್ಮೆ ಆಹಾರ ಸೇವಿಸುತ್ತಾ, ಗಾಳಿಯನ್ನೇ ಸೇವಿಸುತ್ತಾ ಅಚಲರಾಗಿ ವಾಸಿಸುತ್ತಾ, ಏಳುನೂರು ವರ್ಷಗಳ ನಂತರ ಸಶರೀರರಾಗಿ ಸ್ವರ್ಗಕ್ಕೆ ಹೋದರು. ಅವರ ಈ ತಪಸ್ಸಿನ ಪ್ರಭಾವದಿಂದ ಮರಗಳ ಪ್ರಾಕಾರದಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿದ ಈ ಆಶ್ರಮವು ಇಂದ್ರಸಹಿತರಾದ ದೇವಾಸುರರಿಗೂ ಅತ್ಯಂತ ದುರ್ಗಮವಾಗಿದೆ. ಪಕ್ಷಿಗಳೂ ಇತರ ವನಚರ ಪ್ರಾಣಿಗಳೂ ಇದನ್ನು ದೂರದಿಂದಲೇ ತ್ಯಜಿಸುತ್ತವೆ; ಮೋಹದಿಂದ ಇಲ್ಲಿ ಪ್ರವೇಶಿಸುವವರು ಮತ್ತೆ ಹಿಂದಿರುಗುವುದಿಲ್ಲ. ಇಲ್ಲಿ ಸ್ಪಷ್ಟವಾದ ಅಕ್ಷರಗಳುಳ್ಳ ಮಾತುಗಳೂ ಆಭರಣಗಳ ಸದ್ದೂ ಕೇಳಿಬರುತ್ತವೆ, ವಾದ್ಯ-ಗೀತಗಳ ದನಿಯೂ ದಿವ್ಯ ಸುಗಂಧವೂ ಇವೆ. ತ್ರೇತಾಗ್ನಿಗಳು ಇಂದಿಗೂ ಉರಿಯುತ್ತಿವೆ; ಪಾರಿವಾಳದ ಮೈಯಂತೆ ಕೆಂಪು-ಬೂದು ಬಣ್ಣದ ದಟ್ಟವಾದ ಹೊಗೆ ಮರಗಳ ತುದಿಗಳನ್ನು ಸುತ್ತುವರಿಯುತ್ತಿರುವಂತೆ ಕಾಣುತ್ತದೆ. ಹೊಗೆಯಿಂದ ಆವೃತವಾದ ತುದಿಗಳುಳ್ಳ ಈ ಮರಗಳು ಮೋಡಗಳ ಜಾಲದಿಂದ ಮುಚ್ಚಲ್ಪಟ್ಟ ವೈಡೂರ್ಯಪರ್ವತಗಳಂತೆ ಹೊಳೆಯುತ್ತಿವೆ.’ ಇಲ್ಲಿ ಸುಗ್ರೀವನು ಕೇವಲ ಸ್ಥಳವನ್ನು ತೋರಿಸುವುದಲ್ಲ, ತಪಸ್ಸಿನ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವನ್ನೂ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ದೇವಾಸುರರಿಗೂ ಅಗಮ್ಯವಾದ ಸ್ಥಳವು ತಪಸ್ಸಿನಿಂದಲೇ ರಕ್ಷಿತವಾಗಿದೆ. ಶಬ್ದ, ಗಂಧ, ದೃಶ್ಯ — ಮೂರು ಇಂದ್ರಿಯಗಳಿಂದ ಆಶ್ರಮದ ದಿವ್ಯತೆ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷವಾಗುತ್ತದೆ. ಮುನಿಗಳು ಹೋದರು, ಆದರೆ ಅವರ ಪ್ರಭಾವ ಹೋಗಲಿಲ್ಲ ಎಂಬುದು ಇಲ್ಲಿಯ ಧ್ವನಿ. ‘ಸಪ್ತಜನರು’ ಎಂಬ ಹೆಸರಿನಿಂದ ಆ ಏಳು ಮುನಿಗಳು ಪ್ರಸಿದ್ಧರು; ಅವರ ತಪಸ್ಸಿನ ವಿಧಾನವೂ ಏಳು ಎಂಬ ಸಂಖ್ಯೆಗೇ ಬದ್ಧವಾಗಿದೆ — ಏಳು ರಾತ್ರಿಗಳಿಗೊಮ್ಮೆ ಆಹಾರ, ಏಳುನೂರು ವರ್ಷಗಳ ನಂತರ ಸ್ವರ್ಗಗಮನ. ಸಶರೀರವಾಗಿ ಸ್ವರ್ಗಕ್ಕೆ ಹೋದದ್ದು ತಪಸ್ಸಿನ ಪರಮ ಸಿದ್ಧಿಯನ್ನು ಸಾರುತ್ತದೆ. ‘ನ ನಿವರ್ತಂತಿ ತೇ ಪುನಃ’ (ಅವರು ಮತ್ತೆ ಹಿಂದಿರುಗುವುದಿಲ್ಲ) ಎಂಬ ಮಾತು ಭಯವನ್ನೂ ಹುಟ್ಟಿಸುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ರಾಮಲಕ್ಷ್ಮಣರು ಪ್ರಣಾಮದಿಂದಲೇ ಆ ಸ್ಥಳವನ್ನು ಪವಿತ್ರವೆಂದು ಭಾವಿಸುತ್ತಾರೆ. ವರ್ಣನೆಯ ಕ್ರಮವೂ ಮನನೀಯ — ಮೊದಲು ಸ್ಥಳದ ಸೌಕರ್ಯ, ಅನಂತರ ಅಲ್ಲಿದ್ದವರ ತಪಸ್ಸು, ಆಮೇಲೆ ಅದರ ಫಲ, ಅನಂತರ ಅದರಿಂದ ಉಂಟಾದ ದುರ್ಗಮತೆ, ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಇಂದ್ರಿಯಗೋಚರವಾದ ಚಿಹ್ನೆಗಳು. ಹೊಗೆಯ ಉಪಮೆ ಎರಡು ಬಗೆಯದು — ಬಣ್ಣದಲ್ಲಿ ಪಾರಿವಾಳದ ಮೈಯಂತೆ, ಕ್ರಿಯೆಯಲ್ಲಿ ಸುತ್ತುವರಿಯುವಿಕೆ; ಮರಗಳ ಉಪಮೆ ವೈಡೂರ್ಯಪರ್ವತಗಳೊಂದಿಗೆ, ಇದರಿಂದ ನೀಲಿ-ಹಸಿರು ಛಾಯೆ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ.

‘ಧರ್ಮಾತ್ಮನಾದ ರಾಘವ, ತಮ್ಮ ಲಕ್ಷ್ಮಣನೊಡನೆ ಶುದ್ಧಮನಸ್ಕನಾಗಿ ಕೈಮುಗಿದು ಅವರನ್ನು ಉದ್ದೇಶಿಸಿ ಪ್ರಣಾಮ ಮಾಡು. ಪರಿಶುದ್ಧಾತ್ಮರಾದ ಋಷಿಗಳಿಗೆ ಯಾರು ನಮಸ್ಕರಿಸುತ್ತಾರೋ ಅವರ ದೇಹದಲ್ಲಿ ಯಾವ ಅಶುಭವೂ ಇರುವುದಿಲ್ಲ’ ಎಂದು ಸುಗ್ರೀವನು ಹೇಳಲು, ರಾಮನು ತಮ್ಮ ಲಕ್ಷ್ಮಣನೊಡನೆ ಕೈಮುಗಿದು ಆ ಮಹಾತ್ಮರಾದ ಋಷಿಗಳನ್ನು ಉದ್ದೇಶಿಸಿ ನಮಸ್ಕರಿಸಿದನು. ನಮಸ್ಕರಿಸಿದ ಮೇಲೆ ಧರ್ಮಾತ್ಮನಾದ ರಾಮ, ತಮ್ಮ ಲಕ್ಷ್ಮಣ, ಸುಗ್ರೀವ ಮತ್ತು ವಾನರರು ಸಂತುಷ್ಟಮನಸ್ಕರಾಗಿ ಮುಂದೆ ಸಾಗಿದರು. ಇಲ್ಲಿ ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಸಿದ್ಧನಾಗಿದ್ದರೂ ರಾಮನು ಋಷಿಪೂಜೆಯನ್ನು ಮರೆಯುವುದಿಲ್ಲ — ಶಿಷ್ಟಾಚಾರವೇ ಅವನ ಬಲದ ಮೂಲ ಎಂದು ಕವಿ ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ. ವಾನರರಾಜನಾದ ಸುಗ್ರೀವನೇ ಇಲ್ಲಿ ಧರ್ಮದ ಉಪದೇಶಕನಾದದ್ದು ಸ್ವಾರಸ್ಯಕರ; ಸ್ನೇಹವು ಎರಡೂ ಕಡೆಗೆ ಉಪಕಾರಿಯಾಗುತ್ತದೆ. ಪ್ರಣಾಮದ ನಂತರ ಎಲ್ಲರ ಮನಸ್ಸೂ ಹರ್ಷಗೊಂಡಿತು — ಕರ್ತವ್ಯಕ್ಕೆ ಮುನ್ನ ಶುಭಸಂಕಲ್ಪ ಎಂಬ ಪರಂಪರೆ ಇಲ್ಲಿ ಪಾಲಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ. ‘ಪ್ರಯತಃ’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಬಾಹ್ಯಶುದ್ಧಿಯೂ, ‘ಸಂಹತಾಂಜಲಿಃ’ (ಕೈಮುಗಿದು) ಎಂಬುದರಿಂದ ಬಾಹ್ಯವಿನಯವೂ ಸೂಚಿತವಾಗಿವೆ; ಅಂತಃಶುದ್ಧಿಯಾದರೋ ಪ್ರಣಾಮದಿಂದಲೇ ಸಿದ್ಧಿಸುತ್ತದೆ ಎಂಬುದು ಸುಗ್ರೀವನ ಮಾತಿನ ಆಶಯ. ರಾಮನು ಕೋರಿಕೆಯನ್ನು ಕೇಳಿ ತಡಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ — ಗುರುಗಳಲ್ಲೂ ಋಷಿಗಳಲ್ಲೂ ಅವನಿಗೆ ಸಹಜವಾದ ಶ್ರದ್ಧೆ. ‘ಸಂಹೃಷ್ಟಮಾನಸಾಃ’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಎಲ್ಲ ವಾನರರ ಮನಃಪ್ರಸನ್ನತೆಯೂ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ — ಪುಣ್ಯಸ್ಥಳದ ದರ್ಶನವು ಸೇನೆಯ ಉತ್ಸಾಹವನ್ನೂ ಹೆಚ್ಚಿಸುತ್ತದೆ.

ಆ ಸಪ್ತಜನಾಶ್ರಮದಿಂದ ಬಹುದೂರ ದಾರಿ ಸಾಗಿ ಅವರು ವಾಲಿಯಿಂದ ರಕ್ಷಿತವಾದ, ದುರ್ಗಮವಾದ ಕಿಷ್ಕಿಂಧೆಯನ್ನು ಕಂಡರು. ಆಗ ರಾಮನ ತಮ್ಮ ಲಕ್ಷ್ಮಣ, ರಾಮ, ವಾನರರು — ಉಗ್ರವಾದ ತೇಜಸ್ಸು ಉದಿಸಿದವರಾಗಿ, ಶಸ್ತ್ರಗಳನ್ನು ಹಿಡಿದು, ದೇವೇಂದ್ರನ ಮಗನ ಪರಾಕ್ರಮದಿಂದ ರಕ್ಷಿತವಾದ ಆ ನಗರಕ್ಕೆ ಶತ್ರುವನ್ನು ಕೊಲ್ಲುವುದಕ್ಕಾಗಿ ಮತ್ತೆ ಬಂದರು. ‘ಪುನಃ’ (ಮತ್ತೆ) ಎಂಬ ಪದ ಇಲ್ಲಿ ಮಾರ್ಮಿಕವಾದುದು — ಹಿಂದೆ ಸುಗ್ರೀವನು ಸೋತು ಹಿಂದಿರುಗಿದ್ದನು, ಈಗಲಾದರೋ ರಾಮನ ಸಹಾಯದೊಡನೆ ಬಂದಿದ್ದಾನೆ. ಸರ್ಗದ ಕೊನೆಯ ದೀರ್ಘ ವೃತ್ತವು ಪಯಣದ ಗಾಂಭೀರ್ಯವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುತ್ತದೆ. ತೇಜಸ್ಸಿನ ‘ಉದಿತ’ (ಉದಿಸಿದ) ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣ ಸೂರ್ಯೋದಯದಂತೆ ಮುಂಬರುವ ವಿಜಯದ ಸೂಚಕ. ‘ದುರಾಧರ್ಷಾಮ್’ (ದುರ್ಗಮವಾದ) ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣದಿಂದ ನಗರದ ಅಭೇದ್ಯತೆ ಮತ್ತೊಮ್ಮೆ ನೆನಪಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ.

ധർമാത്മാവും ലക്ഷ്മണന്റെ ജ്യേഷ്ഠനുമായ രാമൻ, സുഗ്രീവനോടൊപ്പം ഋശ്യമൂകപർവതത്തിൽനിന്ന് ബാലിയുടെ പരാക്രമത്താൽ സംരക്ഷിക്കപ്പെടുന്ന കിഷ്കിന്ധയിലേക്കു പുറപ്പെട്ടു. സ്വർണാലംകൃതമായ വലിയ വില്ലുയർത്തി, സൂര്യതുല്യവും യുദ്ധം ജയിപ്പിക്കുന്നതുമായ ശരങ്ങളും അവൻ എടുത്തു. മഹാത്മാവായ രാഘവന്റെ മുന്നിൽ ബലിഷ്ഠമായ കഴുത്തുള്ള മഹാബലനായ സുഗ്രീവനും ലക്ഷ്മണനും നടന്നു; പിന്നിൽ വീരനായ ഹനുമാനും നളനും വീര്യവാനായ നീലനും വാനരയൂഥപന്മാരുടെയും യൂഥപനായ മഹാതേജസ്വിയായ താരനും അനുഗമിച്ചു. ഇവിടെ കവി യാത്രയുടെ ക്രമംതന്നെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു — വഴികാട്ടി മുന്നിൽ, രക്ഷകർ പിന്നിൽ. ‘വാലിവിക്രമപാലിതാം’ (ബാലിയുടെ പരാക്രമത്താൽ സംരക്ഷിക്കപ്പെടുന്ന) എന്ന വിശേഷണത്തിലൂടെ നഗരത്തിന്റെ ദുർഗമത്വവും, അതുവഴി വരാനിരിക്കുന്ന യുദ്ധത്തിന്റെ ഗൗരവവും ധ്വനിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. ‘രണസാധകാൻ’ (യുദ്ധം ജയിപ്പിക്കുന്ന) എന്ന ശരവിശേഷണത്തിലൂടെ രാമന്റെ നിശ്ചയം പ്രകടമാകുന്നു — പ്രതിജ്ഞ വാക്കുകൊണ്ടു ചെയ്തു, ഇനി ശസ്ത്രംകൊണ്ടു സാധിക്കുന്നു. കഴിഞ്ഞ സർഗത്തിൽ ഏഴു സാലങ്ങളുടെ ഭേദനത്തിലൂടെ കാണിച്ച ബലം ഇവിടെ വഴിയിലേക്കിറങ്ങുന്നു. ആയുധമെടുക്കൽതന്നെയാണ് പ്രതിജ്ഞയുടെ ആദ്യപടി എന്നതാണ് ഭാവം. സേനാനായകന്മാരുടെ പേരുകൾ എടുത്തുപറയുന്നതിലൂടെ വാനരബലത്തിന്റെ വിസ്തൃതിയും സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. ‘സമുദ്യമ്യ’ (ഉയർത്തിപ്പിടിച്ച്) എന്ന ക്രിയാപദത്താൽ വില്ലിന്റെ ഭാരവും മഹത്ത്വവും സൂചിതമാണ്. സുഗ്രീവന്റെ ‘സംഹതഗ്രീവഃ’ (ബലിഷ്ഠമായ കഴുത്തുള്ളവൻ) എന്ന വിശേഷണം അവന്റെ ശാരീരികബലം ഓർമിപ്പിക്കുന്നു — ബാലിയാൽ തകർക്കപ്പെട്ടവനാണെങ്കിലും അവനും സ്വയം മഹാബലൻതന്നെ. വാനരന്മാർക്കാകട്ടെ ആയുധങ്ങളില്ല — അവരുടെ കൈകൾതന്നെ ആയുധങ്ങൾ; അവരുടെ ഇടയിൽ രാമന്റെ വില്ലു മാത്രമാണ് ഏക മാനുഷശസ്ത്രം.

പോകുമ്പോൾ അവർ പൂക്കളുടെ ഭാരത്താൽ കുനിഞ്ഞ വൃക്ഷങ്ങളെയും, തെളിഞ്ഞ ജലം വഹിച്ചുകൊണ്ട് സമുദ്രത്തിലേക്കൊഴുകുന്ന നദികളെയും, കന്ദരങ്ങളെയും പർവതങ്ങളെയും നീർച്ചാലുകളെയും ഗുഹകളെയും പ്രധാനശിഖരങ്ങളെയും മനോഹരമായ താഴ്‌വരകളെയും കണ്ടു. വഴിയിൽ വൈഡൂര്യംപോലെ നിർമലമായ ജലംകൊണ്ടും ഇതളുകൾ വിടർന്ന താമരകൾകൊണ്ടും ശോഭിക്കുന്നതും, കാരണ്ഡവങ്ങളും സാരസങ്ങളും ഹംസങ്ങളും വഞ്ജുലങ്ങളും നീർക്കോഴികളും ചക്രവാകങ്ങളും മറ്റു പക്ഷികളും ശബ്ദമുഖരിതമാക്കിയതുമായ ജലസമൃദ്ധമായ തടാകങ്ങളെ അവർ നോക്കിക്കണ്ടു. സമതലങ്ങളിൽ മൃദുവായ പുൽമുളകൾ തിന്നുകൊണ്ട് നിർഭയരായി മേയുന്നതും നിൽക്കുന്നതുമായ വനവാസികളായ മാനുകളെ അവർ കണ്ടു. തടാകങ്ങളുടെ ശത്രുക്കളും, വെളുത്ത കൊമ്പുകളാൽ അലംകൃതരും, ഘോരരും, ഒറ്റയ്ക്കു സഞ്ചരിക്കുന്നവരും, കരകൾ ഇടിച്ചുതകർക്കുന്നവരുമായ ആനകളെയും — മലഞ്ചെരിവിൽനിന്ന് ഇളകിവന്ന, മദിച്ച, ചലിക്കുന്ന പർവതങ്ങൾപോലെയുള്ളവരെയും — ആനകൾക്കു തുല്യരും ഭൂമിയിലെ പൊടിയണിഞ്ഞവരുമായ വാനരന്മാരെയും, മറ്റു വനചരന്മാരെയും ആകാശചാരികളായ പക്ഷികളെയും കണ്ടുകൊണ്ട്, സുഗ്രീവന്റെ ആജ്ഞയ്ക്കു വിധേയരായ അവർ വേഗത്തിൽ നടന്നു. ഈ പ്രകൃതിചിത്രം യുദ്ധയാത്രയ്ക്കു മുമ്പ് ഒരു ശാന്തി സൃഷ്ടിക്കുന്നു; അങ്ങനെ തിടുക്കത്തിനിടയിലും കവി കാഴ്ചയ്ക്കുള്ള ഇടം കാത്തുസൂക്ഷിക്കുന്നു. ‘വീക്ഷമാണാഃ’, ‘അവലോകയൻ’, ‘പശ്യൻ’, ‘പശ്യന്തഃ’ എന്നിങ്ങനെ കാണലിനെ കുറിക്കുന്ന നാലു പദങ്ങൾ എട്ടു ശ്ലോകങ്ങളിൽ ആവർത്തിച്ചു പ്രയോഗിച്ചിരിക്കുന്നു — ദൃഷ്ടിതന്നെയാണ് ഈ ഖണ്ഡത്തിന്റെ സൂത്രം. നദികളിൽ ശാന്തി, ആനകളിൽ രൗദ്രത — പ്രകൃതിയുടെ രണ്ടു രൂപങ്ങളും കാണിക്കപ്പെടുന്നു. തടാകശത്രുക്കളായ ആനകൾ കരകൾ തകർക്കുന്നു എന്ന വർണന ബാലിവധത്തിന്റെ രൗദ്രതയെ മുൻകൂട്ടി സൂചിപ്പിക്കുന്നതുപോലെ തോന്നുന്നു. നിർഭയരായ മാനുകളാകട്ടെ സപ്തജനാശ്രമത്തിനടുത്തുള്ള വനത്തിന്റെ ശാന്തി വിളിച്ചോതുന്നു. കാരണ്ഡവം മുതലായ പക്ഷികളുടെ പേരുകൾ എണ്ണിപ്പറയുന്നത് കവിയുടെ പ്രകൃതിപരിചയം കാണിക്കുന്നു; തടാകങ്ങൾ വെറും ജലാശയങ്ങളല്ല, ജീവന്റെ കേന്ദ്രങ്ങളാണ്. ‘ഏകചരാൻ’ (ഒറ്റയ്ക്കു സഞ്ചരിക്കുന്നവർ) എന്ന ആനയുടെ വിശേഷണം അവയുടെ രൗദ്രത സൂചിപ്പിക്കുന്നു — കൂട്ടത്തിൽനിന്നു വേർപെട്ട ആനകളാണ് ഏറ്റവും ഭയങ്കരർ. വാനരന്മാരെയും ഇവിടെ ആനകൾക്കു തുല്യരായി പറഞ്ഞിരിക്കുന്നു; അതിൽനിന്ന് സുഗ്രീവന്റെ സേനയുടെ ബലം അനുമാനിക്കാം. എട്ടു ശ്ലോകങ്ങൾ ഒരൊറ്റ ദീർഘവാക്യം രചിക്കുന്നു — കാഴ്ചകൾ അനേകം, ക്രിയയോ ‘ജഗ്മുഃ’ (നടന്നു) എന്ന ഒന്നുമാത്രം. അതിലൂടെ ഗതിയുടെ അവിച്ഛിന്നത സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. കവി ജലം, സ്ഥലം, ആകാശം എന്നീ മൂന്നു സ്ഥാനങ്ങളെ ക്രമമായി കാണിക്കുന്നു — നദികളും തടാകങ്ങളും ജലത്തിൽ, മാനുകളും ആനകളും വാനരന്മാരും സ്ഥലത്തിൽ, പക്ഷികൾ ആകാശത്തിൽ. ഇങ്ങനെ പ്രകൃതി മുഴുവനും ഒരൊറ്റ വഴിയിൽ സമാഹരിക്കപ്പെടുന്നു.

അവർ വേഗത്തിൽ പോകുന്നതിനിടെ രഘുനന്ദനനായ രാമൻ നിബിഡമായ ഒരു വൃക്ഷവനം കണ്ട് സുഗ്രീവനോടു ചോദിച്ചു — ‘ഈ വൃക്ഷനിര ആകാശത്തിലെ മേഘംപോലെ പ്രകാശിക്കുന്നു; മേഘസമൂഹംപോലെ വിശാലവും അരികുകളിൽ വാഴകളാൽ ചുറ്റപ്പെട്ടതുമാണ്. ഇത് എന്താണെന്ന് അറിയാൻ ഞാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു; സഖേ, എനിക്കു കൗതുകമുണ്ട്; ആ കൗതുകം നീ തീർത്തുതരണമെന്നു ഞാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു.’ മഹാത്മാവായ രാഘവന്റെ ആ വാക്കു കേട്ട് സുഗ്രീവൻ നടന്നുകൊണ്ടുതന്നെ ആ മഹാവനത്തെക്കുറിച്ചു പറഞ്ഞു. ഇവിടെ ‘സഖേ’ എന്ന സംബോധനയിലൂടെ മൈത്രിയുടെ ദൃഢത സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു — അഗ്നിസാക്ഷിയായ സഖ്യം കാര്യസാധ്യത്തിനു മാത്രമല്ല, ഹൃദയബന്ധവുമാണ്. യുദ്ധത്തിനു പോകുമ്പോഴും രാമൻ സ്വഭാവത്താൽ ജിജ്ഞാസുതന്നെ; അവന്റെ ശാന്തചിത്തം ഇവിടെ പ്രകടമാകുന്നു. ‘ഗച്ഛന്നേവ’ (നടന്നുകൊണ്ടുതന്നെ) എന്ന പദത്തിലൂടെ കവി സൂചിപ്പിക്കുന്നു — യാത്ര നിലച്ചില്ല, കഥ തുടങ്ങുകയും ചെയ്തു. ചോദ്യത്തിന്റെ ഉത്തരം തുടർന്നുള്ള എട്ടു ശ്ലോകങ്ങളിൽ വിസ്തരിച്ചു നൽകപ്പെടുന്നു; അതിനാൽ ഈ ചോദ്യമാണ് ആശ്രമവർണനയിലേക്കുള്ള വാതിൽ. കവിയുടെ ശൈലി ഇവിടെ കാണാം — വർണന കവി സ്വയം ചെയ്യുന്നില്ല, കഥാപാത്രത്തിന്റെ വായിലൂടെ ചെയ്യിക്കുന്നു. ‘മേഘംപോലെ’ എന്ന ഉപമ രണ്ടുതവണ പ്രയോഗിച്ചിരിക്കുന്നു — ആദ്യം ആകാശത്തിലെ ഒരു മേഘം, പിന്നെ മേഘങ്ങളുടെ സമൂഹം; അങ്ങനെ വൃക്ഷനിരയുടെ വിസ്തൃതി ക്രമേണ വളരുന്നു.

സുഗ്രീവൻ പറഞ്ഞു — ‘രാഘവാ, ഇതു വിശാലവും ക്ഷീണം അകറ്റുന്നതുമായ ഒരു ആശ്രമമാണ്; ഉദ്യാനങ്ങളും വനങ്ങളും നിറഞ്ഞതും സ്വാദുള്ള കിഴങ്ങുകളും ഫലങ്ങളും ജലവും ഉള്ളതും. ഇവിടെ സപ്തജനന്മാർ എന്നു പേരുള്ള, കഠിനവ്രതരായ മുനിമാർ, തല കീഴായി, നിയമപൂർവം ജലത്തിൽ ശയിക്കുന്നവരായി കഴിഞ്ഞിരുന്നു; ഏഴു രാത്രിയിലൊരിക്കൽ ആഹാരം കഴിച്ചും, വായുവിനെ മാത്രം ആഹരിച്ച് അചലരായി വസിച്ചും, എഴുനൂറു വർഷംകൊണ്ട് അവർ ശരീരത്തോടെതന്നെ സ്വർഗത്തിലേക്കു പോയി. അവരുടെ ഈ തപസ്സിന്റെ പ്രഭാവത്താൽ വൃക്ഷങ്ങളുടെ കോട്ടകൊണ്ടു ചുറ്റപ്പെട്ട ഈ ആശ്രമം ഇന്ദ്രനോടുകൂടിയ ദേവാസുരന്മാർക്കുപോലും അത്യന്തം അജയ്യമാണ്. പക്ഷികളും മറ്റു വനചാരികളും ഇതിനെ ദൂരെനിന്നുതന്നെ ഒഴിവാക്കുന്നു; മോഹംകൊണ്ട് ഇവിടെ പ്രവേശിക്കുന്നവർ പിന്നെ തിരിച്ചുവരുന്നില്ല. ഇവിടെ വ്യക്തമായി കേൾക്കാവുന്ന ആഭരണക്കിലുക്കവും, വാദ്യഗീതങ്ങളുടെ നാദവും, ദിവ്യമായ സുഗന്ധവും അനുഭവപ്പെടുന്നു. ത്രേതാഗ്നികൾ ഇന്നും ജ്വലിക്കുന്നു; പ്രാവിന്റെ ദേഹംപോലെ ചാരച്ചുവപ്പുള്ള കനത്ത പുക വൃക്ഷാഗ്രങ്ങളെ ചുറ്റുന്നതുപോലെ കാണപ്പെടുന്നു. പുകയാൽ ശിരസ്സു മൂടിയ ഈ വൃക്ഷങ്ങൾ മേഘജാലത്താൽ മറയ്ക്കപ്പെട്ട വൈഡൂര്യപർവതങ്ങൾപോലെ പ്രകാശിക്കുന്നു.’ ഇവിടെ സുഗ്രീവൻ സ്ഥലം കാണിക്കുക മാത്രമല്ല, തപസ്സിന്റെ സാമർഥ്യവും പറയുന്നു — ദേവാസുരന്മാർക്കുപോലും അപ്രാപ്യമായ സ്ഥലം തപസ്സുകൊണ്ടുതന്നെ സംരക്ഷിക്കപ്പെടുന്നു. ശബ്ദം, ഗന്ധം, ദൃശ്യം — മൂന്ന് ഇന്ദ്രിയങ്ങളിലൂടെ ആശ്രമത്തിന്റെ ദിവ്യത പ്രത്യക്ഷമാക്കപ്പെടുന്നു. മുനിമാർ പോയി, എന്നാൽ അവരുടെ പ്രഭാവം പോയിട്ടില്ല എന്നതാണ് ഇവിടത്തെ ധ്വനി. ‘സപ്തജനന്മാർ’ എന്ന പേരിലാണ് ആ ഏഴു മുനിമാർ പ്രസിദ്ധർ; അവരുടെ തപോവിധിയും ഏഴ് എന്ന സംഖ്യയിൽത്തന്നെ ബന്ധിതമാണ് — ഏഴു രാത്രിയിലൊരിക്കൽ ആഹാരം, എഴുനൂറു വർഷംകൊണ്ടു സ്വർഗഗമനം. ശരീരത്തോടെയുള്ള സ്വർഗഗമനം തപസ്സിന്റെ പരമസിദ്ധി വിളിച്ചോതുന്നു. ‘ന നിവർത്തന്തി തേ പുനഃ’ (അവർ പിന്നെ തിരിച്ചുവരുന്നില്ല) എന്ന വാക്ക് ഭയം ജനിപ്പിക്കുന്നുണ്ടെങ്കിലും, രാമലക്ഷ്മണന്മാർ പ്രണാമത്തിലൂടെത്തന്നെ ആ സ്ഥലത്തെ പവിത്രമായി കരുതുന്നു. വർണനയുടെ ക്രമവും മനനീയമാണ് — ആദ്യം സ്ഥലത്തിന്റെ സൗകര്യം, പിന്നെ അവിടെ വസിച്ചവരുടെ തപസ്സ്, പിന്നെ അതിന്റെ ഫലം, പിന്നെ അതിൽനിന്നുണ്ടായ അജയ്യത, ഒടുവിൽ ഇന്ദ്രിയഗോചരമായ അടയാളങ്ങൾ. പുകയുടെ ഉപമ രണ്ടുവിധമാണ് — പ്രാവിന്റെ ദേഹംപോലെ എന്നു നിറംകൊണ്ടും, ചുറ്റുന്നു എന്നു ക്രിയകൊണ്ടും; വൃക്ഷങ്ങളുടെ ഉപമ വൈഡൂര്യപർവതങ്ങളോടാണ്, അതിലൂടെ നീലഹരിതമായ ഛായ സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു.

‘ധർമാത്മാവായ രാഘവാ, സഹോദരനായ ലക്ഷ്മണനോടൊപ്പം ശുദ്ധമനസ്സോടെ കൈകൂപ്പി അവരെ ഉദ്ദേശിച്ചു പ്രണമിച്ചാലും. ആത്മസാക്ഷാത്കാരം നേടിയ ഋഷിമാരെ പ്രണമിക്കുന്നവരുടെ ശരീരത്തിൽ ഒട്ടും അശുഭം ഉണ്ടാവുകയില്ല’ എന്നു സുഗ്രീവൻ പറഞ്ഞപ്പോൾ, രാമൻ സഹോദരനായ ലക്ഷ്മണനോടൊപ്പം കൈകൂപ്പി ആ മഹാത്മാക്കളായ ഋഷിമാരെ ഉദ്ദേശിച്ച് അഭിവാദനം ചെയ്തു. അഭിവാദനം ചെയ്തശേഷം ധർമാത്മാവായ രാമനും സഹോദരൻ ലക്ഷ്മണനും സുഗ്രീവനും വാനരന്മാരും സന്തുഷ്ടമനസ്കരായി യാത്ര തുടർന്നു. ഇവിടെ യുദ്ധത്തിനൊരുങ്ങിയിരിക്കുമ്പോഴും രാമൻ ഋഷിപൂജനം മറക്കുന്നില്ല — ശിഷ്ടാചാരമാണ് അവന്റെ ബലത്തിന്റെ മൂലം എന്നു കവി കാണിക്കുന്നു. വാനരരാജാവായ സുഗ്രീവൻതന്നെ ധർമോപദേശകനാകുന്നു എന്നതും കൗതുകകരമാണ്; മൈത്രി ഇരുവശത്തേക്കും ഉപകാരപ്രദമാകുന്നു. പ്രണാമത്തിനുശേഷം എല്ലാവരുടെയും മനസ്സ് സന്തുഷ്ടമായി — കർത്തവ്യത്തിനു മുമ്പ് ശുഭസങ്കല്പം എന്ന പാരമ്പര്യം ഇവിടെ പാലിക്കപ്പെടുന്നു. ‘പ്രയതഃ’ (ശുദ്ധനായി) എന്ന പദത്താൽ ബാഹ്യശുദ്ധിയും ‘സംഹതാഞ്ജലിഃ’ (കൈകൂപ്പിയവൻ) എന്നതിനാൽ ബാഹ്യവിനയവും സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു; അന്തഃശുദ്ധിയാകട്ടെ പ്രണാമത്തിലൂടെത്തന്നെ സിദ്ധിക്കുന്നു എന്നതാണ് സുഗ്രീവന്റെ വാക്കിന്റെ ആശയം. അഭ്യർഥന കേട്ട ഉടനെ രാമൻ വൈകാതെ അതു ചെയ്യുന്നു — ഗുരുക്കന്മാരിലും ഋഷിമാരിലും അവന് സഹജമായ ശ്രദ്ധയുണ്ട്. ‘സംഹൃഷ്ടമാനസാഃ’ (സന്തുഷ്ടമനസ്കർ) എന്ന പദത്താൽ എല്ലാ വാനരന്മാരുടെയും ചിത്തപ്രസാദം സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു — പുണ്യസ്ഥലത്തിന്റെ ദർശനം സേനയുടെ ഉത്സാഹവും വർധിപ്പിക്കുന്നു.

ആ സപ്തജനാശ്രമത്തിൽനിന്ന് ഏറെ ദൂരം സഞ്ചരിച്ച് അവർ ബാലി സംരക്ഷിക്കുന്ന, അജയ്യമായ കിഷ്കിന്ധ കണ്ടു. അപ്പോൾ രാമാനുജനായ ലക്ഷ്മണനും രാമനും വാനരന്മാരും ഉഗ്രതേജസ്സ് ഉദിച്ചുയർന്നവരായി, ആയുധങ്ങളേന്തി, ദേവേന്ദ്രപുത്രന്റെ വീര്യത്താൽ സംരക്ഷിക്കപ്പെടുന്ന ആ നഗരത്തിലേക്ക് ശത്രുവിനെ വധിക്കാനായി വീണ്ടും എത്തി. ‘പുനഃ’ (വീണ്ടും) എന്ന പദം ഇവിടെ മർമസ്പർശിയാണ് — മുമ്പ് സുഗ്രീവൻ തകർന്നു മടങ്ങി, ഇപ്പോഴാകട്ടെ രാമന്റെ സഹായത്തോടെ എത്തിയിരിക്കുന്നു. സർഗാന്ത്യത്തിലെ ദീർഘവൃത്തം യാത്രയുടെ ഗാംഭീര്യം വർധിപ്പിക്കുന്നു. തേജസ്സിന്റെ ‘ഉദിതം’ (ഉദിച്ചുയർന്ന) എന്ന വിശേഷണം സൂര്യോദയംപോലെ വരാനിരിക്കുന്ന വിജയത്തിന്റെ സൂചകമാണ്. ‘ദുരാധർഷാം’ (അജയ്യമായ) എന്ന വിശേഷണത്താൽ നഗരത്തിന്റെ അഭേദ്യത വീണ്ടും ഓർമിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു.

Righteous Rāma, Lakṣmaṇa's elder brother, set out with Sugrīva from Mount Ṛṣyamūka for Kiṣkindhā, the city guarded by Vālī's valour — a phrase that hints how hard the city was to take and so how grave the coming fight would be. He raised his great gold-adorned bow and took arrows bright as the sun, arrows that would do their work in battle: the promise made in words was now to be kept with weapons, and taking up arms was its first step. In front of great-souled Rāghava walked thick-necked Sugrīva — himself immensely strong, though Vālī had beaten him — and mighty Lakṣmaṇa; behind came the hero Hanumān, Nala, valiant Nīla and the splendid Tāra, a leader even among the leaders of the monkey troops. The poet shows the order of the march: guides in front, guards behind; and the naming of the captains suggests the size of the monkey force. The monkeys carried no weapons, for their arms were their weapons, and Rāma's bow was the only human arm among them.

As they went they gazed at trees bowed under their load of blossom, at rivers running clear to the sea, at ravines and hills, mountain torrents and caves, lofty peaks and lovely glens. Along the way they saw brimming lakes, beautiful with water clear as beryl and lotuses whose buds had opened, and loud with kāraṇḍava ducks, cranes, geese, vañjula birds, water-fowl, cakravākas and other birds. On the open ground they saw deer feeding fearlessly on soft young grass, at home in the forest, some grazing and some standing still. They saw the enemies of the lakes, too — fearsome solitary tuskers with gleaming white tusks that break down the banks, rutting elephants broken loose from the mountainsides like walking mountains — and monkeys as big as elephants, powdered with the dust of the earth. Watching these and other creatures of the woods and the birds that travel the sky, they hurried on, obedient to Sugrīva. This picture of nature sets a stillness before the march to war, and even in their haste the poet keeps room for looking; words of seeing recur again and again through these eight verses, and sight is the thread of the passage. Peace in the rivers, violence in the elephants — both faces of nature are shown, and the tuskers breaking the banks seem to foreshadow the violence of Vālī's killing, while the fearless deer speak of the peace of the forest near the hermitage of the Saptajanas. The roll of birds shows the poet's knowledge of nature; the lakes are centres of life, not merely pools. Solitary elephants, strayed from the herd, are the most dangerous of all, and the monkeys likened to elephants suggest the strength of Sugrīva's force. The eight verses make a single long sentence — many sights but one verb, "they went" — so that the march is felt as unbroken. And the poet shows water, land and sky in turn: rivers and lakes, then deer, elephants and monkeys, then the birds of the air, so that the whole of nature is gathered into one road.

As they hurried on, Rāma, delight of Raghu's line, saw a dense grove of trees and asked Sugrīva: "This mass of trees shines like a cloud in the sky; it is as vast as a bank of storm clouds, and plantains fringe it all around. I want to know what it is. My curiosity is great, my friend, and I would like you to satisfy it." Hearing great-souled Rāghava, Sugrīva, still walking, began to tell him about that great forest. "Friend" shows the firmness of their bond: the friendship sworn before the fire was not only for use but from the heart. Even on his way to battle Rāma is curious by nature, and his calm mind shows here. The journey does not stop, but the story goes on; the question is the doorway to the description of the hermitage that follows, which the poet, in his usual way, gives through a character's mouth rather than his own. The cloud image is used twice, first one cloud in the sky, then a whole bank of clouds, so that the grove seems to grow before our eyes.

"Rāghava," said Sugrīva, "this is a broad hermitage that takes away weariness, rich in gardens and groves, with sweet roots, fruits and water. Here lived seven sages of strict vows called the Saptajanas, who lay head downwards and always slept in the water. They ate once in seven nights, lived on air and never moved from the spot, and after seven hundred years they went to heaven in their own bodies. By the power of their austerity this hermitage, walled in by trees, cannot be assailed even by the gods and demons with Indra. Birds and the other creatures of the forest keep far away from it, and those who enter it in their folly never return. Here one hears the ringing of ornaments, each sound distinct, the music of instruments and song, and there is a heavenly fragrance, Rāghava. The three sacred fires still blaze, and the thick smoke, red-grey as a dove's plumage, seems to wrap the treetops round. Their crowns wreathed in smoke, these trees shine like mountains of beryl veiled in a net of cloud." Sugrīva does not only point out the place; he tells of the power of austerity, which guards a spot that even gods and demons cannot reach. Sound, scent and sight — through three senses the holiness of the hermitage is made real. The sages are gone but their power is not. Their very discipline is bound to the number seven — a meal every seventh night, heaven after seven hundred years — and going to heaven in the body is the highest attainment of austerity. "They never return" is frightening, yet Rāma and Lakṣmaṇa treat the place as holy and honour it with a bow. The description moves in order: first the comfort of the place, then the austerity of those who lived there, then its fruit, then the inviolability it produced, and last the signs that the senses can perceive. The smoke is compared by its colour to a dove's plumage and by its action to a wrapping, and the trees to mountains of beryl, suggesting their blue-green shade.

"Righteous Rāghava, compose yourself, join your palms with your brother Lakṣmaṇa and bow to them. Those who bow to these sages of purified soul are left with nothing inauspicious in their bodies." At Sugrīva's words Rāma, with his brother Lakṣmaṇa, joined his palms and saluted those great-souled seers; and having saluted them, righteous Rāma, his brother Lakṣmaṇa, Sugrīva and the monkeys went on with glad hearts. Even on his way to war Rāma does not forget to honour the sages: good conduct, the poet shows, is the root of his strength. It is pleasing that the monkey king should be the one to remind him of dharma — friendship helps both ways. After the salutation every heart was glad, in keeping with the custom of making an auspicious resolve before a great undertaking. Composing himself and joining his palms are the outward purity and humility; inward purity comes through the bow itself. Rāma does not delay when asked, so natural is his reverence for teachers and sages, and the sight of a holy place raises the spirits of the whole army.

Having travelled a long way from the hermitage of the Saptajanas, they saw Kiṣkindhā, unassailable, guarded by Vālī. Then Lakṣmaṇa, Rāma and the monkeys, their fierce splendour risen like the sun — a sign of the victory to come — took up their weapons and came once more to the city protected by the valour of the son of the king of the gods, to kill their enemy. "Once more" is poignant: before, Sugrīva had turned back beaten; now he comes with Rāma at his side. The sarga closes in a longer metre that adds weight to their advance, and the word "unassailable" recalls again how strong the city was.