सुग्रीवस्य सुभाषितं तत् वचनं श्रुत्वा महातेजाः रामः प्रत्ययार्थम् एव कार्मुकं जग्राह। घोरं धनुः एकं च शरं गृहीत्वा सः मानदः ज्यास्वनैः दिशः पूरयन् सालम् उद्दिश्य चिक्षेप। बलवता विसृष्टः सः स्वर्णपरिष्कृतः बाणः गिरिप्रस्थे सालान् समं भित्त्वा भूमिं विवेश। महाजवः सः मुहूर्तेन सालान् भित्त्वा रसां च भित्त्वा पुनः निष्पत्य तम् एव तूणं प्रविवेश। ‘मुहूर्तेन’ इति पदेन कालस्य अल्पता, ‘पुनस्तूणं प्रविवेश’ इति च शरस्य दिव्यता सूचिता — यः क्षिप्तः सन् स्वयम् एव प्रत्यागच्छति सः न सामान्यः शरः। तान् सप्त निर्भिन्नान् सालान् दृष्ट्वा वानरपुङ्गवः रामस्य शरवेगेन परमं विस्मयं गतः। परमप्रीतः सुग्रीवः प्रलम्बीकृतभूषणः मूर्ध्ना भूमौ न्यपतत्, राघवाय च कृताञ्जलिः अभवत्। भूषणानां प्रलम्बनेन प्रणामस्य गाढता चित्रिता; वचनेन पूर्वं यः संशयः उक्तः सः कर्मणा एकेन एव निरस्तः। अत्र द्रष्टव्यम् — सुग्रीवेण द्वे परीक्षे निर्दिष्टे आस्ताम्, रामः तु द्वे अपि पूरयति; पूर्वसर्गान्ते अस्थिक्षेपः कृतः, अत्र च सालभेदनम्। ‘समम्’ इति पदेन सप्त अपि सालाः युगपत् एव भिन्नाः इति सूच्यते, न क्रमेण; एतेन वालिनः कर्मणः अपि अधिकं तत् सिध्यति, यतः सः एकैकशः विव्याध। शरस्य पृथिवीभेदनं रसागमनं च दिव्यास्त्रस्य लक्षणम्; तस्य स्वयं तूणागमनं तु अलौकिकम् एव।

तेन कर्मणा हर्षितः सः धर्मज्ञं सर्वास्त्रविदुषां श्रेष्ठं शूरम् अवस्थितं रामम् इदम् उवाच — ‘हे पुरुषर्षभ, त्वं बाणैः सेन्द्रान् अपि सर्वान् सुरान् समरे हन्तुं समर्थः; हे प्रभो, किं पुनः वालिनम्! येन एकेन बाणेन सप्त महासालाः गिरिः भूमिश्च दारिताः, हे काकुत्स्थ, ते रणाग्रतः कः स्थाता? अद्य मे शोकः विगतः, अद्य च मम परा प्रीतिः, यतः महेन्द्रवरुणोपमं त्वां सुहृदं समासाद्य अहम् अस्मि। तम् अद्य एव मम प्रियार्थं भ्रातृरूपिणं वैरिणं वालिनं जहि, हे काकुत्स्थ; मया अयम् अञ्जलिः बद्धः’ इति। ‘भ्रातृरूपिणम्’ इति एकेन पदेन सुग्रीवः स्वस्य दुःखस्य सारं वदति — रूपेण भ्राता, कर्मणा तु वैरी। ततः रामः प्रियदर्शनं सुग्रीवं परिष्वज्य महाप्राज्ञः लक्ष्मणानुगतं वचः प्रत्यवाच। परिष्वङ्गः अत्र वाचः अपि अधिकं वदति — मित्रत्वं कर्मणा एव प्रकाशितम्। सुग्रीवस्य स्तुतौ क्रमः द्रष्टव्यः — प्रथमं सामान्यम् (सेन्द्रान् सुरान् अपि हन्तुं शक्तः), ततः विशेषः (किं पुनः वालिनम्), ततः प्रत्यक्षं प्रमाणम् (सप्त सालाः गिरिः भूमिश्च एकेन बाणेन दारिताः), अन्ते च प्रार्थना। एषा एव न्याय्या वाक्यरचना। ‘अद्य मे विगतः शोकः’ इति वचनेन सुग्रीवस्य दीर्घकालिकं दुःखं क्षणेन एव निवृत्तम् इति सूचितम्; ‘महेन्द्रवरुणोपमम्’ इति च उपमाद्वयेन रामस्य तेजः गाम्भीर्यं च उभयम् उक्तम्।

‘अस्मात् स्थानात् किष्किन्धां गच्छामः; त्वं क्षिप्रम् अग्रतः गच्छ, गत्वा च भ्रातृगन्धिनं वालिनम् आह्वय, हे सुग्रीव’ इति रामः अवदत्। ‘भ्रातृगन्धिनम्’ इति पदं तीक्ष्णम् — यस्मिन् भ्रातृत्वस्य गन्धमात्रम् अवशिष्टम्, न तु भावः। ततः ते सर्वे त्वरितं वालिनः पुरीं किष्किन्धां गत्वा वृक्षैः आत्मानम् आवृत्य गहने वने अतिष्ठन्। सुग्रीवः च गाढं परिहितः सन् वालिनः ह्वानकारणात् घोरं ननाद, वेगात् नादैः अम्बरं भिन्दन् इव। ‘गाढं परिहितः’ इति पदेन युद्धसन्नद्धता, ‘अम्बरं भिन्दन् इव’ इति च नादस्य प्रबलता सूचिता। भ्रातुः तं निनदं श्रुत्वा महाबलः वाली क्रुद्धः सुसंरब्धः अस्ततटात् भास्करः इव निष्पपात। अस्तगिरेः अवतरन् सूर्यः इति उपमा अत्र सार्थका — तेजस्वी अपि सः अस्तं प्रति एव गच्छति इति भाविनः वधस्य सूचना। ‘वृक्षैः आत्मानम् आवृत्य’ इति पदेन रामस्य गुप्तस्थितिः प्रथमतः सूचिता, या अग्रे विवादस्य विषयः भविष्यति। ‘क्षिप्रम् अग्रतः गच्छ’ इति आदेशेन च रामः स्वयं पश्चात् एव स्थास्यति इति स्पष्टं करोति; सुग्रीवः तत् तदा न विमृशति।

ततः वालिसुग्रीवयोः सुतुमुलं युद्धं समभूत्, गगने बुधाङ्गारकयोः ग्रहयोः इव घोरम्। अशनिकल्पैः तलैः वज्रकल्पैः मुष्टिभिश्च क्रोधमूर्च्छितौ भ्रातरौ समरे अन्योन्यं जघ्नतुः। ततः धनुष्पाणिः रामः तौ उभौ समुदैक्षत — उभौ अपि अन्योन्यसदृशौ वीरौ देवौ अश्विनौ इव आस्ताम्। सुग्रीवं वालिनं वा राघवः यत् न अवगच्छत्, ततः अन्तकरं शरं मोक्तुं बुद्धिं न कृतवान्। एतस्मिन् एव अन्तरे सुग्रीवः तेन वालिना भग्नः; नाथं राघवम् अपश्यन् सः ऋष्यमूकं प्रदुद्रुवे। क्लान्तः रुधिरसिक्ताङ्गः प्रहारैः जर्जरीकृतः सः क्रोधात् वालिना अभिद्रुतः सन् महावनं प्राविशत्। अत्र कविः रामस्य निष्क्रियताम् अपि सकारणां करोति — सादृश्यम् एव तस्य निरोधकम्, न तु पराङ्मुखता; तथापि सुग्रीवाय तत् न ज्ञातम्, अतः तस्य क्षोभः स्वाभाविकः। युद्धवर्णने द्वे उपमे प्रयुक्ते — बुधाङ्गारकयोः ग्रहयुद्धम्, अश्विनोः सादृश्यं च; प्रथमया युद्धस्य घोरता, द्वितीयया च योद्धृभ्यां भेदस्य अशक्यता सूचिता। अश्विनौ हि देवौ समानरूपौ प्रसिद्धौ, अतः इयम् उपमा सादृश्यस्य प्रमाणम् एव। ‘तलैः’ ‘मुष्टिभिः’ इति च वानरयोः निरायुधं युद्धम्। ‘क्रोधमूर्च्छितौ’ इति पदेन द्वयोः अपि विवेकनाशः उक्तः — तेन एव सादृश्यं दुर्भेद्यं जातम्, यतः क्रोधे मुखचेष्टा अपि समाना भवति।

तं वनं प्रविष्टं दृष्ट्वा वाली शापभयात् ततः ‘मुक्तः हि असि त्वम्’ इति उक्त्वा निवृत्तः। महाबलः अपि सः मुनेः वचनात् सीमाम् अतिक्रान्तुं न शक्नोति इति एकादशसर्गस्य शापः अत्र फलति। राघवः अपि भ्रात्रा हनूमता च सह तत् एव वनम् आगच्छत्, यत्र वानरः सुग्रीवः आसीत्। सहलक्ष्मणम् आगतं रामं समीक्ष्य ह्रीमान् सुग्रीवः वसुधाम् अवलोकयन् दीनम् इदम् उवाच — ‘आह्वयस्व इति माम् उक्त्वा, विक्रमं च दर्शयित्वा, वैरिणा घातयित्वा च, इदानीं त्वया किं कृतम्? हे राघव, तस्याम् एव वेलायां त्वया तत्त्वतः वक्तव्यम् आसीत् — वालिनं न निहन्मि इति; ततः अहम् इतः न व्रजेयम्’ इति। ‘वसुधाम् अवलोकयन्’ इति पदेन लज्जा, ‘दीनम्’ इति च क्षोभः सूचितः। सः न क्रोधेन भर्त्सयति, अपितु व्यथया एव पृच्छति — एतेन तस्य मैत्री अक्षुण्णा एव तिष्ठति। ‘मुक्तः हि असि त्वम्’ इति वालिनः वचनं द्विविधं ध्वनति — एकतः सः सुग्रीवं जीवितं मुञ्चति, अन्यतः तु आत्मनः असामर्थ्यम् एव प्रकाशयति; शापभयात् सः सीमाम् अतिक्रमितुं न शक्नोति। ‘तस्याम् एव वेलायाम्’ इति पदेन सुग्रीवः कालस्य महत्त्वं दर्शयति — पश्चात् उक्तं वचनं न उपकरोति इति।

एवं करुणं दीनया वाचा ब्रुवाणं महात्मानं सुग्रीवं राघवः पुनः अब्रवीत् — ‘हे तात सुग्रीव, श्रूयताम्, क्रोधश्च व्यपनीयताम्; येन कारणेन अयं बाणः मया न विसर्जितः तत् शृणु। अलंकारेण, वेषेण, प्रमाणेन, गतेन च त्वं वाली च परस्परं सदृशौ स्थः। स्वरेण, वर्चसा, प्रेक्षितेन, विक्रमेण वाक्यैश्च वां व्यक्तिम् अहं न उपलक्षये। ततः रूपसादृश्यात् मोहितः, हे वानरोत्तम, अहं शत्रुनिबर्हणं महावेगं जीवितान्तकरं घोरं शरं न उत्सृजामि स्म; सादृश्यात् विशङ्कितः सन् — नौ द्वयोः मूलघातः न स्यात् इति मया कृतम्। हे वीर, यदि अज्ञानात् लाघवात् च मया त्वं विपन्नः स्याः, तर्हि मम मौढ्यं बाल्यं च ख्यापितं स्यात्, हे कपीश्वर। दत्ताभयस्य वधः नाम महत् अद्भुतं पातकम्। अहं लक्ष्मणश्च सीता च वरवर्णिनी — वयं सर्वे त्वदधीनाः, अस्मिन् वने भवान् एव शरणम्। तस्मात् त्वं भूयः युध्यस्व, मा च माम् आशङ्कीः, हे वानर’ इति। अत्र रामः न केवलं कारणं वदति, अपितु आत्मनः अपराधम् अपि कल्पयित्वा क्षमाम् इव याचते — एषा महतां रीतिः। रामस्य उत्तरे सादृश्यस्य नव अंशाः गणिताः — अलंकारः, वेषः, प्रमाणम्, गतिः, स्वरः, वर्चः, प्रेक्षितम्, विक्रमः वाक्यानि च; एतावता विस्तरेण न कोऽपि अन्यः कविः सादृश्यं वर्णयति। एतेन रामस्य निरोधः न शैथिल्यम्, अपितु सूक्ष्मपरीक्षणस्य फलम् इति सिध्यति। ‘मूलघातः’ इति पदेन च सः महत् भयं सूचयति — एकस्मिन् शरे व्यर्थे द्वौ अपि भ्रातरौ नश्येताम् इति। ‘दत्ताभयवधः पातकम्’ इति धर्मवचनं तु रामस्य स्वभावस्य मूलम्; एते चत्वारः श्लोकाः समीक्षितसंस्करणे न सन्ति, वुल्गेटे तु रामस्य धर्मनिष्ठां दृढयन्ति।

‘एतस्मिन् एव मुहूर्ते मया एकेन इषुणा निरस्तं महीतले चेष्टमानं वालिनम् आहवे पश्य। हे वानरेश्वर, त्वम् आत्मनः अभिज्ञानं कुरुष्व, येन द्वन्द्वयुद्धम् उपागतं त्वाम् अहम् अभिजानीयाम्’ इति रामः अवदत्। ततः लक्ष्मणं प्रति सः आदिशति — ‘इमां फुल्लां शुभलक्षणां गजपुष्पीम् उत्पाट्य महात्मनः अस्य सुग्रीवस्य कण्ठे कुरु, हे लक्ष्मण’ इति। ततः लक्ष्मणः गिरितटे जातां कुसुमायुतां तां गजपुष्पीम् उत्पाट्य तस्य कण्ठे व्यसर्जयत्। कण्ठसक्तया तया लतया सः श्रीमान् बलाकानां मालया ससंध्यः तोयदः इव शुशुभे। एषा उपमा अतीव रम्या — श्यामः मेघः, श्वेता बलाकापङ्क्तिः, सन्ध्यायाः रागः — त्रयाणां मेलनम् इव वानरस्य कण्ठे पुष्पिता लता। अन्ते वपुषा विभ्राजमानः रामवाक्यसमाहितः सः रामेण सह गत्वा किष्किन्धां पुनः आप। ‘रामवाक्यसमाहितः’ इति पदेन बाह्यं चिह्नं न एव, अपितु रामस्य वचनम् एव तस्य बलम् इति सूचितम्। अभिज्ञानस्य कल्पना अत्र अतीव व्यावहारिकी — यत् सादृश्यं निरोधस्य कारणम् आसीत्, तस्य निवारणाय बाह्यम् एकं चिह्नम् एव पर्याप्तम्। लक्ष्मणः तत् कर्म करोति, इति तस्य मौनं कार्यनिष्ठा च पुनः दर्शिते। लतायाः वर्णनं च न केवलम् अलङ्कारः — गजपुष्पी हि श्वेतपुष्पा, वानरः च श्यामः, अतः दूरात् अपि सा दृश्या भवति; एवं काव्यशोभा प्रयोजनं च एकत्र मिलितम्। सर्गान्ते ‘पुनराप’ इति पदेन प्रथमप्रयत्नस्य वैफल्यं द्वितीयस्य च आरम्भः सूचितः। एवं सर्गः न पराजयेन, अपितु पुनःप्रस्थानेन एव समाप्यते; अयं च सर्गः अनुष्टुभा एव समाप्तः, न दीर्घवृत्तेन, यत् अस्मिन् प्रदेशे विरलम्।

సుగ్రీవుడు చక్కగా పలికిన ఆ మాటలు విని మహాతేజస్వి అయిన రాముడు అతనికి నమ్మకం కలిగించడానికే విల్లును చేతబట్టాడు. భయంకరమైన ధనుస్సునూ ఒక్క బాణాన్నీ తీసుకొని, ఇతరులకు గౌరవమిచ్చే ఆ వీరుడు అల్లెత్రాటి ధ్వనులతో దిక్కులను నింపుతూ సాలవృక్షాన్ని గురిచూసి వదిలాడు. బలవంతుడు విడిచిన ఆ బంగారు అలంకారాల బాణం కొండచరియపై ఉన్న సాలవృక్షాలను ఒకేసారి చీల్చి నేలలోకి దూసుకుపోయింది. మహావేగం గల ఆ బాణం క్షణంలో సాలవృక్షాలను చీల్చి, రసాతలాన్ని కూడా భేదించి, మళ్ళీ పైకి వచ్చి అదే అమ్ములపొదిలోకి ప్రవేశించింది. ‘ముహూర్తేన’ (క్షణంలో) అనే పదం కాలం ఎంత తక్కువో సూచిస్తుంది; ‘పునస్తూణం ప్రవివేశ’ (మళ్ళీ అమ్ములపొదిలో ప్రవేశించింది) అనే మాట బాణం దివ్యమైనదని సూచిస్తుంది — విడిచిన తరువాత తనంతట తానే తిరిగి వచ్చే బాణం సామాన్యమైనది కాదు. ఛిద్రమైన ఆ ఏడు సాలవృక్షాలను చూసి వానరశ్రేష్ఠుడు రాముని బాణవేగానికి పరమాశ్చర్యం పొందాడు. పరమానందం పొందిన సుగ్రీవుడు ఆభరణాలు వేలాడుతుండగా తలను నేలకు ఆనించి సాష్టాంగపడ్డాడు, రాఘవునికి చేతులు జోడించాడు. ఆభరణాలు వేలాడడం ఆ ప్రణామం ఎంత గాఢమైనదో చిత్రిస్తుంది; ఇంతకుముందు మాటలలో వ్యక్తపరచిన సందేహం ఒక్క కార్యంతోనే తొలగిపోయింది. ఇక్కడ గమనించవలసినది — సుగ్రీవుడు రెండు పరీక్షలను సూచించాడు, రాముడు రెండింటినీ నెరవేర్చాడు; మునుపటి సర్గ చివరలో ఎముకలను విసిరివేయడం జరిగింది, ఇక్కడ సాలవృక్షాల ఛేదనం. ‘సమమ్’ (ఒకేసారి) అనే పదం ఏడు సాలవృక్షాలూ క్రమంగా కాక ఒకేసారి చీలిపోయాయని సూచిస్తుంది; దీనివల్ల ఇది వాలి చేసిన పనికంటే గొప్పదని సిద్ధిస్తుంది, ఎందుకంటే అతడు ఒక్కొక్కదానినే కొట్టాడు. బాణం భూమిని చీల్చి రసాతలానికి చేరడం దివ్యాస్త్ర లక్షణం; అది తనంతట తానే అమ్ములపొదికి తిరిగిరావడం మాత్రం అలౌకికమే.

ఆ కార్యంతో సంతోషించిన సుగ్రీవుడు ధర్మజ్ఞుడూ, సమస్త అస్త్రవేత్తలలో శ్రేష్ఠుడూ, శూరుడూ అయి నిలిచి ఉన్న రామునితో ఇలా అన్నాడు — ‘పురుషశ్రేష్ఠా, నీవు బాణాలతో ఇంద్రునితో సహా దేవతలందరినీ యుద్ధంలో చంపగల సమర్థుడవు; ప్రభూ, ఇక వాలి సంగతి చెప్పేదేముంది! ఒక్క బాణంతో ఏడు మహాసాలవృక్షాలనూ, పర్వతాన్నీ, భూమినీ చీల్చిన నీ ఎదుట, కాకుత్స్థా, రణరంగంలో ఎవడు నిలువగలడు? ఈనాడు నా శోకం తొలగిపోయింది, ఈనాడు నాకు పరమానందం కలిగింది, ఎందుకంటే మహేంద్రునితో, వరుణునితో సమానుడవైన నిన్ను మిత్రునిగా పొందాను. సోదరుని రూపంలో ఉన్న ఆ శత్రువు వాలిని ఈరోజే నా ప్రీతి కోసం చంపు, కాకుత్స్థా; ఇదిగో నేను చేతులు జోడిస్తున్నాను.’ ‘భ్రాతృరూపిణమ్’ (సోదరుని రూపంలో ఉన్నవాడు) అనే ఒక్క పదంలో సుగ్రీవుడు తన దుఃఖపు సారాన్నంతా చెప్పాడు — రూపంలో సోదరుడు, చేతలలో శత్రువు. అప్పుడు మహాప్రాజ్ఞుడైన రాముడు ప్రియదర్శనుడైన సుగ్రీవుని కౌగిలించుకొని, లక్ష్మణుడు కూడా సమ్మతించే మాటలతో బదులిచ్చాడు. ఇక్కడ ఆ కౌగిలింత మాటలకంటే ఎక్కువ చెబుతుంది — మైత్రి కార్యంతోనే ప్రకాశించింది. సుగ్రీవుని స్తుతిలోని క్రమం గమనించదగినది — మొదట సామాన్యం (ఇంద్రునితో సహా దేవతలను కూడా చంపగలవు), తరువాత విశేషం (ఇక వాలి సంగతి చెప్పేదేముంది), తరువాత ప్రత్యక్ష ప్రమాణం (ఏడు సాలవృక్షాలూ, పర్వతమూ, భూమీ ఒక్క బాణంతో చీలిపోయాయి), చివరగా ప్రార్థన. ఇదే న్యాయబద్ధమైన వాక్యరచన. ‘అద్య మే విగతః శోకః’ (ఈనాడు నా శోకం తొలగిపోయింది) అనే మాట సుగ్రీవుని దీర్ఘకాలపు దుఃఖం క్షణంలో తీరిపోయిందని సూచిస్తుంది; ‘మహేంద్రవరుణోపమమ్’ (మహేంద్రునితో, వరుణునితో సమానుడు) అనే రెండు ఉపమానాలతో రాముని తేజస్సూ గాంభీర్యమూ రెండూ చెప్పబడ్డాయి.

‘ఈ చోటు నుండి కిష్కింధకు వెళదాం; నీవు త్వరగా ముందు వెళ్ళు, వెళ్ళి సోదరుడనే వాసన మాత్రమే మిగిలిన ఆ వాలిని యుద్ధానికి పిలువు, సుగ్రీవా’ అని రాముడు అన్నాడు. ‘భ్రాతృగంధినమ్’ అనే పదం వాడిగా ఉంది — సోదరత్వపు వాసన మాత్రమే మిగిలినవాడు, దాని భావం కాదు. అప్పుడు వారందరూ వడివడిగా వాలి నగరమైన కిష్కింధకు వెళ్ళి, చెట్ల చాటున దాగి దట్టమైన అడవిలో నిలిచారు. సుగ్రీవుడు గట్టిగా నడుము బిగించి, వాలిని పిలిచేందుకు భయంకరంగా గర్జించాడు — ఆ నాదాల వేగంతో ఆకాశాన్ని చీల్చుతున్నాడా అన్నట్లు. ‘గాఢం పరిహితః’ (గట్టిగా సన్నద్ధుడై) అనే పదం యుద్ధానికి సిద్ధపాటును, ‘అంబరం భిందన్ ఇవ’ (ఆకాశాన్ని చీల్చుతున్నట్లు) అనే మాట నాదపు ప్రచండతను సూచిస్తాయి. సోదరుని ఆ గర్జన విని మహాబలుడైన వాలి కోపంతో ఉద్రేకించి, అస్తాద్రి శిఖరం నుండి సూర్యుడు దిగివస్తున్నట్లు బయటకు దూకాడు. అస్తగిరి నుండి దిగే సూర్యుడనే ఈ ఉపమానం ఇక్కడ సార్థకం — తేజస్వి అయినా అతడు అస్తమయం వైపే పోతున్నాడు; ఇది రాబోయే వధకు సూచన. ‘వృక్షైః ఆత్మానమ్ ఆవృత్య’ (చెట్లతో తమను కప్పుకొని) అనే పదం రాముడు దాగి ఉండడాన్ని మొదటిసారిగా సూచిస్తుంది — ఇదే ముందు వివాదానికి విషయం కాబోతోంది. ‘క్షిప్రమ్ అగ్రతః గచ్ఛ’ (త్వరగా ముందు వెళ్ళు) అనే ఆదేశంతో రాముడు తాను వెనుకనే ఉంటానని స్పష్టం చేస్తున్నాడు; సుగ్రీవుడు ఆ సమయంలో దానిని ఆలోచించలేదు.

అప్పుడు వాలిసుగ్రీవుల మధ్య మహాభీకరమైన యుద్ధం జరిగింది — ఆకాశంలో బుధ అంగారక గ్రహాల యుద్ధంలా ఘోరమైనది. పిడుగులవంటి అరచేతి దెబ్బలతో, వజ్రాలవంటి పిడికిళ్ళతో, కోపంతో వివశులైన ఆ అన్నదమ్ములు రణంలో ఒకరినొకరు కొట్టుకున్నారు. అప్పుడు విల్లు చేతబట్టిన రాముడు వారిద్దరినీ పరికించి చూశాడు — ఆ ఇద్దరు వీరులూ అశ్వినీ దేవతలలాగా ఒకరినొకరు పోలి ఉన్నారు. రాఘవుడు ఎవరు సుగ్రీవుడో ఎవరు వాలియో గుర్తించలేకపోయినందున, ప్రాణాంతకమైన బాణాన్ని వదలాలనే నిర్ణయం చేయలేదు. ఈ లోపలనే సుగ్రీవుడు వాలి చేతిలో ఓడిపోయాడు; తన రక్షకుడైన రాఘవుడు కనబడక ఋష్యమూకం వైపు పరుగెత్తాడు. అలసిపోయి, శరీరమంతా రక్తంతో తడిసి, దెబ్బలతో నలిగిపోయిన అతడు, కోపంతో వెంటాడుతున్న వాలి నుండి తప్పించుకొని మహావనంలోకి ప్రవేశించాడు. ఇక్కడ కవి రాముని నిష్క్రియత్వానికి కూడా కారణం చూపుతాడు — అతనిని ఆపినది పోలికే, విముఖత కాదు; అయినా సుగ్రీవునికి అది తెలియదు, కాబట్టి అతని క్షోభ స్వాభావికమే. యుద్ధవర్ణనలో రెండు ఉపమానాలు వాడబడ్డాయి — బుధ అంగారకుల గ్రహయుద్ధం, అశ్వినీ దేవతల పోలిక; మొదటిది యుద్ధపు ఘోరతను, రెండవది ఇద్దరు యోధులను వేరుచేయడం అసాధ్యమని సూచిస్తాయి. అశ్వినీ దేవతలు ఒకే రూపం గలవారని ప్రసిద్ధి, కాబట్టి ఈ ఉపమానం పోలికకు ప్రమాణమే. ‘తలైః’ (అరచేతులతో), ‘ముష్టిభిః’ (పిడికిళ్ళతో) అనే మాటలు ఆ ఇద్దరు వానరుల యుద్ధం ఆయుధాలు లేనిదని చూపుతాయి. ‘క్రోధమూర్ఛితౌ’ (కోపంతో వివశులైనవారు) అనే పదం ఇద్దరిలోనూ వివేకం నశించిందని చెబుతుంది — దానివల్లనే పోలిక మరింత దుర్భేద్యమైంది, ఎందుకంటే కోపంలో ముఖకవళికలు కూడా ఒకేలా ఉంటాయి.

అతడు వనంలోకి ప్రవేశించడం చూసి వాలి శాపభయంతో ‘నీవు బతికిపోయావు’ అని చెప్పి అక్కడి నుండి వెనుదిరిగాడు. మహాబలుడైనా ముని వాక్కు కారణంగా అతడు ఆ సరిహద్దు దాటలేడు — పదకొండవ సర్గలోని శాపం ఇక్కడ ఫలిస్తోంది. రాఘవుడు కూడా సోదరునితో, హనుమంతునితో కలిసి వానరుడైన సుగ్రీవుడు ఉన్న అదే వనానికి వచ్చాడు. లక్ష్మణునితో కలిసి వచ్చిన రాముని చూసి, సిగ్గుపడిన సుగ్రీవుడు నేలవైపు చూస్తూ దీనంగా ఇలా అన్నాడు — ‘“పిలువు” అని నాతో చెప్పి, నీ పరాక్రమాన్ని చూపించి, శత్రువుచేత నన్ను కొట్టించి, ఇప్పుడు నీవు చేసినదేమిటి? రాఘవా, ఆ సమయంలోనే నీవు నిజం చెప్పి ఉండవలసింది — “వాలిని నేను చంపను” అని; అప్పుడు నేను ఇక్కడి నుండి వెళ్ళేవాడినే కాదు.’ ‘వసుధామ్ అవలోకయన్’ (నేలవైపు చూస్తూ) అనే పదం సిగ్గును, ‘దీనమ్’ అనే పదం క్షోభను సూచిస్తాయి. అతడు కోపంతో నిందించడు, బాధతోనే అడుగుతాడు — దీనివల్ల అతని మైత్రి చెక్కుచెదరకుండా నిలుస్తుంది. ‘ముక్తః హి అసి త్వమ్’ (నీవు బతికిపోయావు) అనే వాలి మాట రెండు విధాలుగా ధ్వనిస్తుంది — ఒకవైపు అతడు సుగ్రీవుని ప్రాణాలతో విడిచిపెడుతున్నాడు, మరొకవైపు తన అసమర్థతనే వెల్లడిస్తున్నాడు; శాపభయంతో అతడు సరిహద్దు దాటలేడు. ‘తస్యామ్ ఏవ వేలాయామ్’ (ఆ సమయంలోనే) అనే పదంతో సుగ్రీవుడు సమయపు ప్రాముఖ్యాన్ని చూపుతున్నాడు — తరువాత చెప్పిన మాట ఉపయోగపడదని.

ఈ విధంగా దీనమైన స్వరంతో కరుణగా మాట్లాడుతున్న మహాత్ముడైన సుగ్రీవునితో రాఘవుడు మళ్ళీ ఇలా అన్నాడు — ‘నాయనా సుగ్రీవా, విను, కోపాన్ని విడిచిపెట్టు; ఈ బాణాన్ని నేను ఏ కారణం చేత విడువలేదో విను. అలంకారంలో, వేషంలో, శరీర పరిమాణంలో, నడకలో నీవూ వాలీ ఒకరినొకరు పోలి ఉన్నారు. స్వరంలో, తేజస్సులో, చూపులో, పరాక్రమంలో, మాటలలో మీ ఇద్దరి మధ్య భేదాన్ని నేను గుర్తించలేకపోయాను. అందువల్ల రూపసాదృశ్యంతో మోహపడిన నేను, వానరోత్తమా, శత్రువులను సంహరించే, మహావేగం గల, ప్రాణాంతకమైన ఘోరబాణాన్ని విడువలేదు; పోలిక వల్ల శంకించి — మన ఇద్దరి మూలానికే ఘాతం కాకూడదని అలా చేశాను. వీరా, అజ్ఞానం వల్లనో తొందరపాటు వల్లనో నా చేత నీవు చనిపోయి ఉంటే, నా మూఢత్వమూ పిల్లతనమూ లోకమంతా ప్రచారమయ్యేవి, కపీశ్వరా. అభయమిచ్చినవానిని చంపడం మహా ఘోరమైన పాపం. నేనూ, లక్ష్మణుడూ, సుందరి అయిన సీతా — మేమంతా నీ అధీనంలో ఉన్నాము; ఈ అడవిలో నీవే మాకు శరణం. కాబట్టి నీవు మళ్ళీ యుద్ధం చెయ్యి, నన్ను శంకించకు, వానరా.’ ఇక్కడ రాముడు కేవలం కారణం చెప్పడమే కాదు, తనదే తప్పు అని ఊహించుకొని క్షమాపణ అడుగుతున్నట్లు మాట్లాడుతున్నాడు — ఇదే మహాత్ముల రీతి. రాముని సమాధానంలో పోలికకు సంబంధించిన అంశాలు లెక్కించబడ్డాయి — అలంకారం, వేషం, పరిమాణం, నడక, స్వరం, తేజస్సు, చూపు, పరాక్రమం, మాటలు; ఇంత విస్తారంగా మరే కవీ పోలికను వర్ణించడు. దీనివల్ల రాముని నిగ్రహం శైథిల్యం కాదు, సూక్ష్మ పరీక్షకు ఫలం అని సిద్ధిస్తుంది. ‘మూలఘాతః’ (మూలఘాతం) అనే పదంతో అతడు పెద్ద భయాన్ని సూచిస్తున్నాడు — ఒక్క బాణం గురి తప్పితే అన్నదమ్ములిద్దరూ నశించిపోవచ్చని. ‘దత్తాభయవధః పాతకమ్’ (అభయమిచ్చినవానిని చంపడం పాపం) అనే ధర్మవాక్యం రాముని స్వభావానికి మూలం; ఈ నాలుగు శ్లోకాలు సమీక్షిత సంస్కరణలో లేవు, వల్గేట్‌లో మాత్రం అవి రాముని ధర్మనిష్ఠను దృఢపరుస్తాయి.

‘ఈ ముహూర్తంలోనే నా ఒక్క బాణంతో కూలి నేలపై గిలగిలలాడుతున్న వాలిని యుద్ధరంగంలో చూడు. వానరేశ్వరా, నీవు నీకొక గుర్తు చేసుకో, దానితో ద్వంద్వయుద్ధంలోకి దిగిన నిన్ను నేను గుర్తుపట్టగలను’ అని రాముడు అన్నాడు. తరువాత అతడు లక్ష్మణునితో ఆదేశించాడు — ‘లక్ష్మణా, బాగా విరిసిన, శుభలక్షణాలు గల ఈ గజపుష్పి తీగను పెకలించి, మహాత్ముడైన ఈ సుగ్రీవుని మెడలో వెయ్యి.’ అప్పుడు లక్ష్మణుడు కొండచరియపై పెరిగిన, పూలతో నిండిన ఆ గజపుష్పిని పెకలించి అతని మెడలో వేశాడు. మెడలో చుట్టుకొన్న ఆ తీగతో శ్రీమంతుడైన సుగ్రీవుడు కొంగల బారుతో అలంకరించబడిన సంధ్యామేఘంలా ప్రకాశించాడు. ఈ ఉపమానం ఎంతో రమ్యమైనది — నల్లని మేఘం, తెల్లని కొంగల వరుస, సంధ్యారాగం — ఈ మూడూ కలిసినట్లుగా ఉంది వానరుని మెడలో పూచిన తీగ. చివరకు శరీరకాంతితో వెలుగుతూ, రాముని మాటలతో ధైర్యం పొందిన అతడు రామునితో కలిసి వెళ్ళి మళ్ళీ కిష్కింధను చేరాడు. ‘రామవాక్యసమాహితః’ (రాముని మాటలతో స్థిరచిత్తుడైనవాడు) అనే పదం బయటి గుర్తు కాదు, రాముని మాటే అతని బలం అని సూచిస్తుంది. గుర్తు అనే ఈ ఆలోచన ఇక్కడ చాలా ఆచరణాత్మకమైనది — నిగ్రహానికి కారణమైన పోలికను తొలగించడానికి ఒక్క బాహ్యచిహ్నమే చాలు. ఆ పని లక్ష్మణుడు చేస్తాడు; దీనితో అతని మౌనమూ కార్యనిష్ఠా మళ్ళీ కనబడతాయి. తీగ వర్ణన కేవలం అలంకారం కాదు — గజపుష్పి తెల్లని పూలు గలది, వానరుడు నల్లనివాడు, కాబట్టి అది దూరం నుండి కూడా కనిపిస్తుంది; ఇలా కావ్యశోభా ప్రయోజనమూ ఒకేచోట కలిశాయి. సర్గ చివర ‘పునరాప’ (మళ్ళీ చేరాడు) అనే పదం మొదటి ప్రయత్నపు వైఫల్యాన్నీ రెండవదాని ఆరంభాన్నీ సూచిస్తుంది. ఇలా సర్గ పరాజయంతో కాక, మళ్ళీ బయలుదేరడంతో ముగుస్తుంది; ఈ సర్గ దీర్ఘవృత్తంతో కాక అనుష్టుప్ ఛందస్సుతోనే ముగియడం ఈ భాగంలో అరుదు.

சுக்ரீவனின் நன்கு சொல்லப்பட்ட அந்தச் சொற்களைக் கேட்ட பெருந்தேஜஸ் கொண்ட ராமன், அவனுக்கு நம்பிக்கை ஊட்டுவதற்காகவே வில்லை எடுத்தான். அந்தப் பயங்கரமான வில்லையும் ஓர் அம்பையும் எடுத்துக்கொண்டு, பிறருக்கு மதிப்பளிக்கும் அவன், நாணின் ஓசையால் திசைகளை நிரப்பியபடி, சால மரத்தைக் குறிவைத்து எய்தான். வலிமை மிக்கவனால் விடுக்கப்பட்ட, பொன்னால் அலங்கரிக்கப்பட்ட அந்த அம்பு, மலைச்சரிவில் நின்ற சால மரங்களை ஒருசேரத் துளைத்து நிலத்தினுள் புகுந்தது. பெருவேகம் கொண்ட அது ஒரு கணத்தில் சால மரங்களைத் துளைத்து, பாதாள உலகத்தையும் பிளந்து, மீண்டும் வெளிப்பட்டு அதே அம்பறாத்தூணியில் வந்து புகுந்தது. ‘முஹூர்த்தேன’ (ஒரு கணத்தில்) என்ற சொல் காலத்தின் சுருக்கத்தையும், ‘புனஸ்தூணம் ப்ரவிவேச’ (மீண்டும் தூணியில் புகுந்தது) என்ற சொற்றொடர் அம்பின் தெய்வத்தன்மையையும் உணர்த்துகின்றன — எய்யப்பட்ட பின் தானாகவே திரும்பி வரும் அம்பு சாதாரண அம்பு அல்ல. துளைக்கப்பட்ட அந்த ஏழு சால மரங்களையும் கண்ட வானரர்களில் சிறந்தவன், ராமனின் அம்பின் வேகத்தைக் கண்டு பெரும் வியப்படைந்தான். மிகுந்த மகிழ்ச்சி அடைந்த சுக்ரீவன், அணிகலன்கள் தொங்கும்படி தலையால் நிலத்தில் விழுந்து வணங்கினான்; ராகவனை நோக்கிக் கைகூப்பி நின்றான். அணிகலன்கள் தொங்குவதைச் சித்தரிப்பதன் மூலம் வணக்கத்தின் ஆழம் காட்டப்படுகிறது; முன்பு சொல்லால் எழுப்பப்பட்ட ஐயம் ஒரே செயலால் நீங்கிவிட்டது. இங்கே கவனிக்க வேண்டியது — சுக்ரீவன் இரண்டு சோதனைகளைக் குறிப்பிட்டிருந்தான்; ராமனோ இரண்டையும் நிறைவேற்றுகிறான்; முந்தைய சர்க்கத்தின் முடிவில் எலும்புக்கூட்டை எறிதல் நடந்தது, இங்கே சால மரங்களைத் துளைத்தல். ‘ஸமம்’ (ஒருசேர) என்ற சொல், ஏழு சால மரங்களும் ஒன்றன்பின் ஒன்றாக அல்லாமல் ஒரே நேரத்தில் துளைக்கப்பட்டன என்பதைக் குறிக்கிறது; இதனால் இச்செயல் வாலியின் செயலைவிடவும் மேலானது என்று நிறுவப்படுகிறது, ஏனெனில் அவன் ஒவ்வொன்றாகவே துளைத்தான். அம்பு பூமியைப் பிளந்து பாதாளத்துக்குச் செல்வது தெய்வீக அஸ்திரத்தின் இலக்கணம்; அது தானாகவே தூணிக்குத் திரும்புவதோ உலகியலுக்கு அப்பாற்பட்டதே.

அந்தச் செயலால் மகிழ்ந்த சுக்ரீவன், தர்மம் அறிந்தவனும், எல்லா அஸ்திரங்களையும் அறிந்தவர்களுள் சிறந்தவனும், வீரனுமாக அங்கே நின்ற ராமனிடம் இவ்வாறு சொன்னான் — ‘மனிதர்களில் காளை போன்றவனே, இந்திரனோடு கூடிய தேவர்கள் அனைவரையும்கூட நீ போரில் உன் அம்புகளால் கொல்ல வல்லவன்; பிரபுவே, வாலியைப் பற்றிச் சொல்லவும் வேண்டுமா! ஒரே அம்பால் ஏழு பெரும் சால மரங்களையும், மலையையும், பூமியையும் பிளந்த உன் முன்னே, காகுத்ஸ்தா, போர்முனையில் யார்தான் நிற்க முடியும்? இன்று என் சோகம் நீங்கியது; இன்று எனக்குப் பேருவகை, ஏனெனில் மகேந்திரனுக்கும் வருணனுக்கும் நிகரான உன்னை நண்பனாக அடைந்திருக்கிறேன். சகோதரன் உருவில் இருக்கும் அந்தப் பகைவனான வாலியை, எனக்கு இனியது செய்வதற்காக இன்றே கொன்றுவிடு, காகுத்ஸ்தா; இதோ உன்னை நோக்கிக் கைகூப்புகிறேன்.’ ‘ப்ராத்ருரூபிணம்’ (சகோதரன் உருவில் இருப்பவன்) என்ற ஒரே சொல்லில் சுக்ரீவன் தன் துயரத்தின் சாரத்தைச் சொல்லிவிடுகிறான் — உருவத்தால் சகோதரன், செயலால் பகைவன். பிறகு பேரறிவாளனான ராமன், காண்பதற்கு இனிய சுக்ரீவனைத் தழுவிக்கொண்டு, லக்ஷ்மணனும் ஒப்புக்கொள்ளும் விதமாக மறுமொழி சொன்னான். இங்கே அந்தத் தழுவல் சொல்லைவிட அதிகம் பேசுகிறது — நட்பு செயலாலேயே வெளிப்படுகிறது. சுக்ரீவனின் புகழுரையில் உள்ள வரிசையைக் கவனிக்க வேண்டும் — முதலில் பொதுவானது (இந்திரனோடு கூடிய தேவர்களையும் கொல்ல வல்லவன்), பிறகு குறிப்பானது (வாலியைப் பற்றிச் சொல்லவும் வேண்டுமா), பிறகு கண்கூடான சான்று (ஏழு சால மரங்களும் மலையும் பூமியும் ஒரே அம்பால் பிளக்கப்பட்டன), இறுதியில் வேண்டுகோள். இதுவே முறையான வாக்கிய அமைப்பு. ‘அத்ய மே விகத: சோக:’ (இன்று என் சோகம் நீங்கியது) என்ற சொற்களால், சுக்ரீவனின் நீண்டகாலத் துயரம் ஒரு கணத்தில் நீங்கியது என்று உணர்த்தப்படுகிறது; ‘மஹேந்த்ரவருணோபமம்’ (மகேந்திரனுக்கும் வருணனுக்கும் நிகரானவன்) என்ற இரட்டை உவமையால் ராமனின் ஒளியும் ஆழமும் ஒருங்கே சொல்லப்படுகின்றன.

‘இந்த இடத்திலிருந்து கிஷ்கிந்தைக்குச் செல்வோம்; நீ விரைவாக முன்னே செல், சென்று சகோதரன் என்ற வாசனை மட்டுமே எஞ்சியிருக்கும் வாலியைப் போருக்கு அழை, சுக்ரீவா’ என்று ராமன் சொன்னான். ‘ப்ராத்ருகந்தினம்’ என்ற சொல் கூர்மையானது — சகோதரத்துவத்தின் வாசனை மட்டுமே எஞ்சியிருப்பவன், அதன் உணர்வு அல்ல. பிறகு அவர்கள் அனைவரும் விரைந்து வாலியின் நகரமான கிஷ்கிந்தைக்குச் சென்று, மரங்களால் தங்களை மறைத்துக்கொண்டு அடர்ந்த காட்டில் நின்றனர். சுக்ரீவனும் இடையை இறுகக் கட்டிக்கொண்டு, வாலியைப் போருக்கு அழைப்பதற்காக, தன் முழக்கங்களின் வேகத்தால் வானத்தையே கிழிப்பவன் போலப் பயங்கரமாக முழங்கினான். ‘காடம் பரிஹித:’ (இறுகக் கட்டிக்கொண்டவன்) என்ற சொல் போருக்கான ஆயத்தத்தையும், ‘வானத்தைக் கிழிப்பவன் போல’ என்பது முழக்கத்தின் வலிமையையும் உணர்த்துகின்றன. சகோதரனின் அந்த முழக்கத்தைக் கேட்ட பெருவலிமை கொண்ட வாலி, சினந்து பெருங்கோபத்துடன், அஸ்தமன மலையின் சரிவிலிருந்து சூரியன் இறங்குவது போல வெளியே பாய்ந்து வந்தான். அஸ்தமன மலையிலிருந்து இறங்கும் சூரியன் என்ற உவமை இங்கே பொருள் நிறைந்தது — ஒளி மிக்கவனாக இருந்தாலும் அவன் அஸ்தமனத்தை நோக்கியே செல்கிறான் என்பது வரவிருக்கும் அவன் வதத்தின் முன்னறிவிப்பு. ‘மரங்களால் தங்களை மறைத்துக்கொண்டு’ என்ற சொற்றொடரால் ராமனின் மறைந்த நிலை முதன்முறையாகக் குறிப்பிடப்படுகிறது; இதுவே பின்னர் விவாதத்துக்குரிய பொருளாகப் போகிறது. ‘விரைவாக முன்னே செல்’ என்ற கட்டளையாலும், ராமன் தான் பின்னாலேயே நிற்கப் போவதைத் தெளிவுபடுத்துகிறான்; சுக்ரீவன் அப்போது அதைச் சிந்திக்கவில்லை.

பிறகு வாலிக்கும் சுக்ரீவனுக்கும் இடையே, வானில் புதன், செவ்வாய் என்ற இரு கிரகங்களுக்கு இடையே நடப்பது போன்ற, மிகக் கடுமையான பயங்கரப் போர் மூண்டது. இடிபோன்ற உள்ளங்கை அடிகளாலும் வஜ்ரம் போன்ற முஷ்டிகளாலும், கோபத்தால் மதிமயங்கிய சகோதரர் இருவரும் போரில் ஒருவரையொருவர் தாக்கினர். அப்போது வில்லைக் கையில் ஏந்திய ராமன் அவ்விருவரையும் உற்று நோக்கினான் — அந்த இரு வீரர்களும் அசுவினி தேவர்கள் இருவரைப் போல ஒருவருக்கொருவர் ஒத்தவர்களாக இருந்தனர். இவன் சுக்ரீவனா, இவன் வாலியா என்று ராகவனால் அறிய முடியாததால், உயிரை முடிக்கும் அம்பை எய்ய அவன் மனம் கொள்ளவில்லை. இதற்கிடையில் சுக்ரீவன் அந்த வாலியால் முறியடிக்கப்பட்டான்; தன் காவலனான ராகவனைக் காணாமல் அவன் ரிஷ்யமூகத்தை நோக்கி ஓடினான். களைத்து, உடலெங்கும் இரத்தம் வழிய, அடிகளால் நொறுக்கப்பட்ட அவன், கோபத்துடன் வாலியால் துரத்தப்பட்டு, பெருங்காட்டினுள் புகுந்தான். இங்கே கவி ராமனின் செயலின்மைக்கும் காரணம் தருகிறார் — அவனைத் தடுத்தது உருவ ஒற்றுமையே, புறக்கணிப்பு அல்ல; ஆயினும் சுக்ரீவனுக்கு அது தெரியாது, எனவே அவனுடைய மனக்கலக்கம் இயல்பானதே. போர் வர்ணனையில் இரண்டு உவமைகள் கையாளப்படுகின்றன — புதன், செவ்வாய் கிரகங்களின் போர், அசுவினி தேவர்களின் ஒற்றுமை; முதலாவது போரின் கொடுமையையும், இரண்டாவது போராளிகள் இருவரையும் பிரித்தறிய இயலாமையையும் உணர்த்துகின்றன. அசுவினி தேவர்கள் இருவரும் ஒரே உருவம் கொண்டவர்கள் என்று புகழ் பெற்றவர்கள்; எனவே இந்த உவமை ஒற்றுமைக்கே சான்றாகிறது. ‘தலை:’ (உள்ளங்கைகளால்), ‘முஷ்டிபி:’ (முஷ்டிகளால்) என்பவை இரு வானரர்களின் ஆயுதமற்ற போரைக் காட்டுகின்றன. ‘க்ரோதமூர்ச்சிதௌ’ (கோபத்தால் மதிமயங்கியவர்கள்) என்ற சொல்லால் இருவரின் விவேகமும் அழிந்தது சொல்லப்படுகிறது — அதனாலேயே ஒற்றுமை பிரித்தறிய முடியாததாயிற்று, ஏனெனில் கோபத்தில் முகபாவமும் ஒன்றாகவே ஆகிவிடுகிறது.

அவன் காட்டினுள் புகுந்ததைக் கண்ட வாலி, சாபத்துக்கு அஞ்சி, ‘நீ தப்பினாய்’ என்று சொல்லிவிட்டு அங்கிருந்து திரும்பினான். பெருவலிமை கொண்டவனாயினும் முனிவரின் சொல்லால் அவன் எல்லையைக் கடக்க முடியாது என்ற பதினொன்றாம் சர்க்கத்துச் சாபம் இங்கே பலிக்கிறது. ராகவனும் தன் தம்பியோடும் அனுமனோடும், வானரனான சுக்ரீவன் இருந்த அதே காட்டுக்கு வந்தான். லக்ஷ்மணனோடு வந்த ராமனைக் கண்டு, நாணமுற்ற சுக்ரீவன் தரையைப் பார்த்தபடி தீனமாக இவ்வாறு சொன்னான் — ‘அவனைப் போருக்கு அழை என்று என்னிடம் சொல்லி, உன் வீரத்தையும் காட்டி, பிறகு பகைவனால் என்னை அடிபடச் செய்து, இப்போது நீ செய்தது என்ன? ராகவா, அந்த நேரத்திலேயே நீ உண்மையைச் சொல்லியிருக்க வேண்டும் — வாலியைக் கொல்லமாட்டேன் என்று; அப்படியானால் நான் இங்கிருந்து போயிருக்கவே மாட்டேன்.’ ‘தரையைப் பார்த்தபடி’ என்பதால் நாணமும், ‘தீனமாக’ என்பதால் மனக்கலக்கமும் உணர்த்தப்படுகின்றன. அவன் கோபத்தோடு கடிந்துகொள்ளவில்லை, மனவேதனையோடு கேட்கிறான் — இதனால் அவனுடைய நட்பு குறைவின்றியே நிற்கிறது. ‘முக்தோ ஹ்யஸி த்வம்’ (நீ தப்பினாய்) என்ற வாலியின் சொல் இருபொருள் ஒலிக்கிறது — ஒருபுறம் அவன் சுக்ரீவனை உயிரோடு விடுகிறான்; மறுபுறம் தன் இயலாமையையே வெளிப்படுத்துகிறான்; சாபத்துக்கு அஞ்சி அவனால் எல்லையைக் கடக்க முடியாது. ‘அந்த நேரத்திலேயே’ என்ற சொல்லால் சுக்ரீவன் காலத்தின் முக்கியத்துவத்தைக் காட்டுகிறான் — பின்னால் சொல்லப்படும் சொல் பயன்படாது என்று.

இவ்வாறு தீனமான குரலில் இரக்கம் ததும்பப் பேசிய மகாத்மாவான சுக்ரீவனிடம் ராகவன் மீண்டும் சொன்னான் — ‘அப்பா சுக்ரீவா, கேள், கோபத்தை விட்டுவிடு; நான் இந்த அம்பை ஏன் எய்யவில்லை என்ற காரணத்தைக் கேள். அணிகலன், உடை, உயரம், நடை ஆகியவற்றில் நீயும் வாலியும் ஒருவருக்கொருவர் ஒத்திருக்கிறீர்கள். குரல், ஒளி, பார்வை, வீரம், பேச்சு ஆகியவற்றிலும் உங்கள் இருவரின் வேறுபாட்டை என்னால் கண்டறிய முடியவில்லை. ஆகவே, வானரர்களில் சிறந்தவனே, உருவ ஒற்றுமையால் மயங்கிய நான், பகைவரை அழிப்பதும், பெருவேகம் கொண்டதும், உயிரை முடிப்பதுமான பயங்கர அம்பை எய்யவில்லை; ஒற்றுமையால் ஐயம் கொண்டு, நம் இருவரின் வேரையும் அழிக்கும் கேடு நேர்ந்துவிடக் கூடாது என்பதற்காகவே அப்படிச் செய்தேன். வீரனே, அறியாமையாலும் அவசரத்தாலும் நான் உன்னைக் கொன்றிருந்தால், கபீச்வரா, என் மடமையும் சிறுபிள்ளைத்தனமும் வெளிப்பட்டிருக்கும். அடைக்கலம் அளித்தவனைக் கொல்வது பெரும் கொடிய பாவம். நானும் லக்ஷ்மணனும் அழகிய சீதையும் — நாங்கள் அனைவரும் உன்னைச் சார்ந்தவர்கள்; இந்தக் காட்டில் நீயே எங்கள் புகலிடம். ஆகவே நீ மீண்டும் போரிடு; என்னைச் சந்தேகிக்காதே, வானரனே.’ இங்கே ராமன் காரணத்தை மட்டும் சொல்லவில்லை; தன்மீது ஒரு குற்றத்தைக் கற்பித்துக்கொண்டு மன்னிப்பு வேண்டுவது போலவும் பேசுகிறான் — இதுவே பெரியோரின் நெறி. ராமனின் மறுமொழியில் ஒற்றுமையின் ஒன்பது கூறுகள் எண்ணப்படுகின்றன — அணிகலன், உடை, உயரம், நடை, குரல், ஒளி, பார்வை, வீரம், பேச்சு; இவ்வளவு விரிவாக வேறு எந்தக் கவியும் ஒற்றுமையை வர்ணிப்பதில்லை. இதனால் ராமன் தயங்கியது தளர்ச்சியால் அல்ல, நுணுக்கமான ஆய்வின் விளைவு என்பது நிறுவப்படுகிறது. ‘மூலகாத:’ (வேரை அழித்தல்) என்ற சொல்லால் அவன் ஒரு பெரும் அச்சத்தைக் குறிப்பிடுகிறான் — ஓர் அம்பு தவறினால் சகோதரர் இருவருமே அழிந்துவிடக்கூடும் என்று. ‘அடைக்கலம் அளித்தவனைக் கொல்வது பாவம்’ என்ற தர்மவாக்கியமோ ராமனின் இயல்பின் வேர்; இந்த நான்கு சுலோகங்களும் திறனாய்வுப் பதிப்பில் இல்லை; வல்கேட் பாடத்திலோ அவை ராமனின் தர்மநிஷ்டையை உறுதிப்படுத்துகின்றன.

‘இதோ இந்த முகூர்த்தத்திலேயே, என் ஒரே அம்பால் வீழ்த்தப்பட்டுப் போர்க்களத்தில் தரையில் துடிக்கும் வாலியைப் பார். வானரேச்வரா, உனக்கென ஓர் அடையாளத்தை ஏற்படுத்திக்கொள்; இருவர் போரில் இறங்கும் உன்னை அதனால் நான் அடையாளம் காண்பேன்’ என்று ராமன் சொன்னான். பிறகு அவன் லக்ஷ்மணனுக்குக் கட்டளையிட்டான் — ‘லக்ஷ்மணா, நன்கு மலர்ந்த, நல்ல இலக்கணங்கள் கொண்ட இந்தக் கஜபுஷ்பிக் கொடியைப் பிடுங்கி, மகாத்மாவான இந்தச் சுக்ரீவனின் கழுத்தில் அணிவி.’ உடனே லக்ஷ்மணன் மலைச்சரிவில் முளைத்திருந்த, மலர்கள் நிறைந்த அந்தக் கஜபுஷ்பியைப் பிடுங்கி அவன் கழுத்தில் அணிவித்தான். கழுத்தில் சுற்றிய அந்தக் கொடியோடு அழகு மிக்க அவன், கொக்குகளின் வரிசையை மாலையாகக் கொண்ட அந்திநேர மேகம் போல ஒளிர்ந்தான். இந்த உவமை மிக அழகானது — கரிய மேகம், வெண்மையான கொக்கு வரிசை, அந்தியின் செம்மை — இம்மூன்றும் ஒன்றுசேர்ந்தது போல வானரனின் கழுத்தில் பூத்த கொடி. இறுதியில், உடலால் ஒளிர்ந்தவனும், ராமனின் சொல்லால் மனம் திடப்பட்டவனுமான அவன், ராமனோடு சென்று மீண்டும் கிஷ்கிந்தையை அடைந்தான். ‘ராமவாக்யஸமாஹித:’ (ராமனின் சொல்லால் மனம் திடப்பட்டவன்) என்ற சொல்லால், புற அடையாளம் அல்ல, ராமனின் வாக்கே அவனுடைய வலிமை என்று உணர்த்தப்படுகிறது. அடையாளம் பற்றிய இந்த ஏற்பாடு மிகவும் நடைமுறைக்கு உகந்தது — தயக்கத்துக்குக் காரணமாக இருந்த உருவ ஒற்றுமையை நீக்க ஒரு புற அடையாளமே போதுமானது. லக்ஷ்மணன் அச்செயலைச் செய்கிறான்; இதனால் அவனுடைய மௌனமும் கடமை உணர்வும் மீண்டும் காட்டப்படுகின்றன. கொடியின் வர்ணனையும் வெறும் அணி அல்ல — கஜபுஷ்பி வெண்ணிற மலர்களைக் கொண்டது, வானரனோ கரியவன்; எனவே தொலைவிலிருந்தும் அது தெரியும்; இவ்வாறு காவிய அழகும் பயனும் ஒன்றாக இணைகின்றன. சர்க்கத்தின் இறுதியில் ‘புனராப’ (மீண்டும் அடைந்தான்) என்ற சொல்லால் முதல் முயற்சியின் தோல்வியும் இரண்டாவதன் தொடக்கமும் உணர்த்தப்படுகின்றன. இவ்வாறு சர்க்கம் தோல்வியோடு அல்ல, மீண்டும் புறப்படுவதோடே நிறைவடைகிறது; இந்தச் சர்க்கம் நீண்ட விருத்தத்தால் அல்லாமல் அனுஷ்டுப் யாப்பிலேயே முடிகிறது — இப்பகுதியில் இது அரிது.

ಸುಗ್ರೀವನ ಆ ಸುಭಾಷಿತವಾದ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿಯಾದ ರಾಮನು ಅವನಲ್ಲಿ ನಂಬಿಕೆ ಹುಟ್ಟಿಸುವುದಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಬಿಲ್ಲನ್ನು ಕೈಗೆತ್ತಿಕೊಂಡನು. ಘೋರವಾದ ಧನುಸ್ಸನ್ನೂ ಒಂದು ಬಾಣವನ್ನೂ ತೆಗೆದುಕೊಂಡು, ಇತರರಿಗೆ ಮಾನ ನೀಡುವ ಆ ವೀರನು ಹೆದೆಯ ಟಂಕಾರದಿಂದ ದಿಕ್ಕುಗಳನ್ನು ತುಂಬುತ್ತಾ ಸಾಲವೃಕ್ಷಗಳನ್ನು ಗುರಿಯಾಗಿಸಿ ಅದನ್ನು ಬಿಟ್ಟನು. ಬಲಶಾಲಿಯು ಬಿಟ್ಟ ಆ ಚಿನ್ನದಿಂದ ಅಲಂಕೃತವಾದ ಬಾಣವು ಬೆಟ್ಟದ ತಪ್ಪಲಿನಲ್ಲಿದ್ದ ಸಾಲವೃಕ್ಷಗಳನ್ನು ಒಟ್ಟಿಗೆ ಸೀಳಿ ನೆಲವನ್ನು ಹೊಕ್ಕಿತು. ಮಹಾವೇಗದ ಆ ಬಾಣವು ಕ್ಷಣಮಾತ್ರದಲ್ಲಿ ಸಾಲವೃಕ್ಷಗಳನ್ನು ಸೀಳಿ, ರಸಾತಲವನ್ನೂ ಭೇದಿಸಿ, ಮತ್ತೆ ಮೇಲೆ ಹಾರಿ ಅದೇ ಬತ್ತಳಿಕೆಯನ್ನು ಸೇರಿತು. ‘ಮುಹೂರ್ತೇನ’ (ಕ್ಷಣಮಾತ್ರದಲ್ಲಿ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಕಾಲದ ಅಲ್ಪತೆಯೂ, ‘ಪುನಸ್ತೂಣಂ ಪ್ರವಿವೇಶ’ (ಮತ್ತೆ ಬತ್ತಳಿಕೆಯನ್ನು ಹೊಕ್ಕಿತು) ಎಂಬುದರಿಂದ ಬಾಣದ ದಿವ್ಯತೆಯೂ ಸೂಚಿತವಾಗಿವೆ — ಬಿಟ್ಟ ಮೇಲೆ ತಾನೇ ಹಿಂದಿರುಗಿ ಬರುವ ಬಾಣ ಸಾಮಾನ್ಯವಾದುದಲ್ಲ. ಸೀಳಲ್ಪಟ್ಟ ಆ ಏಳು ಸಾಲವೃಕ್ಷಗಳನ್ನು ಕಂಡು ವಾನರಶ್ರೇಷ್ಠನು ರಾಮನ ಬಾಣದ ವೇಗಕ್ಕೆ ಪರಮ ವಿಸ್ಮಯಗೊಂಡನು. ಅತ್ಯಂತ ಸಂತುಷ್ಟನಾದ ಸುಗ್ರೀವನು, ಆಭರಣಗಳು ಜೋತುಬೀಳುವಂತೆ, ತಲೆಯನ್ನು ನೆಲಕ್ಕೆ ಮುಟ್ಟಿಸಿ ಬಿದ್ದು ನಮಸ್ಕರಿಸಿದನು; ರಾಘವನಿಗೆ ಕೈಮುಗಿದು ನಿಂತನು. ಆಭರಣಗಳು ಜೋತುಬಿದ್ದವು ಎಂಬುದರಿಂದ ಆ ನಮಸ್ಕಾರದ ಗಾಢತೆ ಚಿತ್ರಿತವಾಗಿದೆ; ಮೊದಲು ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ವ್ಯಕ್ತವಾಗಿದ್ದ ಸಂಶಯವು ಒಂದೇ ಕೃತಿಯಿಂದ ನಿವಾರಣೆಯಾಯಿತು. ಇಲ್ಲಿ ಗಮನಿಸಬೇಕಾದುದು — ಸುಗ್ರೀವನು ಎರಡು ಪರೀಕ್ಷೆಗಳನ್ನು ಸೂಚಿಸಿದ್ದನು; ರಾಮನು ಎರಡನ್ನೂ ಪೂರೈಸುತ್ತಾನೆ: ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಎಲುಬಿನ ರಾಶಿಯನ್ನು ಎಸೆದದ್ದು, ಇಲ್ಲಿ ಸಾಲವೃಕ್ಷಗಳ ಭೇದನ. ‘ಸಮಮ್’ (ಒಟ್ಟಿಗೆ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಏಳೂ ಸಾಲವೃಕ್ಷಗಳು ಒಂದರ ನಂತರ ಒಂದಾಗಿ ಅಲ್ಲ, ಏಕಕಾಲದಲ್ಲೇ ಸೀಳಲ್ಪಟ್ಟವು ಎಂಬುದು ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ; ಇದರಿಂದ ಅದು ವಾಲಿಯ ಸಾಧನೆಗಿಂತಲೂ ಮಿಗಿಲಾದುದು ಎಂಬುದು ಸಿದ್ಧವಾಗುತ್ತದೆ, ಏಕೆಂದರೆ ವಾಲಿ ಅವನ್ನು ಒಂದೊಂದಾಗಿ ಚುಚ್ಚಿದ್ದನು. ಬಾಣವು ಭೂಮಿಯನ್ನು ಸೀಳಿ ರಸಾತಲಕ್ಕೆ ಹೋದದ್ದು ದಿವ್ಯಾಸ್ತ್ರದ ಲಕ್ಷಣ; ತಾನಾಗಿಯೇ ಬತ್ತಳಿಕೆಗೆ ಮರಳಿದ್ದಂತೂ ಅಲೌಕಿಕವೇ ಸರಿ.

ಆ ಕೃತ್ಯದಿಂದ ಹರ್ಷಗೊಂಡ ಸುಗ್ರೀವನು ಧರ್ಮಜ್ಞನೂ ಸರ್ವಾಸ್ತ್ರವಿದರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನೂ ಶೂರನೂ ಆಗಿ ಎದುರು ನಿಂತಿದ್ದ ರಾಮನಿಗೆ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ಪುರುಷಶ್ರೇಷ್ಠನೇ, ನೀನು ನಿನ್ನ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಇಂದ್ರನ ಸಹಿತ ಎಲ್ಲ ದೇವತೆಗಳನ್ನೂ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಕೊಲ್ಲಲು ಸಮರ್ಥನು; ಪ್ರಭುವೇ, ಇನ್ನು ವಾಲಿಯ ಮಾತೇನು! ಒಂದೇ ಬಾಣದಿಂದ ಏಳು ಮಹಾಸಾಲವೃಕ್ಷಗಳನ್ನೂ ಬೆಟ್ಟವನ್ನೂ ಭೂಮಿಯನ್ನೂ ಸೀಳಿದ ನಿನ್ನ ಎದುರು, ಕಾಕುತ್ಸ್ಥನೇ, ರಣರಂಗದಲ್ಲಿ ಯಾರು ತಾನೇ ನಿಲ್ಲಬಲ್ಲರು? ಇಂದು ನನ್ನ ಶೋಕ ಕಳೆಯಿತು, ಇಂದು ನನಗೆ ಪರಮ ಸಂತೋಷವಾಗಿದೆ; ಏಕೆಂದರೆ ಮಹೇಂದ್ರನಿಗೂ ವರುಣನಿಗೂ ಸಮನಾದ ನಿನ್ನನ್ನು ಗೆಳೆಯನನ್ನಾಗಿ ಪಡೆದಿದ್ದೇನೆ. ಕಾಕುತ್ಸ್ಥನೇ, ನನಗೆ ಪ್ರಿಯವನ್ನುಂಟುಮಾಡಲು ಸೋದರನ ರೂಪದಲ್ಲಿರುವ ಆ ವೈರಿ ವಾಲಿಯನ್ನು ಇಂದೇ ಕೊಲ್ಲು; ಇದೋ ನಾನು ಕೈಮುಗಿದಿದ್ದೇನೆ.’ ‘ಭ್ರಾತೃರೂಪಿಣಮ್’ (ಸೋದರನ ರೂಪದಲ್ಲಿರುವವನು) ಎಂಬ ಒಂದೇ ಪದದಿಂದ ಸುಗ್ರೀವನು ತನ್ನ ದುಃಖದ ಸಾರವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ರೂಪದಲ್ಲಿ ಸೋದರ, ಕೃತಿಯಲ್ಲಿ ವೈರಿ. ಅನಂತರ ಮಹಾಪ್ರಾಜ್ಞನಾದ ರಾಮನು ಪ್ರಿಯದರ್ಶನನಾದ ಸುಗ್ರೀವನನ್ನು ಆಲಿಂಗಿಸಿಕೊಂಡು, ಲಕ್ಷ್ಮಣನೂ ಅನುಮೋದಿಸುವಂತಹ ಮಾತಿನಿಂದ ಉತ್ತರಿಸಿದನು. ಇಲ್ಲಿ ಆಲಿಂಗನವು ಮಾತಿಗಿಂತಲೂ ಹೆಚ್ಚನ್ನು ಹೇಳುತ್ತದೆ — ಸ್ನೇಹವು ಕೃತಿಯಿಂದಲೇ ಪ್ರಕಟವಾಯಿತು. ಸುಗ್ರೀವನ ಸ್ತುತಿಯಲ್ಲಿನ ಕ್ರಮವನ್ನು ಗಮನಿಸಬೇಕು — ಮೊದಲು ಸಾಮಾನ್ಯ ಮಾತು (ಇಂದ್ರಸಹಿತ ದೇವತೆಗಳನ್ನೂ ಕೊಲ್ಲಬಲ್ಲೆ), ಅನಂತರ ವಿಶೇಷ (ಇನ್ನು ವಾಲಿಯ ಮಾತೇನು), ಆಮೇಲೆ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷ ಪ್ರಮಾಣ (ಏಳು ಸಾಲವೃಕ್ಷಗಳು, ಬೆಟ್ಟ, ಭೂಮಿ ಒಂದೇ ಬಾಣದಿಂದ ಸೀಳಲ್ಪಟ್ಟವು), ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಪ್ರಾರ್ಥನೆ. ಇದೇ ಸರಿಯಾದ ವಾಕ್ಯರಚನೆ. ‘ಅದ್ಯ ಮೇ ವಿಗತಃ ಶೋಕಃ’ (ಇಂದು ನನ್ನ ಶೋಕ ಕಳೆಯಿತು) ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ ಸುಗ್ರೀವನ ದೀರ್ಘಕಾಲದ ದುಃಖವು ಕ್ಷಣದಲ್ಲೇ ನಿವಾರಣೆಯಾಯಿತು ಎಂಬುದು ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ; ‘ಮಹೇಂದ್ರವರುಣೋಪಮಮ್’ ಎಂಬ ಎರಡು ಉಪಮೆಗಳಿಂದ ರಾಮನ ತೇಜಸ್ಸೂ ಗಾಂಭೀರ್ಯವೂ ಎರಡೂ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ.

‘ಈ ಸ್ಥಳದಿಂದ ನಾವು ಕಿಷ್ಕಿಂಧೆಗೆ ಹೋಗೋಣ; ಸುಗ್ರೀವ, ನೀನು ಬೇಗನೆ ಮುಂದೆ ಹೋಗು, ಹೋಗಿ ಸೋದರತ್ವದ ವಾಸನೆ ಮಾತ್ರ ಉಳಿದಿರುವ ವಾಲಿಯನ್ನು ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಕರೆ’ ಎಂದು ರಾಮನು ಹೇಳಿದನು. ‘ಭ್ರಾತೃಗಂಧಿನಮ್’ ಎಂಬ ಪದ ತೀಕ್ಷ್ಣವಾದುದು — ಯಾರಲ್ಲಿ ಸೋದರತ್ವದ ಗಂಧ ಮಾತ್ರ ಉಳಿದಿದೆಯೋ, ಭಾವವಲ್ಲ, ಅಂಥವನು. ಅನಂತರ ಅವರೆಲ್ಲರೂ ಬೇಗನೆ ವಾಲಿಯ ನಗರವಾದ ಕಿಷ್ಕಿಂಧೆಗೆ ಹೋಗಿ ಮರಗಳ ಮರೆಯಲ್ಲಿ ತಮ್ಮನ್ನು ಅಡಗಿಸಿಕೊಂಡು ದಟ್ಟವಾದ ಕಾಡಿನಲ್ಲಿ ನಿಂತರು. ಸುಗ್ರೀವನು ಸೊಂಟವನ್ನು ಬಿಗಿಯಾಗಿ ಕಟ್ಟಿಕೊಂಡು ವಾಲಿಯನ್ನು ಕರೆಯುವುದಕ್ಕಾಗಿ ಘೋರವಾಗಿ ಗರ್ಜಿಸಿದನು — ತನ್ನ ಗರ್ಜನೆಯ ರಭಸದಿಂದ ಆಕಾಶವನ್ನೇ ಸೀಳುವನೋ ಎಂಬಂತೆ. ‘ಗಾಢಂ ಪರಿಹಿತಃ’ (ಬಿಗಿಯಾಗಿ ವಸ್ತ್ರ ಕಟ್ಟಿಕೊಂಡು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಯುದ್ಧಸನ್ನದ್ಧತೆಯೂ, ‘ಆಕಾಶವನ್ನು ಸೀಳುವಂತೆ’ ಎಂಬುದರಿಂದ ಗರ್ಜನೆಯ ಪ್ರಾಬಲ್ಯವೂ ಸೂಚಿತವಾಗಿವೆ. ತಮ್ಮನ ಆ ಗರ್ಜನೆಯನ್ನು ಕೇಳಿ ಮಹಾಬಲಶಾಲಿಯಾದ ವಾಲಿಯು ಕ್ರುದ್ಧನಾಗಿ, ಅತ್ಯಂತ ಉದ್ರಿಕ್ತನಾಗಿ, ಅಸ್ತಗಿರಿಯಿಂದ ಸೂರ್ಯನು ಇಳಿಯುವಂತೆ ಹೊರಕ್ಕೆ ಧುಮುಕಿದನು. ಅಸ್ತಗಿರಿಯಿಂದ ಇಳಿಯುವ ಸೂರ್ಯನ ಉಪಮೆ ಇಲ್ಲಿ ಅರ್ಥಪೂರ್ಣ — ತೇಜಸ್ವಿಯಾದರೂ ಅವನು ಅಸ್ತಮಯದತ್ತಲೇ ಸಾಗುತ್ತಿದ್ದಾನೆ ಎಂಬುದು ಮುಂಬರುವ ವಧೆಯ ಸೂಚನೆ. ‘ಮರಗಳಿಂದ ತಮ್ಮನ್ನು ಮರೆಮಾಡಿಕೊಂಡು’ ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ ರಾಮನು ಅಡಗಿ ನಿಂತದ್ದು ಮೊದಲ ಬಾರಿಗೆ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ; ಮುಂದೆ ಇದೇ ವಿವಾದದ ವಿಷಯವಾಗಲಿದೆ. ‘ಬೇಗನೆ ಮುಂದೆ ಹೋಗು’ ಎಂಬ ಆದೇಶದಿಂದ ರಾಮನು ತಾನು ಹಿಂದೆಯೇ ಉಳಿಯುವುದಾಗಿ ಸ್ಪಷ್ಟಪಡಿಸುತ್ತಾನೆ; ಆಗ ಸುಗ್ರೀವನು ಅದನ್ನು ಆಲೋಚಿಸುವುದಿಲ್ಲ.

ಅನಂತರ ವಾಲಿ-ಸುಗ್ರೀವರ ನಡುವೆ, ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಬುಧ-ಅಂಗಾರಕ (ಮಂಗಳ) ಗ್ರಹಗಳ ನಡುವಿನ ಯುದ್ಧದಂತೆ ಘೋರವಾದ, ಭಯಂಕರ ಕೋಲಾಹಲದ ಯುದ್ಧ ನಡೆಯಿತು. ಸಿಡಿಲಿನಂತಹ ಅಂಗೈ ಹೊಡೆತಗಳಿಂದಲೂ ವಜ್ರದಂತಹ ಮುಷ್ಟಿಗಳಿಂದಲೂ ಕೋಪದಿಂದ ವಿವೇಕ ಕಳೆದುಕೊಂಡ ಸೋದರರು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಪರಸ್ಪರ ಹೊಡೆದಾಡಿದರು. ಆಗ ಕೈಯಲ್ಲಿ ಬಿಲ್ಲು ಹಿಡಿದಿದ್ದ ರಾಮನು ಅವರಿಬ್ಬರನ್ನೂ ನಿರುಕಿಸಿದನು — ಇಬ್ಬರು ವೀರರೂ ಅಶ್ವಿನೀ ದೇವತೆಗಳಂತೆ ಪರಸ್ಪರ ಒಂದೇ ರೀತಿ ಇದ್ದರು. ಇವನು ಸುಗ್ರೀವನೋ ವಾಲಿಯೋ ಎಂದು ರಾಘವನಿಗೆ ಗುರುತಿಸಲಾಗದ್ದರಿಂದ ಅವನು ಪ್ರಾಣಾಂತಕವಾದ ಬಾಣವನ್ನು ಬಿಡಲು ಮನಸ್ಸು ಮಾಡಲಿಲ್ಲ. ಅಷ್ಟರಲ್ಲೇ ಸುಗ್ರೀವನು ವಾಲಿಯಿಂದ ಸೋಲಿಸಲ್ಪಟ್ಟನು; ತನ್ನ ರಕ್ಷಕನಾದ ರಾಘವನನ್ನು ಕಾಣದೆ ಅವನು ಋಷ್ಯಮೂಕದತ್ತ ಓಡಿದನು. ದಣಿದು, ಮೈಯೆಲ್ಲ ರಕ್ತದಿಂದ ತೊಯ್ದು, ಹೊಡೆತಗಳಿಂದ ಜರ್ಜರಿತನಾಗಿ, ಕೋಪದಿಂದ ವಾಲಿಯು ಬೆನ್ನಟ್ಟಿ ಬರುತ್ತಿರಲು ಅವನು ಮಹಾವನವನ್ನು ಹೊಕ್ಕನು. ಇಲ್ಲಿ ಕವಿಯು ರಾಮನ ನಿಷ್ಕ್ರಿಯತೆಗೂ ಕಾರಣವನ್ನು ಒದಗಿಸುತ್ತಾನೆ — ತಡೆದದ್ದು ಹೋಲಿಕೆಯೇ ಹೊರತು ವಿಮುಖತೆಯಲ್ಲ; ಆದರೂ ಸುಗ್ರೀವನಿಗೆ ಅದು ತಿಳಿದಿರಲಿಲ್ಲ, ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನ ಕ್ಷೋಭೆ ಸಹಜವಾದುದು. ಯುದ್ಧವರ್ಣನೆಯಲ್ಲಿ ಎರಡು ಉಪಮೆಗಳು ಬಳಸಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ — ಬುಧ-ಅಂಗಾರಕರ ಗ್ರಹಯುದ್ಧ, ಅಶ್ವಿನೀ ದೇವತೆಗಳ ಹೋಲಿಕೆ; ಮೊದಲನೆಯದರಿಂದ ಯುದ್ಧದ ಘೋರತೆಯೂ, ಎರಡನೆಯದರಿಂದ ಆ ಇಬ್ಬರು ಯೋಧರನ್ನು ಬೇರ್ಪಡಿಸಿ ಗುರುತಿಸುವುದು ಅಸಾಧ್ಯವೆಂಬುದೂ ಸೂಚಿತವಾಗಿವೆ. ಅಶ್ವಿನೀ ದೇವತೆಗಳು ಸಮಾನರೂಪಿಗಳೆಂದು ಪ್ರಸಿದ್ಧರು; ಆದ್ದರಿಂದ ಈ ಉಪಮೆ ಹೋಲಿಕೆಗೆ ಪ್ರಮಾಣವೇ ಆಗಿದೆ. ‘ತಲೈಃ’ (ಅಂಗೈಗಳಿಂದ), ‘ಮುಷ್ಟಿಭಿಃ’ (ಮುಷ್ಟಿಗಳಿಂದ) ಎಂಬುದು ಆ ಇಬ್ಬರು ವಾನರರ ನಿರಾಯುಧ ಯುದ್ಧವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ‘ಕ್ರೋಧಮೂರ್ಛಿತೌ’ (ಕೋಪದಿಂದ ಮೂರ್ಛಿತರಾದ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಇಬ್ಬರ ವಿವೇಕನಾಶವೂ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ — ಅದರಿಂದಲೇ ಹೋಲಿಕೆಯನ್ನು ಭೇದಿಸುವುದು ಕಷ್ಟವಾಯಿತು, ಏಕೆಂದರೆ ಕೋಪದಲ್ಲಿ ಮುಖದ ಚೇಷ್ಟೆಗಳೂ ಒಂದೇ ರೀತಿಯಾಗುತ್ತವೆ.

ಅವನು ವನವನ್ನು ಹೊಕ್ಕದ್ದನ್ನು ಕಂಡು ವಾಲಿಯು ಶಾಪದ ಭಯದಿಂದ ‘ನೀನು ಬಚಾವಾದೆ’ ಎಂದು ಹೇಳಿ ಅಲ್ಲಿಂದ ಹಿಂದಿರುಗಿದನು. ಮಹಾಬಲಶಾಲಿಯಾದರೂ ಮುನಿಯ ಮಾತಿನ ಕಾರಣ ಅವನು ಗಡಿಯನ್ನು ದಾಟಲಾರನು — ಹನ್ನೊಂದನೆಯ ಸರ್ಗದ ಶಾಪವು ಇಲ್ಲಿ ಫಲಿಸುತ್ತದೆ. ರಾಘವನೂ ತಮ್ಮನೊಡನೆಯೂ ಹನುಮಂತನೊಡನೆಯೂ ವಾನರ ಸುಗ್ರೀವನಿದ್ದ ಅದೇ ವನಕ್ಕೆ ಬಂದನು. ಲಕ್ಷ್ಮಣನೊಡನೆ ಬಂದ ರಾಮನನ್ನು ಕಂಡು ನಾಚಿಕೆಗೊಂಡ ಸುಗ್ರೀವನು ನೆಲವನ್ನೇ ನೋಡುತ್ತಾ ದೀನನಾಗಿ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ಅವನನ್ನು ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಕರೆ ಎಂದು ನನಗೆ ಹೇಳಿ, ನಿನ್ನ ಪರಾಕ್ರಮವನ್ನೂ ತೋರಿಸಿ, ಆಮೇಲೆ ವೈರಿಯಿಂದ ನನ್ನನ್ನು ಹೊಡೆಸಿ, ಈಗ ನೀನು ಮಾಡಿದ್ದೇನು? ರಾಘವ, ಆ ಸಮಯದಲ್ಲೇ ನೀನು ನಿಜವನ್ನು ಹೇಳಬೇಕಾಗಿತ್ತು — “ನಾನು ವಾಲಿಯನ್ನು ಕೊಲ್ಲುವುದಿಲ್ಲ” ಎಂದು; ಆಗ ನಾನು ಇಲ್ಲಿಂದ ಹೋಗುತ್ತಲೇ ಇರಲಿಲ್ಲ.’ ‘ನೆಲವನ್ನು ನೋಡುತ್ತಾ’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ನಾಚಿಕೆಯೂ, ‘ದೀನನಾಗಿ’ ಎಂಬುದರಿಂದ ಕ್ಷೋಭೆಯೂ ಸೂಚಿತವಾಗಿವೆ. ಅವನು ಕೋಪದಿಂದ ಗದರಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಬದಲಾಗಿ ನೋವಿನಿಂದಲೇ ಕೇಳುತ್ತಾನೆ — ಇದರಿಂದ ಅವನ ಸ್ನೇಹವು ಅಖಂಡವಾಗಿಯೇ ಉಳಿಯುತ್ತದೆ. ‘ಮುಕ್ತೋ ಹ್ಯಸಿ ತ್ವಮ್’ (ನೀನು ಬಚಾವಾದೆ) ಎಂಬ ವಾಲಿಯ ಮಾತು ಎರಡು ಬಗೆಯ ಧ್ವನಿಯನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ — ಒಂದೆಡೆ ಅವನು ಸುಗ್ರೀವನನ್ನು ಜೀವಂತವಾಗಿ ಬಿಡುತ್ತಾನೆ, ಇನ್ನೊಂದೆಡೆ ತನ್ನ ಅಸಾಮರ್ಥ್ಯವನ್ನೇ ಪ್ರಕಟಿಸುತ್ತಾನೆ; ಶಾಪದ ಭಯದಿಂದ ಅವನು ಗಡಿಯನ್ನು ದಾಟಲಾರನು. ‘ಆ ಸಮಯದಲ್ಲೇ’ ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ ಸುಗ್ರೀವನು ಕಾಲದ ಮಹತ್ವವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ — ಆಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ಮಾತು ಉಪಯೋಗಕ್ಕೆ ಬರುವುದಿಲ್ಲ ಎಂದು.

ಹೀಗೆ ದೀನವಾದ ದನಿಯಲ್ಲಿ ಕರುಣಾಜನಕವಾಗಿ ಮಾತನಾಡುತ್ತಿದ್ದ ಮಹಾತ್ಮನಾದ ಸುಗ್ರೀವನಿಗೆ ರಾಘವನು ಮತ್ತೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ಅಯ್ಯಾ ಸುಗ್ರೀವ, ಕೇಳು, ಕೋಪವನ್ನು ಬಿಡು; ಯಾವ ಕಾರಣದಿಂದ ನಾನು ಈ ಬಾಣವನ್ನು ಬಿಡಲಿಲ್ಲವೋ ಅದನ್ನು ಕೇಳು. ಅಲಂಕಾರದಲ್ಲಿ, ವೇಷದಲ್ಲಿ, ಎತ್ತರ-ಗಾತ್ರದಲ್ಲಿ, ನಡಿಗೆಯಲ್ಲಿ ನೀನೂ ವಾಲಿಯೂ ಪರಸ್ಪರ ಒಂದೇ ರೀತಿ ಇದ್ದೀರಿ. ದನಿಯಲ್ಲಿ, ಕಾಂತಿಯಲ್ಲಿ, ನೋಟದಲ್ಲಿ, ಪರಾಕ್ರಮದಲ್ಲಿ, ಮಾತುಗಳಲ್ಲಿ ನಿಮ್ಮಿಬ್ಬರ ನಡುವಿನ ವ್ಯತ್ಯಾಸವನ್ನು ನಾನು ಗುರುತಿಸಲಾಗಲಿಲ್ಲ. ಆದ್ದರಿಂದ ವಾನರೋತ್ತಮನೇ, ರೂಪದ ಹೋಲಿಕೆಯಿಂದ ಗೊಂದಲಕ್ಕೊಳಗಾದ ನಾನು ಶತ್ರುನಾಶಕವೂ ಮಹಾವೇಗದ್ದೂ ಪ್ರಾಣಾಂತಕವೂ ಘೋರವೂ ಆದ ಬಾಣವನ್ನು ಬಿಡಲಿಲ್ಲ; ಹೋಲಿಕೆಯಿಂದ ಶಂಕಿತನಾಗಿ — ನಮ್ಮಿಬ್ಬರ ಉದ್ದೇಶಕ್ಕೇ ಮೂಲಘಾತವಾಗಬಾರದು ಎಂದು ಹೀಗೆ ಮಾಡಿದೆ. ವೀರನೇ, ಅಜ್ಞಾನದಿಂದಲೋ ಆತುರದಿಂದಲೋ ನನ್ನಿಂದ ನೀನು ಹತನಾಗಿದ್ದರೆ, ಕಪೀಶ್ವರ, ನನ್ನ ಮೂಢತನವೂ ಬಾಲಿಶತನವೂ ಜಗಜ್ಜಾಹೀರಾಗುತ್ತಿತ್ತು. ಅಭಯ ಕೊಟ್ಟವನನ್ನೇ ಕೊಲ್ಲುವುದು ಮಹಾ ಅದ್ಭುತವಾದ ಪಾತಕ. ನಾನು, ಲಕ್ಷ್ಮಣ, ವರವರ್ಣಿನಿಯಾದ ಸೀತೆ — ನಾವೆಲ್ಲರೂ ನಿನ್ನ ಅಧೀನರು; ಈ ವನದಲ್ಲಿ ನೀನೇ ನಮಗೆ ಆಶ್ರಯ. ಆದ್ದರಿಂದ ವಾನರ, ನೀನು ಮತ್ತೆ ಯುದ್ಧಮಾಡು, ನನ್ನನ್ನು ಶಂಕಿಸಬೇಡ.’ ಇಲ್ಲಿ ರಾಮನು ಕೇವಲ ಕಾರಣವನ್ನು ಹೇಳುವುದಲ್ಲದೆ, ತನ್ನ ಅಪರಾಧವನ್ನೂ ಕಲ್ಪಿಸಿಕೊಂಡು ಕ್ಷಮೆ ಯಾಚಿಸುವಂತೆ ಮಾತನಾಡುತ್ತಾನೆ — ಇದು ಮಹಾತ್ಮರ ರೀತಿ. ರಾಮನ ಉತ್ತರದಲ್ಲಿ ಹೋಲಿಕೆಯ ಒಂಬತ್ತು ಅಂಶಗಳು ಎಣಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ — ಅಲಂಕಾರ, ವೇಷ, ಪ್ರಮಾಣ, ನಡಿಗೆ, ದನಿ, ಕಾಂತಿ, ನೋಟ, ಪರಾಕ್ರಮ, ಮಾತುಗಳು; ಇಷ್ಟು ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿ ಬೇರೆ ಯಾವ ಕವಿಯೂ ಹೋಲಿಕೆಯನ್ನು ವರ್ಣಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಇದರಿಂದ ರಾಮನು ತಡೆದದ್ದು ಶೈಥಿಲ್ಯವಲ್ಲ, ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಪರೀಕ್ಷೆಯ ಫಲ ಎಂಬುದು ಸಿದ್ಧವಾಗುತ್ತದೆ. ‘ಮೂಲಘಾತಃ’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅವನು ಒಂದು ದೊಡ್ಡ ಭಯವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ — ಒಂದು ಬಾಣ ತಪ್ಪಿದರೆ ಇಬ್ಬರು ಸೋದರರೂ ನಾಶವಾಗಬಹುದು ಎಂದು. ‘ಅಭಯ ಕೊಟ್ಟವನ ವಧೆ ಪಾತಕ’ ಎಂಬ ಧರ್ಮವಚನವಂತೂ ರಾಮನ ಸ್ವಭಾವದ ಮೂಲ; ಈ ನಾಲ್ಕು ಶ್ಲೋಕಗಳು ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲ, ಆದರೆ ವಲ್ಗೇಟ್ (ಪ್ರಚಲಿತ ಪಾಠ) ಪಾಠದಲ್ಲಿ ಅವು ರಾಮನ ಧರ್ಮನಿಷ್ಠೆಯನ್ನು ದೃಢಪಡಿಸುತ್ತವೆ.

‘ಇದೇ ಕ್ಷಣದಲ್ಲಿ ನನ್ನ ಒಂದೇ ಬಾಣದಿಂದ ಉರುಳಿಸಲ್ಪಟ್ಟು ನೆಲದ ಮೇಲೆ ಒದ್ದಾಡುತ್ತಿರುವ ವಾಲಿಯನ್ನು ರಣರಂಗದಲ್ಲಿ ನೋಡುವೆಯಂತೆ. ವಾನರೇಶ್ವರ, ದ್ವಂದ್ವಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಇಳಿದಾಗ ನಾನು ನಿನ್ನನ್ನು ಗುರುತಿಸುವಂತೆ ನಿನಗೆ ನೀನೇ ಒಂದು ಗುರುತನ್ನು ಮಾಡಿಕೋ’ ಎಂದು ರಾಮನು ಹೇಳಿದನು. ಅನಂತರ ಅವನು ಲಕ್ಷ್ಮಣನಿಗೆ ಆದೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ — ‘ಲಕ್ಷ್ಮಣ, ಅರಳಿರುವ ಶುಭಲಕ್ಷಣವುಳ್ಳ ಈ ಗಜಪುಷ್ಪೀ ಬಳ್ಳಿಯನ್ನು ಕಿತ್ತು ಮಹಾತ್ಮನಾದ ಈ ಸುಗ್ರೀವನ ಕೊರಳಿಗೆ ಹಾಕು.’ ಆಗ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಬೆಟ್ಟದ ತಪ್ಪಲಿನಲ್ಲಿ ಬೆಳೆದಿದ್ದ, ಹೂವುಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದ್ದ ಆ ಗಜಪುಷ್ಪಿಯನ್ನು ಕಿತ್ತು ಅವನ ಕೊರಳಿಗೆ ಹಾಕಿದನು. ಕೊರಳಲ್ಲಿ ತೊಟ್ಟ ಆ ಬಳ್ಳಿಯಿಂದ ಶ್ರೀಮಂತನಾದ ಅವನು ಬೆಳ್ಳಕ್ಕಿಗಳ ಸಾಲಿನಿಂದ ಕೂಡಿದ ಸಂಜೆಯ ಮೋಡದಂತೆ ಶೋಭಿಸಿದನು. ಈ ಉಪಮೆ ಅತ್ಯಂತ ರಮ್ಯವಾದುದು — ಕಪ್ಪು ಮೋಡ, ಬೆಳ್ಳಗಿನ ಬೆಳ್ಳಕ್ಕಿಗಳ ಸಾಲು, ಸಂಧ್ಯೆಯ ಕೆಂಪು — ಈ ಮೂರರ ಮಿಲನದಂತೆ ವಾನರನ ಕೊರಳಲ್ಲಿ ಹೂಬಿಟ್ಟ ಬಳ್ಳಿ. ಕೊನೆಗೆ ದೇಹಕಾಂತಿಯಿಂದ ಹೊಳೆಯುತ್ತಾ, ರಾಮನ ಮಾತಿನಿಂದ ಧೈರ್ಯಗೊಂಡ ಅವನು ರಾಮನೊಡನೆ ಹೊರಟು ಮತ್ತೆ ಕಿಷ್ಕಿಂಧೆಯನ್ನು ತಲುಪಿದನು. ‘ರಾಮವಾಕ್ಯಸಮಾಹಿತಃ’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ, ಹೊರಗಿನ ಗುರುತಲ್ಲ, ರಾಮನ ಮಾತೇ ಅವನ ಬಲ ಎಂಬುದು ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ. ಇಲ್ಲಿ ಗುರುತಿನ ಕಲ್ಪನೆ ಅತ್ಯಂತ ವ್ಯಾವಹಾರಿಕವಾದುದು — ತಡೆಗೆ ಕಾರಣವಾಗಿದ್ದ ಹೋಲಿಕೆಯನ್ನು ನಿವಾರಿಸಲು ಹೊರಗಿನ ಒಂದು ಗುರುತೇ ಸಾಕು. ಆ ಕೆಲಸವನ್ನು ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಮಾಡುತ್ತಾನೆ; ಹೀಗೆ ಅವನ ಮೌನವೂ ಕಾರ್ಯನಿಷ್ಠೆಯೂ ಮತ್ತೊಮ್ಮೆ ಕಾಣಿಸುತ್ತವೆ. ಬಳ್ಳಿಯ ವರ್ಣನೆ ಕೇವಲ ಅಲಂಕಾರವಲ್ಲ — ಗಜಪುಷ್ಪಿಯ ಹೂವುಗಳು ಬಿಳಿಯವು, ವಾನರನು ಕಪ್ಪಗಿದ್ದಾನೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ದೂರದಿಂದಲೂ ಅದು ಕಾಣಿಸುತ್ತದೆ; ಹೀಗೆ ಕಾವ್ಯಸೌಂದರ್ಯವೂ ಪ್ರಯೋಜನವೂ ಒಂದೆಡೆ ಸೇರಿವೆ. ಸರ್ಗದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ‘ಪುನರಾಪ’ (ಮತ್ತೆ ತಲುಪಿದನು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಮೊದಲ ಪ್ರಯತ್ನದ ವೈಫಲ್ಯವೂ ಎರಡನೆಯದರ ಆರಂಭವೂ ಸೂಚಿತವಾಗಿವೆ. ಹೀಗೆ ಸರ್ಗವು ಸೋಲಿನಿಂದಲ್ಲ, ಮತ್ತೊಮ್ಮೆ ಹೊರಡುವುದರೊಂದಿಗೆ ಮುಗಿಯುತ್ತದೆ; ಈ ಸರ್ಗವು ದೀರ್ಘ ವೃತ್ತದಿಂದಲ್ಲದೆ ಅನುಷ್ಟುಭ್ ಛಂದಸ್ಸಿನಲ್ಲೇ ಮುಗಿಯುತ್ತದೆ, ಇದು ಈ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ವಿರಳ.

സുഗ്രീവന്റെ ആ നല്ല വാക്കുകൾ കേട്ട്, മഹാതേജസ്വിയായ രാമൻ അവനു വിശ്വാസം വരുത്താനായിത്തന്നെ വില്ലെടുത്തു. ഘോരമായ ധനുസ്സും ഒരു ശരവും കൈയിലെടുത്ത്, മാനം നൽകുന്നവനായ അവൻ ഞാണൊലികൊണ്ട് ദിക്കുകൾ നിറച്ച്, സാലവൃക്ഷത്തെ ലക്ഷ്യമാക്കി അതു തൊടുത്തു. ബലവാൻ വിട്ട ആ സ്വർണാലംകൃതമായ ബാണം മലഞ്ചെരിവിലെ സാലങ്ങളെ ഒന്നിച്ചു പിളർന്ന് ഭൂമിയിൽ തുളച്ചുകയറി. മഹാവേഗമുള്ള അത് ക്ഷണനേരംകൊണ്ട് സാലങ്ങളെ പിളർന്ന്, രസാതലത്തെയും ഭേദിച്ച്, വീണ്ടും പുറത്തുവന്ന് അതേ ആവനാഴിയിൽത്തന്നെ പ്രവേശിച്ചു. ‘മുഹൂർത്തേന’ (ക്ഷണനേരംകൊണ്ട്) എന്ന പദത്താൽ കാലത്തിന്റെ അല്പതയും, ‘പുനസ്തൂണം പ്രവിവേശ’ (വീണ്ടും ആവനാഴിയിൽ പ്രവേശിച്ചു) എന്നതിനാൽ ശരത്തിന്റെ ദിവ്യതയും സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു — എയ്തശേഷം തനിയെ തിരിച്ചുവരുന്നത് സാധാരണ ശരമല്ല. പിളർന്നുകിടക്കുന്ന ആ ഏഴു സാലങ്ങളെ കണ്ട് വാനരശ്രേഷ്ഠൻ രാമന്റെ ശരവേഗത്തിൽ അത്യന്തം വിസ്മയിച്ചു. അതിയായി സന്തോഷിച്ച സുഗ്രീവൻ, ആഭരണങ്ങൾ താഴേക്കു തൂങ്ങുംവിധം, ശിരസ്സുകൊണ്ട് നിലത്തു വീണു നമസ്കരിച്ചു; രാഘവന്റെ മുന്നിൽ കൈകൂപ്പി നിന്നു. ആഭരണങ്ങൾ തൂങ്ങിക്കിടക്കുന്നതിലൂടെ പ്രണാമത്തിന്റെ ആഴം ചിത്രീകരിക്കപ്പെടുന്നു; മുമ്പ് വാക്കുകൊണ്ടു പറഞ്ഞ സംശയം ഒരൊറ്റ കർമംകൊണ്ടുതന്നെ ഇല്ലാതായി. ഇവിടെ ശ്രദ്ധിക്കേണ്ടത് — സുഗ്രീവൻ രണ്ടു പരീക്ഷകൾ നിർദേശിച്ചിരുന്നു, രാമൻ രണ്ടും നിറവേറ്റുന്നു; കഴിഞ്ഞ സർഗത്തിന്റെ ഒടുവിൽ അസ്ഥികൂടം എറിഞ്ഞുകളഞ്ഞു, ഇവിടെ സാലഭേദനവും. ‘സമം’ (ഒന്നിച്ച്) എന്ന പദം ഏഴു സാലങ്ങളും ഒരേസമയം പിളർന്നു, ക്രമമായിട്ടല്ല, എന്നു സൂചിപ്പിക്കുന്നു; ഇതിനാൽ ബാലിയുടെ കർമത്തെക്കാൾ ഇതു മികച്ചതാണെന്നു സിദ്ധിക്കുന്നു, കാരണം അവൻ അവയെ ഓരോന്നായാണ് തുളച്ചത്. ശരം ഭൂമി പിളർന്ന് രസാതലത്തിലെത്തുന്നത് ദിവ്യാസ്ത്രത്തിന്റെ ലക്ഷണമാണ്; തനിയെ ആവനാഴിയിലേക്കു മടങ്ങുന്നതാകട്ടെ തികച്ചും അലൗകികവും.

ആ കർമത്താൽ ഹർഷിതനായ സുഗ്രീവൻ, ധർമജ്ഞനും സർവാസ്ത്രവിദ്വാന്മാരിലും ശ്രേഷ്ഠനും ശൂരനുമായി മുന്നിൽ നിൽക്കുന്ന രാമനോട് ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു — ‘പുരുഷശ്രേഷ്ഠാ, ഇന്ദ്രനോടുകൂടിയ സകല ദേവന്മാരെയും യുദ്ധത്തിൽ ബാണങ്ങൾകൊണ്ടു കൊല്ലാൻ അങ്ങേക്കു കഴിയും; പ്രഭോ, പിന്നെ ബാലിയുടെ കാര്യം പറയാനുണ്ടോ! ഒരൊറ്റ ബാണംകൊണ്ട് ഏഴു മഹാസാലങ്ങളെയും പർവതത്തെയും ഭൂമിയെയും പിളർന്ന അങ്ങയുടെ മുന്നിൽ, കാകുത്സ്ഥാ, യുദ്ധമുഖത്ത് ആർ നിൽക്കും? ഇന്ന് എന്റെ ശോകം നീങ്ങി, ഇന്ന് എനിക്ക് പരമമായ സന്തോഷം; കാരണം മഹേന്ദ്രനും വരുണനും തുല്യനായ അങ്ങയെ ഞാൻ സുഹൃത്തായി നേടിയിരിക്കുന്നു. സഹോദരരൂപത്തിലുള്ള ആ ശത്രുവായ ബാലിയെ എന്റെ പ്രിയത്തിനായി ഇന്നുതന്നെ കൊല്ലണം, കാകുത്സ്ഥാ; ഇതാ ഞാൻ കൈകൂപ്പുന്നു.’ ‘ഭ്രാതൃരൂപിണം’ (സഹോദരന്റെ രൂപമുള്ളവൻ) എന്ന ഒരൊറ്റ പദത്തിലൂടെ സുഗ്രീവൻ തന്റെ ദുഃഖത്തിന്റെ സാരം പറയുന്നു — രൂപംകൊണ്ടു സഹോദരൻ, കർമംകൊണ്ടു ശത്രു. അപ്പോൾ മഹാപ്രാജ്ഞനായ രാമൻ പ്രിയദർശനനായ സുഗ്രീവനെ ആലിംഗനം ചെയ്ത്, ലക്ഷ്മണനും അനുകൂലിക്കുന്ന വാക്കുകൾ മറുപടിയായി പറഞ്ഞു. ഇവിടെ ആലിംഗനം വാക്കിനെക്കാൾ അധികം പറയുന്നു — മൈത്രി കർമത്തിലൂടെത്തന്നെ പ്രകാശിതമായി. സുഗ്രീവന്റെ സ്തുതിയിലെ ക്രമം ശ്രദ്ധിക്കേണ്ടതാണ് — ആദ്യം സാമാന്യം (ഇന്ദ്രനോടുകൂടിയ ദേവന്മാരെപ്പോലും കൊല്ലാൻ കഴിവുള്ളവൻ), പിന്നെ വിശേഷം (പിന്നെ ബാലിയുടെ കാര്യം പറയാനുണ്ടോ), പിന്നെ പ്രത്യക്ഷപ്രമാണം (ഏഴു സാലങ്ങളും പർവതവും ഭൂമിയും ഒരൊറ്റ ബാണംകൊണ്ടു പിളർന്നു), ഒടുവിൽ പ്രാർഥന. ഇതുതന്നെയാണ് യുക്തിസഹമായ വാക്യരചന. ‘അദ്യ മേ വിഗതഃ ശോകഃ’ (ഇന്ന് എന്റെ ശോകം നീങ്ങി) എന്ന വാക്കിലൂടെ സുഗ്രീവന്റെ ദീർഘകാലത്തെ ദുഃഖം ക്ഷണനേരംകൊണ്ടു നിവൃത്തമായി എന്നു സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു; ‘മഹേന്ദ്രവരുണോപമം’ (മഹേന്ദ്രനും വരുണനും തുല്യൻ) എന്ന ഇരട്ട ഉപമയിലൂടെ രാമന്റെ തേജസ്സും ഗാംഭീര്യവും ഒരുപോലെ പറയപ്പെടുന്നു.

‘ഈ സ്ഥലത്തുനിന്ന് നമുക്കു കിഷ്കിന്ധയിലേക്കു പോകാം; നീ വേഗം മുമ്പേ നടക്കുക, ചെന്ന് സഹോദരന്റെ മണം മാത്രം ശേഷിക്കുന്ന ബാലിയെ പോരിനു വിളിക്കുക, സുഗ്രീവാ’ എന്നു രാമൻ പറഞ്ഞു. ‘ഭ്രാതൃഗന്ധിനം’ (സഹോദരന്റെ ഗന്ധം മാത്രമുള്ളവൻ) എന്ന പദം മൂർച്ചയുള്ളതാണ് — സാഹോദര്യത്തിന്റെ ഗന്ധമാത്രം അവശേഷിക്കുന്നവൻ, ഭാവമല്ല. പിന്നെ അവരെല്ലാവരും വേഗത്തിൽ ബാലിയുടെ നഗരമായ കിഷ്കിന്ധയിലെത്തി, വൃക്ഷങ്ങൾകൊണ്ടു തങ്ങളെ മറച്ച് നിബിഡവനത്തിൽ നിലകൊണ്ടു. സുഗ്രീവനാകട്ടെ, അരമുറുക്കി ഒരുങ്ങിനിന്ന്, ബാലിയെ വിളിക്കാനായി ഘോരമായി ഗർജിച്ചു — വേഗമേറിയ നാദങ്ങൾകൊണ്ട് ആകാശത്തെ പിളർക്കുന്നതുപോലെ. ‘ഗാഢം പരിഹിതഃ’ (മുറുക്കി ഉടുത്തവൻ) എന്ന പദത്താൽ യുദ്ധസന്നദ്ധതയും ‘അംബരം ഭിന്ദന്നിവ’ (ആകാശം പിളർക്കുന്നതുപോലെ) എന്നതിനാൽ നാദത്തിന്റെ പ്രബലതയും സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. സഹോദരന്റെ ആ ഗർജനം കേട്ട് മഹാബലനായ ബാലി കുപിതനായി, അത്യന്തം ക്ഷുഭിതനായി, അസ്തപർവതത്തിന്റെ ചരിവിൽനിന്ന് സൂര്യൻ എന്നപോലെ പുറത്തേക്കു ചാടി. അസ്തഗിരിയിൽനിന്ന് ഇറങ്ങുന്ന സൂര്യൻ എന്ന ഉപമ ഇവിടെ അർഥപൂർണമാണ് — തേജസ്വിയാണെങ്കിലും അവൻ അസ്തമയത്തിലേക്കുതന്നെയാണ് നീങ്ങുന്നത് എന്ന്, വരാനിരിക്കുന്ന വധത്തിന്റെ സൂചന. ‘വൃക്ഷൈരാത്മാനമാവൃത്യ’ (വൃക്ഷങ്ങൾകൊണ്ടു തങ്ങളെ മറച്ച്) എന്ന പദത്തിലൂടെ രാമന്റെ ഒളിഞ്ഞുനിൽപ്പ് ആദ്യമായി സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു; മുന്നോട്ട് അതു തർക്കവിഷയമാകും. ‘ക്ഷിപ്രമഗ്രതോ ഗച്ഛ’ (വേഗം മുമ്പേ പോകുക) എന്ന ആജ്ഞയിലൂടെ താൻ പിന്നിൽത്തന്നെ നിൽക്കുമെന്ന് രാമൻ വ്യക്തമാക്കുന്നു; സുഗ്രീവൻ അന്ന് അതേപ്പറ്റി ആലോചിക്കുന്നില്ല.

പിന്നെ ബാലിക്കും സുഗ്രീവനും തമ്മിൽ അതിഭയങ്കരമായ യുദ്ധം നടന്നു — ആകാശത്ത് ബുധനും ചൊവ്വയും എന്ന ഗ്രഹങ്ങൾ തമ്മിലുള്ള യുദ്ധംപോലെ ഘോരം. ഇടിമിന്നൽപോലുള്ള കൈത്തലങ്ങൾകൊണ്ടും വജ്രംപോലുള്ള മുഷ്ടികൾകൊണ്ടും ക്രോധംകൊണ്ടു മതിമറന്ന ആ സഹോദരന്മാർ യുദ്ധത്തിൽ അന്യോന്യം പ്രഹരിച്ചു. അപ്പോൾ വില്ലേന്തിയ രാമൻ അവരെ രണ്ടുപേരെയും സൂക്ഷിച്ചുനോക്കി — ആ വീരന്മാർ രണ്ടുപേരും അശ്വിനീദേവന്മാരെപ്പോലെ പരസ്പരം തുല്യരായിരുന്നു. ഇതു സുഗ്രീവനോ ബാലിയോ എന്ന് രാഘവനു തിരിച്ചറിയാൻ കഴിയാത്തതിനാൽ, പ്രാണഹരമായ ശരം വിടാൻ അവൻ തീരുമാനിച്ചില്ല. ഇതിനിടയിൽത്തന്നെ സുഗ്രീവൻ ബാലിയാൽ തകർക്കപ്പെട്ടു; തന്റെ രക്ഷകനായ രാഘവനെ കാണാതെ അവൻ ഋശ്യമൂകത്തിലേക്ക് ഓടി. തളർന്ന്, ദേഹമാകെ ചോരയിൽ കുളിച്ച്, പ്രഹരങ്ങളാൽ ജർജരിതനായ അവൻ, കോപത്തോടെ പിന്തുടർന്ന ബാലിയിൽനിന്ന് രക്ഷപ്പെട്ട് മഹാവനത്തിൽ പ്രവേശിച്ചു. ഇവിടെ കവി രാമന്റെ നിഷ്ക്രിയത്വത്തിനുപോലും കാരണം നൽകുന്നു — സാദൃശ്യമാണ് അവനെ തടഞ്ഞത്, പിന്തിരിയലല്ല; എങ്കിലും സുഗ്രീവന് അത് അറിയില്ലായിരുന്നു, അതിനാൽ അവന്റെ ക്ഷോഭം സ്വാഭാവികം. യുദ്ധവർണനയിൽ രണ്ട് ഉപമകൾ പ്രയോഗിച്ചിരിക്കുന്നു — ബുധനും ചൊവ്വയും തമ്മിലുള്ള ഗ്രഹയുദ്ധം, അശ്വിനീദേവന്മാരുടെ സാദൃശ്യം; ആദ്യത്തേതിലൂടെ യുദ്ധത്തിന്റെ ഘോരതയും രണ്ടാമത്തേതിലൂടെ യോദ്ധാക്കളെ വേർതിരിച്ചറിയാനുള്ള അസാധ്യതയും സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. അശ്വിനീദേവന്മാർ ഒരേ രൂപമുള്ളവരായി പ്രസിദ്ധരാണല്ലോ; അതിനാൽ ഈ ഉപമ സാദൃശ്യത്തിന്റെ പ്രമാണംതന്നെ. ‘തലൈഃ’ (കൈത്തലങ്ങൾകൊണ്ട്), ‘മുഷ്ടിഭിഃ’ (മുഷ്ടികൾകൊണ്ട്) എന്നീ പദങ്ങൾ വാനരന്മാരുടെ നിരായുധയുദ്ധത്തെ കുറിക്കുന്നു. ‘ക്രോധമൂർച്ഛിതൗ’ (ക്രോധത്താൽ മതിമറന്നവർ) എന്ന പദത്താൽ ഇരുവരുടെയും വിവേകനാശം പറയപ്പെടുന്നു — അതുകൊണ്ടുതന്നെ സാദൃശ്യം വേർതിരിക്കാനാവാത്തതായി, കാരണം ക്രോധത്തിൽ മുഖഭാവങ്ങൾപോലും ഒരുപോലെയാകുന്നു.

അവൻ വനത്തിൽ പ്രവേശിച്ചതു കണ്ട് ബാലി, ശാപഭയത്താൽ, ‘നീ രക്ഷപ്പെട്ടു’ എന്നു പറഞ്ഞ് അവിടെനിന്നു മടങ്ങി. മഹാബലനാണെങ്കിലും മുനിയുടെ വാക്കു നിമിത്തം അവന് അതിർത്തി കടക്കാൻ കഴിയില്ല — പതിനൊന്നാം സർഗത്തിലെ ശാപം ഇവിടെ ഫലിക്കുന്നു. രാഘവനും സഹോദരനോടും ഹനുമാനോടുമൊപ്പം വാനരനായ സുഗ്രീവൻ ഉണ്ടായിരുന്ന അതേ വനത്തിലേക്കു വന്നു. ലക്ഷ്മണനോടൊപ്പം വന്ന രാമനെ കണ്ട്, ലജ്ജിതനായ സുഗ്രീവൻ നിലത്തേക്കു നോക്കിക്കൊണ്ട് ദീനനായി ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു — ‘പോരിനു വിളിക്കുക എന്ന് എന്നോടു പറഞ്ഞ്, പരാക്രമം കാണിച്ചുതന്ന്, പിന്നെ ശത്രുവിനെക്കൊണ്ട് എന്നെ അടിപ്പിച്ച്, ഇപ്പോൾ അങ്ങ് എന്താണ് ചെയ്തത്? രാഘവാ, അപ്പോൾത്തന്നെ അങ്ങ് സത്യമായി പറയേണ്ടിയിരുന്നു — ഞാൻ ബാലിയെ കൊല്ലുകയില്ല എന്ന്; എങ്കിൽ ഞാൻ ഇവിടെനിന്നു പോകുമായിരുന്നില്ല.’ ‘വസുധാമവലോകയൻ’ (ഭൂമിയിലേക്കു നോക്കിക്കൊണ്ട്) എന്ന പദത്താൽ ലജ്ജയും ‘ദീനം’ എന്നതിനാൽ ക്ഷോഭവും സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. അവൻ കോപത്തോടെ ശകാരിക്കുന്നില്ല, വേദനയോടെ ചോദിക്കുക മാത്രം ചെയ്യുന്നു — ഇതിനാൽ അവന്റെ മൈത്രി ഉലയാതെ നിലനിൽക്കുന്നു. ‘മുക്തോ ഹ്യസി ത്വം’ (നീ രക്ഷപ്പെട്ടു) എന്ന ബാലിയുടെ വാക്കിന് ഇരട്ട ധ്വനിയുണ്ട് — ഒരു വശത്ത് അവൻ സുഗ്രീവനെ ജീവനോടെ വിട്ടയയ്ക്കുന്നു, മറുവശത്ത് സ്വന്തം അശക്തിതന്നെ വെളിപ്പെടുത്തുന്നു; ശാപഭയത്താൽ അവന് അതിർത്തി കടക്കാനാവില്ല. ‘തസ്യാമേവ വേലായാം’ (അപ്പോൾത്തന്നെ) എന്ന പദത്തിലൂടെ സുഗ്രീവൻ സമയത്തിന്റെ പ്രാധാന്യം കാണിക്കുന്നു — പിന്നീടു പറയുന്ന വാക്ക് ഉപകരിക്കുകയില്ല എന്ന്.

ഇങ്ങനെ ദീനസ്വരത്തിൽ കരുണമായി സംസാരിക്കുന്ന മഹാത്മാവായ സുഗ്രീവനോട് രാഘവൻ വീണ്ടും പറഞ്ഞു — ‘ഉണ്ണീ സുഗ്രീവാ, കേൾക്കൂ, കോപം കളയൂ; ഞാൻ ഈ ബാണം വിടാതിരുന്നതിന്റെ കാരണം കേൾക്കൂ. ആഭരണംകൊണ്ടും വേഷംകൊണ്ടും വലിപ്പംകൊണ്ടും നടപ്പുകൊണ്ടും നീയും ബാലിയും പരസ്പരം തുല്യരാണ്. സ്വരംകൊണ്ടും തേജസ്സുകൊണ്ടും നോട്ടംകൊണ്ടും പരാക്രമംകൊണ്ടും വാക്കുകൾകൊണ്ടും നിങ്ങളിൽ ആരാണ് ആരെന്ന് എനിക്കു തിരിച്ചറിയാനായില്ല. അങ്ങനെ രൂപസാദൃശ്യത്താൽ മോഹിതനായി, വാനരോത്തമാ, ശത്രുസംഹാരകവും മഹാവേഗമുള്ളതും ജീവനൊടുക്കുന്നതുമായ ഘോരശരം ഞാൻ വിട്ടില്ല; സാദൃശ്യത്താൽ ശങ്കിച്ച് — നമ്മുടെ രണ്ടുപേരുടെയും മൂലം അറ്റുപോകരുതല്ലോ എന്നു കരുതിയാണ് ഞാൻ അങ്ങനെ ചെയ്തത്. വീരാ, അറിവില്ലായ്മകൊണ്ടോ തിടുക്കംകൊണ്ടോ ഞാൻ നിന്നെ വധിച്ചിരുന്നെങ്കിൽ, കപീശ്വരാ, എന്റെ മൂഢതയും ബാലിശതയും ലോകത്തിൽ പ്രസിദ്ധമാകുമായിരുന്നു. അഭയം കൊടുത്തവനെ വധിക്കുന്നത് അത്യന്തം വലിയൊരു പാതകമാണ്. ഞാനും ലക്ഷ്മണനും സുന്ദരിയായ സീതയും — ഞങ്ങളെല്ലാവരും നിന്നെ ആശ്രയിച്ചിരിക്കുന്നു; ഈ വനത്തിൽ നീ മാത്രമാണ് ശരണം. അതിനാൽ നീ വീണ്ടും യുദ്ധം ചെയ്യുക, എന്നെ സംശയിക്കരുത്, വാനരാ.’ ഇവിടെ രാമൻ കാരണം പറയുക മാത്രമല്ല, തന്റേതായ ഒരു അപരാധം സങ്കല്പിച്ച് ക്ഷമ ചോദിക്കുന്നതുപോലെ സംസാരിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു — ഇതാണ് മഹാന്മാരുടെ രീതി. രാമന്റെ മറുപടിയിൽ സാദൃശ്യത്തിന്റെ അംശങ്ങൾ എണ്ണിപ്പറയുന്നു — ആഭരണം, വേഷം, വലിപ്പം, നടപ്പ്, സ്വരം, തേജസ്സ്, നോട്ടം, പരാക്രമം, വാക്കുകൾ; ഇത്ര വിസ്തരിച്ച് മറ്റൊരു കവിയും സാദൃശ്യം വർണിക്കുന്നില്ല. ഇതിനാൽ രാമന്റെ നിഷ്ക്രിയത്വം അലസതയല്ല, സൂക്ഷ്മപരിശോധനയുടെ ഫലമാണെന്നു സിദ്ധിക്കുന്നു. ‘മൂലഘാതഃ’ (മൂലം അറ്റുപോകൽ) എന്ന പദത്താൽ അവൻ വലിയൊരു ഭയം സൂചിപ്പിക്കുന്നു — ഒരു ശരം പിഴച്ചാൽ രണ്ടു സഹോദരന്മാരും നശിച്ചേക്കാം എന്ന്. ‘അഭയം കൊടുത്തവനെ വധിക്കുന്നതു പാതകം’ എന്ന ധർമവചനമാകട്ടെ രാമന്റെ സ്വഭാവത്തിന്റെ മൂലമാണ്; ഈ നാലു ശ്ലോകങ്ങൾ സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ ഇല്ല, എന്നാൽ വൾഗേറ്റ് പാഠത്തിൽ അവ രാമന്റെ ധർമനിഷ്ഠയെ ദൃഢമാക്കുന്നു.

‘ഈ മുഹൂർത്തത്തിൽത്തന്നെ, എന്റെ ഒരൊറ്റ ശരത്താൽ വീഴ്ത്തപ്പെട്ട് യുദ്ധഭൂമിയിൽ നിലത്തു പിടയുന്ന ബാലിയെ നീ കാണും. വാനരേശ്വരാ, നീ നിനക്കായി ഒരു അടയാളം ഉണ്ടാക്കുക; അതിലൂടെ ദ്വന്ദ്വയുദ്ധത്തിൽ ഏർപ്പെട്ടിരിക്കുന്ന നിന്നെ എനിക്കു തിരിച്ചറിയാം’ എന്നു രാമൻ പറഞ്ഞു. പിന്നെ അവൻ ലക്ഷ്മണനോട് ആജ്ഞാപിക്കുന്നു — ‘ലക്ഷ്മണാ, നന്നായി പൂത്തതും ശുഭലക്ഷണങ്ങളുള്ളതുമായ ഈ ഗജപുഷ്പീലത പറിച്ചെടുത്ത് മഹാത്മാവായ ഈ സുഗ്രീവന്റെ കഴുത്തിൽ അണിയിക്കൂ.’ അപ്പോൾ ലക്ഷ്മണൻ മലഞ്ചെരിവിൽ വളർന്നുനിന്ന, പൂക്കൾ നിറഞ്ഞ ആ ഗജപുഷ്പി പറിച്ചെടുത്ത് അവന്റെ കഴുത്തിൽ അണിയിച്ചു. കഴുത്തിൽ ചുറ്റിയ ആ ലതയാൽ ശ്രീമാനായ അവൻ, കൊക്കുകളുടെ നിരയാകുന്ന മാലയണിഞ്ഞ സന്ധ്യാമേഘംപോലെ ശോഭിച്ചു. ഈ ഉപമ അതിരമണീയമാണ് — കറുത്ത മേഘം, വെളുത്ത കൊക്കിൻനിര, സന്ധ്യയുടെ ചുവപ്പ് — ഈ മൂന്നിന്റെയും സംഗമംപോലെയാണ് വാനരന്റെ കഴുത്തിലെ പൂത്ത ലത. ഒടുവിൽ ദേഹകാന്തികൊണ്ടു ശോഭിക്കുന്നവനും രാമന്റെ വാക്കിൽ മനസ്സുറപ്പിച്ചവനുമായ അവൻ രാമനോടൊപ്പം ചെന്ന് വീണ്ടും കിഷ്കിന്ധയിലെത്തി. ‘രാമവാക്യസമാഹിതഃ’ (രാമന്റെ വാക്കിൽ മനസ്സുറപ്പിച്ചവൻ) എന്ന പദത്താൽ ബാഹ്യമായ അടയാളമല്ല, രാമന്റെ വാക്കുതന്നെയാണ് അവന്റെ ബലം എന്നു സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. അടയാളത്തെക്കുറിച്ചുള്ള ഈ ആശയം അങ്ങേയറ്റം പ്രായോഗികമാണ് — നിഷ്ക്രിയത്വത്തിനു കാരണമായ സാദൃശ്യം നീക്കാൻ ബാഹ്യമായ ഒരൊറ്റ അടയാളം മതി. ലക്ഷ്മണൻ ആ കർമം ചെയ്യുന്നു; അങ്ങനെ അവന്റെ മൗനവും കർത്തവ്യനിഷ്ഠയും വീണ്ടും പ്രദർശിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. ലതയുടെ വർണനയും വെറും അലങ്കാരമല്ല — ഗജപുഷ്പിക്ക് വെളുത്ത പൂക്കളാണ്, വാനരനാകട്ടെ കറുത്തവനും; അതിനാൽ ദൂരെനിന്നുപോലും അതു കാണാം; ഇങ്ങനെ കാവ്യശോഭയും പ്രയോജനവും ഒന്നുചേരുന്നു. സർഗാന്ത്യത്തിലെ ‘പുനരാപ’ (വീണ്ടും എത്തി) എന്ന പദത്താൽ ആദ്യശ്രമത്തിന്റെ പരാജയവും രണ്ടാമത്തേതിന്റെ ആരംഭവും സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. അങ്ങനെ സർഗം പരാജയത്തിലല്ല, പുനഃപ്രയാണത്തിലാണ് അവസാനിക്കുന്നത്; ഈ സർഗം അനുഷ്ടുപ്പിൽത്തന്നെ അവസാനിക്കുന്നു, ദീർഘവൃത്തത്തിലല്ല — ഈ ഭാഗത്ത് അത് അപൂർവമാണ്.

Hearing Sugrīva's well-spoken request, glorious Rāma took up his bow to give him proof. That giver of honour took his dreadful bow and a single arrow, aimed at the sāla trees and let fly, filling the quarters with the twang of his bowstring. Loosed by that mighty arm, the gold-adorned arrow pierced all the sālas on the mountainside together and plunged into the earth; in a moment that swift shaft split through the sālas, broke into the underworld, and flew back out again straight into his quiver. "In a moment" tells how short the time was, and an arrow that returns of itself to the quiver is no ordinary arrow: to pierce the earth and reach the underworld is the mark of a divine weapon, and its return is beyond anything in this world. Seeing the seven sālas pierced by the speed of Rāma's arrow, the bull among monkeys was filled with utter wonder. Overjoyed, Sugrīva threw himself headlong to the ground, his ornaments trailing, and folded his hands to Rāghava — the trailing ornaments show how deep his bow was. The doubt he had put into words was removed by a single deed. Note that Sugrīva had named two tests and Rāma has met both: the throwing of the bones at the end of the last sarga and here the piercing of the sālas. "All together" means the seven trees were pierced at once, not one by one, which surpasses even Vālī's feat, for he pierced them one at a time.

Delighted by that deed, he said to Rāma, the hero who knew dharma and was the best of all masters of weapons: "With your arrows, bull among men, you could kill all the gods with Indra in battle — how much more Vālī, my lord! When one arrow has split seven great sālas, a mountain and the earth, Kākutstha, who could stand before you in battle? Today my grief is gone and my joy is complete, for I have found in you a friend the equal of great Indra and Varuṇa. Then this very day, for my sake, kill Vālī, that enemy of mine who only wears a brother's shape; I fold my hands to you, Kākutstha." In that one phrase Sugrīva names the heart of his sorrow: a brother in form, an enemy in deed. His praise runs in proper order — first the general (you could kill the gods with Indra), then the particular (how much more Vālī), then the visible proof (seven sālas, a mountain and the earth split by one arrow), and last the request. "Today my grief is gone" shows a long sorrow ended in an instant, and the two comparisons, Indra and Varuṇa, name both Rāma's splendour and his depth. Then Rāma, in his great wisdom, embraced the handsome Sugrīva and answered him with words Lakṣmaṇa approved; the embrace said more than words, showing friendship in action.

"Let us go from here to Kiṣkindhā," said Rāma. "Go quickly ahead of us, Sugrīva, and when you get there challenge Vālī, who is a brother only in name." The phrase is sharp: in Vālī only the smell of brotherhood remains, not its feeling. Rāma's order to go ahead also makes clear that he himself will stay behind, though Sugrīva does not consider this at the time. They all went swiftly to Vālī's city, Kiṣkindhā, and stood in the thick wood, hidden among the trees — the first mention of Rāma's concealment, which will later become a matter of dispute. Then Sugrīva, girding himself tightly for battle, gave a terrible roar to call Vālī out, as if splitting the sky with the force of his cries. Hearing his brother's roar, mighty Vālī grew furious and rushed out in a rage, like the sun coming down the slope of the western mountain. The image is apt: splendid as he is, he is heading for his setting — a hint of the death to come.

Then a tumultuous battle broke out between Vālī and Sugrīva, as terrible as a war in the sky between the planets Mercury and Mars. Senseless with rage, the two brothers struck each other with palms like thunderbolts and fists like the vajra — the weaponless fighting of monkeys. Then Rāma, bow in hand, looked closely at them both: the two heroes were as like each other as the divine Aśvins. Since Rāghava could not tell which was Sugrīva and which Vālī, he did not decide to loose his death-dealing arrow. Meanwhile Vālī broke Sugrīva, and, not seeing Rāghava, his protector, he fled towards Ṛṣyamūka. Exhausted, his body drenched in blood and battered by the blows, pursued by the furious Vālī, he entered the great forest. The poet gives Rāma good reason for not acting: it was the likeness that stopped him, not reluctance; yet Sugrīva did not know this, so his distress was natural. Two images serve the battle: the war of the planets shows its fury, and the Aśvins, famous as twin gods alike in form, prove that the two fighters could not be told apart. "Senseless with anger" shows that both had lost all judgement, and that made the likeness harder still to see through, since in anger even their faces and gestures became the same.

Seeing him enter that forest, Vālī, for fear of the curse, said, "You are let off," and the mighty one turned back — here the curse of the eleventh sarga bears fruit, for strong as he is he cannot cross the boundary set by the sage's word. His words carry two meanings: on one side he spares Sugrīva's life, on the other he reveals his own helplessness. Rāghava too, with his brother and Hanumān, came to the same forest where Sugrīva was. Seeing Rāma arrive with Lakṣmaṇa, Sugrīva, ashamed, looked down at the ground and said piteously: "You told me to challenge him and showed me your prowess, and then you let my enemy beat me. What is this you have done? You should have told me the truth at that very moment, Rāghava — 'I will not kill Vālī' — and then I would not have left this place." Looking at the ground shows his shame, his piteous tone his distress; he does not rebuke in anger but asks in pain, and so his friendship remains unbroken. "At that very moment" stresses that words spoken afterwards are of no help.

To great-souled Sugrīva, speaking so pitifully in a broken voice, Rāghava replied: "Listen, dear Sugrīva, and put away your anger; hear why I did not loose this arrow. In ornament, dress, size and gait you and Vālī are alike. In voice, in lustre, in the way you look, in valour and in speech I could see no difference between you. So, bewildered by the likeness of your forms, best of monkeys, I did not let fly that swift, terrible arrow that destroys enemies and ends life; I held back in doubt because of the resemblance, so that we should not both be ruined at the root. For if, hero, you had perished through my ignorance and haste, lord of monkeys, my folly and childishness would have been proclaimed to all. To kill one who has been promised safety is a monstrous and unheard-of sin. Lakṣmaṇa, the lovely Sītā and I — all of us depend on you; in this forest you are our refuge. So fight again, monkey, and do not doubt me." Rāma not only gives his reason but, imagining the wrong he might have done, all but begs forgiveness — the way of the great. He lists the likeness in detail — ornament, dress, size, gait, voice, lustre, look, valour and speech — so that his holding back is shown to be not slackness but the fruit of close scrutiny. "Ruin at the root" names the great danger: with one wasted arrow both brothers might have been lost. And the principle that killing one promised safety is a sin lies at the root of Rāma's character.

"This very hour you will see Vālī in battle, struck down by a single arrow of mine and writhing on the ground. Make some mark on yourself, lord of monkeys, by which I can recognise you when you enter the single combat." Then he told Lakṣmaṇa: "Pluck this flowering gajapuṣpī creeper of auspicious marks, Lakṣmaṇa, and put it round the neck of great-souled Sugrīva." Lakṣmaṇa plucked the flower-laden gajapuṣpī growing on the mountainside and hung it about his neck — his silent devotion to the task shown once more. With that creeper clinging to his throat the glorious monkey shone like a twilight cloud garlanded with a line of cranes. The image is lovely: dark cloud, white cranes and the glow of evening all meet in the flowering creeper round the monkey's neck. The idea of a mark is thoroughly practical: the likeness that held Rāma back is overcome by a single outward sign; and since the gajapuṣpī has white flowers and the monkey is dark, it can be seen even from afar, so poetic beauty and practical purpose come together. Radiant in body and made steady by Rāma's words — his real strength was Rāma's word, not the outward sign — Sugrīva went with Rāma and reached Kiṣkindhā once more. "Once more" marks the failure of the first attempt and the start of the second, so the sarga ends not in defeat but in a fresh setting out.