रामस्य हर्षपौरुषवर्धनं वचनं श्रुत्वा सुग्रीवः राघवं पूजयति प्रशंसति च — ‘कुपितः त्वं युगान्तभास्करः इव प्रज्वलितैः मर्मातिगैः तीक्ष्णैः शरैः लोकान् दहेः, अत्र संशयः नास्ति’ इति। तथापि सः रामं सावधानं करोति — ‘वालिनः यत् पौरुषं, यत् वीर्यं, या च धृतिः, तत् एकमनाः श्रुत्वा यदनन्तरं कर्तव्यं तत् विधत्स्व’ इति। अनन्तरं त्रिभिः श्लोकैः वालिनः अतिमानुषं बलं वर्णयति। सूर्ये अनुदिते एव सः पश्चिमात् समुद्रात् पूर्वं, दक्षिणात् च उत्तरम् अतिक्रामति, क्लमः च तस्य न भवति। शैलानाम् अग्राणि आरुह्य महान्ति शिखराणि तरसा ऊर्ध्वम् उत्पात्य पुनः प्रतिगृह्णाति। वनेषु बहवः सारवन्तः विविधाः द्रुमाः तेन आत्मनः बलं प्रथयता तरसा भग्नाः। एतैः त्रिभिः उदाहरणैः — गतिः, उत्क्षेपः, भञ्जनं च — वालिनः त्रिविधं सामर्थ्यं दर्शितम्। अत्र द्रष्टव्यम् — सुग्रीवः रामं न सन्देहेन, अपितु सत्यनिवेदनेन एव परीक्षते; यः मित्रं सत्यम् इच्छति सः तस्य पुरतः शत्रोः बलम् अपि न गोपयति। ‘युगान्ते भास्करः’ इति उपमया रामस्य तेजः प्रलयकालिकम् इव उक्तम्, तथापि अनन्तरम् एव वालिनः बलं वर्ण्यते — एतेन उभयोः तुलना श्रोतुः मनसि स्वयम् एव जायते। ‘अनुदिते सूर्ये’ इति पदेन कालस्य अल्पता, ‘चतुर्णां समुद्राणाम्’ इति च देशस्य विशालता सूचिता; एकस्मिन् एव प्रातःकाले सः चतुर्दिशं भ्रमति इति अर्थः। शिखराणाम् उत्क्षेपे न केवलं क्षेपः, अपितु पुनः प्रतिग्रहणम् अपि उक्तम् — तत् तु अधिकं दुष्करम्, यतः पतन्तं महान्तं शैलशिखरं धारयितुं महती स्थिरता अपेक्ष्यते।

ततः सुग्रीवः दुन्दुभिकथाम् आरभते। दुन्दुभिः नाम महिषः कैलासशिखरप्रभः आसीत्; वीर्यवान् सः नागसहस्रस्य बलं धारयति स्म। वीर्योत्सेकेन दुष्टात्मा वरदानेन च मोहितः सः महाकायः सरितां पतिं समुद्रं जगाम। ऊर्मिमन्तं रत्नसंचयं सागरम् अतिक्रम्य ‘मम युद्धं प्रयच्छ’ इति तं महार्णवम् उवाच। तदा धर्मात्मा महाबलः समुद्रः समुत्थाय कालचोदितं तम् असुरम् अवदत् — ‘हे युद्धविशारद, ते युद्धं दातुं समर्थः न अस्मि; यः ते युद्धं प्रदास्यति तम् अभिधास्यामि, श्रूयताम्। महारण्ये तपस्विनां परमं शरणं शैलराजः अस्ति, शंकरश्वशुरः हिमवान् इति नाम्ना विश्रुतः। सः महाप्रस्रवणोपेतः बहुकन्दरनिर्झरः तव आहवे अतुलां प्रीतिं कर्तुं समर्थः’ इति। अत्र समुद्रः न भयेन, अपितु धर्मबुद्ध्या एव युद्धं परिहरति; तथापि दुन्दुभिः तत् भयम् एव मन्यते। ‘वरदानेन मोहितः’ इति पदेन कविः सूचयति — वरः एव अस्य विनाशस्य मूलम्, यतः वरलब्धः बलगर्वः विवेकं नाशयति। समुद्रस्य प्रत्युत्तरं च नीतिशास्त्रस्य उदाहरणम् — सः न आत्मनः दौर्बल्यं वदति, अपितु ‘युद्धं दातुं समर्थः न अस्मि’ इति मृदुना वचनेन विवादं परिहरति, अन्यं च समर्थं निर्दिशति; एतेन युद्धम् अनिच्छतः धीरस्य मार्गः दर्शितः। हिमवतः वर्णने ‘तपस्विशरणम्’ इति पदं महत्त्वपूर्णम् — यः तपस्विनां शरणं सः युद्धस्य स्थानं न भवति इति ध्वन्यते, तथापि दुन्दुभिः तत् न बुध्यते। ‘सरितां पतिम्’ इति विशेषणेन समुद्रस्य गाम्भीर्यम्, ‘रत्नसंचयम्’ इति च तस्य ऐश्वर्यं सूचितम्; एतादृशं महान्तम् अपि आह्वयन् असुरः आत्मनः उन्मादम् एव प्रकाशयति। ‘महिषः’ इति रूपनिर्देशेन तस्य पशुत्वं च बुद्धेः स्थूलता च सूचिते, ‘कैलासशिखरप्रभः’ इति च तस्य श्वेतं विशालं वपुः।

‘अयं भीतः’ इति समुद्रं विज्ञाय असुरोत्तमः चापात् च्युतः शरः इव हिमवद्वनम् आगच्छत्। तत्र तस्य गिरेः गजेन्द्रप्रतिमाः श्वेताः शिलाः बहुधा भूमौ चिक्षेप, विननाद च। ततः श्वेताम्बुदाकारः सौम्यः प्रीतिकराकृतिः हिमवान् स्वे एव शिखरे स्थितः अब्रवीत् — ‘हे धर्मवत्सल दुन्दुभे, मां क्लेष्टुं त्वं न अर्हसि; रणकर्मसु अहम् अकुशलः, तपस्विनां शरणम् अस्मि’ इति। तत् वचनं श्रुत्वा क्रोधात् संरक्तलोचनः दुन्दुभिः अवदत् — ‘यदि त्वं युद्धे असमर्थः, मद्भयात् वा निरुद्यमः, तर्हि यः मे युयुत्सतः युद्धं प्रदद्यात् तम् आचक्ष्व’ इति। ततः वाक्यविशारदः धर्मात्मा हिमवान् क्रोधात् अनुक्तपूर्वं वचनम् अवदत् — ‘वाली नाम महाप्राज्ञः शक्रपुत्रः प्रतापवान् वानरः अतुलप्रभां किष्किन्धाम् अध्यास्ते। सः युद्धविशारदः नमुचेः वासवः इव ते महत् द्वन्द्वयुद्धं दातुं समर्थः। यदि इह युद्धम् इच्छसि तं शीघ्रम् अभिगच्छ; सः हि समरकर्मणि नित्यं दुर्मर्षणः शूरः’ इति। एवं द्वौ अपि महान्तौ युद्धं परिहरतः, अन्ते च दुन्दुभिः स्वयम् एव मृत्युमुखं प्रति नीतः। अस्मिन् खण्डे त्रयः स्वराः श्रूयन्ते — असुरस्य दर्पः, हिमवतः शान्तिः, अन्ते च तस्य कोपः। हिमवान् प्रथमं मृदुना वचनेन एव प्रत्याख्याति; ‘धर्मवत्सल’ इति सम्बोधनेन सः असुरम् अपि धर्मे स्थापयितुम् इच्छति, यत् शिष्टस्य लक्षणम्। किन्तु ‘अनुक्तपूर्वम्’ इति पदेन कविः स्पष्टं करोति — यत् हिमवान् कदापि न उक्तवान्, तत् अद्य क्रोधात् वदति; अर्थात् वालिनं प्रति प्रेषणम् अपि तस्य कोपस्य एव फलम्। अत्र च दुन्दुभेः मृत्युमार्गः द्वाभ्यां महद्भ्यां निर्दिष्टः — समुद्रेण हिमवते, हिमवता च वालिने — इति ‘कालचोदितम्’ इति पूर्वोक्तं पदं सार्थकं भवति। ‘नमुचेः वासवः इव’ इति उपमया वालिनः इन्द्रपुत्रत्वं स्मार्यते, तथा च असुरस्य नियतः पराजयः सूच्यते, यतः नमुचिः इन्द्रेण हतः एव। ‘समरकर्मणि दुर्मर्षणः’ इति विशेषणेन वालिनः असहिष्णुता — या पूर्वसर्गे अपि दृष्टा — पुनः स्मार्यते। एवं कविः एकं गुणम् अनेकत्र दर्शयन् पात्रस्य स्वभावं दृढयति। ‘चापात् च्युतः शरः इव’ इति उपमया असुरस्य गतिवेगः सूचितः; शिलाक्षेपः च तस्य गर्वस्य प्रथमं कर्म। हिमवतः ‘स्वे एव शिखरे स्थितः’ इति पदेन सः स्थानात् न चलितः इति धैर्यं दर्शितम्।

हिमवतः वाक्यं श्रुत्वा कोपाविष्टः दुन्दुभिः तदा वालिनः तां पुरीं किष्किन्धां जगाम। माहिषं रूपं धारयन् तीक्ष्णशृङ्गः भयावहः सः प्रावृषि नभस्तले तोयपूर्णः महामेघः इव आसीत्। ततः महाबलः किष्किन्धायाः द्वारम् आगम्य भूमिं कम्पयन् दुन्दुभिः दुन्दुभिः इव ननर्द — नाम्नः अर्थानुरूपः एव तस्य नादः। समीपजान् द्रुमान् भञ्जन्, खुरैः वसुधां दारयन्, दर्पात् विषाणेन तत् द्वारम् उल्लिखन्, सः द्विरदः इव आसीत्। अन्तःपुरगतः वाली तं शब्दं श्रुत्वा अमर्षणः ताराभिः चन्द्रमाः इव स्त्रीभिः सह निष्पपात। सर्वेषां वनचारिणां हरीणाम् ईश्वरः सः मितं व्यक्ताक्षरपदं दुन्दुभिम् उवाच — ‘किमर्थम् इदं नगरद्वारं रुद्ध्वा विनर्दसि? हे महाबल दुन्दुभे, त्वं मे विदितः; प्राणान् रक्ष’ इति। धीमतः वानरेन्द्रस्य तत् वचनं श्रुत्वा क्रोधात् संरक्तलोचनः दुन्दुभिः प्रत्यवदत्। अत्र ‘मितं व्यक्ताक्षरपदम्’ इति पदेन वालिनः संयमः, ‘संरक्तलोचनः’ इति च असुरस्य असंयमः सूचितः। दुन्दुभेः वर्णने चत्वारि क्रियापदानि प्रयुक्तानि — ननर्द, भञ्जन्, दारयन्, उल्लिखन् — यैः तस्य उद्धतता सर्वाङ्गेण दर्शिता। ‘दुन्दुभिः दुन्दुभिः इव’ इति यमकम् अत्र रम्यम् — नाम्ना अपि सः वाद्यविशेषः, नादेन अपि। ‘द्विरदः इव’ इति उपमया गजस्य दर्पः स्मार्यते, यः द्वारं विषाणेन उल्लिखति। वालिनः निर्गमनम् अपि ‘ताराभिः चन्द्रमाः इव’ इति सौम्यया उपमया वर्णितम् — अन्तःपुरात् स्त्रीभिः सह निर्गच्छन् सः न युद्धोन्मुखः, अपितु स्वस्थः इव दृश्यते; एतेन तस्य आत्मविश्वासः सूचितः। तस्य वचनम् अपि ‘मितम्’ — अल्पाक्षरम्, ‘व्यक्ताक्षरपदम्’ — स्पष्टम्; क्रोधे अपि संयमः इति राजगुणः। ‘प्राणान् रक्ष’ इति च करुणापूर्वकः निषेधः, न तु आह्वानम्। एतेन वाली प्रथमं धर्मपक्षे एव स्थितः इति ज्ञायते।

‘हे वीर, स्त्रीसंनिधौ वचनं वक्तुं त्वं न अर्हसि; अद्य मम युद्धं प्रयच्छ, ततः ते बलं ज्ञास्यामि’ इति असुरः अवदत्। ‘अथवा अद्य इमां निशां क्रोधं धारयिष्यामि; कामभोगेषु स्वैरम् उदयं गृह्यताम्। सम्प्रदानं दीयताम्, वानराः परिष्वज्यन्ताम्; हे सर्वशाखामृगेन्द्र, सुहृज्जनं संसादय। किष्किन्धां सुदृष्टां कुरु, पुरे आत्मसमं कुरुष्व, स्त्रीभिः समं क्रीडस्व — अहं ते दर्पशासनः। यः हि मत्तं प्रमत्तं भग्नं रहितं कृशं वा त्वद्विधं मदमोहितं हन्यात् सः लोके भ्रूणहा भवति’ इति। एतेन वचनेन असुरः आत्मनः औदार्यम् इव दर्शयति, वस्तुतः तु वालिनं मत्तम् इति अवमन्यते। तदा वाली ताराप्रभृतिकाः सर्वाः स्त्रियः विसृज्य, क्रोधात् अपि मन्दं प्रहस्य तम् असुरेश्वरम् अवदत् — ‘अयं मत्तः इति मा मंस्थाः, यदि संयुगे अभीतः असि; अस्मिन् सम्प्रहारे अयं मदः वीरपानम् एव इति समर्थ्यताम्’ इति। मदस्य वीरपानत्वेन परिणतिः इति अत्र रम्यम् उत्तरम्। असुरस्य वचने द्वौ भागौ — प्रथमं युद्धयाचना, ततः उपहासगर्भा अनुमतिः। ‘निशां क्रोधं धारयिष्यामि’ इति वदन् सः औदार्यस्य आभासं करोति, वस्तुतः तु ‘अन्तिमा रात्रिः इयम्’ इति सूचयति; ‘सुदृष्टां कुरु किष्किन्धाम्’ इति पदेन च मरणम् एव व्यज्यते। ‘भ्रूणहा’ इति शब्दप्रयोगः तु धर्मशास्त्रीयः — मत्तस्य प्रमत्तस्य वा वधः महापातकम् इति स्मृतिवचनम् अनुसृत्य सः आत्मानं धर्मिष्ठम् इव स्थापयति। वालिनः उत्तरं तु एकेन एव पदेन तं निरस्यति — ‘अयं मदः सम्प्रहारे वीरपानम्’ इति। मद्यपानं दोषः, वीरपानं तु शौर्यस्य वर्धकम्; एवं दोषम् एव गुणत्वेन परिणमय्य सः असुरस्य आक्षेपं निष्फलं करोति। स्त्रीणां विसर्जनम् अपि तस्य युद्धसन्नद्धतां सूचयति।

तम् एवम् उक्त्वा संक्रुद्धः वाली पित्रा महेन्द्रेण दत्तां काञ्चनीं मालाम् उत्क्षिप्य युद्धाय व्यवतिष्ठत। गिरिसंनिभं तं दुन्दुभिं विषाणयोः गृहीत्वा कपिकुञ्जरः विनदन् आविध्यत, बलात् व्यापादयांचक्रे, महास्वनं च ननर्द; पात्यमानस्य तस्य श्रोत्राभ्यां रक्तं सुस्राव। परस्परजयैषिणोः तयोः क्रोधसंरम्भात् दुन्दुभेः वालिनश्च घोरं युद्धं समभवत्। शक्रतुल्यपराक्रमः वाली मुष्टिभिः जानुभिः पद्भिः शिलाभिः पादपैः च अयुध्यत। तत्र परस्परं घ्नतोः वानरासुरयोः असुरः युद्धे हीनः आसीत्, शक्रसूनुः च व्यवर्धत। ततः तं दुन्दुभिम् उद्यम्य सः धरण्याम् अभ्यपातयत्; तस्मिन् प्राणहरे युद्धे निष्पिष्टः दुन्दुभिः स्रोतोभ्यः बहु रक्तं सुस्राव, महाबाहुः च क्षितौ पञ्चत्वम् आगतः। गतसत्त्वम् अचेतनं तं बाहुभ्यां तोलयित्वा वेगवान् वाली एकेन एव वेगेन योजनं चिक्षेप। एवं दुन्दुभेः गर्वस्य अन्तः, किन्तु तस्य एव क्षेपः वालिनः शापस्य हेतुः भविष्यति। युद्धवर्णने कविः क्रमशः वेगं वर्धयति। प्रथमं मालोत्क्षेपः — पित्रा महेन्द्रेण दत्ता काञ्चनी माला, यस्याः उल्लेखेन वालिनः दिव्यं जन्म पुनः स्मार्यते। ततः विषाणग्रहणम्, आविधनम्, भूमौ पातनम्, नादः, श्रोत्राभ्यां रक्तस्रावः — एतैः पञ्चभिः क्रमैः प्रथमः प्रहारः वर्णितः। अनन्तरं तु ‘परस्परजयैषिणोः’ इति पदेन द्वयोः अपि उत्साहः सूचितः; युद्धं न एकपक्षीयम् आसीत्। मुष्टिभिः जानुभिः पद्भिः शिलाभिः पादपैः इति पञ्चविधानि साधनानि गणितानि — नखदन्तायुधानां वानराणां स्वाभाविकं युद्धरूपम् इदम्। ‘आसीत् हीनः असुरः, व्यवर्धत शक्रसूनुः’ इति एकस्मिन् एव अर्धश्लोके द्वयोः विपरीता गतिः दर्शिता — एषा वाल्मीकेः प्रिया शैली। अन्ते ‘पञ्चत्वम् आगतः’ इति सौम्येन पदेन मरणम् उक्तम्। ‘गतसत्त्वम् अचेतनम्’ इति द्वाभ्यां विशेषणाभ्यां मृत्योः निश्चयः पुनः दृढीकृतः; ‘बाहुभ्यां तोलयित्वा’ इति च क्षेपस्य पूर्वं तुलनम् उक्तम्, यत् अग्रे रामस्य पादाङ्गुष्ठेन कृतेन तुलनेन विरुध्यते। योजनक्षेपः च न केवलं बलप्रदर्शनम्, अपितु कथायाः अग्रिमस्य शापस्य निमित्तम् अपि — एकेन एव कर्मणा जयः अपजयश्च जातौ इति अस्य काव्यस्य वक्रता।

वेगप्रविद्धस्य तस्य वक्त्रात् क्षतजबिन्दवः मारुतोत्क्षिप्ताः मतङ्गस्य आश्रमं प्रति प्रपेतुः। तत्र पतितान् शोणितविप्रुषः दृष्ट्वा मुनिः क्रुद्धः चिन्तयामास — ‘कः नु अयं येन अहं सहसा शोणितेन स्पृष्टः? कः अयं दुरात्मा दुर्बुद्धिः अकृतात्मा बालिशः?’ इति। एवम् उक्त्वा सः मुनिसत्तमः विनिष्क्रम्य पर्वताकारं महिषं गतासुं भुवि पतितं ददर्श। तपसा च ‘वानरेण इदं कृतम्’ इति विज्ञाय क्षेप्तारं वानरं प्रति महाशापम् उत्ससर्ज — ‘येन रुधिरस्रवैः मत्संश्रयं वनं दूषितं, तेन इह अप्रवेष्टव्यम्; प्रविष्टस्य वधः भवेत्। क्षिपता अनेन इमे पादपाः अपि सम्भग्नाः। यदि सः दुर्बुद्धिः मामकम् आश्रमं समन्तात् पूर्णं योजनम् आगमिष्यति, व्यक्तं सः न भविष्यति। ये च अस्य सचिवाः मामकं वनं संश्रिताः, तैः इह न वस्तव्यम्; श्रुत्वा यथासुखं यान्तु। ते अपि यदि तिष्ठन्ति, तान् अपि ध्रुवं शपिष्ये। पुत्रवत् परिरक्षिते अस्मिन् मामके वने ते पत्राङ्कुरविनाशाय फलमूलाभवाय च वर्तन्ते। अद्य दिवसः मर्यादा; श्वः यं वानरं द्रष्टा अस्मि सः बहुवर्षसहस्राणि शैलः भविष्यति’ इति। शापस्य विस्तारः अस्मिन् सर्गे सर्वाधिकः, यतः सः एव अग्रिमकथायाः आधारः — ऋष्यमूकः सुग्रीवस्य शरणं भवति इति। मुनेः क्रोधः न आकस्मिकः; सः प्रथमं चिन्तयति, ततः निष्क्रम्य पश्यति, ततः तपसा कारणं विजानाति, ततः एव शपति — इति न्यायपूर्वकः क्रमः। ‘अकृतात्मा’ इति पदेन असंस्कृतचित्तत्वम्, ‘बालिशः’ इति च अविवेकः सूचितः। शापस्य विस्तारः अपि विचित्रः — न केवलं वाली, अपितु तस्य सचिवाः अपि निषिद्धाः; किन्तु तेषां कृते निर्गमनस्य अवकाशः दत्तः, वालिनः कृते तु न। ‘पुत्रवत् परिरक्षिते’ इति पदेन मुनेः वनस्नेहः प्रकाशितः — तपस्विनां वनं पुत्रवत् एव। शापवचने ‘व्यक्तं स न भविष्यति’ इति निश्चयार्थकं पदम्, ‘ध्रुवं शपिष्ये’ इति च द्वितीयः निश्चयः; द्वाभ्याम् अपि मुनेः वचनस्य अमोघत्वं सूचितम्। ‘पत्राङ्कुरविनाशाय फलमूलाभवाय च’ इति वानराणां सहजं दोषम् अपि सः स्मरति। ‘मर्यादा’ इति पदेन कालसीमा निर्दिष्टा, येन शापः सहसा न, अपितु अवकाशं दत्त्वा प्रवर्तते। अन्ते ‘शैलः भविष्यति’ इति शिलारूपापत्तिः शापस्य परमा सीमा। एवम् एकं वनम् एकस्य रक्षणम्, अन्यस्य च निषेधः भवति — इति कविः धर्मस्य सूक्ष्मां गतिं दर्शयति। इदं सर्वं समीक्षितसंस्करणे सङ्क्षिप्तम् एव, वुल्गेटे तु विस्तरेण पठ्यते। ‘मारुतोत्क्षिप्ताः’ इति पदेन बिन्दूनां योजनदूरं गमनं सम्भाव्यं कृतम् — वायुना नीताः ते आश्रमं प्राप्ताः, न तु साक्षात् क्षिप्ताः; एतेन वालिनः अपराधः अनिच्छाकृतः इति अपि ध्वन्यते, तथापि शापः न निवार्यते।

ततः मुनिसमीरितां गिरं श्रुत्वा ते वानराः तस्मात् वनात् निश्चक्रमुः; तान् दृष्ट्वा वाली अब्रवीत् — ‘हे मतङ्गवनवासिनः, भवन्तः समस्ताः किं मत्समीपम् अनुप्राप्ताः? अपि वनौकसां स्वस्ति?’ इति। ततः ते सर्वे वानराः हेममालिने वालिने सर्वं कारणं तथा शापं च शशंसुः। वानरेरितं तत् वचनं श्रुत्वा वाली महर्षिं समासाद्य कृताञ्जलिः याचते स्म; किन्तु महर्षिः तम् अनादृत्य आश्रमं प्रति प्रविवेश, वाली च शापधारणभीतः विह्वलतां गतः। ततः प्रभृति शापभयात् भीतः सः हरिः महागिरिम् ऋष्यमूकं प्रवेष्टुं द्रष्टुं वा न इच्छति। ‘तस्य अप्रवेशं ज्ञात्वा एव अहम् इदं महावनं सहामात्यः विषादेन विवर्जितः विचरामि’ इति सुग्रीवः रामाय कथयति। ततः सः प्रत्यक्षं प्रमाणं दर्शयति — ‘एषः वीर्योत्सेकात् निरस्तस्य दुन्दुभेः गिरिकूटनिभः महान् अस्थिनिचयः सम्प्रकाशते; इमे च शाखावलम्बिनः सप्त विपुलाः सालाः, येषाम् एकं वाली ओजसा निष्पत्रयितुं घटते। एतत् अस्य असमं वीर्यं मया प्रकाशितम्; तं वालिनं समरे हन्तुं कथं शक्ष्यसे?’ इति। वालिनः प्रश्ने ‘अपि स्वस्ति वनौकसाम्’ इति करुणा दृश्यते — सः प्रजानां क्षेमं पृच्छति, इति राजगुणः। किन्तु उत्तरं श्रुत्वा सः न क्रुध्यति, अपितु कृताञ्जलिः महर्षिं याचते — एतेन तस्य विनयः अपि सिध्यति। तथापि महर्षिः तम् अनादृत्य आश्रमं प्रविशति; शापः न प्रत्याहृतः। ‘विह्वलतां गतः’ इति पदेन प्रथमवारं वाली भीतः दर्शितः — यः समुद्रान् अतिक्रामति सः मुनेः वचनात् व्यथते इति तपसः महिमा। ‘हेममालिने’ इति विशेषणेन पूर्वोक्ता इन्द्रदत्ता माला पुनः स्मार्यते। सुग्रीवस्य वचने ‘विषादेन विवर्जितः’ इति पदद्वयं विशेषतः द्रष्टव्यम् — ऋष्यमूके सः निर्भयः, अतः एव तत्र स्थितः। अन्ते सः द्वे प्रत्यक्षे साक्ष्ये दर्शयति — अस्थिनिचयः, सप्त सालाः च। एते न कथामात्रम्, अपितु दृश्यमाने वस्तुनी; अतः सुग्रीवस्य वचनं परीक्ष्यम् अपि भवति। ‘निष्पत्रयितुम्’ इति एकम् एव पदं वालिनः सालभञ्जनसामर्थ्यं वहति, सप्तसङ्ख्या च अग्रे परीक्षायाः मानदण्डत्वेन उपयुज्यते। ‘कथं तं वालिनं हन्तुं शक्ष्यसे’ इति प्रश्नः तु न अवज्ञा, अपितु मित्रस्य चिन्ता। ‘सहामात्यः’ इति पदेन सुग्रीवस्य एकाकित्वं न, अपितु सपरिवारत्वं सूचितम्, यत् अग्रे राज्यप्राप्तेः बीजम्।

तथा ब्रुवाणं सुग्रीवं प्रहसन् लक्ष्मणः अब्रवीत् — ‘कस्मिन् कर्मणि निर्वृत्ते वालिनः वधं श्रद्दध्याः?’ इति। सुग्रीवः प्रत्यवदत् — ‘पुरा वाली इमान् सप्त सालान् एवम् एकैकशः विव्याध, तत् च असकृत्। यदि रामः एकेन बाणेन एषां द्रुमं निर्दारयेत्, रामस्य विक्रमं दृष्ट्वा अहं वालिनं निहतं मन्ये। हे लक्ष्मण, हतस्य महिषस्य अस्थि एकेन पादेन उद्यम्य तरसा द्वे धनुःशते प्रक्षिपेत् चेत् अपि’ इति। एवम् उक्त्वा सुग्रीवः रक्तान्तलोचनं काकुत्स्थं रामं मुहूर्तं ध्यात्वा पुनः अवदत् — ‘वाली शूरः शूरमानी च, प्रख्यातबलपौरुषः, बलवान्, संयुगेषु अपराजितः। सुरैः अपि दुष्कराणि तस्य कर्माणि दृश्यन्ते; तानि संचिन्त्य भीतः अहम् ऋष्यमूकम् उपाश्रितः। तम् अजय्यम् अधृष्यम् अमर्षणं वानरेन्द्रं विचिन्तयन् अमुम् ऋष्यमूकं न मुञ्चामि। हनुमत्प्रमुखैः अनुरक्तैः अमात्यैः सह उद्विग्नः शङ्कितः च महावने विचरामि। हे मित्रवत्सल, त्वयि श्लाघ्यं सन्मित्रम् उपलब्धम्; हिमवन्तम् इव त्वाम् आश्रितः अस्मि। किं तु तस्य बलं जानामि, तव तु वीर्यं समरे मे अप्रत्यक्षम्। अहं त्वां न तुलये, न अवमन्ये, न भीषये; तस्य भीमैः कर्मभिः एव मम कातर्यं जनितम्। कामं ते वाणी प्रमाणं धैर्यम् आकृतिः च भस्मच्छन्नम् अनलम् इव परं तेजः सूचयन्ति’ इति। तत् श्रुत्वा रामः स्मितपूर्वं प्रत्युवाच — ‘यदि तव विक्रमे अस्मासु प्रत्ययः नास्ति, समरे श्लाघ्यं प्रत्ययं ते उत्पादयामि’ इति। लक्ष्मणस्य प्रश्नः सङ्क्षिप्तः किन्तु मार्मिकः — ‘कस्मिन् कर्मणि निर्वृत्ते श्रद्दध्याः’ इति; अर्थात् सन्देहस्य निवारणाय प्रमाणं वद इति। एतेन कविः सुग्रीवाय आत्मनः आशङ्कां स्पष्टीकर्तुम् अवकाशं ददाति, न तु तं दोषेण योजयति। सुग्रीवः द्वे परीक्षे निर्दिशति — सालभेदनम्, अस्थिक्षेपश्च; उभे अपि वालिनः कर्मणी एव, अतः तुलना साक्षात् सम्भवति। ‘असकृत्’ इति पदेन वालिना बहुवारं तत् कृतम् इति सूच्यते, येन परीक्षायाः कठिनता वर्धते। अनन्तरं सुग्रीवः आत्मनः मनःस्थितिं विवृणोति। ‘शूरः शूरमानी च’ इति पदद्वये प्रथमेन वास्तविकं शौर्यम्, द्वितीयेन च तस्य अभिमानः उक्तः। ‘सुरैः अपि दुष्कराणि’ इति अतिशयोक्तिः न, अपितु पूर्ववर्णितानां कर्मणां निष्कर्षः। ‘उद्विग्नः शङ्कितः’ इति द्वाभ्यां पदाभ्यां निरन्तरं भयम् उक्तम्। ‘हनुमत्प्रमुखैः अनुरक्तैः अमात्यैः’ इति पदेन हनूमतः श्रेष्ठत्वं प्रथमतः सूचितम्। ‘हिमवन्तम् इव त्वाम् आश्रितः’ इति उपमा तु मनोहरा — ऋष्यमूकः शैलः शरणम् आसीत्, अधुना रामः एव शैलः। तथापि सः स्पष्टं वदति — ‘तव वीर्यं मे अप्रत्यक्षम्’ इति; एषा न अवज्ञा, अपितु सत्यवादिता। ‘न तुलये, न अवमन्ये, न भीषये’ इति त्रिभिः निषेधैः सः आत्मनः आशयं शुद्धं करोति। ‘भस्मच्छन्नम् अनलम् इव’ इति उपमया रामस्य गूढं तेजः सूचितम् — यत् बहिः न दृश्यते तत् अन्तः ज्वलति। रामस्य उत्तरम् अपि सङ्क्षिप्तम् एव — न वादः, न कोपः, अपितु ‘प्रत्ययम् उत्पादयामि’ इति कर्मणा एव उत्तरम्; ‘स्मितपूर्वम्’ इति पदेन च तस्य स्थैर्यं दर्शितम्। अत्र सुग्रीवस्य दीर्घं वचनम् एकादशभिः श्लोकैः विस्तृतम्, यत् समीक्षितसंस्करणे सर्वथा नास्ति; वुल्गेटः तेन सुग्रीवस्य मनोविज्ञानं सूक्ष्मं चित्रयति — भयम्, विश्वासः, संशयः, क्षमायाचना च एकत्र मिलिताः। एतादृशं मिश्रं भावं वाल्मीकिः प्रायः मानुषेषु एव दर्शयति, अत्र तु वानरे।

एवम् उक्त्वा सुग्रीवं सान्त्वयन् लक्ष्मणाग्रजः राघवः दुन्दुभेः कायं लीलया पादाङ्गुष्ठेन तोलयित्वा महाबाहुः दशयोजनं चिक्षेप — असुरस्य शुष्कां तनुं पादाङ्गुष्ठेन एव वीर्यवान् उदचिक्षिपत्। क्षिप्तं कायं दृष्ट्वा सुग्रीवः पुनः लक्ष्मणस्य अग्रतः, तपन्तं भास्करम् इव रामं हरीणां च अग्रतः इदम् अर्थवत् वचनम् अब्रवीत् — ‘हे सखे, पुरा परिश्रान्तेन मत्तेन मे भ्रात्रा वालिना आर्द्रः समांसः प्रत्यग्रः कायः क्षिप्तः आसीत्; सम्प्रति तु अयं लघुः निर्मांसः तृणभूतः च, हे राघव, भवता च एवं प्रहर्षेण क्षिप्तः, हे रघुनन्दन। अतः अत्र तव वा तस्य वा अधिकं बलं ज्ञातुं न शक्यम्; आर्द्रं शुष्कम् इति हि एतत् सुमहत् अन्तरम्। तव तस्य च यत् बलं तत्र सः एव संशयः, हे तात; एकं सालं विनिर्भिद्य बलाबले व्यक्तिः भवेत्। हस्तिहस्तम् इव आततम् एतत् कार्मुकं सज्यं कृत्वा आकर्णपूर्णम् आयम्य महाशरं विसृजस्व’ इति। अन्ते द्वाभ्यां दीर्घवृत्तशोभिताभ्यां श्लोकाभ्यां सः उपसंहरति — ‘त्वया प्रहितः शरः इमं सालं विदारयिष्यति, अत्र संशयः नास्ति; विमर्शेन अलम्, हे राजन्, मम प्रियं ध्रुवं कुरुष्व — मया प्रतिशापितः असि। यथा तेजःसु सदा रविः वरः, यथा महाद्रिषु हिमवान् शैलः वरः, यथा च चतुष्पात्सु केसरी वरः, तथा नराणां विक्रमे त्वम् असि वरः’ इति। अत्र कविः तुलनां सूक्ष्मां करोति — वाली योजनम् एकम् अक्षिपत्, रामः तु दशयोजनम्; वाली बाहुभ्याम्, रामः तु पादाङ्गुष्ठेन एव, तत् अपि ‘लीलया’। तथापि सुग्रीवः न तुष्यति, यतः आर्द्रस्य शुष्कस्य च भेदः विद्यते इति सः युक्त्या दर्शयति। एषा युक्तिः न कृतघ्नता, अपितु सूक्ष्मबुद्धेः लक्षणम्; मित्रत्वं तु तेन एव दृढं भवति, यत् सः असत्यां प्रशंसाम् एव न करोति। ‘हस्तिहस्तम् इव आततम्’ इति धनुषः उपमा, ‘आकर्णपूर्णम्’ इति च आकर्षणस्य सीमा। अन्तिमौ द्वौ श्लोकौ दीर्घवृत्तेन निबद्धौ। समीक्षितसंस्करणं तु एतौ श्लोकौ सर्वथा न पठति, अतः तत्र तुलनाया अवकाशः नास्ति; वृत्तपरिवर्तनं च सर्गान्तस्य सूचकम् इति वाल्मीकेः सामान्या रीतिः। ‘प्रतिशापितः असि’ इति शपथदानेन सुग्रीवः प्रार्थनां निर्बन्धं करोति। अन्तिमेन श्लोकेन तु सः रामं त्रिभिः उपमाभिः स्तौति — रविः, हिमवान्, केसरी इति; त्रयः अपि स्वे स्वे वर्गे श्रेष्ठाः, एवं रामः नरेषु।

సంతోషాన్నీ పౌరుషాన్నీ పెంచే రాముని మాట విని సుగ్రీవుడు రాఘవుణ్ణి పూజిస్తాడు, ప్రశంసిస్తాడు — ‘కోపిస్తే నువ్వు యుగాంతపు సూర్యునిలా, మండుతున్నవీ, మర్మాలను ఛేదించేవీ, తీక్ష్ణమైనవీ అయిన బాణాలతో లోకాలను దహించగలవు, ఇందులో సందేహం లేదు’ అని. అయినా అతడు రాముణ్ణి జాగ్రత్తపరుస్తాడు — ‘వాలికి ఉన్న పౌరుషాన్నీ, వీర్యాన్నీ, ధైర్యాన్నీ ఏకాగ్రమనస్సుతో విని, ఆ తరువాత ఏమి చేయాలో అది చెయ్యి’ అని. తరువాత మూడు శ్లోకాలతో వాలి అతిమానుష బలాన్ని వర్ణిస్తాడు. సూర్యుడు ఉదయించకముందే అతడు పశ్చిమసముద్రం నుండి తూర్పుసముద్రానికీ, దక్షిణసముద్రం నుండి ఉత్తరసముద్రానికీ దాటివెళతాడు, అతనికి అలసట కలగదు. పర్వతాల పైభాగాలను ఎక్కి గొప్ప శిఖరాలను వేగంగా పైకి ఎగరేసి మళ్ళీ పట్టుకుంటాడు. వనాలలో సారవంతమైన రకరకాల అనేక చెట్లను తన బలాన్ని ప్రదర్శిస్తూ అతడు వేగంగా విరిచేశాడు. ఈ మూడు ఉదాహరణలతో — గమనం, ఎగరేయడం, విరచడం — వాలి మూడు విధాల సామర్థ్యం చూపబడింది. ఇక్కడ గమనించాలి — సుగ్రీవుడు రాముణ్ణి సందేహంతో కాదు, సత్యాన్ని నివేదించడం ద్వారానే పరీక్షిస్తాడు; మిత్రునికి సత్యం కోరేవాడు అతని ఎదుట శత్రువు బలాన్ని కూడా దాచడు. ‘యుగాంతపు సూర్యుడు’ అనే ఉపమానంతో రాముని తేజస్సు ప్రళయకాలికమైనదిగా చెప్పబడింది, అయినా వెంటనే వాలి బలం వర్ణించబడుతుంది — దీనితో ఇద్దరి పోలిక శ్రోత మనస్సులో తనంతట తానే పుడుతుంది. ‘సూర్యుడు ఉదయించకముందే’ అనే పదంతో కాలపు స్వల్పత్వమూ, ‘నాలుగు సముద్రాలు’ అనే దానితో దేశపు విశాలతా సూచించబడ్డాయి; ఒక్క ప్రాతఃకాలంలోనే అతడు నాలుగు దిక్కులూ తిరుగుతాడని అర్థం. శిఖరాలను ఎగరేయడంలో కేవలం విసరడమే కాదు, మళ్ళీ పట్టుకోవడం కూడా చెప్పబడింది — అది ఇంకా దుష్కరం, ఎందుకంటే పడుతున్న గొప్ప పర్వతశిఖరాన్ని పట్టుకోవడానికి గొప్ప స్థిరత్వం అవసరం.

తరువాత సుగ్రీవుడు దుందుభి కథను ఆరంభిస్తాడు. దుందుభి అనేవాడు కైలాసశిఖరంలా ప్రకాశించే దున్నపోతు (మహిషం) రూపం గలవాడు; వీర్యవంతుడైన అతడు వెయ్యి ఏనుగుల బలాన్ని ధరించేవాడు. వీర్యగర్వంతో దుష్టాత్ముడై, వరదానంతో మోహితుడైన ఆ మహాకాయుడు నదులకు పతి అయిన సముద్రుని దగ్గరికి వెళ్ళాడు. అలలు గలదీ, రత్నాల రాశీ అయిన సముద్రాన్ని దాటి ‘నాకు యుద్ధం ఇవ్వు’ అని ఆ మహార్ణవంతో అన్నాడు. అప్పుడు ధర్మాత్ముడూ మహాబలుడూ అయిన సముద్రుడు లేచి, కాలం ప్రేరేపించిన ఆ అసురునితో అన్నాడు — ‘యుద్ధవిశారదా, నీకు యుద్ధం ఇవ్వడానికి నేను సమర్థుడను కాను; నీకు యుద్ధం ఇవ్వగలవాడెవరో చెబుతాను, విను. మహారణ్యంలో తపస్వులకు పరమశరణమైన పర్వతరాజు ఉన్నాడు, శంకరుని మామగారు, హిమవంతుడనే పేరుతో ప్రసిద్ధుడు. గొప్ప జలధారలతో కూడినవాడూ, అనేక గుహలూ జలపాతాలూ గలవాడూ అయిన అతడు యుద్ధంలో నీకు సాటిలేని ప్రీతిని కలిగించగలడు’ అని. ఇక్కడ సముద్రుడు భయంతో కాదు, ధర్మబుద్ధితోనే యుద్ధాన్ని పరిహరిస్తాడు; అయినా దుందుభి దానిని భయంగానే భావిస్తాడు. ‘వరదానంతో మోహితుడు’ అనే పదంతో కవి సూచిస్తాడు — వరమే ఇతని వినాశానికి మూలం, ఎందుకంటే వరంతో లభించిన బలగర్వం వివేకాన్ని నశింపజేస్తుంది. సముద్రుని ప్రత్యుత్తరం నీతిశాస్త్రానికి ఉదాహరణ — అతడు తన దౌర్బల్యాన్ని చెప్పడు, ‘యుద్ధం ఇవ్వడానికి సమర్థుడను కాను’ అనే మృదువైన మాటతో వివాదాన్ని పరిహరిస్తాడు, సమర్థుడైన ఇంకొకరిని సూచిస్తాడు; దీనితో యుద్ధాన్ని కోరని ధీరుని మార్గం చూపబడింది. హిమవంతుని వర్ణనలో ‘తపస్వులకు శరణం’ అనే పదం ముఖ్యమైనది — తపస్వులకు శరణమైనవాడు యుద్ధానికి స్థానం కాదని ధ్వనిస్తుంది, అయినా దుందుభి దానిని గ్రహించడు. ‘నదులకు పతి’ అనే విశేషణంతో సముద్రుని గాంభీర్యమూ, ‘రత్నాల రాశి’ అనే దానితో అతని ఐశ్వర్యమూ సూచించబడ్డాయి; ఇంత గొప్పవానిని కూడా సవాలు చేస్తూ ఆ అసురుడు తన ఉన్మాదాన్నే బయటపెట్టుకుంటాడు. ‘మహిషం’ అనే రూపనిర్దేశంతో అతని పశుత్వమూ బుద్ధిస్థూలతా సూచించబడ్డాయి, ‘కైలాసశిఖరంలా ప్రకాశించే’ అనే దానితో అతని తెల్లని విశాలమైన శరీరం.

‘ఇతడు భయపడ్డాడు’ అని సముద్రుని గురించి భావించి ఆ అసురోత్తముడు విల్లు నుండి విడిచిన బాణంలా హిమవంతుని వనానికి వచ్చాడు. అక్కడ ఆ పర్వతానికి చెందిన, గజరాజుల వంటి తెల్లని శిలలను అనేకంగా నేలపైకి విసిరి గర్జించాడు. అప్పుడు తెల్లని మేఘం వంటి ఆకారం గలవాడూ, సౌమ్యుడూ, ప్రీతికరమైన రూపం గలవాడూ అయిన హిమవంతుడు తన శిఖరంపైనే నిలిచి అన్నాడు — ‘ధర్మప్రియుడా దుందుభీ, నన్ను బాధించడం నీకు తగదు; యుద్ధకర్మలలో నేను నేర్పరిని కాను, తపస్వులకు శరణమైనవాడను’ అని. ఆ మాట విని క్రోధంతో ఎర్రబడిన కళ్ళతో దుందుభి అన్నాడు — ‘నువ్వు యుద్ధంలో అసమర్థుడవైతే, లేదా నా భయంతో ప్రయత్నం మానుకుంటే, యుద్ధం కోరుతున్న నాకు యుద్ధం ఇవ్వగలవాడెవడో చెప్పు’ అని. అప్పుడు మాటలలో నేర్పరీ ధర్మాత్ముడూ అయిన హిమవంతుడు క్రోధంతో మునుపెన్నడూ చెప్పని మాట చెప్పాడు — ‘వాలి అనే మహాప్రాజ్ఞుడూ, ఇంద్రుని కుమారుడూ, ప్రతాపవంతుడూ అయిన వానరుడు సాటిలేని కాంతి గల కిష్కింధలో నివసిస్తున్నాడు. యుద్ధవిశారదుడైన అతడు, నముచికి ఇంద్రుడు ఇచ్చినట్లు, నీకు గొప్ప ద్వంద్వయుద్ధం ఇవ్వగలడు. ఇక్కడ యుద్ధం కోరితే అతని దగ్గరికి త్వరగా వెళ్ళు; అతడు యుద్ధకర్మలో ఎల్లప్పుడూ అసహనశీలుడైన శూరుడు’ అని. ఇలా ఇద్దరు మహాపురుషులూ యుద్ధాన్ని పరిహరిస్తారు, చివరకు దుందుభి తానే మృత్యుముఖం వైపు నడిపించబడతాడు. ఈ భాగంలో మూడు స్వరాలు వినిపిస్తాయి — అసురుని దర్పం, హిమవంతుని శాంతి, చివరకు అతని కోపం. హిమవంతుడు మొదట మృదువైన మాటతోనే తిరస్కరిస్తాడు; ‘ధర్మప్రియుడా’ అనే సంబోధనతో అతడు అసురుణ్ణి కూడా ధర్మంలో నిలపాలనుకుంటాడు, ఇది శిష్టుని లక్షణం. కాని ‘అనుక్తపూర్వమ్’ (మునుపెన్నడూ చెప్పని) అనే పదంతో కవి స్పష్టం చేస్తాడు — హిమవంతుడు ఎప్పుడూ చెప్పనిది ఈరోజు క్రోధంతో చెబుతున్నాడు; అంటే వాలి దగ్గరికి పంపడం కూడా అతని కోపపు ఫలమే. ఇక్కడ దుందుభి మృత్యుమార్గం ఇద్దరు మహాపురుషుల చేత సూచించబడింది — సముద్రుడు హిమవంతునికి, హిమవంతుడు వాలికి — దీనితో ముందు చెప్పిన ‘కాలం ప్రేరేపించిన’ అనే పదం సార్థకమవుతుంది. ‘నముచికి ఇంద్రుడిలా’ అనే ఉపమానంతో వాలి ఇంద్రపుత్రత్వం గుర్తుచేయబడుతుంది, అలాగే అసురుని నియతమైన పరాజయమూ సూచించబడుతుంది, ఎందుకంటే నముచి ఇంద్రుని చేత చంపబడ్డాడు. ‘యుద్ధకర్మలో అసహనశీలుడు’ అనే విశేషణంతో వాలి అసహనం — మునుపటి సర్గలో కూడా కనిపించినది — మళ్ళీ గుర్తుచేయబడుతుంది. ఇలా కవి ఒకే గుణాన్ని అనేకచోట్ల చూపిస్తూ పాత్ర స్వభావాన్ని దృఢపరుస్తాడు. ‘విల్లు నుండి విడిచిన బాణంలా’ అనే ఉపమానంతో అసురుని గమనవేగం సూచించబడింది; శిలలను విసరడం అతని గర్వపు మొదటి కర్మ. హిమవంతుడు ‘తన శిఖరంపైనే నిలిచి’ అనే పదంతో అతడు స్థానం నుండి కదలలేదని ధైర్యం చూపబడింది.

హిమవంతుని మాట విని కోపావిష్టుడైన దుందుభి అప్పుడు వాలి నగరమైన కిష్కింధకు వెళ్ళాడు. దున్నపోతు రూపాన్ని ధరించి, తీక్ష్ణమైన కొమ్ములతో భయంకరంగా ఉన్న అతడు వర్షాకాలంలో ఆకాశంలో నీటితో నిండిన మహామేఘంలా ఉన్నాడు. తరువాత ఆ మహాబలుడు కిష్కింధ ద్వారానికి వచ్చి భూమిని కంపింపజేస్తూ దుందుభి (నగారా) లాగా గర్జించాడు — పేరుకు తగినట్లే అతని గర్జన. దగ్గరలోని చెట్లను విరుస్తూ, గిట్టలతో భూమిని చీలుస్తూ, గర్వంతో కొమ్ముతో ఆ ద్వారాన్ని గీకుతూ అతడు ఏనుగులా ఉన్నాడు. అంతఃపురంలో ఉన్న వాలి ఆ శబ్దాన్ని విని సహించలేక, తారలతో కూడిన చంద్రునిలా స్త్రీలతో కలిసి బయటికి దూకాడు. వనచరులైన వానరులందరికీ ఈశ్వరుడైన అతడు మితంగా, స్పష్టమైన అక్షరాలూ పదాలూ గల మాటతో దుందుభితో అన్నాడు — ‘ఈ నగరద్వారాన్ని అడ్డగించి ఎందుకు గర్జిస్తున్నావు? మహాబలుడా దుందుభీ, నువ్వు నాకు తెలుసు; ప్రాణాలు కాపాడుకో’ అని. బుద్ధిమంతుడైన వానరేంద్రుని ఆ మాట విని క్రోధంతో ఎర్రబడిన కళ్ళతో దుందుభి బదులిచ్చాడు. ఇక్కడ ‘మితమైన, స్పష్టమైన అక్షరాలూ పదాలూ గల’ అనే పదంతో వాలి సంయమమూ, ‘ఎర్రబడిన కళ్ళతో’ అనే దానితో అసురుని అసంయమమూ సూచించబడ్డాయి. దుందుభి వర్ణనలో నాలుగు క్రియాపదాలు వాడబడ్డాయి — గర్జించాడు, విరుస్తూ, చీలుస్తూ, గీకుతూ — వాటితో అతని ఉద్ధతత్వం సర్వాంగాలా చూపబడింది. ‘దుందుభి దుందుభిలా’ అనే యమకం ఇక్కడ రమణీయం — పేరుతో కూడా అతడు ఒక వాద్యవిశేషం, నాదంతో కూడా. ‘ఏనుగులా’ అనే ఉపమానంతో ద్వారాన్ని కొమ్ముతో గీకే ఏనుగు దర్పం గుర్తుచేయబడుతుంది. వాలి బయటికి రావడం కూడా ‘తారలతో చంద్రునిలా’ అనే సౌమ్యమైన ఉపమానంతో వర్ణించబడింది — అంతఃపురం నుండి స్త్రీలతో కలిసి బయటికి వస్తున్న అతడు యుద్ధోన్ముఖుడిలా కాకుండా నిశ్చింతగా ఉన్నవానిలా కనిపిస్తాడు; దీనితో అతని ఆత్మవిశ్వాసం సూచించబడింది. అతని మాట కూడా ‘మితమైనది’ — తక్కువ అక్షరాలు గలది, ‘స్పష్టమైన అక్షరాలూ పదాలూ గలది’ — స్పష్టమైనది; క్రోధంలో కూడా సంయమం అనేది రాజగుణం. ‘ప్రాణాలు కాపాడుకో’ అనేది కరుణాపూర్వకమైన నిషేధం, సవాలు కాదు. దీనితో వాలి మొదట ధర్మపక్షంలోనే నిలిచాడని తెలుస్తుంది.

‘వీరుడా, స్త్రీల సన్నిధిలో మాటలు చెప్పడం నీకు తగదు; ఈరోజు నాకు యుద్ధం ఇవ్వు, అప్పుడు నీ బలం తెలుసుకుంటాను’ అని అసురుడు అన్నాడు. ‘లేదా ఈ ఒక్క రాత్రి నా కోపాన్ని అణచుకుంటాను; తెల్లవారేవరకు ఇష్టం వచ్చినట్లు కామభోగాలను అనుభవించు. దానాలు ఇవ్వు, వానరులను కౌగిలించుకో; సర్వవానరేంద్రా, మిత్రజనాన్ని తృప్తిపరచు. కిష్కింధను కడసారిగా బాగా చూసుకో, నగరంలో నీతో సమానమైనవానిని నియమించు, స్త్రీలతో కలిసి క్రీడించు — నీ దర్పాన్ని అణచేవాడిని నేనే. మత్తులో ఉన్నవాణ్ణి, ఏమరుపాటుగా ఉన్నవాణ్ణి, దెబ్బతిన్నవాణ్ణి, ఆయుధం లేనివాణ్ణి, బలహీనుణ్ణి, మదంతో మోహితుడైన నీవంటివాణ్ణి చంపేవాడు లోకంలో భ్రూణహత్య చేసినవాడవుతాడు’ అని. ఈ మాటతో అసురుడు తన ఔదార్యాన్ని ప్రదర్శిస్తున్నట్లు కనిపిస్తాడు, నిజానికి వాలిని మత్తులో ఉన్నవానిగా అవమానిస్తున్నాడు. అప్పుడు వాలి తార మొదలైన స్త్రీలందరినీ పంపివేసి, క్రోధంలో కూడా మెల్లగా నవ్వి ఆ అసురేశ్వరునితో అన్నాడు — ‘యుద్ధంలో నీకు భయం లేకపోతే, ఇతడు మత్తులో ఉన్నాడని భావించకు; ఈ యుద్ధంలో ఈ మదం వీరపానమే అని గ్రహించు’ అని. మదం వీరపానంగా మారడం ఇక్కడ రమణీయమైన జవాబు. అసురుని మాటలో రెండు భాగాలు — మొదట యుద్ధయాచన, తరువాత ఎగతాళితో కూడిన అనుమతి. ‘ఈ రాత్రి కోపాన్ని అణచుకుంటాను’ అంటూ అతడు ఔదార్యపు ఆభాసాన్ని చూపిస్తాడు, నిజానికి ‘ఇదే నీ చివరి రాత్రి’ అని సూచిస్తాడు; ‘కిష్కింధను కడసారిగా బాగా చూసుకో’ అనే మాటతో మరణమే వ్యక్తమవుతుంది. ‘భ్రూణహా’ అనే శబ్దప్రయోగం ధర్మశాస్త్రానికి సంబంధించినది — మత్తులో ఉన్నవాణ్ణి లేదా ఏమరుపాటుగా ఉన్నవాణ్ణి చంపడం మహాపాతకమనే స్మృతివచనాన్ని అనుసరించి అతడు తనను ధర్మిష్ఠునిలా నిలుపుకుంటాడు. వాలి జవాబు మాత్రం ఒక్క మాటతోనే అతనిని నిరసిస్తుంది — ‘ఈ మదం యుద్ధంలో వీరపానం’ అని. మద్యపానం దోషం, వీరపానం మాత్రం శౌర్యాన్ని పెంచేది; ఇలా దోషాన్నే గుణంగా మార్చి అతడు అసురుని ఆక్షేపణను నిష్ఫలం చేస్తాడు. స్త్రీలను పంపివేయడం కూడా అతని యుద్ధసన్నద్ధతను సూచిస్తుంది.

అతనితో ఇలా చెప్పి మిక్కిలి కోపించిన వాలి తండ్రి మహేంద్రుడు ఇచ్చిన బంగారు మాలను పైకి ఎత్తి యుద్ధానికి నిలిచాడు. కొండ వంటి ఆ దుందుభిని కొమ్ములు పట్టుకొని కపికుంజరుడు గర్జిస్తూ గిరగిరా తిప్పాడు, బలవంతంగా పడగొట్టాడు, పెద్దగా గర్జించాడు; పడగొట్టబడుతున్న అతని చెవులనుండి రక్తం స్రవించింది. ఒకరిపై ఒకరు విజయం కోరుతున్న దుందుభికీ వాలికీ క్రోధావేశంతో భయంకరమైన యుద్ధం జరిగింది. ఇంద్రునితో సమానమైన పరాక్రమం గల వాలి పిడికిళ్ళతో, మోకాళ్ళతో, కాళ్ళతో, శిలలతో, చెట్లతో యుద్ధం చేశాడు. అక్కడ ఒకరినొకరు కొట్టుకుంటున్న వానరాసురులలో అసురుడు యుద్ధంలో క్షీణించాడు, ఇంద్రపుత్రుడు మాత్రం పెరిగాడు. తరువాత ఆ దుందుభిని పైకెత్తి అతడు నేలపై పడగొట్టాడు; ప్రాణాలు తీసే ఆ యుద్ధంలో నలిగిపోయిన దుందుభి శరీరపు రంధ్రాల నుండి చాలా రక్తం స్రవించింది, ఆ మహాబాహువు నేలపై పంచత్వాన్ని పొందాడు. ప్రాణం పోయి అచేతనంగా ఉన్న అతనిని రెండు చేతులతో తూచి వేగశాలి అయిన వాలి ఒక్క ఊపుతోనే యోజనం దూరం విసిరాడు. ఇలా దుందుభి గర్వానికి అంతం, కాని ఆ విసరడమే వాలి శాపానికి కారణమవుతుంది. యుద్ధవర్ణనలో కవి క్రమంగా వేగాన్ని పెంచుతాడు. మొదట మాలను ఎత్తడం — తండ్రి మహేంద్రుడు ఇచ్చిన బంగారు మాల, దాని ప్రస్తావనతో వాలి దివ్యజన్మ మళ్ళీ గుర్తుచేయబడుతుంది. తరువాత కొమ్ములు పట్టుకోవడం, తిప్పడం, నేలపై పడగొట్టడం, గర్జన, చెవులనుండి రక్తస్రావం — ఈ ఐదు క్రమాలతో మొదటి దెబ్బ వర్ణించబడింది. తరువాత ‘ఒకరిపై ఒకరు విజయం కోరుతున్న’ అనే పదంతో ఇద్దరి ఉత్సాహమూ సూచించబడింది; యుద్ధం ఏకపక్షమైనది కాదు. పిడికిళ్ళు, మోకాళ్ళు, కాళ్ళు, శిలలు, చెట్లు అనే ఐదు రకాల సాధనాలు లెక్కించబడ్డాయి — గోళ్ళూ దంతాలే ఆయుధాలుగా గల వానరుల సహజ యుద్ధరూపం ఇది. ‘అసురుడు క్షీణించాడు, ఇంద్రపుత్రుడు పెరిగాడు’ అని ఒకే అర్ధశ్లోకంలో ఇద్దరి వ్యతిరేక గతి చూపబడింది — ఇది వాల్మీకికి ప్రియమైన శైలి. చివరకు ‘పంచత్వాన్ని పొందాడు’ అనే సౌమ్యమైన పదంతో మరణం చెప్పబడింది. ‘ప్రాణం పోయి అచేతనంగా’ అనే రెండు విశేషణాలతో మృత్యునిశ్చయం మళ్ళీ దృఢపరచబడింది; ‘రెండు చేతులతో తూచి’ అనే మాటతో విసరడానికి ముందు తూచడం చెప్పబడింది, ఇది ముందు రాముడు కాలి బొటనవేలితో తూచడంతో విరుద్ధంగా నిలుస్తుంది. యోజనం దూరం విసరడం కేవలం బలప్రదర్శన కాదు, కథలో తరువాత వచ్చే శాపానికి నిమిత్తం కూడా — ఒకే కర్మతో జయమూ అపజయమూ రెండూ కలిగాయి అనేది ఈ కావ్యపు వక్రత.

వేగంగా విసిరివేయబడిన అతని నోటినుండి రక్తబిందువులు గాలికి ఎగిరి మతంగుని ఆశ్రమం మీద పడ్డాయి. అక్కడ పడిన రక్తపు చుక్కలను చూసి ముని క్రుద్ధుడై ఆలోచించాడు — ‘నన్ను ఒక్కసారిగా రక్తంతో తాకించినవాడు ఎవడు? దురాత్ముడూ, దుర్బుద్ధీ, సంస్కారం లేని మనస్సు గలవాడూ, మూఢుడూ అయిన వీడెవడు?’ అని. ఇలా అని ఆ మునిశ్రేష్ఠుడు బయటికి వచ్చి పర్వతాకారంలో ఉన్న, ప్రాణం పోయిన దున్నపోతు నేలపై పడి ఉండడం చూశాడు. తపస్సుతో ‘ఇది వానరుడు చేసినది’ అని తెలుసుకొని, విసిరిన వానరునిపై మహాశాపాన్ని విడిచాడు — ‘రక్తధారలతో నేను ఆశ్రయించిన ఈ వనాన్ని ఎవడు దూషించాడో, వాడు ఇక్కడికి ప్రవేశించకూడదు; ప్రవేశిస్తే వానికి వధ తప్పదు. విసురుతూ వీడు ఈ చెట్లను కూడా విరిచేశాడు. ఆ దుర్బుద్ధి నా ఆశ్రమం చుట్టూ పూర్తి యోజనం పరిధిలోకి వస్తే, అతడు నిశ్చయంగా బతికి ఉండడు. నా వనాన్ని ఆశ్రయించిన ఇతని సచివులు కూడా ఇక్కడ నివసించకూడదు; ఇది విని వారు సుఖంగా వెళ్ళిపోవచ్చు. వారు కూడా ఇక్కడే ఉంటే, వారిని కూడా తప్పక శపిస్తాను. పుత్రునిలా కాపాడుకున్న ఈ నా వనంలో వారు ఆకులనూ మొలకలనూ నాశనం చేస్తున్నారు, పండ్లూ దుంపలూ లేకుండా చేస్తున్నారు. ఈరోజే గడువు; రేపు నేను ఏ వానరుణ్ణి చూస్తానో అతడు అనేక వేల సంవత్సరాలు శిలగా అయిపోతాడు’ అని. ఈ సర్గలో శాపపు విస్తారమే అన్నిటికంటే ఎక్కువ, ఎందుకంటే అదే తరువాతి కథకు ఆధారం — ఋష్యమూకం సుగ్రీవునికి శరణమవుతుంది అని. ముని క్రోధం ఆకస్మికమైనది కాదు; అతడు మొదట ఆలోచిస్తాడు, తరువాత బయటికి వచ్చి చూస్తాడు, తరువాత తపస్సుతో కారణాన్ని తెలుసుకుంటాడు, అప్పుడే శపిస్తాడు — ఇది న్యాయపూర్వకమైన క్రమం. ‘అకృతాత్మా’ అనే పదంతో సంస్కారం లేని చిత్తమూ, ‘బాలిశః’ అనే దానితో అవివేకమూ సూచించబడ్డాయి. శాపపు విస్తారం కూడా విచిత్రమైనది — కేవలం వాలి మాత్రమే కాదు, అతని సచివులు కూడా నిషేధించబడ్డారు; కాని వారికి బయటికి వెళ్ళిపోయే అవకాశం ఇవ్వబడింది, వాలికి మాత్రం ఇవ్వబడలేదు. ‘పుత్రునిలా కాపాడుకున్న’ అనే పదంతో మునికి వనంపై ఉన్న ప్రేమ ప్రకాశించింది — తపస్వులకు వనం పుత్రునితో సమానమే. శాపవచనంలో ‘నిశ్చయంగా బతికి ఉండడు’ అనేది నిశ్చయార్థక పదం, ‘తప్పక శపిస్తాను’ అనేది రెండవ నిశ్చయం; రెండింటితోనూ ముని మాట వ్యర్థం కాదని సూచించబడింది. ‘ఆకులనూ మొలకలనూ నాశనం చేస్తున్నారు, పండ్లూ దుంపలూ లేకుండా చేస్తున్నారు’ అని అతడు వానరుల సహజదోషాన్ని కూడా గుర్తుచేస్తాడు. ‘మర్యాదా’ (గడువు) అనే పదంతో కాలసీమ నిర్దేశించబడింది, దానితో శాపం హఠాత్తుగా కాకుండా అవకాశం ఇచ్చి ప్రవర్తిస్తుంది. చివరకు ‘శిలగా అయిపోతాడు’ అనే శిలారూపప్రాప్తి శాపానికి పరమ సీమ. ఇలా ఒకే వనం ఒకరికి రక్షణ, మరొకరికి నిషేధం అవుతుంది — దీనితో కవి ధర్మపు సూక్ష్మగతిని చూపిస్తాడు. ఇదంతా సమీక్షిత సంస్కరణలో సంక్షిప్తంగానే ఉంది, ప్రచలిత పాఠంలో మాత్రం విస్తారంగా చదవబడుతుంది. ‘గాలికి ఎగిరి’ అనే పదంతో బిందువులు యోజనం దూరం వెళ్ళడం సంభావ్యం చేయబడింది — గాలి తీసుకువెళ్ళగా అవి ఆశ్రమాన్ని చేరాయి, నేరుగా విసిరివేయబడలేదు; దీనితో వాలి అపరాధం ఇష్టం లేకుండా జరిగినదని కూడా ధ్వనిస్తుంది, అయినా శాపం నివారించబడదు.

తరువాత ముని పలికిన మాట విని ఆ వానరులు ఆ వనం నుండి బయటికి వెళ్ళిపోయారు; వారిని చూసి వాలి అన్నాడు — ‘మతంగవనవాసులారా, మీరందరూ నా దగ్గరికి ఎందుకు వచ్చారు? వనవాసులకు క్షేమమేనా?’ అని. అప్పుడు ఆ వానరులందరూ బంగారు మాల ధరించిన వాలికి కారణాన్నంతా, శాపాన్ని కూడా చెప్పారు. వానరులు చెప్పిన ఆ మాట విని వాలి మహర్షిని సమీపించి దోసిలి జోడించి యాచించాడు; కాని మహర్షి అతనిని పట్టించుకోకుండా ఆశ్రమంలోకి ప్రవేశించాడు, వాలి శాపాన్ని మోయవలసి వచ్చిందని భయంతో కలవరపడ్డాడు. అప్పటినుండి శాపభయంతో భయపడిన ఆ వానరుడు మహాపర్వతమైన ఋష్యమూకంలోకి ప్రవేశించాలని గాని, దానిని చూడాలని గాని కోరడు. ‘అతడు ప్రవేశించడని తెలిసే నేను మంత్రులతో కలిసి విషాదం లేకుండా ఈ మహావనంలో సంచరిస్తున్నాను’ అని సుగ్రీవుడు రామునికి చెబుతాడు. తరువాత అతడు ప్రత్యక్షప్రమాణాన్ని చూపిస్తాడు — ‘వీర్యగర్వంతో విసిరివేయబడిన దుందుభి యొక్క, కొండశిఖరం వంటి గొప్ప ఎముకల గుట్ట ఇదిగో ప్రకాశిస్తోంది; కొమ్మలు వేలాడుతున్న ఈ ఏడు విశాలమైన సాలవృక్షాలు కూడా, వాటిలో ఒక్కదానిని వాలి తన బలంతో ఆకులు లేకుండా చేయగలడు. అతని ఈ అసమానమైన వీర్యాన్ని నేను వెల్లడించాను; యుద్ధంలో ఆ వాలిని నువ్వు ఎలా చంపగలవు?’ అని. వాలి ప్రశ్నలో ‘వనవాసులకు క్షేమమేనా’ అనే మాటలో కరుణ కనిపిస్తుంది — అతడు ప్రజల క్షేమాన్ని అడుగుతాడు, ఇది రాజగుణం. కాని జవాబు విని అతడు కోపించడు, దోసిలి జోడించి మహర్షిని యాచిస్తాడు — దీనితో అతని వినయం కూడా నిరూపితమవుతుంది. అయినా మహర్షి అతనిని పట్టించుకోకుండా ఆశ్రమంలోకి ప్రవేశిస్తాడు; శాపం ఉపసంహరించబడలేదు. ‘కలవరపడ్డాడు’ అనే పదంతో మొదటిసారిగా వాలి భయపడినట్లు చూపబడింది — సముద్రాలను దాటేవాడు ముని మాటకు వ్యథ చెందుతాడు అనేది తపస్సు మహిమ. ‘బంగారు మాల ధరించిన’ అనే విశేషణంతో ముందు చెప్పిన ఇంద్రుడు ఇచ్చిన మాల మళ్ళీ గుర్తుచేయబడుతుంది. సుగ్రీవుని మాటలో ‘విషాదం లేకుండా’ అనే రెండు పదాలు ప్రత్యేకంగా గమనించదగినవి — ఋష్యమూకంపై అతడు నిర్భయుడు, అందుకే అక్కడ ఉంటున్నాడు. చివరకు అతడు రెండు ప్రత్యక్షసాక్ష్యాలను చూపిస్తాడు — ఎముకల గుట్ట, ఏడు సాలవృక్షాలు. ఇవి కేవలం కథ కాదు, కళ్ళకు కనిపించే వస్తువులు; అందుచేత సుగ్రీవుని మాట పరీక్షించదగినది కూడా అవుతుంది. ‘నిష్పత్రయితుమ్’ (ఆకులు లేకుండా చేయడానికి) అనే ఒక్క పదమే వాలి సాలవృక్షాలను భేదించే సామర్థ్యాన్ని మోస్తుంది, ఏడు అనే సంఖ్య ముందు పరీక్షకు ప్రమాణంగా ఉపయోగపడుతుంది. ‘ఆ వాలిని ఎలా చంపగలవు’ అనే ప్రశ్న అవజ్ఞ కాదు, మిత్రుని చింత. ‘మంత్రులతో కలిసి’ అనే పదంతో సుగ్రీవుడు ఒంటరివాడు కాదు, పరివారం గలవాడు అని సూచించబడింది, అదే ముందు రాజ్యప్రాప్తికి బీజం.

అలా మాట్లాడుతున్న సుగ్రీవునితో లక్ష్మణుడు నవ్వుతూ అన్నాడు — ‘ఏ కార్యం జరిగితే వాలివధను నువ్వు నమ్ముతావు?’ అని. సుగ్రీవుడు బదులిచ్చాడు — ‘పూర్వం వాలి ఈ ఏడు సాలవృక్షాలను ఇలా ఒక్కొక్కదానిని అనేకసార్లు చీల్చాడు. రాముడు ఒక్క బాణంతో వీటిలో ఒక్క చెట్టును చీల్చగలిగితే, రాముని విక్రమాన్ని చూసి వాలి చంపబడినట్లే భావిస్తాను. లక్ష్మణా, చంపబడిన దున్నపోతు ఎముకలను ఒక్క కాలితో ఎత్తి వేగంగా రెండువందల ధనుస్సుల దూరం విసరగలిగినా సరే’ అని. ఇలా చెప్పి సుగ్రీవుడు ఎర్రని కొనలు గల కళ్ళు గల కాకుత్స్థుడు రాముని గురించి ముహూర్తకాలం ఆలోచించి మళ్ళీ అన్నాడు — ‘వాలి శూరుడు, శూరుడనని అభిమానించేవాడు, బలపౌరుషాలకు ప్రసిద్ధుడు, బలవంతుడు, యుద్ధాలలో ఓడిపోనివాడు. దేవతలకు కూడా దుష్కరమైన అతని కర్మలు కనిపిస్తాయి; వాటిని తలచుకొని భయపడి నేను ఋష్యమూకాన్ని ఆశ్రయించాను. జయించరానివాడూ, ఎదుర్కోలేనివాడూ, అసహనశీలుడూ అయిన ఆ వానరేంద్రుని తలచుకుంటూ ఈ ఋష్యమూకాన్ని విడిచిపెట్టడం లేదు. హనుమంతుడు మొదలైన అనురక్తులైన మంత్రులతో కలిసి కలవరపడుతూ, శంకిస్తూ మహావనంలో తిరుగుతున్నాను. మిత్రవత్సలా, నీలో ప్రశంసనీయుడైన సన్మిత్రుడు నాకు లభించాడు; హిమవంతుని ఆశ్రయించినట్లు నిన్ను ఆశ్రయించాను. అయితే అతని బలం నాకు తెలుసు, నీ వీర్యం మాత్రం యుద్ధంలో నేను ప్రత్యక్షంగా చూడలేదు. నేను నిన్ను తూచడం లేదు, అవమానించడం లేదు, భయపెట్టడం లేదు; అతని భయంకరమైన కర్మల వల్లనే నాలో పిరికితనం పుట్టింది. నిజమే, నీ వాక్కూ, ప్రమాణమూ, ధైర్యమూ, ఆకృతీ బూడిదతో కప్పబడిన అగ్నిలా పరమ తేజస్సును సూచిస్తున్నాయి’ అని. అది విని రాముడు చిరునవ్వుతో బదులిచ్చాడు — ‘మా విక్రమంపై నీకు నమ్మకం లేకపోతే, యుద్ధంలో ప్రశంసనీయమైన నమ్మకాన్ని నీకు కలిగిస్తాను’ అని. లక్ష్మణుని ప్రశ్న సంక్షిప్తమైనది కాని మర్మాన్ని తాకేది — ‘ఏ కార్యం జరిగితే నమ్ముతావు’ అని; అంటే సందేహం తొలగడానికి ప్రమాణం చెప్పు అని. దీనితో కవి సుగ్రీవునికి తన ఆశంకను స్పష్టం చేసుకునే అవకాశం ఇస్తాడు, అతనిపై దోషం మోపడు. సుగ్రీవుడు రెండు పరీక్షలను నిర్దేశిస్తాడు — సాలవృక్షాలను చీల్చడం, ఎముకలను విసరడం; రెండూ వాలి చేసిన కర్మలే, అందుచేత నేరుగా పోలిక సాధ్యం. ‘అసకృత్’ (అనేకసార్లు) అనే పదంతో వాలి దానిని అనేకసార్లు చేశాడని సూచించబడుతుంది, దానితో పరీక్ష కాఠిన్యం పెరుగుతుంది. తరువాత సుగ్రీవుడు తన మనఃస్థితిని వివరిస్తాడు. ‘శూరుడు, శూరుడనని అభిమానించేవాడు’ అనే రెండు పదాలలో మొదటిదానితో వాస్తవమైన శౌర్యమూ, రెండవదానితో అతని అభిమానమూ చెప్పబడ్డాయి. ‘దేవతలకు కూడా దుష్కరమైన’ అనేది అతిశయోక్తి కాదు, ముందు వర్ణించిన కర్మల ముగింపు. ‘కలవరపడుతూ, శంకిస్తూ’ అనే రెండు పదాలతో నిరంతర భయం చెప్పబడింది. ‘హనుమంతుడు మొదలైన అనురక్తులైన మంత్రులు’ అనే పదంతో హనుమంతుని శ్రేష్ఠత్వం మొదటిసారిగా సూచించబడింది. ‘హిమవంతుని ఆశ్రయించినట్లు నిన్ను ఆశ్రయించాను’ అనే ఉపమానం మనోహరమైనది — ఋష్యమూక పర్వతం శరణంగా ఉండేది, ఇప్పుడు రాముడే పర్వతం. అయినా అతడు స్పష్టంగా చెబుతాడు — ‘నీ వీర్యం నేను ప్రత్యక్షంగా చూడలేదు’ అని; ఇది అవజ్ఞ కాదు, సత్యవాదిత్వం. ‘తూచడం లేదు, అవమానించడం లేదు, భయపెట్టడం లేదు’ అనే మూడు నిషేధాలతో అతడు తన ఆశయాన్ని శుద్ధం చేసుకుంటాడు. ‘బూడిదతో కప్పబడిన అగ్నిలా’ అనే ఉపమానంతో రాముని గూఢమైన తేజస్సు సూచించబడింది — బయటికి కనిపించనిది లోపల మండుతోంది. రాముని జవాబు కూడా సంక్షిప్తమే — వాదం లేదు, కోపం లేదు, ‘నమ్మకం కలిగిస్తాను’ అని కర్మతోనే జవాబు; ‘చిరునవ్వుతో’ అనే పదంతో అతని స్థైర్యం చూపబడింది. ఇక్కడ సుగ్రీవుని దీర్ఘమైన మాట పదకొండు శ్లోకాలలో విస్తరించింది, అది సమీక్షిత సంస్కరణలో అసలు లేదు; ప్రచలిత పాఠం దానితో సుగ్రీవుని మనోవిజ్ఞానాన్ని సూక్ష్మంగా చిత్రిస్తుంది — భయం, నమ్మకం, సంశయం, క్షమాయాచన అన్నీ ఒకేచోట కలిసి ఉన్నాయి. ఇలాంటి మిశ్రభావాన్ని వాల్మీకి సాధారణంగా మనుషులలోనే చూపిస్తాడు, ఇక్కడ మాత్రం ఒక వానరునిలో.

ఇలా చెప్పి సుగ్రీవుణ్ణి ఓదారుస్తూ లక్ష్మణుని అన్నా మహాబాహువూ అయిన రాఘవుడు దుందుభి కళేబరాన్ని లీలగా కాలి బొటనవేలితో తూచి పది యోజనాల దూరం విసిరాడు — అసురుని ఎండిపోయిన శరీరాన్ని ఆ వీర్యవంతుడు కాలి బొటనవేలితోనే పైకి ఎగరేశాడు. విసిరివేయబడిన కళేబరాన్ని చూసి సుగ్రీవుడు మళ్ళీ లక్ష్మణుని ఎదుట, వానరుల ఎదుట, తపిస్తున్న సూర్యునిలా ఉన్న రామునితో ఈ అర్థవంతమైన మాట అన్నాడు — ‘మిత్రమా, పూర్వం అలసిపోయి మత్తులో ఉన్న నా అన్న వాలి విసిరినప్పుడు ఈ కళేబరం తడిగా, మాంసంతో కూడి, తాజాగా ఉంది; ఇప్పుడు మాత్రం, రాఘవా, ఇది తేలికగా, మాంసం లేకుండా, గడ్డిపోచలా అయిపోయింది, రఘునందనా, దీనిని నువ్వు ఇలా సంతోషంగా విసిరావు. అందుచేత ఇక్కడ నీదో అతనిదో ఎవరి బలం ఎక్కువో తెలుసుకోలేం; తడిది, ఎండినది అనేది చాలా పెద్ద తేడా. నాయనా, నీ బలానికీ అతని బలానికీ మధ్య ఆ సందేహమే మిగిలి ఉంది; ఒక్క సాలవృక్షాన్ని చీలిస్తే బలాబలాలు స్పష్టమవుతాయి. ఏనుగు తొండంలా పొడవైన ఈ విల్లుకు నారి ఎక్కించి, చెవిదాకా లాగి మహాబాణాన్ని విడువు’ అని. చివరలో దీర్ఘవృత్తాలతో శోభించే రెండు శ్లోకాలతో అతడు ముగిస్తాడు — ‘నువ్వు ప్రయోగించిన బాణం ఈ సాలవృక్షాన్ని చీలుస్తుంది, ఇందులో సందేహం లేదు; రాజా, ఇక ఆలోచన చాలు, నాకు ప్రియమైనది తప్పక చెయ్యి — నీకు నా మీద ఒట్టు. తేజస్సులలో ఎప్పుడూ సూర్యుడు శ్రేష్ఠుడైనట్లు, మహాపర్వతాలలో హిమవంతుడు శ్రేష్ఠుడైనట్లు, చతుష్పాదాలలో సింహం శ్రేష్ఠమైనట్లు, మనుషులలో విక్రమంలో నువ్వు శ్రేష్ఠుడవు’ అని. ఇక్కడ కవి సూక్ష్మమైన పోలిక చేస్తాడు — వాలి ఒక్క యోజనం విసిరాడు, రాముడు పది యోజనాలు; వాలి రెండు చేతులతో, రాముడు కాలి బొటనవేలితోనే, అదీ ‘లీలగా’. అయినా సుగ్రీవుడు తృప్తిపడడు, ఎందుకంటే తడిదానికీ ఎండినదానికీ తేడా ఉందని అతడు యుక్తితో చూపిస్తాడు. ఈ యుక్తి కృతఘ్నత కాదు, సూక్ష్మబుద్ధికి లక్షణం; అసత్యమైన ప్రశంస చేయకపోవడంతోనే మైత్రి దృఢమవుతుంది. ‘ఏనుగు తొండంలా పొడవైన’ అనేది విల్లుకు ఉపమానం, ‘చెవిదాకా’ అనేది లాగడానికి హద్దు. చివరి రెండు శ్లోకాలు దీర్ఘవృత్తంలో కూర్చబడ్డాయి. సమీక్షిత సంస్కరణ ఈ రెండు శ్లోకాలను అసలు చదవదు, అందుచేత అక్కడ పోలికకు అవకాశం లేదు; ఛందస్సు మారడం సర్గాంతాన్ని సూచిస్తుంది అనేది వాల్మీకి సామాన్యరీతి. ‘నీకు నా మీద ఒట్టు’ అని శపథం పెట్టి సుగ్రీవుడు తన ప్రార్థనను నిర్బంధంగా చేస్తాడు. చివరి శ్లోకంతో అతడు రాముణ్ణి మూడు ఉపమానాలతో స్తుతిస్తాడు — సూర్యుడు, హిమవంతుడు, సింహం; ఈ ముగ్గురూ తమతమ వర్గాలలో శ్రేష్ఠులు, అలాగే రాముడు మనుషులలో.

மகிழ்ச்சியையும் ஆண்மையையும் பெருக்கும் ராமனின் சொல்லைக் கேட்டு, சுக்ரீவன் ராகவனைப் போற்றிப் புகழ்கிறான் — ‘நீ சினங்கொண்டால், யுகமுடிவின் சூரியனைப்போல, பற்றியெரியும், உயிர்நிலைகளை ஊடுருவும் கூரிய அம்புகளால் உலகங்களையே எரித்துவிடுவாய்; இதில் ஐயமில்லை.’ இருந்தும் அவன் ராமனை எச்சரிக்கையாக இருக்கச் செய்கிறான் — ‘வாலியின் ஆண்மை எத்தகையது, வீரம் எத்தகையது, மனஉறுதி எத்தகையது என்பதை ஒருமுகப்பட்ட மனத்தோடு கேட்டு, பிறகு செய்ய வேண்டியதைச் செய்.’ பிறகு மூன்று சுலோகங்களால் வாலியின் மனிதருக்கு அப்பாற்பட்ட வலிமையை வர்ணிக்கிறான். சூரியன் உதிப்பதற்கு முன்பே அவன் மேற்குக் கடலிலிருந்து கிழக்குக் கடலுக்கும், தெற்குக் கடலிலிருந்து வடக்குக் கடலுக்கும் கடந்து செல்கிறான்; அவனுக்குக் களைப்பும் உண்டாவதில்லை. மலைகளின் உச்சிகளில் ஏறி, பெரிய சிகரங்களை வேகமாக மேலே தூக்கி எறிந்து மீண்டும் பிடித்துக்கொள்கிறான். காடுகளில் வயிரம் பாய்ந்த பலவகை மரங்கள் பல, தன் வலிமையைப் பறைசாற்றும் அவனால் வேகமாக முறிக்கப்பட்டன. இந்த மூன்று எடுத்துக்காட்டுகளால் — நடை, தூக்கி எறிதல், முறித்தல் — வாலியின் மூவகை ஆற்றல் காட்டப்படுகிறது. இங்கே கவனிக்க வேண்டும் — சுக்ரீவன் ராமனை ஐயத்தால் அல்ல, உண்மையை எடுத்துரைப்பதாலேயே சோதிக்கிறான்; நண்பனிடம் உண்மையை விரும்புபவன் அவன் முன்னே பகைவனின் வலிமையையும் மறைப்பதில்லை. ‘யுகமுடிவின் சூரியன்’ என்ற உவமையால் ராமனின் ஒளி பிரளயகாலத்தது போலச் சொல்லப்படுகிறது; இருந்தும் உடனே வாலியின் வலிமை வர்ணிக்கப்படுகிறது — இதனால் இருவரின் ஒப்பீடும் கேட்போனின் மனத்தில் தானாகவே எழுகிறது. ‘சூரியன் உதிப்பதற்கு முன்பே’ என்ற சொல்லால் காலத்தின் குறுக்கமும், ‘நான்கு கடல்கள்’ என்பதால் இடத்தின் பரப்பும் சுட்டப்படுகின்றன; ஒரே காலைப்பொழுதில் அவன் நான்கு திசைகளிலும் சுற்றுகிறான் என்பது பொருள். சிகரங்களைத் தூக்கி எறிவதில் எறிதல் மட்டுமல்ல, மீண்டும் பிடித்துக்கொள்வதும் சொல்லப்படுகிறது — அதுவோ இன்னும் கடினமானது; ஏனெனில் விழும் பெரும் மலைச்சிகரத்தைத் தாங்கப் பெரும் நிலைத்தன்மை தேவை.

பிறகு சுக்ரீவன் துந்துபியின் கதையைத் தொடங்குகிறான். துந்துபி என்பவன் கைலாசச் சிகரம்போல் ஒளிரும் ஓர் எருமை; வீரமுடைய அவன் ஆயிரம் யானைகளின் வலிமையைக் கொண்டிருந்தான். வீரச்செருக்காலும், பெற்ற வரத்தாலும் மயங்கிய அந்தத் தீயமனத்தவனான பேருருவன், நதிகளின் தலைவனான கடலிடம் சென்றான். அலைகள் நிறைந்த, ரத்தினக் குவியலான கடலைக் கடந்து, ‘எனக்குப் போர் கொடு’ என்று அந்தப் பெருங்கடலிடம் சொன்னான். அப்போது தர்மாத்மாவும் பெருவலிமையுடையவனுமான கடலரசன் எழுந்து, காலனால் தூண்டப்பட்ட அந்த அசுரனிடம் சொன்னான் — ‘போர்க்கலையில் வல்லவனே, உனக்குப் போர் கொடுக்க நான் ஆற்றலுடையவன் அல்லன்; உனக்குப் போர் கொடுப்பவனைச் சொல்கிறேன், கேள். பெருங்காட்டில் தவசிகளுக்கு மேலான புகலிடமாக ஒரு மலையரசன் இருக்கிறான்; சங்கரனின் மாமனாரான அவன் இமவான் என்ற பெயரால் புகழ்பெற்றவன். பெரிய அருவிகளும் பல குகைகளும் சுனைகளும் உடைய அவன், போரில் உனக்கு ஒப்பற்ற மகிழ்ச்சியைத் தர வல்லவன்.’ இங்கே கடல் அச்சத்தால் அல்ல, தர்மபுத்தியாலேயே போரைத் தவிர்க்கிறது; இருந்தும் துந்துபி அதை அச்சமென்றே எண்ணுகிறான். ‘வரத்தால் மயங்கியவன்’ என்ற சொல்லால் கவி சுட்டுகிறார் — வரமே இவனுடைய அழிவின் வேர்; ஏனெனில் வரத்தால் கிடைத்த வலிமைச்செருக்கு விவேகத்தை அழிக்கிறது. கடலின் பதிலும் நீதிசாஸ்திரத்துக்கு எடுத்துக்காட்டு — அது தன் பலவீனத்தைச் சொல்வதில்லை; ‘போர் கொடுக்க நான் ஆற்றலுடையவன் அல்லன்’ என்ற மென்சொல்லால் தகராறைத் தவிர்த்து, வேறொரு ஆற்றலுடையவனைக் காட்டுகிறது; இதனால் போரை விரும்பாத மனஉறுதியாளனின் வழி காட்டப்படுகிறது. இமயத்தின் வர்ணனையில் ‘தவசிகளின் புகலிடம்’ என்ற சொல் முக்கியமானது — தவசிகளின் புகலிடம் போருக்கான இடம் அல்ல என்பது குறிப்பால் உணர்த்தப்படுகிறது; இருந்தும் துந்துபி அதைப் புரிந்துகொள்வதில்லை. ‘நதிகளின் தலைவன்’ என்ற அடைமொழியால் கடலின் ஆழமும், ‘ரத்தினக் குவியல்’ என்பதால் அதன் செல்வமும் சுட்டப்படுகின்றன; இத்தகைய பெரியவனையும் அறைகூவும் அசுரன் தன் வெறியையே வெளிப்படுத்துகிறான். ‘எருமை’ என்ற உருவக் குறிப்பால் அவனுடைய விலங்குத்தன்மையும் அறிவின் மழுக்கமும் சுட்டப்படுகின்றன; ‘கைலாசச் சிகரம்போல் ஒளிர்பவன்’ என்பதால் அவனுடைய வெண்மையான பேருடல்.

‘இவன் அஞ்சிவிட்டான்’ என்று கடலைப் பற்றி எண்ணி, அசுரருள் சிறந்தவன் வில்லிலிருந்து விடுபட்ட அம்புபோல இமயத்தின் காட்டுக்கு வந்தான். அங்கே அந்த மலையின் யானையரசன் போன்ற வெண்பாறைகளைப் பலவாறு தரையில் எறிந்து கர்ஜித்தான். அப்போது வெண்மேகம் போன்ற வடிவுடைய, சாந்தமான, இனிய தோற்றமுடைய இமவான் தன் சிகரத்திலேயே நின்றுகொண்டு சொன்னான் — ‘தர்மத்தை நேசிக்கும் துந்துபியே, என்னை வருத்துவது உனக்குத் தகாது; போர்ச்செயல்களில் நான் திறமையற்றவன்; தவசிகளின் புகலிடம் நான்.’ அந்தச் சொல்லைக் கேட்டு, சினத்தால் சிவந்த கண்களுடன் துந்துபி சொன்னான் — ‘நீ போரில் ஆற்றலற்றவனாக இருந்தாலோ, எனக்கு அஞ்சி முயற்சியற்றவனாக இருந்தாலோ, போரிட விரும்பும் எனக்குப் போர் கொடுப்பவனைச் சொல்.’ பிறகு சொல்வல்லவனும் தர்மாத்மாவுமான இமவான் சினத்தால், முன்பு ஒருபோதும் சொல்லாத சொல்லைச் சொன்னான் — ‘வாலி என்ற பேரறிவுடைய, இந்திரனின் மைந்தனான, வீரமிக்க வானரன் ஒப்பற்ற ஒளியுடைய கிஷ்கிந்தையில் வாழ்கிறான். போர்க்கலையில் வல்லவனான அவன், நமுசிக்கு இந்திரன்போல, உனக்குப் பெரும் நேருக்குநேர் போரைக் கொடுக்க வல்லவன். இங்கே போரை விரும்பினால் விரைவாக அவனிடம் செல்; போர்ச்செயலில் அவன் எப்போதும் பொறுக்காத வீரன்.’ இவ்வாறு இரு பெரியவர்களும் போரைத் தவிர்க்கிறார்கள்; இறுதியில் துந்துபி தானே மரணத்தின் வாயை நோக்கி இட்டுச்செல்லப்படுகிறான். இப்பகுதியில் மூன்று குரல்கள் கேட்கின்றன — அசுரனின் செருக்கு, இமவானின் அமைதி, இறுதியில் அவனுடைய சினம். இமவான் முதலில் மென்சொல்லாலேயே மறுக்கிறான்; ‘தர்மத்தை நேசிப்பவனே’ என்ற விளியால் அவன் அசுரனையும் தர்மத்தில் நிலைநிறுத்த விரும்புகிறான்; இது பண்பாளனின் இலக்கணம். ஆனால் ‘முன்பு ஒருபோதும் சொல்லாத’ என்ற சொல்லால் கவி தெளிவாக்குகிறார் — இமவான் ஒருபோதும் சொல்லாததை இன்று சினத்தால் சொல்கிறான்; அதாவது வாலியிடம் அனுப்பியதும் அவனுடைய சினத்தின் பலனே. இங்கே துந்துபியின் மரண வழி இரு பெரியவர்களால் காட்டப்படுகிறது — கடலால் இமயத்துக்கு, இமயத்தால் வாலிக்கு — இதனால் முன்பு சொன்ன ‘காலனால் தூண்டப்பட்டவன்’ என்ற சொல் பொருள் பெறுகிறது. ‘நமுசிக்கு இந்திரன்போல’ என்ற உவமையால் வாலி இந்திரனின் மைந்தன் என்பது நினைவூட்டப்படுகிறது; அசுரனின் தோல்வி உறுதி என்பதும் சுட்டப்படுகிறது, ஏனெனில் நமுசி இந்திரனால் கொல்லப்பட்டவனே. ‘போர்ச்செயலில் பொறுக்காதவன்’ என்ற அடைமொழியால் வாலியின் பொறுமையின்மை — முந்தைய சர்க்கத்திலும் காணப்பட்டது — மீண்டும் நினைவூட்டப்படுகிறது. இவ்வாறு ஒரே குணத்தைப் பல இடங்களில் காட்டிக் கவி பாத்திரத்தின் இயல்பை உறுதிப்படுத்துகிறார். ‘வில்லிலிருந்து விடுபட்ட அம்புபோல’ என்ற உவமையால் அசுரனின் வேகம் சுட்டப்படுகிறது; பாறைகளை எறிந்தது அவனுடைய செருக்கின் முதல் செயல். இமவான் ‘தன் சிகரத்திலேயே நின்றுகொண்டு’ என்ற சொல்லால், அவன் தன் இடத்திலிருந்து அசையவில்லை என்ற மனஉறுதி காட்டப்படுகிறது.

இமவானின் சொல்லைக் கேட்டுச் சினத்தில் ஆழ்ந்த துந்துபி அப்போது வாலியின் நகரான கிஷ்கிந்தைக்குச் சென்றான். எருமை உருவைத் தாங்கி, கூரிய கொம்புகளுடன் அச்சமூட்டுபவனாக, மழைக்காலத்தில் வானில் நீர் நிறைந்த பெருமேகம்போல அவன் இருந்தான். பிறகு பெருவலிமையுடைய துந்துபி கிஷ்கிந்தையின் வாயிலுக்கு வந்து, நிலத்தை நடுங்கச் செய்தபடி ஒரு பெரும் முரசுபோல (துந்துபிபோல) முழங்கினான் — அவனுடைய முழக்கம் அவன் பெயரின் பொருளுக்கு ஏற்றதே. அருகிலிருந்த மரங்களை முறித்து, குளம்புகளால் நிலத்தைப் பிளந்து, செருக்கால் கொம்பால் அந்த வாயிலைக் கீறி, அவன் ஒரு யானைபோல இருந்தான். அந்தப்புரத்தில் இருந்த வாலி அந்த ஒலியைக் கேட்டுப் பொறுக்காமல், நட்சத்திரங்களோடு சந்திரன்போலப் பெண்களோடு வெளியே வந்தான். காட்டில் திரியும் எல்லா வானரர்களுக்கும் தலைவனான அவன் அளவான, தெளிவான எழுத்துகளும் சொற்களும் கொண்ட சொல்லால் துந்துபியிடம் சொன்னான் — ‘எதற்காக இந்த நகர வாயிலை அடைத்துக்கொண்டு முழங்குகிறாய்? பெருவலிமையுடைய துந்துபியே, உன்னை நான் அறிவேன்; உயிரைக் காத்துக்கொள்.’ அறிவுடைய வானர அரசனின் அந்தச் சொல்லைக் கேட்டு, சினத்தால் சிவந்த கண்களுடன் துந்துபி பதில் சொன்னான். இங்கே ‘அளவான, தெளிவான எழுத்துகளும் சொற்களும்’ என்ற சொல்லால் வாலியின் தன்னடக்கமும், ‘சிவந்த கண்களுடன்’ என்பதால் அசுரனின் அடக்கமின்மையும் சுட்டப்படுகின்றன. துந்துபியின் வர்ணனையில் நான்கு வினைச்சொற்கள் கையாளப்பட்டிருக்கின்றன — முழங்கினான், முறித்து, பிளந்து, கீறி — இவற்றால் அவனுடைய ஆணவம் முழுமையாகக் காட்டப்படுகிறது. ‘துந்துபி துந்துபிபோல’ என்ற மடக்கணி இங்கே அழகானது — பெயராலும் அவன் ஒரு வாத்திய வகை (முரசு), முழக்கத்தாலும் அப்படியே. ‘யானைபோல’ என்ற உவமையால் கொம்பால் வாயிலைக் கீறும் யானையின் செருக்கு நினைவூட்டப்படுகிறது. வாலி வெளியே வந்ததும் ‘நட்சத்திரங்களோடு சந்திரன்போல’ என்ற மென்மையான உவமையால் வர்ணிக்கப்படுகிறது — அந்தப்புரத்திலிருந்து பெண்களோடு வெளியே வரும் அவன் போருக்கு முனைந்தவனாக அல்ல, நிதானமானவனாகவே தோன்றுகிறான்; இதனால் அவனுடைய தன்னம்பிக்கை சுட்டப்படுகிறது. அவனுடைய சொல்லும் ‘அளவானது’ — குறைந்த எழுத்துகள்; ‘தெளிவான எழுத்துகளும் சொற்களும்’ — தெளிவானது; சினத்திலும் தன்னடக்கம் என்பது அரச குணம். ‘உயிரைக் காத்துக்கொள்’ என்பது கருணையோடு கூடிய தடையே, அறைகூவல் அல்ல. இதனால் வாலி முதலில் தர்மத்தின் பக்கமே நின்றான் என்று அறியப்படுகிறது.

‘வீரனே, பெண்களின் முன்னிலையில் நீ பேசத் தகாது; இன்று எனக்குப் போர் கொடு; அப்போது உன் வலிமையை அறிவேன்’ என்று அசுரன் சொன்னான். ‘அல்லது இன்று இந்த இரவு முழுவதும் என் சினத்தை அடக்கிவைப்பேன்; காம இன்பங்களில் விருப்பம்போல் உன் மகிழ்ச்சியை அனுபவித்துக்கொள். கொடைகள் வழங்கப்படட்டும்; வானரர்கள் தழுவப்படட்டும்; எல்லா வானரர்களுக்கும் தலைவனே, நண்பர்களைத் திருப்திப்படுத்து. கிஷ்கிந்தையை நன்றாகப் பார்த்துக்கொள்; நகரில் உனக்கு நிகரான ஒருவனை நியமி; பெண்களோடு விளையாடு — நான் உன் செருக்கை அடக்குபவன். மதுவால் மயங்கியவனையோ, கவனமற்றவனையோ, தோற்றவனையோ, ஆயுதமற்றவனையோ, மெலிந்தவனையோ, உன்னைப்போல் மதத்தால் மயங்கியவனையோ எவன் கொல்கிறானோ, அவன் உலகில் கருக்கொலை செய்தவனாகிறான்.’ இந்தச் சொல்லால் அசுரன் தன் பெருந்தன்மையைக் காட்டுவதுபோல நடிக்கிறான்; உண்மையிலோ வாலியை மதுமயக்கமுடையவன் என்று இழிவுபடுத்துகிறான். அப்போது வாலி தாரை முதலான பெண்கள் அனைவரையும் அனுப்பிவிட்டு, சினத்திலும் மெல்லச் சிரித்து, அந்த அசுரர் தலைவனிடம் சொன்னான் — ‘போரில் நீ அஞ்சாதவனானால், இவன் மதுமயக்கமுடையவன் என்று எண்ணாதே; இந்தப் போரில் இந்த மயக்கம் வீரனின் பானமே என்று கொள்.’ மயக்கத்தை வீரபானமாக மாற்றியது இங்கே அழகிய பதில். அசுரனின் சொல்லில் இரு பகுதிகள் — முதலில் போருக்கான வேண்டுகோள், பிறகு கேலி பொதிந்த அனுமதி. ‘இரவு முழுவதும் சினத்தை அடக்கிவைப்பேன்’ என்று சொல்லும்போது அவன் பெருந்தன்மையின் தோற்றத்தை உண்டாக்குகிறான்; உண்மையிலோ ‘இது உன் கடைசி இரவு’ என்று சுட்டுகிறான்; ‘கிஷ்கிந்தையை நன்றாகப் பார்த்துக்கொள்’ என்ற சொல்லால் மரணமே குறிப்பால் உணர்த்தப்படுகிறது. ‘கருக்கொலை செய்தவன்’ என்ற சொல்லாட்சியோ தர்மசாஸ்திரத்தைச் சார்ந்தது — மதுமயக்கமுடையவனையோ கவனமற்றவனையோ கொல்வது மாபாதகம் என்ற ஸ்மிருதி வாக்கைப் பின்பற்றி அவன் தன்னைத் தர்மநிஷ்டனாகக் காட்டிக்கொள்கிறான். வாலியின் பதிலோ ஒரே சொல்லால் அவனை நிராகரிக்கிறது — ‘இந்த மயக்கம் போரில் வீரபானம்’ என்று. மதுபானம் குற்றம்; வீரபானமோ வீரத்தைப் பெருக்குவது; இவ்வாறு குற்றத்தையே குணமாக மாற்றி அவன் அசுரனின் குற்றச்சாட்டைப் பயனற்றதாக்குகிறான். பெண்களை அனுப்பிவிட்டதும் அவன் போருக்குத் தயாரானதைச் சுட்டுகிறது.

அவனிடம் இவ்வாறு சொல்லிவிட்டு, சினங்கொண்ட வாலி தந்தையான மகேந்திரன் தந்த பொன்மாலையை மேலே தூக்கி அணிந்து போருக்கு நின்றான். மலைபோன்ற அந்தத் துந்துபியை இரு கொம்புகளிலும் பற்றி, வானரருள் யானைபோன்றவன் கர்ஜித்தபடி சுழற்றி, வலிமையால் அடித்து வீழ்த்தி, பெருமுழக்கம் செய்தான்; வீழ்த்தப்படும் அவனுடைய காதுகளிலிருந்து இரத்தம் வழிந்தது. ஒருவரையொருவர் வெல்ல விரும்பிய அவ்விருவருக்கும் — துந்துபிக்கும் வாலிக்கும் — சினவேகத்தால் கொடிய போர் மூண்டது. இந்திரனுக்கு நிகரான வீரமுடைய வாலி முஷ்டிகளாலும் முழங்கால்களாலும் கால்களாலும் பாறைகளாலும் மரங்களாலும் போரிட்டான். அங்கே ஒருவரையொருவர் தாக்கிக்கொண்ட வானரனுக்கும் அசுரனுக்குமிடையே அசுரன் போரில் குன்றினான்; இந்திரனின் மைந்தனோ வளர்ந்தான். பிறகு அந்தத் துந்துபியைத் தூக்கி அவன் தரையில் அடித்தான்; உயிர்பறிக்கும் அந்தப் போரில் நசுக்கப்பட்ட துந்துபியின் உடல்துளைகளிலிருந்து நிறைய இரத்தம் பெருகியது; நீண்ட கைகளுடைய அவன் தரையில் மரணம் அடைந்தான். உயிரற்ற, உணர்வற்ற அவனை இரு கைகளாலும் எடைபார்த்துத் தூக்கி, வேகமுடைய வாலி ஒரே வீச்சில் ஒரு யோஜனை தூரம் எறிந்தான். இவ்வாறு துந்துபியின் செருக்கு முடிந்தது; ஆனால் அதே எறிதலே வாலியின் சாபத்துக்குக் காரணமாகும். போர் வர்ணனையில் கவி படிப்படியாக வேகத்தைப் பெருக்குகிறார். முதலில் மாலையைத் தூக்குதல் — தந்தை மகேந்திரன் தந்த பொன்மாலை; அதன் குறிப்பால் வாலியின் தெய்வப் பிறப்பு மீண்டும் நினைவூட்டப்படுகிறது. பிறகு கொம்புகளைப் பற்றுதல், சுழற்றுதல், தரையில் அடித்தல், கர்ஜனை, காதுகளிலிருந்து இரத்தப்பெருக்கு — இந்த ஐந்து படிகளால் முதல் தாக்குதல் வர்ணிக்கப்படுகிறது. பிறகு ‘ஒருவரையொருவர் வெல்ல விரும்பிய’ என்ற சொல்லால் இருவரின் முனைப்பும் சுட்டப்படுகிறது; போர் ஒருதலைப்பட்சமானதல்ல. முஷ்டிகள், முழங்கால்கள், கால்கள், பாறைகள், மரங்கள் என்ற ஐந்துவகைக் கருவிகள் எண்ணப்படுகின்றன — நகமும் பல்லுமே ஆயுதமான வானரர்களின் இயல்பான போர்வடிவம் இது. ‘அசுரன் குன்றினான், இந்திரனின் மைந்தன் வளர்ந்தான்’ என்று ஒரே அரைச்சுலோகத்தில் இருவரின் எதிரெதிர்ப் போக்கு காட்டப்படுகிறது — இது வால்மீகிக்குப் பிடித்த நடை. இறுதியில் ‘பஞ்சத்வம் ஆகத:’ (ஐம்பூதங்களோடு கலந்தான்) என்ற மென்மையான சொல்லால் மரணம் சொல்லப்படுகிறது. ‘உயிரற்ற, உணர்வற்ற’ என்ற இரு அடைமொழிகளால் மரணத்தின் உறுதி மீண்டும் வலியுறுத்தப்படுகிறது; ‘இரு கைகளாலும் எடைபார்த்து’ என்பதால் எறிவதற்கு முன் எடைபார்த்தது சொல்லப்படுகிறது; இது பின்னால் ராமன் கால் கட்டைவிரலால் எடைபார்த்ததோடு முரண்படுகிறது. ஒரு யோஜனை தூரம் எறிந்தது வெறும் வலிமைக் காட்சி அல்ல; கதையின் அடுத்த சாபத்துக்கான காரணமும் கூட — ஒரே செயலால் வெற்றியும் தோல்வியும் உண்டாயின என்பதே இந்தக் காவியத்தின் நுட்பமான திருப்பம்.

வேகமாக எறியப்பட்ட அவனுடைய வாயிலிருந்து இரத்தத் துளிகள் காற்றால் தூக்கிச் செல்லப்பட்டு மதங்கரின் ஆசிரமத்தின்மேல் விழுந்தன. அங்கே விழுந்த இரத்தத் துளிகளைக் கண்டு முனிவர் சினங்கொண்டு எண்ணினார் — ‘யாரால் நான் திடீரென்று இரத்தத்தால் தீண்டப்பட்டேன்? தீயமனமும் தீயஅறிவும் உடைய, பண்படாத மனத்தவனான இந்த அறிவிலி யார்?’ இவ்வாறு சொல்லிவிட்டு, முனிவருள் சிறந்த அவர் வெளியே வந்து, மலைபோன்ற உருவமுடைய ஒரு எருமை உயிரற்றுத் தரையில் விழுந்து கிடப்பதைக் கண்டார். தவத்தின் ஆற்றலால் ‘இது ஒரு வானரனால் செய்யப்பட்டது’ என்று அறிந்து, எறிந்த வானரன்மேல் பெரும் சாபத்தை விடுத்தார் — ‘இரத்தப்பெருக்குகளால் நான் வாழும் காட்டைக் களங்கப்படுத்தியவன் இங்கே நுழையக்கூடாது; நுழைந்தால் அவனுக்கு மரணம் நேரும். எறிந்ததன் மூலம் இவன் இந்த மரங்களையும் முறித்துவிட்டான். அந்தத் தீயஅறிவுடையவன் என் ஆசிரமத்தைச் சுற்றி முழு யோஜனை தூரத்துக்குள் வந்தால், அவன் இல்லாமல் போவான் என்பது தெளிவு. என் காட்டைப் புகலாகக் கொண்டிருக்கும் அவனுடைய அமைச்சர்களும் இங்கே வாழக்கூடாது; இதைக் கேட்டு அவர்கள் விருப்பம்போல் போகட்டும். அவர்களும் இங்கே தங்கினால் அவர்களையும் நிச்சயம் சபிப்பேன். மகனைப்போல நான் காத்துவரும் இந்த என் காட்டில் அவர்கள் இலைகளையும் முளைகளையும் அழிக்கவும், கனிகளையும் கிழங்குகளையும் இல்லாமல் செய்யவும் முனைகிறார்கள். இன்றைய நாளே எல்லை; நாளை எந்த வானரனை நான் காண்பேனோ, அவன் பல்லாயிரம் ஆண்டுகள் மலையாகிவிடுவான்.’ சாபத்தின் விரிவு இந்தச் சர்க்கத்தில் மிக அதிகம்; ஏனெனில் அதுவே அடுத்த கதையின் அடிப்படை — ரிஷ்யமூகம் சுக்ரீவனுக்குப் புகலிடமாகிறது. முனிவரின் சினம் திடீரென்று எழுந்ததல்ல; அவர் முதலில் சிந்திக்கிறார், பிறகு வெளியே வந்து பார்க்கிறார், பிறகு தவத்தால் காரணத்தை அறிகிறார், பிறகே சபிக்கிறார் — இது நியாயமான வரிசை. ‘அக்ருதாத்மா’ (பண்படாத மனத்தவன்) என்ற சொல்லால் பண்படாத மனமும், ‘பாலிஶ:’ (அறிவிலி) என்பதால் விவேகமின்மையும் சுட்டப்படுகின்றன. சாபத்தின் பரப்பும் விசித்திரமானது — வாலி மட்டுமல்ல, அவனுடைய அமைச்சர்களும் தடுக்கப்படுகிறார்கள்; ஆனால் அவர்களுக்கு வெளியேறும் வாய்ப்பு தரப்படுகிறது; வாலிக்கோ இல்லை. ‘மகனைப்போல நான் காத்துவரும்’ என்ற சொல்லால் முனிவரின் காட்டுப் பற்று வெளிப்படுகிறது — தவசிகளுக்குக் காடு மகனைப் போன்றதே. சாபச்சொல்லில் ‘அவன் இல்லாமல் போவான் என்பது தெளிவு’ என்ற உறுதிப்பொருள் சொல்லும், ‘நிச்சயம் சபிப்பேன்’ என்ற இரண்டாம் உறுதியும் உள்ளன; இரண்டாலும் முனிவரின் சொல் வீண்போகாதது என்று சுட்டப்படுகிறது. ‘இலைகளையும் முளைகளையும் அழிக்க, கனிகளையும் கிழங்குகளையும் இல்லாமல் செய்ய’ என்பதால் வானரர்களின் இயல்பான குறையையும் அவர் நினைவுகூர்கிறார். ‘மர்யாதா’ (எல்லை) என்ற சொல்லால் காலவரம்பு குறிக்கப்படுகிறது; அதனால் சாபம் திடீரென்று அல்ல, அவகாசம் தந்த பின்னரே செயல்படுகிறது. இறுதியில் ‘மலையாகிவிடுவான்’ என்ற கல்லுருவப் பேறு சாபத்தின் உச்ச எல்லை. இவ்வாறு ஒரே காடு ஒருவனுக்குக் காப்பாகவும் இன்னொருவனுக்குத் தடையாகவும் ஆகிறது — இதனால் கவி தர்மத்தின் நுட்பமான போக்கைக் காட்டுகிறார். இவை அனைத்தும் திறனாய்வுப் பதிப்பில் சுருக்கமாகவே உள்ளன; வல்கேட்டிலோ விரிவாகப் படிக்கப்படுகின்றன. ‘காற்றால் தூக்கிச் செல்லப்பட்டு’ என்ற சொல்லால் துளிகள் ஒரு யோஜனை தூரம் சென்றது சாத்தியமாக்கப்படுகிறது — காற்றால் கொண்டுசெல்லப்பட்டு அவை ஆசிரமத்தை அடைந்தன; நேரடியாக எறியப்படவில்லை; இதனால் வாலியின் குற்றம் விருப்பமின்றிச் செய்யப்பட்டது என்பதும் குறிப்பால் உணர்த்தப்படுகிறது; இருந்தும் சாபம் தடுக்கப்படவில்லை.

பிறகு முனிவர் சொன்ன சொல்லைக் கேட்டு அந்த வானரர்கள் அந்தக் காட்டிலிருந்து வெளியேறினர்; அவர்களைக் கண்டு வாலி சொன்னான் — ‘மதங்கவனத்தில் வாழ்பவர்களே, நீங்கள் அனைவரும் ஏன் என்னருகே வந்திருக்கிறீர்கள்? காட்டில் வாழ்பவர்களுக்கு நலம்தானா?’ பிறகு அந்த வானரர்கள் அனைவரும் பொன்மாலை அணிந்த வாலியிடம் காரணம் முழுவதையும் சாபத்தையும் சொன்னார்கள். வானரர்கள் சொன்ன அந்தச் சொல்லைக் கேட்டு வாலி மகரிஷியை அணுகிக் கைகூப்பி வேண்டினான்; ஆனால் மகரிஷி அவனைப் பொருட்படுத்தாமல் ஆசிரமத்துக்குள் சென்றுவிட்டார்; வாலியோ சாபத்தைச் சுமக்க நேர்ந்ததை எண்ணி அஞ்சிக் கலக்கமடைந்தான். அன்றுமுதல் சாபத்துக்கு அஞ்சிய அந்த வானரன் பெருமலையான ரிஷ்யமூகத்துக்குள் நுழையவோ அதைப் பார்க்கவோ விரும்புவதில்லை. ‘அவன் நுழையமாட்டான் என்று அறிந்தே நான் அமைச்சர்களோடு விஷாதமின்றி இந்தப் பெருங்காட்டில் திரிகிறேன்’ என்று சுக்ரீவன் ராமனிடம் சொல்கிறான். பிறகு அவன் கண்கூடான சான்றைக் காட்டுகிறான் — ‘வீரச்செருக்கால் எறியப்பட்ட துந்துபியின் மலைமுகடு போன்ற இந்தப் பெரும் எலும்புக்குவியல் இதோ தெரிகிறது; கிளைகள் தொங்கும் இந்த ஏழு பெரிய சால மரங்களும் இருக்கின்றன; இவற்றுள் ஒன்றை வாலி தன் வலிமையால் இலையற்றதாக்க வல்லவன். அவனுடைய இந்த ஒப்பற்ற வீரத்தை நான் வெளிப்படுத்தினேன்; அந்த வாலியைப் போரில் நீ எப்படிக் கொல்ல இயலும்?’ வாலியின் கேள்வியில் ‘காட்டில் வாழ்பவர்களுக்கு நலம்தானா’ என்பதில் கருணை தெரிகிறது — அவன் குடிமக்களின் நலத்தைக் கேட்கிறான்; இது அரச குணம். ஆனால் பதிலைக் கேட்டு அவன் சினம் கொள்வதில்லை; கைகூப்பி மகரிஷியை வேண்டுகிறான் — இதனால் அவனுடைய பணிவும் நிறுவப்படுகிறது. இருந்தும் மகரிஷி அவனைப் பொருட்படுத்தாமல் ஆசிரமத்துக்குள் செல்கிறார்; சாபம் திரும்பப் பெறப்படவில்லை. ‘கலக்கமடைந்தான்’ என்ற சொல்லால் முதன்முறையாக வாலி அஞ்சியவனாகக் காட்டப்படுகிறான் — கடல்களைக் கடப்பவன் ஒரு முனிவரின் சொல்லால் வருந்துகிறான் என்பது தவத்தின் மகிமை. ‘பொன்மாலை அணிந்த’ என்ற அடைமொழியால் முன்பு சொன்ன இந்திரன் தந்த மாலை மீண்டும் நினைவூட்டப்படுகிறது. சுக்ரீவனின் சொல்லில் ‘விஷாதமின்றி’ என்ற சொல் குறிப்பாகக் கவனிக்கத் தக்கது — ரிஷ்யமூகத்தில் அவன் அச்சமற்றவன்; ஆகவேதான் அங்கே இருக்கிறான். இறுதியில் அவன் கண்கூடான இரு சான்றுகளைக் காட்டுகிறான் — எலும்புக்குவியல், ஏழு சால மரங்கள். இவை வெறும் கதையல்ல; கண்முன் தெரியும் பொருள்கள்; ஆகவே சுக்ரீவனின் சொல் சோதித்தறியக் கூடியதாகவும் ஆகிறது. ‘இலையற்றதாக்க’ என்ற ஒரே சொல் வாலியின் சால மரத்தை உலுக்கும் ஆற்றலைச் சுமக்கிறது; ஏழு என்ற எண்ணோ பின்னால் சோதனையின் அளவுகோலாகப் பயன்படுகிறது. ‘அந்த வாலியை நீ எப்படிக் கொல்ல இயலும்’ என்ற கேள்வி அவமதிப்பல்ல; நண்பனைப் பற்றிய கவலையே. ‘அமைச்சர்களோடு’ என்ற சொல்லால் சுக்ரீவன் தனியனல்ல, பரிவாரத்தோடு இருக்கிறான் என்பது சுட்டப்படுகிறது; அது பின்னால் ராஜ்யம் கிடைப்பதற்கான விதை.

இவ்வாறு பேசிய சுக்ரீவனிடம் லக்ஷ்மணன் சிரித்துக்கொண்டு சொன்னான் — ‘எந்தச் செயல் நிறைவேறினால் வாலியின் வதத்தை நீ நம்புவாய்?’ சுக்ரீவன் பதில் சொன்னான் — ‘முன்பு வாலி இந்த ஏழு சால மரங்களையும் இவ்வாறு ஒவ்வொன்றாகத் துளைத்தான்; அதையும் பலமுறை செய்தான். ராமன் ஒரே அம்பால் இவற்றுள் ஒரு மரத்தைப் பிளந்தால், ராமனின் வீரத்தைக் கண்டு வாலி கொல்லப்பட்டான் என்றே எண்ணுவேன். லக்ஷ்மணா, கொல்லப்பட்ட எருமையின் எலும்பை ஒரே காலால் தூக்கி வேகமாக இருநூறு வில்தூரம் எறிந்தாலும் அப்படியே.’ இவ்வாறு சொல்லிவிட்டு, சுக்ரீவன் சிவந்த கடைக்கண்களுடைய காகுத்ஸ்தனான ராமனைச் சிறிதுநேரம் எண்ணிப்பார்த்து மீண்டும் சொன்னான் — ‘வாலி வீரன், தன்னை வீரனென்று மதிப்பவன், புகழ்பெற்ற வலிமையும் ஆண்மையும் உடையவன், வலியவன், போர்களில் தோற்கடிக்கப்படாதவன். தேவர்களுக்கும் செய்ய அரிய அவனுடைய செயல்கள் காணப்படுகின்றன; அவற்றை எண்ணி அஞ்சியே நான் ரிஷ்யமூகத்தைப் புகலாகக் கொண்டேன். வெல்ல முடியாத, எதிர்க்க முடியாத, பொறுக்காத அந்த வானர அரசனை எண்ணி இந்த ரிஷ்யமூகத்தை விட்டு நான் நீங்குவதில்லை. அனுமன் முதலான அன்புடைய அமைச்சர்களோடு கலக்கமும் ஐயமும் கொண்டவனாக இந்தப் பெருங்காட்டில் திரிகிறேன். நண்பர்களை நேசிப்பவனே, உன்னிடம் புகழத்தக்க நல்ல நண்பனைப் பெற்றேன்; இமயத்தைப் பற்றுவதுபோல உன்னைப் பற்றியிருக்கிறேன். ஆனால் அவனுடைய வலிமையை அறிவேன்; உன் வீரமோ போரில் நான் நேரில் கண்டதில்லை. நான் உன்னை எடைபோடவில்லை, அவமதிக்கவில்லை, அச்சுறுத்தவும் இல்லை; அவனுடைய பயங்கரச் செயல்களே என்னுள் கோழைத்தனத்தை உண்டாக்கின. உண்மையில் உன் சொல்லும், நம்பகத்தன்மையும், மனஉறுதியும், தோற்றமும் சாம்பலால் மூடப்பட்ட நெருப்புபோல மேலான ஒளியைச் சுட்டுகின்றன.’ அதைக் கேட்டு ராமன் புன்னகையோடு பதில் சொன்னான் — ‘எங்கள் வீரத்தின்மேல் உனக்கு நம்பிக்கை இல்லையென்றால், போரில் புகழத்தக்க நம்பிக்கையை உனக்கு உண்டாக்குவேன்.’ லக்ஷ்மணனின் கேள்வி சுருக்கமானது, ஆனால் மனத்தைத் தைப்பது — ‘எந்தச் செயல் நிறைவேறினால் நம்புவாய்’ என்று; அதாவது ஐயத்தைப் போக்கச் சான்றைச் சொல் என்று. இதனால் கவி சுக்ரீவனுக்குத் தன் ஐயத்தைத் தெளிவுபடுத்த வாய்ப்பளிக்கிறார்; அவனைக் குற்றத்தோடு இணைப்பதில்லை. சுக்ரீவன் இரண்டு சோதனைகளைக் குறிப்பிடுகிறான் — சால மரத்தைப் பிளத்தல், எலும்பை எறிதல்; இரண்டுமே வாலியின் செயல்களே; ஆகவே நேரடி ஒப்பீடு சாத்தியம். ‘பலமுறை’ என்ற சொல்லால் வாலி அதைப் பலமுறை செய்தான் என்று சுட்டப்படுகிறது; அதனால் சோதனையின் கடுமை கூடுகிறது. பிறகு சுக்ரீவன் தன் மனநிலையை விவரிக்கிறான். ‘வீரன், தன்னை வீரனென்று மதிப்பவன்’ என்ற இரு சொற்களில் முதலாவதால் உண்மையான வீரமும், இரண்டாவதால் அவனுடைய செருக்கும் சொல்லப்படுகின்றன. ‘தேவர்களுக்கும் செய்ய அரியவை’ என்பது மிகைக்கூற்று அல்ல; முன்பு வர்ணித்த செயல்களின் முடிவு. ‘கலக்கமும் ஐயமும் கொண்டவனாக’ என்ற இரு சொற்களால் இடைவிடாத அச்சம் சொல்லப்படுகிறது. ‘அனுமன் முதலான அன்புடைய அமைச்சர்கள்’ என்ற சொல்லால் அனுமனின் தலைமை முதன்முறையாகச் சுட்டப்படுகிறது. ‘இமயத்தைப் பற்றுவதுபோல உன்னைப் பற்றியிருக்கிறேன்’ என்ற உவமையோ மனம்கவர்வது — ரிஷ்யமூக மலை புகலிடமாக இருந்தது; இப்போது ராமனே மலை. இருந்தும் அவன் தெளிவாகச் சொல்கிறான் — ‘உன் வீரத்தை நான் நேரில் கண்டதில்லை’ என்று; இது அவமதிப்பல்ல, சத்தியம் பேசுதல். ‘எடைபோடவில்லை, அவமதிக்கவில்லை, அச்சுறுத்தவில்லை’ என்ற மூன்று மறுப்புகளால் அவன் தன் நோக்கத்தைத் தூய்மைப்படுத்துகிறான். ‘சாம்பலால் மூடப்பட்ட நெருப்புபோல’ என்ற உவமையால் ராமனின் மறைந்த ஒளி சுட்டப்படுகிறது — வெளியே தெரியாதது உள்ளே எரிகிறது. ராமனின் பதிலும் சுருக்கமானதே — வாதமும் இல்லை, சினமும் இல்லை; ‘நம்பிக்கையை உண்டாக்குவேன்’ என்று செயலாலேயே பதில்; ‘புன்னகையோடு’ என்ற சொல்லால் அவனுடைய நிலைத்தன்மை காட்டப்படுகிறது. இங்கே சுக்ரீவனின் நீண்ட சொல் பதினொரு சுலோகங்களில் விரிகிறது; அது திறனாய்வுப் பதிப்பில் அறவே இல்லை; வல்கேட் அதனால் சுக்ரீவனின் உளவியலை நுட்பமாகச் சித்திரிக்கிறது — அச்சம், நம்பிக்கை, ஐயம், மன்னிப்பு வேண்டுதல் ஆகியவை ஒன்றாகக் கலந்திருக்கின்றன. இத்தகைய கலப்பு உணர்வை வால்மீகி பெரும்பாலும் மனிதர்களிடமே காட்டுகிறார்; இங்கோ ஒரு வானரனிடம் காட்டுகிறார்.

இவ்வாறு சொல்லிச் சுக்ரீவனைத் தேற்றிய, லக்ஷ்மணனின் அண்ணனான, நீண்ட கைகளுடைய ராகவன், துந்துபியின் உடலை விளையாட்டாகக் கால் கட்டைவிரலால் எடைபார்த்துப் பத்து யோஜனை தூரம் எறிந்தான் — வீரமுடைய அவன் அசுரனின் உலர்ந்த உடலைக் கால் கட்டைவிரலாலேயே தூக்கி எறிந்தான். எறியப்பட்ட உடலைக் கண்டு சுக்ரீவன் மீண்டும், லக்ஷ்மணனின் முன்னிலையிலும் வானரர்களின் முன்னிலையிலும், சுட்டெரிக்கும் சூரியன்போன்ற ராமனிடம் பொருள் பொதிந்த இந்தச் சொல்லைச் சொன்னான் — ‘நண்பனே, முன்பு களைத்தவனும் மதங்கொண்டவனுமான என் அண்ணன் வாலியால் எறியப்பட்ட உடல் ஈரமானது, சதையோடு கூடியது, புதியது; இப்போதோ இது இலேசானது, சதையற்றது, புல்லைப் போன்றது; ராகவா, ரகுகுலத்தை மகிழ்விப்பவனே, நீயும் இதை மகிழ்ச்சியோடு இவ்வாறு எறிந்தாய். ஆகவே இங்கே உன் வலிமை பெரிதா அவன் வலிமை பெரிதா என்று அறிய இயலாது; ஈரமானது, உலர்ந்தது என்பது மிகப் பெரிய வேறுபாடு அல்லவா. அன்பனே, உன் வலிமை, அவன் வலிமை பற்றி அதே ஐயம் இருக்கிறது; ஒரு சால மரத்தைப் பிளந்தால் வலிமையும் வலிமையின்மையும் வெளிப்படும். யானையின் துதிக்கைபோல நீண்ட இந்த வில்லில் நாண் ஏற்றி, காது வரை இழுத்து, ஒரு பெரிய அம்பை விடு.’ இறுதியில் நீண்ட விருத்தங்களால் அழகுபெற்ற இரு சுலோகங்களால் அவன் முடிக்கிறான் — ‘நீ எய்யும் அம்பு இந்தச் சால மரத்தைப் பிளக்கும்; இதில் ஐயமில்லை; அரசனே, தயக்கம் போதும்; எனக்கு விருப்பமானதை உறுதியாகச் செய் — உன்மேல் ஆணையிட்டு வேண்டுகிறேன். ஒளிகளுள் சூரியன் எப்போதும் சிறந்தது போல, பெருமலைகளுள் இமயமலை சிறந்தது போல, நாற்கால் விலங்குகளுள் சிங்கம் சிறந்தது போல, மனிதர்களின் வீரத்தில் நீயே சிறந்தவன்.’ இங்கே கவி ஒப்பீட்டை நுட்பமாகச் செய்கிறார் — வாலி ஒரு யோஜனை எறிந்தான், ராமனோ பத்து யோஜனை; வாலி இரு கைகளால், ராமனோ கால் கட்டைவிரலாலேயே, அதுவும் ‘விளையாட்டாக’. இருந்தும் சுக்ரீவன் திருப்தியடையவில்லை; ஏனெனில் ஈரமானதற்கும் உலர்ந்ததற்கும் வேறுபாடு உண்டு என்று அவன் வாதத்தால் காட்டுகிறான். இந்த வாதம் நன்றிகெட்டதனம் அல்ல; நுண்ணறிவின் அடையாளம்; பொய்யான புகழ்ச்சியைச் செய்யாததாலேயே நட்பு உறுதியாகிறது. ‘யானையின் துதிக்கைபோல நீண்ட’ என்பது வில்லின் உவமை; ‘காது வரை இழுத்து’ என்பது இழுப்பின் எல்லை. இறுதி இரு சுலோகங்களும் நீண்ட விருத்தத்தில் அமைந்தவை. திறனாய்வுப் பதிப்போ இந்த இரு சுலோகங்களையும் படிப்பதே இல்லை; ஆகவே அங்கே ஒப்பிட இடமில்லை; யாப்பு மாற்றம் சர்க்க முடிவின் அறிகுறி என்பது வால்மீகியின் பொதுவான முறை. ‘உன்மேல் ஆணையிட்டு வேண்டுகிறேன்’ என்று சபதம் செய்விப்பதன் மூலம் சுக்ரீவன் தன் வேண்டுகோளை வற்புறுத்துகிறான். இறுதிச் சுலோகத்தாலோ அவன் ராமனை மூன்று உவமைகளால் புகழ்கிறான் — சூரியன், இமயம், சிங்கம்; மூன்றும் தத்தம் வகையில் சிறந்தவை; அதுபோல ராமன் மனிதருள்.

ಹರ್ಷವನ್ನೂ ಪೌರುಷವನ್ನೂ ಹೆಚ್ಚಿಸುವ ರಾಮನ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಸುಗ್ರೀವನು ರಾಘವನನ್ನು ಗೌರವಿಸುತ್ತಾನೆ, ಪ್ರಶಂಸಿಸುತ್ತಾನೆ — ‘ನೀನು ಕುಪಿತನಾದರೆ ಯುಗಾಂತದ ಸೂರ್ಯನಂತೆ ಉರಿಯುವ, ಮರ್ಮಗಳನ್ನು ಭೇದಿಸುವ, ಹರಿತವಾದ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಲೋಕಗಳನ್ನೇ ಸುಡಬಲ್ಲೆ, ಇದರಲ್ಲಿ ಸಂಶಯವಿಲ್ಲ.’ ಆದರೂ ಅವನು ರಾಮನನ್ನು ಎಚ್ಚರಿಸುತ್ತಾನೆ — ‘ವಾಲಿಯ ಪೌರುಷ ಏನು, ವೀರ್ಯ ಏನು, ಧೈರ್ಯ ಏನು ಎಂಬುದನ್ನು ಏಕಾಗ್ರಮನಸ್ಸಿನಿಂದ ಕೇಳಿ, ಅನಂತರ ಏನು ಮಾಡಬೇಕೋ ಅದನ್ನು ವಿಧಿಸು.’ ಅನಂತರ ಮೂರು ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ವಾಲಿಯ ಅತಿಮಾನುಷ ಬಲವನ್ನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಸೂರ್ಯೋದಯಕ್ಕೆ ಮುಂಚೆಯೇ ಅವನು ಪಶ್ಚಿಮ ಸಮುದ್ರದಿಂದ ಪೂರ್ವಕ್ಕೆ, ದಕ್ಷಿಣದಿಂದ ಉತ್ತರಕ್ಕೆ ದಾಟುತ್ತಾನೆ, ಅವನಿಗೆ ಆಯಾಸವೂ ಆಗುವುದಿಲ್ಲ. ಬೆಟ್ಟಗಳ ತುದಿಗಳನ್ನು ಏರಿ ದೊಡ್ಡ ದೊಡ್ಡ ಶಿಖರಗಳನ್ನು ವೇಗವಾಗಿ ಮೇಲಕ್ಕೆ ಎಸೆದು ಮತ್ತೆ ಹಿಡಿಯುತ್ತಾನೆ. ವನಗಳಲ್ಲಿ ಸಾರವತ್ತಾದ ಬಗೆಬಗೆಯ ಅನೇಕ ಮರಗಳನ್ನು ತನ್ನ ಬಲವನ್ನು ಪ್ರದರ್ಶಿಸುತ್ತಾ ವೇಗದಿಂದ ಮುರಿದಿದ್ದಾನೆ.’ ಈ ಮೂರು ಉದಾಹರಣೆಗಳಿಂದ — ಗತಿ, ಎಸೆತ, ಮುರಿತ — ವಾಲಿಯ ಮೂರು ಬಗೆಯ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವನ್ನು ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಇಲ್ಲಿ ಗಮನಿಸಬೇಕಾದುದು — ಸುಗ್ರೀವನು ರಾಮನನ್ನು ಸಂದೇಹದಿಂದಲ್ಲ, ಸತ್ಯನಿವೇದನೆಯಿಂದಲೇ ಪರೀಕ್ಷಿಸುತ್ತಾನೆ; ಮಿತ್ರನಿಂದ ಸತ್ಯವನ್ನು ಬಯಸುವವನು ಅವನ ಎದುರು ಶತ್ರುವಿನ ಬಲವನ್ನೂ ಮುಚ್ಚಿಡುವುದಿಲ್ಲ. ‘ಯುಗಾಂತದ ಸೂರ್ಯನಂತೆ’ ಎಂಬ ಉಪಮೆಯಿಂದ ರಾಮನ ತೇಜಸ್ಸನ್ನು ಪ್ರಳಯಕಾಲದಂತೆ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ, ಆದರೂ ತಕ್ಷಣವೇ ವಾಲಿಯ ಬಲವನ್ನು ವರ್ಣಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ — ಇದರಿಂದ ಇಬ್ಬರ ಹೋಲಿಕೆ ಕೇಳುಗನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ತಾನಾಗಿಯೇ ಹುಟ್ಟುತ್ತದೆ. ‘ಸೂರ್ಯೋದಯಕ್ಕೆ ಮುಂಚೆ’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಕಾಲದ ಅಲ್ಪತೆ, ‘ನಾಲ್ಕು ಸಮುದ್ರಗಳು’ ಎಂಬುದರಿಂದ ದೇಶದ ವಿಶಾಲತೆ ಸೂಚಿತವಾಗಿವೆ; ಒಂದೇ ಮುಂಜಾನೆಯಲ್ಲಿ ಅವನು ನಾಲ್ಕು ದಿಕ್ಕುಗಳನ್ನೂ ಸುತ್ತುತ್ತಾನೆ ಎಂಬುದು ಅರ್ಥ. ಶಿಖರಗಳನ್ನು ಎಸೆಯುವುದರಲ್ಲಿ ಕೇವಲ ಎಸೆತವಲ್ಲ, ಮತ್ತೆ ಹಿಡಿಯುವುದನ್ನೂ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ — ಅದಾದರೋ ಇನ್ನೂ ದುಷ್ಕರ, ಏಕೆಂದರೆ ಬೀಳುತ್ತಿರುವ ದೊಡ್ಡ ಬೆಟ್ಟದ ಶಿಖರವನ್ನು ಹಿಡಿಯಲು ಮಹಾ ಸ್ಥಿರತೆ ಬೇಕು.

ಅನಂತರ ಸುಗ್ರೀವನು ದುಂದುಭಿಯ ಕಥೆಯನ್ನು ಆರಂಭಿಸುತ್ತಾನೆ. ದುಂದುಭಿ ಎಂಬ ಕೋಣನಿದ್ದನು, ಕೈಲಾಸಶಿಖರದಂತೆ ಹೊಳೆಯುವವನು; ವೀರ್ಯವಂತನಾದ ಅವನು ಸಾವಿರ ಆನೆಗಳ ಬಲವನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದನು. ವೀರ್ಯದ ಮದದಿಂದ ದುಷ್ಟಾತ್ಮನಾಗಿ, ವರದಾನದಿಂದ ಮೋಹಿತನಾಗಿ ಆ ಮಹಾಕಾಯನು ನದಿಗಳ ಒಡೆಯನಾದ ಸಮುದ್ರದ ಬಳಿಗೆ ಹೋದನು. ಅಲೆಗಳುಳ್ಳ, ರತ್ನರಾಶಿಯಾದ ಸಾಗರವನ್ನು ಅತಿಕ್ರಮಿಸಿ ‘ನನಗೆ ಯುದ್ಧವನ್ನು ಕೊಡು’ ಎಂದು ಆ ಮಹಾರ್ಣವಕ್ಕೆ ಹೇಳಿದನು. ಆಗ ಧರ್ಮಾತ್ಮನೂ ಮಹಾಬಲಶಾಲಿಯೂ ಆದ ಸಮುದ್ರನು ಮೇಲೆದ್ದು ಕಾಲಪ್ರೇರಿತನಾದ ಆ ಅಸುರನಿಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ಯುದ್ಧವಿಶಾರದನೇ, ನಿನಗೆ ಯುದ್ಧ ಕೊಡಲು ನಾನು ಸಮರ್ಥನಲ್ಲ; ನಿನಗೆ ಯುದ್ಧ ಕೊಡುವವನನ್ನು ಹೇಳುತ್ತೇನೆ, ಕೇಳು. ಮಹಾರಣ್ಯದಲ್ಲಿ ತಪಸ್ವಿಗಳಿಗೆ ಪರಮ ಆಶ್ರಯವಾದ ಪರ್ವತರಾಜನಿದ್ದಾನೆ, ಶಂಕರನ ಮಾವ, ಹಿಮವಂತನೆಂಬ ಹೆಸರಿನಿಂದ ಪ್ರಸಿದ್ಧ. ಮಹಾ ಜಲಧಾರೆಗಳೂ ಅನೇಕ ಗುಹೆ-ಝರಿಗಳೂ ಉಳ್ಳ ಅವನು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ನಿನಗೆ ಅಪಾರ ತೃಪ್ತಿಯನ್ನು ಕೊಡಬಲ್ಲನು.’ ಇಲ್ಲಿ ಸಮುದ್ರನು ಭಯದಿಂದಲ್ಲ, ಧರ್ಮಬುದ್ಧಿಯಿಂದಲೇ ಯುದ್ಧವನ್ನು ತಪ್ಪಿಸುತ್ತಾನೆ; ಆದರೂ ದುಂದುಭಿ ಅದನ್ನು ಭಯವೆಂದೇ ಭಾವಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ವರದಾನದಿಂದ ಮೋಹಿತ’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಕವಿ ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ — ವರವೇ ಇವನ ವಿನಾಶದ ಮೂಲ, ಏಕೆಂದರೆ ವರದಿಂದ ಪಡೆದ ಬಲಗರ್ವ ವಿವೇಕವನ್ನು ನಾಶಮಾಡುತ್ತದೆ. ಸಮುದ್ರನ ಪ್ರತ್ಯುತ್ತರವೂ ನೀತಿಶಾಸ್ತ್ರದ ಉದಾಹರಣೆ — ಅವನು ತನ್ನ ದೌರ್ಬಲ್ಯವನ್ನು ಹೇಳುವುದಿಲ್ಲ, ‘ಯುದ್ಧ ಕೊಡಲು ಸಮರ್ಥನಲ್ಲ’ ಎಂಬ ಮೃದುವಾದ ಮಾತಿನಿಂದ ವಿವಾದವನ್ನು ತಪ್ಪಿಸುತ್ತಾನೆ, ಇನ್ನೊಬ್ಬ ಸಮರ್ಥನನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ; ಇದರಿಂದ ಯುದ್ಧವನ್ನು ಬಯಸದ ಧೀರನ ಮಾರ್ಗವನ್ನು ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಹಿಮವಂತನ ವರ್ಣನೆಯಲ್ಲಿ ‘ತಪಸ್ವಿಗಳ ಆಶ್ರಯ’ ಎಂಬ ಪದ ಮಹತ್ತ್ವದ್ದು — ತಪಸ್ವಿಗಳ ಆಶ್ರಯವಾದುದು ಯುದ್ಧದ ಸ್ಥಳವಾಗದು ಎಂದು ಧ್ವನಿಸುತ್ತದೆ, ಆದರೂ ದುಂದುಭಿ ಅದನ್ನು ಅರಿಯುವುದಿಲ್ಲ. ‘ನದಿಗಳ ಒಡೆಯ’ ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣದಿಂದ ಸಮುದ್ರನ ಗಾಂಭೀರ್ಯ, ‘ರತ್ನರಾಶಿ’ ಎಂಬುದರಿಂದ ಅವನ ಐಶ್ವರ್ಯ ಸೂಚಿತವಾಗಿವೆ; ಇಂಥ ಮಹಾನನನ್ನೂ ಆಹ್ವಾನಿಸುವ ಅಸುರನು ತನ್ನ ಉನ್ಮಾದವನ್ನೇ ಪ್ರಕಟಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಕೋಣ’ ಎಂಬ ರೂಪನಿರ್ದೇಶದಿಂದ ಅವನ ಪಶುತ್ವವೂ ಬುದ್ಧಿಯ ಸ್ಥೂಲತೆಯೂ ಸೂಚಿತವಾಗಿವೆ, ‘ಕೈಲಾಸಶಿಖರದಂತೆ ಹೊಳೆಯುವ’ ಎಂಬುದರಿಂದ ಅವನ ಬಿಳುಪಾದ ವಿಶಾಲ ದೇಹ.

‘ಇವನು ಹೆದರಿದ್ದಾನೆ’ ಎಂದು ಸಮುದ್ರನನ್ನು ಭಾವಿಸಿ ಆ ಅಸುರೋತ್ತಮನು ಬಿಲ್ಲಿನಿಂದ ಬಿಟ್ಟ ಬಾಣದಂತೆ ಹಿಮವಂತನ ವನಕ್ಕೆ ಬಂದನು. ಅಲ್ಲಿ ಆ ಪರ್ವತದ ಆನೆಗಳಷ್ಟು ದೊಡ್ಡದಾದ ಬಿಳಿಯ ಬಂಡೆಗಳನ್ನು ಅನೇಕ ಬಾರಿ ನೆಲಕ್ಕೆ ಎಸೆದನು, ಗರ್ಜಿಸಿದನು. ಆಗ ಬಿಳಿಯ ಮೋಡದ ಆಕಾರದ, ಸೌಮ್ಯನಾದ, ಪ್ರೀತಿಕರ ಆಕೃತಿಯ ಹಿಮವಂತನು ತನ್ನ ಶಿಖರದ ಮೇಲೆಯೇ ನಿಂತು ಹೇಳಿದನು — ‘ಧರ್ಮವತ್ಸಲನೇ ದುಂದುಭಿ, ನನ್ನನ್ನು ಪೀಡಿಸಬಾರದು; ಯುದ್ಧಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ನಾನು ಅಕುಶಲ, ತಪಸ್ವಿಗಳ ಆಶ್ರಯ ನಾನು.’ ಆ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಕ್ರೋಧದಿಂದ ಕಣ್ಣುಗಳು ಕೆಂಪಾದ ದುಂದುಭಿ ಹೇಳಿದನು — ‘ನೀನು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಅಸಮರ್ಥನಾದರೆ, ಅಥವಾ ನನ್ನ ಭಯದಿಂದ ಉದ್ಯಮವಿಲ್ಲದವನಾದರೆ, ಯುದ್ಧ ಬಯಸುತ್ತಿರುವ ನನಗೆ ಯುದ್ಧ ಕೊಡುವವನನ್ನು ಹೇಳು.’ ಆಗ ವಾಕ್ಯವಿಶಾರದನೂ ಧರ್ಮಾತ್ಮನೂ ಆದ ಹಿಮವಂತನು ಕ್ರೋಧದಿಂದ ಹಿಂದೆಂದೂ ಹೇಳದಿದ್ದ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದನು — ‘ವಾಲಿ ಎಂಬ ಮಹಾಪ್ರಾಜ್ಞನೂ ಇಂದ್ರಪುತ್ರನೂ ಪ್ರತಾಪಿಯೂ ಆದ ವಾನರನು ಅಪ್ರತಿಮ ಕಾಂತಿಯ ಕಿಷ್ಕಿಂಧೆಯಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸಿದ್ದಾನೆ. ಯುದ್ಧವಿಶಾರದನಾದ ಅವನು, ನಮುಚಿಗೆ ಇಂದ್ರನಂತೆ, ನಿನಗೆ ಮಹಾ ದ್ವಂದ್ವಯುದ್ಧವನ್ನು ಕೊಡಬಲ್ಲನು. ಇಲ್ಲಿ ಯುದ್ಧವನ್ನು ಬಯಸುವುದಾದರೆ ಬೇಗನೆ ಅವನ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗು; ಅವನು ಯುದ್ಧಕರ್ಮದಲ್ಲಿ ಸದಾ ಸಹಿಸಲಾಗದ ಶೂರ.’ ಹೀಗೆ ಇಬ್ಬರು ಮಹಾನರೂ ಯುದ್ಧವನ್ನು ತಪ್ಪಿಸುತ್ತಾರೆ, ಕೊನೆಗೆ ದುಂದುಭಿ ತಾನೇ ಮೃತ್ಯುವಿನ ಬಾಯಿಗೆ ಕರೆದೊಯ್ಯಲ್ಪಡುತ್ತಾನೆ. ಈ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಮೂರು ಸ್ವರಗಳು ಕೇಳುತ್ತವೆ — ಅಸುರನ ದರ್ಪ, ಹಿಮವಂತನ ಶಾಂತಿ, ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಅವನ ಕೋಪ. ಹಿಮವಂತನು ಮೊದಲು ಮೃದುವಾದ ಮಾತಿನಿಂದಲೇ ತಿರಸ್ಕರಿಸುತ್ತಾನೆ; ‘ಧರ್ಮವತ್ಸಲ’ ಎಂಬ ಸಂಬೋಧನೆಯಿಂದ ಅವನು ಅಸುರನನ್ನೂ ಧರ್ಮದಲ್ಲಿ ನೆಲೆಗೊಳಿಸಲು ಬಯಸುತ್ತಾನೆ, ಇದು ಶಿಷ್ಟನ ಲಕ್ಷಣ. ಆದರೆ ‘ಅನುಕ್ತಪೂರ್ವ’ (ಹಿಂದೆಂದೂ ಹೇಳದ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಕವಿ ಸ್ಪಷ್ಟಪಡಿಸುತ್ತಾನೆ — ಹಿಮವಂತನು ಎಂದೂ ಹೇಳದಿದ್ದುದನ್ನು ಇಂದು ಕ್ರೋಧದಿಂದ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ; ಅಂದರೆ ವಾಲಿಯ ಬಳಿಗೆ ಕಳುಹಿಸುವುದೂ ಅವನ ಕೋಪದ ಫಲವೇ. ಇಲ್ಲಿ ದುಂದುಭಿಯ ಮೃತ್ಯುಮಾರ್ಗವನ್ನು ಇಬ್ಬರು ಮಹಾನರು ತೋರಿಸಿದ್ದಾರೆ — ಸಮುದ್ರನು ಹಿಮವಂತನತ್ತ, ಹಿಮವಂತನು ವಾಲಿಯತ್ತ — ಹೀಗೆ ಹಿಂದೆ ಹೇಳಿದ ‘ಕಾಲಪ್ರೇರಿತ’ ಎಂಬ ಪದ ಸಾರ್ಥಕವಾಗುತ್ತದೆ. ‘ನಮುಚಿಗೆ ಇಂದ್ರನಂತೆ’ ಎಂಬ ಉಪಮೆಯಿಂದ ವಾಲಿಯ ಇಂದ್ರಪುತ್ರತ್ವವನ್ನು ನೆನಪಿಸಲಾಗಿದೆ, ಹಾಗೆಯೇ ಅಸುರನ ನಿಶ್ಚಿತ ಪರಾಜಯವೂ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ, ಏಕೆಂದರೆ ನಮುಚಿ ಇಂದ್ರನಿಂದಲೇ ಹತನಾದನು. ‘ಯುದ್ಧಕರ್ಮದಲ್ಲಿ ಸಹಿಸಲಾಗದ’ ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣದಿಂದ ವಾಲಿಯ ಅಸಹಿಷ್ಣುತೆ — ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲೂ ಕಂಡದ್ದು — ಮತ್ತೆ ನೆನಪಾಗುತ್ತದೆ. ಹೀಗೆ ಕವಿ ಒಂದೇ ಗುಣವನ್ನು ಅನೇಕ ಕಡೆ ತೋರಿಸುತ್ತಾ ಪಾತ್ರದ ಸ್ವಭಾವವನ್ನು ದೃಢಪಡಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಬಿಲ್ಲಿನಿಂದ ಬಿಟ್ಟ ಬಾಣದಂತೆ’ ಎಂಬ ಉಪಮೆಯಿಂದ ಅಸುರನ ಗತಿವೇಗ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ; ಬಂಡೆಗಳನ್ನು ಎಸೆಯುವುದು ಅವನ ಗರ್ವದ ಮೊದಲ ಕೃತ್ಯ. ಹಿಮವಂತನು ‘ತನ್ನ ಶಿಖರದ ಮೇಲೆಯೇ ನಿಂತು’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅವನು ಸ್ಥಳದಿಂದ ಕದಲಲಿಲ್ಲ ಎಂಬ ಧೈರ್ಯವನ್ನು ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ.

ಹಿಮವಂತನ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಕೋಪಾವಿಷ್ಟನಾದ ದುಂದುಭಿ ಆಗ ವಾಲಿಯ ಆ ಪುರಿ ಕಿಷ್ಕಿಂಧೆಗೆ ಹೋದನು. ಕೋಣದ ರೂಪವನ್ನು ಧರಿಸಿದ್ದ, ಹರಿತವಾದ ಕೊಂಬುಗಳ, ಭಯಂಕರನಾದ ಅವನು ಮಳೆಗಾಲದಲ್ಲಿ ಆಕಾಶದಲ್ಲಿರುವ ನೀರು ತುಂಬಿದ ಮಹಾಮೇಘದಂತಿದ್ದನು. ಅನಂತರ ಆ ಮಹಾಬಲಶಾಲಿ ದುಂದುಭಿ ಕಿಷ್ಕಿಂಧೆಯ ಬಾಗಿಲಿಗೆ ಬಂದು ನೆಲವನ್ನು ನಡುಗಿಸುತ್ತಾ ದುಂದುಭಿ (ನಗಾರಿ)ಯಂತೆ ಗರ್ಜಿಸಿದನು — ಅವನ ನಾದ ಹೆಸರಿನ ಅರ್ಥಕ್ಕೆ ತಕ್ಕಂತೆಯೇ ಇತ್ತು. ಹತ್ತಿರದ ಮರಗಳನ್ನು ಮುರಿಯುತ್ತಾ, ಗೊರಸುಗಳಿಂದ ನೆಲವನ್ನು ಸೀಳುತ್ತಾ, ದರ್ಪದಿಂದ ಕೊಂಬಿನಿಂದ ಆ ಬಾಗಿಲನ್ನು ಕೆರೆಯುತ್ತಾ ಅವನು ಆನೆಯಂತಿದ್ದನು. ಅಂತಃಪುರದಲ್ಲಿದ್ದ ವಾಲಿ ಆ ಶಬ್ದವನ್ನು ಕೇಳಿ, ಸಹಿಸಲಾರದೆ, ತಾರೆಗಳೊಡನೆ ಚಂದ್ರನಂತೆ ಸ್ತ್ರೀಯರೊಡನೆ ಹೊರಬಂದನು. ಎಲ್ಲ ವನಚರ ಕಪಿಗಳ ಒಡೆಯನಾದ ಅವನು ಮಿತವಾದ, ಸ್ಪಷ್ಟ ಅಕ್ಷರ-ಪದಗಳುಳ್ಳ ಮಾತಿನಿಂದ ದುಂದುಭಿಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ಏಕೆ ಈ ನಗರದ ಬಾಗಿಲನ್ನು ತಡೆದು ಗರ್ಜಿಸುತ್ತಿರುವೆ? ಮಹಾಬಲಶಾಲಿ ದುಂದುಭಿ, ನೀನು ನನಗೆ ಗೊತ್ತು; ನಿನ್ನ ಪ್ರಾಣವನ್ನು ಉಳಿಸಿಕೊ.’ ಧೀಮಂತನಾದ ವಾನರೇಂದ್ರನ ಆ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಕ್ರೋಧದಿಂದ ಕಣ್ಣುಗಳು ಕೆಂಪಾದ ದುಂದುಭಿ ಉತ್ತರಿಸಿದನು. ಇಲ್ಲಿ ‘ಮಿತವಾದ, ಸ್ಪಷ್ಟ ಅಕ್ಷರ-ಪದಗಳುಳ್ಳ’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ವಾಲಿಯ ಸಂಯಮ, ‘ಕಣ್ಣುಗಳು ಕೆಂಪಾದ’ ಎಂಬುದರಿಂದ ಅಸುರನ ಅಸಂಯಮ ಸೂಚಿತವಾಗಿವೆ. ದುಂದುಭಿಯ ವರ್ಣನೆಯಲ್ಲಿ ನಾಲ್ಕು ಕ್ರಿಯಾಪದಗಳು ಬಳಕೆಯಾಗಿವೆ — ಗರ್ಜಿಸಿದನು, ಮುರಿಯುತ್ತಾ, ಸೀಳುತ್ತಾ, ಕೆರೆಯುತ್ತಾ — ಇವುಗಳಿಂದ ಅವನ ಉದ್ಧಟತನವನ್ನು ಸರ್ವಾಂಗವಾಗಿ ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ. ‘ದುಂದುಭಿ ದುಂದುಭಿಯಂತೆ’ ಎಂಬ ಯಮಕ ಇಲ್ಲಿ ಸೊಗಸಾಗಿದೆ — ಹೆಸರಿನಿಂದಲೂ ಅವನು ಒಂದು ವಾದ್ಯವಿಶೇಷ, ನಾದದಿಂದಲೂ. ‘ಆನೆಯಂತೆ’ ಎಂಬ ಉಪಮೆಯಿಂದ ಕೋರೆಹಲ್ಲಿನಿಂದ ಬಾಗಿಲನ್ನು ಕೆರೆಯುವ ಆನೆಯ ದರ್ಪ ನೆನಪಾಗುತ್ತದೆ. ವಾಲಿಯ ನಿರ್ಗಮನವನ್ನೂ ‘ತಾರೆಗಳೊಡನೆ ಚಂದ್ರನಂತೆ’ ಎಂಬ ಸೌಮ್ಯ ಉಪಮೆಯಿಂದ ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ — ಅಂತಃಪುರದಿಂದ ಸ್ತ್ರೀಯರೊಡನೆ ಹೊರಬರುವ ಅವನು ಯುದ್ಧೋನ್ಮುಖನಂತಲ್ಲ, ಸ್ವಸ್ಥನಂತೆ ಕಾಣುತ್ತಾನೆ; ಇದರಿಂದ ಅವನ ಆತ್ಮವಿಶ್ವಾಸ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ. ಅವನ ಮಾತೂ ‘ಮಿತ’ — ಕಡಿಮೆ ಅಕ್ಷರಗಳದ್ದು, ‘ಸ್ಪಷ್ಟ ಅಕ್ಷರ-ಪದಗಳುಳ್ಳದ್ದು’ — ಸ್ಪಷ್ಟವಾದುದು; ಕ್ರೋಧದಲ್ಲೂ ಸಂಯಮ ಎಂಬುದು ರಾಜಗುಣ. ‘ನಿನ್ನ ಪ್ರಾಣವನ್ನು ಉಳಿಸಿಕೊ’ ಎಂಬುದು ಕರುಣಾಪೂರ್ವಕ ನಿಷೇಧ, ಆಹ್ವಾನವಲ್ಲ. ಇದರಿಂದ ವಾಲಿ ಮೊದಲು ಧರ್ಮಪಕ್ಷದಲ್ಲೇ ಇದ್ದನು ಎಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತದೆ.

‘ವೀರನೇ, ಸ್ತ್ರೀಯರ ಎದುರು ನೀನು ಮಾತಾಡಬಾರದು; ಇಂದು ನನಗೆ ಯುದ್ಧವನ್ನು ಕೊಡು, ಆಗ ನಿನ್ನ ಬಲವನ್ನು ತಿಳಿಯುತ್ತೇನೆ’ ಎಂದು ಅಸುರನು ಹೇಳಿದನು. ‘ಅಥವಾ ಇಂದು ಈ ರಾತ್ರಿ ನನ್ನ ಕೋಪವನ್ನು ತಡೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತೇನೆ; ಕಾಮಭೋಗಗಳಲ್ಲಿ ಮನಬಂದಂತೆ ಸುಖಿಸು. ದಾನಗಳನ್ನು ಕೊಡು, ವಾನರರನ್ನು ಆಲಿಂಗಿಸು; ಎಲ್ಲ ಕಪಿಗಳ ಒಡೆಯನೇ, ಸುಹೃಜ್ಜನರನ್ನು ಸಂತೋಷಪಡಿಸು. ಕಿಷ್ಕಿಂಧೆಯನ್ನು ಚೆನ್ನಾಗಿ ನೋಡಿಕೊ, ಪುರದಲ್ಲಿ ನಿನ್ನ ಸಮಾನನಾದವನನ್ನು ನೇಮಿಸು, ಸ್ತ್ರೀಯರೊಡನೆ ಆಟವಾಡು — ನಾನು ನಿನ್ನ ದರ್ಪವನ್ನು ಅಡಗಿಸುವವನು. ಮತ್ತನಾದ, ಎಚ್ಚರ ತಪ್ಪಿದ, ಸೋತ, ಒಂಟಿಯಾದ, ಕೃಶನಾದ, ಅಥವಾ ನಿನ್ನಂತೆ ಮದದಿಂದ ಮೋಹಿತನಾದವನನ್ನು ಕೊಲ್ಲುವವನು ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಭ್ರೂಣಹತ್ಯೆಯ ಪಾಪಿಯಾಗುತ್ತಾನೆ.’ ಈ ಮಾತಿನಿಂದ ಅಸುರನು ತನ್ನ ಔದಾರ್ಯವನ್ನು ತೋರಿಸುವಂತೆ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ, ವಾಸ್ತವದಲ್ಲಿ ವಾಲಿಯನ್ನು ಮತ್ತನೆಂದು ತಿರಸ್ಕರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಆಗ ವಾಲಿ ತಾರೆಯೇ ಮೊದಲಾದ ಎಲ್ಲ ಸ್ತ್ರೀಯರನ್ನೂ ಕಳುಹಿಸಿ, ಕ್ರೋಧದಲ್ಲೂ ಮಂದವಾಗಿ ನಕ್ಕು ಆ ಅಸುರೇಶ್ವರನಿಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ನೀನು ನಿರ್ಭಯನಾಗಿದ್ದರೆ, ಇವನು ಮತ್ತನೆಂದು ಭಾವಿಸಬೇಡ; ಈ ಹೋರಾಟದಲ್ಲಿ ಈ ಮದವನ್ನು ವೀರಪಾನವೆಂದೇ ತಿಳಿ.’ ಮದವು ವೀರಪಾನವಾಗಿ ಪರಿಣಮಿಸುವುದು ಇಲ್ಲಿನ ಸೊಗಸಾದ ಉತ್ತರ. ಅಸುರನ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ಎರಡು ಭಾಗಗಳಿವೆ — ಮೊದಲು ಯುದ್ಧಯಾಚನೆ, ಅನಂತರ ಅಣಕದಿಂದ ಕೂಡಿದ ಅನುಮತಿ. ‘ಈ ರಾತ್ರಿ ಕೋಪವನ್ನು ತಡೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತೇನೆ’ ಎನ್ನುತ್ತಾ ಅವನು ಔದಾರ್ಯದ ಆಭಾಸವನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾನೆ, ವಾಸ್ತವದಲ್ಲಿ ‘ಇದು ಕೊನೆಯ ರಾತ್ರಿ’ ಎಂದು ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ; ‘ಕಿಷ್ಕಿಂಧೆಯನ್ನು ಚೆನ್ನಾಗಿ ನೋಡಿಕೊ’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಮರಣವೇ ವ್ಯಕ್ತವಾಗುತ್ತದೆ. ‘ಭ್ರೂಣಹ’ ಎಂಬ ಶಬ್ದಪ್ರಯೋಗವಾದರೋ ಧರ್ಮಶಾಸ್ತ್ರೀಯ — ಮತ್ತನನ್ನಾಗಲಿ ಎಚ್ಚರ ತಪ್ಪಿದವನನ್ನಾಗಲಿ ಕೊಲ್ಲುವುದು ಮಹಾಪಾತಕ ಎಂಬ ಸ್ಮೃತಿವಚನವನ್ನು ಅನುಸರಿಸಿ ಅವನು ತನ್ನನ್ನು ಧರ್ಮಿಷ್ಠನಂತೆ ಸ್ಥಾಪಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ವಾಲಿಯ ಉತ್ತರವಾದರೋ ಒಂದೇ ಪದದಿಂದ ಅವನನ್ನು ನಿರಾಕರಿಸುತ್ತದೆ — ‘ಈ ಮದ ಹೋರಾಟದಲ್ಲಿ ವೀರಪಾನ’ ಎಂದು. ಮದ್ಯಪಾನ ದೋಷ, ವೀರಪಾನವಾದರೋ ಶೌರ್ಯವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುವಂಥದ್ದು; ಹೀಗೆ ದೋಷವನ್ನೇ ಗುಣವಾಗಿ ಪರಿವರ್ತಿಸಿ ಅವನು ಅಸುರನ ಆಕ್ಷೇಪವನ್ನು ನಿಷ್ಫಲಗೊಳಿಸುತ್ತಾನೆ. ಸ್ತ್ರೀಯರನ್ನು ಕಳುಹಿಸುವುದೂ ಅವನ ಯುದ್ಧಸನ್ನದ್ಧತೆಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ.

ಅವನಿಗೆ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ, ಬಹಳ ಕ್ರುದ್ಧನಾದ ವಾಲಿ ತಂದೆ ಮಹೇಂದ್ರನು ಕೊಟ್ಟಿದ್ದ ಚಿನ್ನದ ಮಾಲೆಯನ್ನು ಮೇಲೆತ್ತಿ ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ನಿಂತನು. ಬೆಟ್ಟದಂತಿದ್ದ ಆ ದುಂದುಭಿಯನ್ನು ಕೊಂಬುಗಳಿಂದ ಹಿಡಿದು ಆ ಕಪಿಶ್ರೇಷ್ಠನು ಗರ್ಜಿಸುತ್ತಾ ಸುತ್ತಿಸಿ ಅಪ್ಪಳಿಸಿದನು, ಬಲದಿಂದ ಘಾಸಿಗೊಳಿಸಿದನು, ಮಹಾಸ್ವರದಿಂದ ಗರ್ಜಿಸಿದನು; ಕೆಡವಲ್ಪಡುತ್ತಿದ್ದ ಅವನ ಕಿವಿಗಳಿಂದ ರಕ್ತ ಸುರಿಯಿತು. ಪರಸ್ಪರ ಜಯವನ್ನು ಬಯಸುತ್ತಿದ್ದ ಆ ದುಂದುಭಿ-ವಾಲಿಯರ ನಡುವೆ ಕ್ರೋಧದ ಆವೇಶದಿಂದ ಘೋರ ಯುದ್ಧ ನಡೆಯಿತು. ಇಂದ್ರನಿಗೆ ಸಮಾನ ಪರಾಕ್ರಮಿಯಾದ ವಾಲಿ ಮುಷ್ಟಿಗಳಿಂದ, ಮೊಣಕಾಲುಗಳಿಂದ, ಪಾದಗಳಿಂದ, ಬಂಡೆಗಳಿಂದ, ಮರಗಳಿಂದ ಹೋರಾಡಿದನು. ಅಲ್ಲಿ ಪರಸ್ಪರ ಹೊಡೆದಾಡುತ್ತಿದ್ದ ವಾನರ-ಅಸುರರಲ್ಲಿ ಅಸುರನು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಕುಗ್ಗಿದನು, ಇಂದ್ರಪುತ್ರನು ಬೆಳೆದನು. ಅನಂತರ ಆ ದುಂದುಭಿಯನ್ನು ಮೇಲೆತ್ತಿ ಅವನು ನೆಲಕ್ಕೆ ಅಪ್ಪಳಿಸಿದನು; ಪ್ರಾಣಹರವಾದ ಆ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಜಜ್ಜಿಹೋದ ದುಂದುಭಿಯ ದೇಹದ ರಂಧ್ರಗಳಿಂದ ಬಹಳ ರಕ್ತ ಸುರಿಯಿತು, ಆ ಮಹಾಬಾಹು ನೆಲದ ಮೇಲೆ ಪಂಚತ್ವವನ್ನು ಹೊಂದಿದನು. ಪ್ರಾಣಹೋಗಿ ಚೇತನವಿಲ್ಲದ ಅವನನ್ನು ಎರಡು ತೋಳುಗಳಿಂದ ತೂಗಿ, ವೇಗಶಾಲಿಯಾದ ವಾಲಿ ಒಂದೇ ಏಟಿಗೆ ಒಂದು ಯೋಜನ ದೂರ ಎಸೆದನು. ಹೀಗೆ ದುಂದುಭಿಯ ಗರ್ವದ ಅಂತ್ಯವಾಯಿತು, ಆದರೆ ಅವನನ್ನು ಎಸೆದುದೇ ವಾಲಿಯ ಶಾಪಕ್ಕೆ ಕಾರಣವಾಗುತ್ತದೆ. ಯುದ್ಧವರ್ಣನೆಯಲ್ಲಿ ಕವಿ ಕ್ರಮವಾಗಿ ವೇಗವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುತ್ತಾನೆ. ಮೊದಲು ಮಾಲೆಯನ್ನು ಮೇಲೆತ್ತುವುದು — ತಂದೆ ಮಹೇಂದ್ರನು ಕೊಟ್ಟ ಚಿನ್ನದ ಮಾಲೆ, ಅದರ ಉಲ್ಲೇಖದಿಂದ ವಾಲಿಯ ದಿವ್ಯಜನ್ಮ ಮತ್ತೆ ನೆನಪಾಗುತ್ತದೆ. ಅನಂತರ ಕೊಂಬು ಹಿಡಿಯುವುದು, ಸುತ್ತಿಸಿ ಅಪ್ಪಳಿಸುವುದು, ನೆಲಕ್ಕೆ ಕೆಡವುವುದು, ಗರ್ಜನೆ, ಕಿವಿಗಳಿಂದ ರಕ್ತಸ್ರಾವ — ಈ ಐದು ಹಂತಗಳಿಂದ ಮೊದಲ ಪ್ರಹಾರವನ್ನು ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ. ಅನಂತರ ‘ಪರಸ್ಪರ ಜಯವನ್ನು ಬಯಸುತ್ತಿದ್ದ’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಇಬ್ಬರ ಉತ್ಸಾಹವೂ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ; ಯುದ್ಧ ಏಕಪಕ್ಷೀಯವಾಗಿರಲಿಲ್ಲ. ಮುಷ್ಟಿ, ಮೊಣಕಾಲು, ಪಾದ, ಬಂಡೆ, ಮರ ಎಂಬ ಐದು ಸಾಧನಗಳನ್ನು ಎಣಿಸಲಾಗಿದೆ — ಉಗುರು-ಹಲ್ಲುಗಳೇ ಆಯುಧಗಳಾದ ವಾನರರ ಸ್ವಾಭಾವಿಕ ಯುದ್ಧರೂಪ ಇದು. ‘ಅಸುರನು ಕುಗ್ಗಿದನು, ಇಂದ್ರಪುತ್ರನು ಬೆಳೆದನು’ ಎಂದು ಒಂದೇ ಅರ್ಧಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಇಬ್ಬರ ವಿರುದ್ಧ ಗತಿಗಳನ್ನು ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ — ಇದು ವಾಲ್ಮೀಕಿಯ ಪ್ರಿಯ ಶೈಲಿ. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ‘ಪಂಚತ್ವವನ್ನು ಹೊಂದಿದನು’ ಎಂಬ ಸೌಮ್ಯ ಪದದಿಂದ ಮರಣವನ್ನು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ‘ಪ್ರಾಣಹೋಗಿ ಚೇತನವಿಲ್ಲದ’ ಎಂಬ ಎರಡು ವಿಶೇಷಣಗಳಿಂದ ಮೃತ್ಯುವಿನ ನಿಶ್ಚಯವನ್ನು ಮತ್ತೆ ದೃಢಪಡಿಸಲಾಗಿದೆ; ‘ಎರಡು ತೋಳುಗಳಿಂದ ತೂಗಿ’ ಎಂಬುದರಿಂದ ಎಸೆಯುವ ಮುನ್ನ ತೂಗಿದುದನ್ನು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ, ಇದು ಮುಂದೆ ರಾಮನು ಕಾಲಿನ ಹೆಬ್ಬೆರಳಿನಿಂದ ತೂಗುವುದಕ್ಕೆ ವಿರೋಧವಾಗಿ ನಿಲ್ಲುತ್ತದೆ. ಯೋಜನದೂರ ಎಸೆಯುವುದು ಕೇವಲ ಬಲಪ್ರದರ್ಶನವಲ್ಲ, ಕಥೆಯ ಮುಂದಿನ ಶಾಪಕ್ಕೂ ನಿಮಿತ್ತ — ಒಂದೇ ಕರ್ಮದಿಂದ ಜಯವೂ ಅಪಜಯವೂ ಆದವು ಎಂಬುದು ಈ ಕಾವ್ಯದ ವಕ್ರತೆ.

ವೇಗದಿಂದ ಎಸೆಯಲ್ಪಟ್ಟ ಅವನ ಬಾಯಿಂದ ರಕ್ತದ ಹನಿಗಳು ಗಾಳಿಯಿಂದ ಹೊತ್ತೊಯ್ಯಲ್ಪಟ್ಟು ಮತಂಗನ ಆಶ್ರಮದ ಮೇಲೆ ಬಿದ್ದವು. ಅಲ್ಲಿ ಬಿದ್ದ ರಕ್ತದ ತುಂತುರುಗಳನ್ನು ಕಂಡು ಮುನಿ ಕ್ರುದ್ಧನಾಗಿ ಯೋಚಿಸಿದನು — ‘ಯಾರು ಇವನು, ಯಾರಿಂದ ನಾನು ಒಮ್ಮೆಲೇ ರಕ್ತದಿಂದ ಸ್ಪರ್ಶಿಸಲ್ಪಟ್ಟೆ? ಯಾರು ಈ ದುರಾತ್ಮ, ದುರ್ಬುದ್ಧಿ, ಸಂಸ್ಕಾರವಿಲ್ಲದವನು, ಮೂರ್ಖ?’ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ ಆ ಮುನಿಶ್ರೇಷ್ಠನು ಹೊರಬಂದು, ಬೆಟ್ಟದಾಕಾರದ ಕೋಣವು ಪ್ರಾಣಹೋಗಿ ನೆಲದ ಮೇಲೆ ಬಿದ್ದಿರುವುದನ್ನು ಕಂಡನು. ತಪಸ್ಸಿನಿಂದ ‘ಇದನ್ನು ಒಬ್ಬ ವಾನರನು ಮಾಡಿದ್ದಾನೆ’ ಎಂದು ತಿಳಿದು, ಎಸೆದ ವಾನರನ ಮೇಲೆ ಮಹಾಶಾಪವನ್ನು ಬಿಟ್ಟನು — ‘ಯಾವನು ರಕ್ತಸ್ರಾವದಿಂದ ನನ್ನ ಆಶ್ರಯವಾದ ಈ ವನವನ್ನು ಕೆಡಿಸಿದನೋ, ಅವನು ಇಲ್ಲಿ ಪ್ರವೇಶಿಸಬಾರದು; ಪ್ರವೇಶಿಸಿದರೆ ಅವನ ವಧೆಯಾಗುವುದು. ಎಸೆಯುತ್ತಾ ಇವನು ಈ ಮರಗಳನ್ನೂ ಮುರಿದಿದ್ದಾನೆ. ಆ ದುರ್ಬುದ್ಧಿಯು ನನ್ನ ಆಶ್ರಮದ ಸುತ್ತಲಿನ ಪೂರ್ಣ ಒಂದು ಯೋಜನದೊಳಗೆ ಬಂದರೆ, ಅವನು ಇರುವುದಿಲ್ಲ ಎಂಬುದು ಸ್ಪಷ್ಟ. ನನ್ನ ವನವನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿರುವ ಅವನ ಸಚಿವರೂ ಇಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸಬಾರದು; ಇದನ್ನು ಕೇಳಿ ಅವರು ಸುಖವಾಗಿ ಹೊರಟುಹೋಗಲಿ. ಅವರೂ ಉಳಿದರೆ ಅವರನ್ನೂ ನಿಶ್ಚಯವಾಗಿ ಶಪಿಸುವೆನು. ಮಗನಂತೆ ನಾನು ರಕ್ಷಿಸಿರುವ ಈ ನನ್ನ ವನದಲ್ಲಿ ಅವರು ಎಲೆ-ಮೊಳಕೆಗಳ ನಾಶಕ್ಕೂ ಫಲ-ಮೂಲಗಳ ಅಭಾವಕ್ಕೂ ಕಾರಣರಾಗುತ್ತಿದ್ದಾರೆ. ಇಂದಿನ ದಿನವೇ ಗಡು; ನಾಳೆ ನಾನು ಯಾವ ವಾನರನನ್ನು ಕಾಣುತ್ತೇನೋ ಅವನು ಅನೇಕ ಸಹಸ್ರ ವರ್ಷಗಳ ಕಾಲ ಬಂಡೆಯಾಗುವನು.’ ಈ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಶಾಪದ ವಿಸ್ತಾರ ಎಲ್ಲಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚು, ಏಕೆಂದರೆ ಅದೇ ಮುಂದಿನ ಕಥೆಯ ಆಧಾರ — ಋಷ್ಯಮೂಕವು ಸುಗ್ರೀವನಿಗೆ ಆಶ್ರಯವಾಗುತ್ತದೆ. ಮುನಿಯ ಕ್ರೋಧ ಆಕಸ್ಮಿಕವಲ್ಲ; ಅವನು ಮೊದಲು ಯೋಚಿಸುತ್ತಾನೆ, ಅನಂತರ ಹೊರಬಂದು ನೋಡುತ್ತಾನೆ, ಅನಂತರ ತಪಸ್ಸಿನಿಂದ ಕಾರಣವನ್ನು ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೆ, ಆಮೇಲೆಯೇ ಶಪಿಸುತ್ತಾನೆ — ಇದು ನ್ಯಾಯಪೂರ್ವಕ ಕ್ರಮ. ‘ಅಕೃತಾತ್ಮ’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಸಂಸ್ಕಾರವಿಲ್ಲದ ಚಿತ್ತ, ‘ಬಾಲಿಶ’ ಎಂಬುದರಿಂದ ಅವಿವೇಕ ಸೂಚಿತವಾಗಿವೆ. ಶಾಪದ ವ್ಯಾಪ್ತಿಯೂ ವಿಚಿತ್ರ — ಕೇವಲ ವಾಲಿಯಲ್ಲ, ಅವನ ಸಚಿವರಿಗೂ ನಿಷೇಧ; ಆದರೆ ಅವರಿಗೆ ಹೊರಹೋಗಲು ಅವಕಾಶ ಕೊಡಲಾಗಿದೆ, ವಾಲಿಗೆ ಮಾತ್ರ ಇಲ್ಲ. ‘ಮಗನಂತೆ ರಕ್ಷಿಸಿರುವ’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಮುನಿಯ ವನಪ್ರೀತಿ ಪ್ರಕಾಶಿಸುತ್ತದೆ — ತಪಸ್ವಿಗಳಿಗೆ ವನ ಮಗನಂತೆಯೇ. ಶಾಪವಚನದಲ್ಲಿ ‘ಅವನು ಇರುವುದಿಲ್ಲ ಎಂಬುದು ಸ್ಪಷ್ಟ’ ಎಂಬುದು ನಿಶ್ಚಯಾರ್ಥಕ ಪದ, ‘ನಿಶ್ಚಯವಾಗಿ ಶಪಿಸುವೆನು’ ಎಂಬುದು ಎರಡನೆಯ ನಿಶ್ಚಯ; ಎರಡರಿಂದಲೂ ಮುನಿಯ ಮಾತಿನ ಅಮೋಘತ್ವ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ. ‘ಎಲೆ-ಮೊಳಕೆಗಳ ನಾಶಕ್ಕೂ ಫಲ-ಮೂಲಗಳ ಅಭಾವಕ್ಕೂ’ ಎಂದು ವಾನರರ ಸಹಜ ದೋಷವನ್ನೂ ಅವನು ನೆನಪಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಮರ್ಯಾದಾ’ (ಗಡು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಕಾಲಮಿತಿಯನ್ನು ನಿರ್ದೇಶಿಸಲಾಗಿದೆ, ಅದರಿಂದ ಶಾಪ ಒಮ್ಮೆಲೇ ಅಲ್ಲ, ಅವಕಾಶ ಕೊಟ್ಟು ಪ್ರವರ್ತಿಸುತ್ತದೆ. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ‘ಬಂಡೆಯಾಗುವನು’ ಎಂಬ ಶಿಲಾರೂಪಪ್ರಾಪ್ತಿ ಶಾಪದ ಪರಮ ಸೀಮೆ. ಹೀಗೆ ಒಂದೇ ವನ ಒಬ್ಬನಿಗೆ ರಕ್ಷಣೆ, ಇನ್ನೊಬ್ಬನಿಗೆ ನಿಷೇಧ ಆಗುತ್ತದೆ — ಎಂದು ಕವಿ ಧರ್ಮದ ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಗತಿಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಇದೆಲ್ಲವೂ ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಸಂಕ್ಷಿಪ್ತವಾಗಿಯೇ ಇದೆ, ವಲ್ಗೇಟ್ ಪಾಠದಲ್ಲಾದರೋ ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿ ಓದಲ್ಪಡುತ್ತದೆ. ‘ಗಾಳಿಯಿಂದ ಹೊತ್ತೊಯ್ಯಲ್ಪಟ್ಟು’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಹನಿಗಳು ಯೋಜನದೂರ ಸಾಗಿದುದನ್ನು ಸಂಭಾವ್ಯವನ್ನಾಗಿಸಲಾಗಿದೆ — ಗಾಳಿಯಿಂದ ಒಯ್ಯಲ್ಪಟ್ಟು ಅವು ಆಶ್ರಮವನ್ನು ತಲುಪಿದವು, ನೇರವಾಗಿ ಎಸೆಯಲ್ಪಟ್ಟು ಅಲ್ಲ; ಇದರಿಂದ ವಾಲಿಯ ಅಪರಾಧ ಉದ್ದೇಶಪೂರ್ವಕವಲ್ಲ ಎಂಬುದೂ ಧ್ವನಿಸುತ್ತದೆ, ಆದರೂ ಶಾಪ ತಪ್ಪುವುದಿಲ್ಲ.

ಅನಂತರ ಮುನಿ ನುಡಿದ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಆ ವಾನರರು ಆ ವನದಿಂದ ಹೊರಟರು; ಅವರನ್ನು ಕಂಡು ವಾಲಿ ಹೇಳಿದನು — ‘ಮತಂಗವನದಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುವವರೇ, ನೀವೆಲ್ಲರೂ ನನ್ನ ಬಳಿಗೆ ಏಕೆ ಬಂದಿರಿ? ವನವಾಸಿಗಳಿಗೆ ಕ್ಷೇಮವಷ್ಟೆ?’ ಆಗ ಆ ಎಲ್ಲ ವಾನರರೂ ಚಿನ್ನದ ಮಾಲೆ ಧರಿಸಿದ ವಾಲಿಗೆ ಎಲ್ಲ ಕಾರಣವನ್ನೂ ಶಾಪವನ್ನೂ ತಿಳಿಸಿದರು. ವಾನರರು ಹೇಳಿದ ಆ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ವಾಲಿ ಮಹರ್ಷಿಯ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗಿ ಕೈಮುಗಿದು ಬೇಡಿಕೊಂಡನು; ಆದರೆ ಮಹರ್ಷಿ ಅವನನ್ನು ಲೆಕ್ಕಿಸದೆ ಆಶ್ರಮದೊಳಗೆ ಹೊರಟುಹೋದನು, ವಾಲಿ ಶಾಪವನ್ನು ಹೊತ್ತ ಭಯದಿಂದ ವಿಹ್ವಲನಾದನು. ಅಂದಿನಿಂದ ಶಾಪದ ಭಯದಿಂದ ಹೆದರಿದ ಆ ಕಪಿ ಮಹಾಪರ್ವತ ಋಷ್ಯಮೂಕವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಲೂ ನೋಡಲೂ ಬಯಸುವುದಿಲ್ಲ. ‘ಅವನು ಇಲ್ಲಿ ಪ್ರವೇಶಿಸಲಾರನೆಂದು ತಿಳಿದೇ ನಾನು ಅಮಾತ್ಯರೊಡನೆ ವಿಷಾದವಿಲ್ಲದೆ ಈ ಮಹಾವನದಲ್ಲಿ ಸಂಚರಿಸುತ್ತಿದ್ದೇನೆ’ ಎಂದು ಸುಗ್ರೀವನು ರಾಮನಿಗೆ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಅನಂತರ ಅವನು ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷ ಪ್ರಮಾಣವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ — ‘ವೀರ್ಯದ ಮದದಿಂದ ಎಸೆಯಲ್ಪಟ್ಟ ದುಂದುಭಿಯ ಬೆಟ್ಟದ ಶಿಖರದಂತಿರುವ ಮಹಾ ಎಲುಬಿನ ರಾಶಿ ಇದೋ ಕಾಣುತ್ತಿದೆ; ಕೊಂಬೆಗಳು ಇಳಿಬಿದ್ದಿರುವ ಏಳು ವಿಶಾಲವಾದ ಸಾಲವೃಕ್ಷಗಳಿವೆ, ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದನ್ನು ವಾಲಿ ತನ್ನ ಓಜಸ್ಸಿನಿಂದ ಎಲೆಯಿಲ್ಲದಂತೆ ಮಾಡಬಲ್ಲನು. ಇದು ಅವನ ಅಸಮಾನ ವೀರ್ಯ ಎಂದು ನಾನು ಪ್ರಕಟಪಡಿಸಿದ್ದೇನೆ; ಆ ವಾಲಿಯನ್ನು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ನೀನು ಹೇಗೆ ಕೊಲ್ಲಬಲ್ಲೆ?’ ವಾಲಿಯ ಪ್ರಶ್ನೆಯಲ್ಲಿ ‘ವನವಾಸಿಗಳಿಗೆ ಕ್ಷೇಮವಷ್ಟೆ?’ ಎಂಬಲ್ಲಿ ಕರುಣೆ ಕಾಣುತ್ತದೆ — ಅವನು ಪ್ರಜೆಗಳ ಕ್ಷೇಮವನ್ನು ವಿಚಾರಿಸುತ್ತಾನೆ, ಇದು ರಾಜಗುಣ. ಆದರೆ ಉತ್ತರವನ್ನು ಕೇಳಿ ಅವನು ಕೋಪಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಕೈಮುಗಿದು ಮಹರ್ಷಿಯನ್ನು ಬೇಡುತ್ತಾನೆ — ಇದರಿಂದ ಅವನ ವಿನಯವೂ ಸಿದ್ಧವಾಗುತ್ತದೆ. ಆದರೂ ಮಹರ್ಷಿ ಅವನನ್ನು ಲೆಕ್ಕಿಸದೆ ಆಶ್ರಮವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ; ಶಾಪವನ್ನು ಹಿಂತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳಲಿಲ್ಲ. ‘ವಿಹ್ವಲನಾದನು’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಮೊದಲ ಬಾರಿಗೆ ವಾಲಿ ಭಯಗೊಂಡವನಾಗಿ ತೋರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದ್ದಾನೆ — ಸಮುದ್ರಗಳನ್ನು ದಾಟುವವನು ಮುನಿಯ ಮಾತಿನಿಂದ ವ್ಯಥೆಪಡುತ್ತಾನೆ ಎಂಬುದು ತಪಸ್ಸಿನ ಮಹಿಮೆ. ‘ಚಿನ್ನದ ಮಾಲೆ ಧರಿಸಿದ’ ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣದಿಂದ ಹಿಂದೆ ಹೇಳಿದ ಇಂದ್ರದತ್ತ ಮಾಲೆ ಮತ್ತೆ ನೆನಪಾಗುತ್ತದೆ. ಸುಗ್ರೀವನ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ‘ವಿಷಾದವಿಲ್ಲದೆ’ ಎಂಬ ಪದಗಳನ್ನು ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಗಮನಿಸಬೇಕು — ಋಷ್ಯಮೂಕದಲ್ಲಿ ಅವನು ನಿರ್ಭಯ, ಆದ್ದರಿಂದಲೇ ಅಲ್ಲಿದ್ದಾನೆ. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಅವನು ಎರಡು ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷ ಸಾಕ್ಷ್ಯಗಳನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ — ಎಲುಬಿನ ರಾಶಿ, ಏಳು ಸಾಲವೃಕ್ಷಗಳು. ಇವು ಕೇವಲ ಕಥೆಯಲ್ಲ, ಕಣ್ಣಿಗೆ ಕಾಣುವ ವಸ್ತುಗಳು; ಆದ್ದರಿಂದ ಸುಗ್ರೀವನ ಮಾತು ಪರೀಕ್ಷಿಸಬಹುದಾದುದೂ ಆಗುತ್ತದೆ. ‘ಎಲೆಯಿಲ್ಲದಂತೆ ಮಾಡಬಲ್ಲನು’ ಎಂಬ ಒಂದೇ ಪದ ವಾಲಿಯ ಸಾಲವೃಕ್ಷಭಂಜನ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವನ್ನು ಹೊತ್ತಿದೆ, ಏಳು ಎಂಬ ಸಂಖ್ಯೆ ಮುಂದೆ ಪರೀಕ್ಷೆಯ ಮಾನದಂಡವಾಗಿ ಬಳಕೆಯಾಗುತ್ತದೆ. ‘ಆ ವಾಲಿಯನ್ನು ನೀನು ಹೇಗೆ ಕೊಲ್ಲಬಲ್ಲೆ’ ಎಂಬ ಪ್ರಶ್ನೆಯಾದರೋ ಅವಜ್ಞೆಯಲ್ಲ, ಮಿತ್ರನ ಚಿಂತೆ. ‘ಅಮಾತ್ಯರೊಡನೆ’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಸುಗ್ರೀವನ ಏಕಾಕಿತನವಲ್ಲ, ಪರಿವಾರಸಹಿತತ್ವ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ, ಅದು ಮುಂದೆ ರಾಜ್ಯಪ್ರಾಪ್ತಿಯ ಬೀಜ.

ಹೀಗೆ ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದ ಸುಗ್ರೀವನಿಗೆ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ನಗುತ್ತಾ ಹೇಳಿದನು — ‘ಯಾವ ಕಾರ್ಯ ನೆರವೇರಿದರೆ ನೀನು ವಾಲಿಯ ವಧೆಯನ್ನು ನಂಬುವೆ?’ ಸುಗ್ರೀವನು ಉತ್ತರಿಸಿದನು — ‘ಹಿಂದೆ ವಾಲಿ ಈ ಏಳು ಸಾಲವೃಕ್ಷಗಳನ್ನು ಹೀಗೆ ಒಂದೊಂದಾಗಿ ಭೇದಿಸಿದ್ದನು, ಅದನ್ನೂ ಅನೇಕ ಬಾರಿ. ರಾಮನು ಒಂದೇ ಬಾಣದಿಂದ ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದು ಮರವನ್ನು ಸೀಳಿದರೆ, ರಾಮನ ವಿಕ್ರಮವನ್ನು ಕಂಡು ನಾನು ವಾಲಿ ಹತನಾದನೆಂದೇ ಭಾವಿಸುವೆನು. ಲಕ್ಷ್ಮಣ, ಅಥವಾ ಹತನಾದ ಕೋಣದ ಎಲುಬನ್ನು ಒಂದೇ ಕಾಲಿನಿಂದ ಮೇಲೆತ್ತಿ ವೇಗದಿಂದ ಇನ್ನೂರು ಧನುಸ್ಸುಗಳಷ್ಟು ದೂರ ಎಸೆದರೂ ಸರಿ.’ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ ಸುಗ್ರೀವನು ಕೆಂಪು ಅಂಚಿನ ಕಣ್ಣುಗಳುಳ್ಳ ಕಾಕುತ್ಸ್ಥ ರಾಮನನ್ನು ಕುರಿತು ಒಂದು ಕ್ಷಣ ಯೋಚಿಸಿ ಮತ್ತೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ವಾಲಿ ಶೂರ, ತನ್ನನ್ನು ಶೂರನೆಂದು ಅಭಿಮಾನಪಡುವವನು, ಬಲ-ಪೌರುಷಗಳಿಗೆ ಪ್ರಸಿದ್ಧ, ಬಲಶಾಲಿ, ಯುದ್ಧಗಳಲ್ಲಿ ಅಪರಾಜಿತ. ದೇವತೆಗಳಿಗೂ ದುಷ್ಕರವಾದ ಅವನ ಕರ್ಮಗಳು ಕಾಣುತ್ತವೆ; ಅವನ್ನು ಚಿಂತಿಸಿ ಭಯಗೊಂಡು ನಾನು ಋಷ್ಯಮೂಕವನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿದ್ದೇನೆ. ಗೆಲ್ಲಲಾಗದ, ಎದುರಿಸಲಾಗದ, ಸಹಿಸದ ಆ ವಾನರೇಂದ್ರನನ್ನು ಚಿಂತಿಸುತ್ತಾ ನಾನು ಈ ಋಷ್ಯಮೂಕವನ್ನು ಬಿಡುವುದಿಲ್ಲ. ಹನುಮಂತನೇ ಮೊದಲಾದ ಅನುರಕ್ತ ಅಮಾತ್ಯರೊಡನೆ ಉದ್ವಿಗ್ನನಾಗಿ, ಶಂಕಿತನಾಗಿ ಮಹಾವನದಲ್ಲಿ ಸಂಚರಿಸುತ್ತಿದ್ದೇನೆ. ಮಿತ್ರವತ್ಸಲನೇ, ನಿನ್ನಲ್ಲಿ ಶ್ಲಾಘ್ಯನಾದ ಸನ್ಮಿತ್ರ ದೊರೆತಿದ್ದಾನೆ; ಹಿಮವಂತನನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸುವಂತೆ ನಿನ್ನನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿದ್ದೇನೆ. ಆದರೆ ಅವನ ಬಲ ನನಗೆ ಗೊತ್ತು, ನಿನ್ನ ವೀರ್ಯವಾದರೋ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ನನಗೆ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷವಲ್ಲ. ನಾನು ನಿನ್ನನ್ನು ತೂಗುತ್ತಿಲ್ಲ, ಅವಮಾನಿಸುತ್ತಿಲ್ಲ, ಹೆದರಿಸುತ್ತಿಲ್ಲ; ಅವನ ಭೀಕರ ಕರ್ಮಗಳಿಂದಲೇ ನನ್ನಲ್ಲಿ ಹೇಡಿತನ ಹುಟ್ಟಿದೆ. ನಿನ್ನ ಮಾತು, ಪ್ರಮಾಣಬದ್ಧತೆ, ಧೈರ್ಯ, ಆಕೃತಿ — ಇವು ಬೂದಿಯಿಂದ ಮುಚ್ಚಿದ ಬೆಂಕಿಯಂತೆ ಪರಮ ತೇಜಸ್ಸನ್ನು ನಿಶ್ಚಯವಾಗಿ ಸೂಚಿಸುತ್ತವೆ.’ ಅದನ್ನು ಕೇಳಿ ರಾಮನು ಮುಗುಳ್ನಗುತ್ತಾ ಉತ್ತರಿಸಿದನು — ‘ನಮ್ಮ ವಿಕ್ರಮದಲ್ಲಿ ನಿನಗೆ ನಂಬಿಕೆ ಇಲ್ಲದಿದ್ದರೆ, ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ನಿನಗೆ ಶ್ಲಾಘ್ಯವಾದ ನಂಬಿಕೆಯನ್ನು ಹುಟ್ಟಿಸುತ್ತೇನೆ.’ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಪ್ರಶ್ನೆ ಸಂಕ್ಷಿಪ್ತವಾದರೂ ಮಾರ್ಮಿಕ — ‘ಯಾವ ಕಾರ್ಯ ನೆರವೇರಿದರೆ ನಂಬುವೆ’ ಎಂದು; ಅಂದರೆ ಸಂದೇಹ ನಿವಾರಣೆಗೆ ಪ್ರಮಾಣವನ್ನು ಹೇಳು ಎಂದು. ಇದರಿಂದ ಕವಿ ಸುಗ್ರೀವನಿಗೆ ತನ್ನ ಆಶಂಕೆಯನ್ನು ಸ್ಪಷ್ಟಪಡಿಸಲು ಅವಕಾಶ ಕೊಡುತ್ತಾನೆ, ಅವನನ್ನು ದೋಷಿಯನ್ನಾಗಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಸುಗ್ರೀವನು ಎರಡು ಪರೀಕ್ಷೆಗಳನ್ನು ನಿರ್ದೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ — ಸಾಲಭೇದನ, ಎಲುಬನ್ನು ಎಸೆಯುವುದು; ಎರಡೂ ವಾಲಿಯದೇ ಕರ್ಮಗಳು, ಆದ್ದರಿಂದ ನೇರ ಹೋಲಿಕೆ ಸಾಧ್ಯ. ‘ಅನೇಕ ಬಾರಿ’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ವಾಲಿ ಅದನ್ನು ಬಹಳ ಸಲ ಮಾಡಿದ್ದಾನೆ ಎಂದು ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ, ಅದರಿಂದ ಪರೀಕ್ಷೆಯ ಕಠಿಣತೆ ಹೆಚ್ಚುತ್ತದೆ. ಅನಂತರ ಸುಗ್ರೀವನು ತನ್ನ ಮನಃಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ವಿವರಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಶೂರ, ಶೂರನೆಂದು ಅಭಿಮಾನಪಡುವವನು’ ಎಂಬ ಎರಡು ಪದಗಳಲ್ಲಿ ಮೊದಲನೆಯದರಿಂದ ನಿಜವಾದ ಶೌರ್ಯ, ಎರಡನೆಯದರಿಂದ ಅವನ ಅಭಿಮಾನವನ್ನು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ‘ದೇವತೆಗಳಿಗೂ ದುಷ್ಕರವಾದ’ ಎಂಬುದು ಅತಿಶಯೋಕ್ತಿಯಲ್ಲ, ಹಿಂದೆ ವರ್ಣಿಸಿದ ಕರ್ಮಗಳ ನಿಷ್ಕರ್ಷೆ. ‘ಉದ್ವಿಗ್ನ, ಶಂಕಿತ’ ಎಂಬ ಎರಡು ಪದಗಳಿಂದ ನಿರಂತರ ಭಯವನ್ನು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ‘ಹನುಮಂತನೇ ಮೊದಲಾದ ಅನುರಕ್ತ ಅಮಾತ್ಯರು’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಹನುಮಂತನ ಶ್ರೇಷ್ಠತೆ ಮೊದಲ ಬಾರಿಗೆ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ. ‘ಹಿಮವಂತನನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸುವಂತೆ ನಿನ್ನನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿದ್ದೇನೆ’ ಎಂಬ ಉಪಮೆಯಾದರೋ ಮನೋಹರ — ಋಷ್ಯಮೂಕ ಪರ್ವತ ಆಶ್ರಯವಾಗಿತ್ತು, ಈಗ ರಾಮನೇ ಪರ್ವತ. ಆದರೂ ಅವನು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ‘ನಿನ್ನ ವೀರ್ಯ ನನಗೆ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷವಲ್ಲ’ ಎಂದು; ಇದು ಅವಜ್ಞೆಯಲ್ಲ, ಸತ್ಯವಾದಿತ್ವ. ‘ತೂಗುತ್ತಿಲ್ಲ, ಅವಮಾನಿಸುತ್ತಿಲ್ಲ, ಹೆದರಿಸುತ್ತಿಲ್ಲ’ ಎಂಬ ಮೂರು ನಿಷೇಧಗಳಿಂದ ಅವನು ತನ್ನ ಆಶಯವನ್ನು ಶುದ್ಧಗೊಳಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಬೂದಿಯಿಂದ ಮುಚ್ಚಿದ ಬೆಂಕಿಯಂತೆ’ ಎಂಬ ಉಪಮೆಯಿಂದ ರಾಮನ ಗೂಢ ತೇಜಸ್ಸು ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ — ಹೊರಗೆ ಕಾಣದುದು ಒಳಗೆ ಉರಿಯುತ್ತಿದೆ. ರಾಮನ ಉತ್ತರವೂ ಸಂಕ್ಷಿಪ್ತವೇ — ವಾದವಿಲ್ಲ, ಕೋಪವಿಲ್ಲ, ‘ನಂಬಿಕೆಯನ್ನು ಹುಟ್ಟಿಸುತ್ತೇನೆ’ ಎಂದು ಕರ್ಮದಿಂದಲೇ ಉತ್ತರ; ‘ಮುಗುಳ್ನಗುತ್ತಾ’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅವನ ಸ್ಥೈರ್ಯವನ್ನು ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಇಲ್ಲಿ ಸುಗ್ರೀವನ ದೀರ್ಘ ಮಾತು ಹನ್ನೊಂದು ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ವಿಸ್ತರಿಸಿದೆ, ಅದು ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲವೇ ಇಲ್ಲ; ವಲ್ಗೇಟ್ ಪಾಠ ಅದರಿಂದ ಸುಗ್ರೀವನ ಮನೋವಿಜ್ಞಾನವನ್ನು ಸೂಕ್ಷ್ಮವಾಗಿ ಚಿತ್ರಿಸುತ್ತದೆ — ಭಯ, ವಿಶ್ವಾಸ, ಸಂಶಯ, ಕ್ಷಮಾಯಾಚನೆ ಎಲ್ಲವೂ ಒಂದೆಡೆ ಬೆರೆತಿವೆ. ಇಂಥ ಮಿಶ್ರಭಾವವನ್ನು ವಾಲ್ಮೀಕಿ ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಮನುಷ್ಯರಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ, ಇಲ್ಲಿಯಾದರೋ ಒಬ್ಬ ವಾನರನಲ್ಲಿ.

ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ ಸುಗ್ರೀವನನ್ನು ಸಂತೈಸುತ್ತಾ, ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಅಣ್ಣನೂ ಮಹಾಬಾಹುವೂ ಆದ ರಾಘವನು ದುಂದುಭಿಯ ದೇಹವನ್ನು ಲೀಲಾಜಾಲವಾಗಿ ಕಾಲಿನ ಹೆಬ್ಬೆರಳಿನಿಂದ ತೂಗಿ ಹತ್ತು ಯೋಜನ ದೂರ ಎಸೆದನು — ಅಸುರನ ಒಣಗಿದ ದೇಹವನ್ನು ಆ ವೀರ್ಯವಂತನು ಹೆಬ್ಬೆರಳಿನಿಂದಲೇ ಮೇಲಕ್ಕೆ ಚಿಮ್ಮಿಸಿದನು. ಎಸೆದ ದೇಹವನ್ನು ಕಂಡು ಸುಗ್ರೀವನು ಮತ್ತೆ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಎದುರು, ಉರಿಯುವ ಸೂರ್ಯನಂತಿದ್ದ ರಾಮನಿಗೆ, ಕಪಿಗಳ ಎದುರು ಈ ಅರ್ಥಪೂರ್ಣ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದನು — ‘ಸಖನೇ, ಹಿಂದೆ ಆಯಾಸಗೊಂಡಿದ್ದ, ಮತ್ತನಾಗಿದ್ದ ನನ್ನ ಅಣ್ಣ ವಾಲಿ ಎಸೆದಾಗ ಈ ದೇಹ ಒದ್ದೆಯಾಗಿ, ಮಾಂಸದಿಂದ ಕೂಡಿ, ಹೊಸದಾಗಿತ್ತು; ಈಗಲಾದರೋ ಇದು ಹಗುರ, ಮಾಂಸವಿಲ್ಲದ್ದು, ಹುಲ್ಲಿನಂತಾಗಿದೆ, ರಾಘವ; ಅದನ್ನು ನೀನು ಹೀಗೆ ಹರ್ಷದಿಂದ ಎಸೆದಿರುವೆ, ರಘುನಂದನ. ಆದ್ದರಿಂದ ಇಲ್ಲಿ ನಿನ್ನ ಬಲವೋ ಅವನ ಬಲವೋ ಹೆಚ್ಚು ಎಂದು ತಿಳಿಯಲು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ; ಒದ್ದೆ, ಒಣಗಿದ್ದು ಎಂಬುದು ಬಹಳ ದೊಡ್ಡ ವ್ಯತ್ಯಾಸ. ನಿನ್ನ ಮತ್ತು ಅವನ ಬಲದ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಅದೇ ಸಂಶಯ ಉಳಿದಿದೆ, ಅಯ್ಯಾ; ಒಂದು ಸಾಲವೃಕ್ಷವನ್ನು ಸೀಳಿದರೆ ಬಲಾಬಲ ವ್ಯಕ್ತವಾಗುತ್ತದೆ. ಆನೆಯ ಸೊಂಡಿಲಿನಂತೆ ಚಾಚಿಕೊಂಡಿರುವ ಈ ಬಿಲ್ಲಿಗೆ ಹೆದೆಯೇರಿಸಿ, ಕಿವಿಯವರೆಗೆ ಎಳೆದು ಮಹಾಬಾಣವನ್ನು ಬಿಡು.’ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ದೀರ್ಘವೃತ್ತದಿಂದ ಶೋಭಿಸುವ ಎರಡು ಶ್ಲೋಕಗಳಿಂದ ಅವನು ಉಪಸಂಹರಿಸುತ್ತಾನೆ — ‘ನೀನು ಬಿಟ್ಟ ಬಾಣ ಈ ಸಾಲವೃಕ್ಷವನ್ನು ಸೀಳುವುದು, ಇದರಲ್ಲಿ ಸಂಶಯವಿಲ್ಲ; ವಿಮರ್ಶೆ ಸಾಕು, ರಾಜನೇ, ನನಗೆ ಪ್ರಿಯವಾದುದನ್ನು ನಿಶ್ಚಯವಾಗಿ ಮಾಡು — ನಿನಗೆ ನನ್ನ ಆಣೆ. ತೇಜಸ್ಸುಗಳಲ್ಲಿ ಸದಾ ಸೂರ್ಯನು ಶ್ರೇಷ್ಠನಾಗಿರುವಂತೆ, ಮಹಾಪರ್ವತಗಳಲ್ಲಿ ಹಿಮವಂತನು ಶ್ರೇಷ್ಠನಾಗಿರುವಂತೆ, ಚತುಷ್ಪಾದಿಗಳಲ್ಲಿ ಸಿಂಹವು ಶ್ರೇಷ್ಠವಾಗಿರುವಂತೆ, ಮನುಷ್ಯರಲ್ಲಿ ವಿಕ್ರಮದಲ್ಲಿ ನೀನು ಶ್ರೇಷ್ಠ.’ ಇಲ್ಲಿ ಕವಿ ಸೂಕ್ಷ್ಮವಾದ ಹೋಲಿಕೆಯನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾನೆ — ವಾಲಿ ಒಂದು ಯೋಜನ ಎಸೆದನು, ರಾಮನು ಹತ್ತು ಯೋಜನ; ವಾಲಿ ಎರಡು ತೋಳುಗಳಿಂದ, ರಾಮನು ಕಾಲಿನ ಹೆಬ್ಬೆರಳಿನಿಂದಲೇ, ಅದೂ ‘ಲೀಲಾಜಾಲವಾಗಿ’. ಆದರೂ ಸುಗ್ರೀವನು ತೃಪ್ತನಾಗುವುದಿಲ್ಲ, ಏಕೆಂದರೆ ಒದ್ದೆ ಮತ್ತು ಒಣಗಿದ ದೇಹಗಳ ನಡುವೆ ವ್ಯತ್ಯಾಸವಿದೆ ಎಂದು ಅವನು ಯುಕ್ತಿಯಿಂದ ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಈ ಯುಕ್ತಿ ಕೃತಘ್ನತೆಯಲ್ಲ, ಸೂಕ್ಷ್ಮಬುದ್ಧಿಯ ಲಕ್ಷಣ; ಸುಳ್ಳು ಪ್ರಶಂಸೆಯನ್ನು ಮಾಡದಿರುವುದರಿಂದಲೇ ಮಿತ್ರತ್ವ ದೃಢವಾಗುತ್ತದೆ. ‘ಆನೆಯ ಸೊಂಡಿಲಿನಂತೆ ಚಾಚಿಕೊಂಡಿರುವ’ ಎಂಬುದು ಬಿಲ್ಲಿನ ಉಪಮೆ, ‘ಕಿವಿಯವರೆಗೆ ಎಳೆದು’ ಎಂಬುದು ಎಳೆತದ ಸೀಮೆ. ಕೊನೆಯ ಎರಡು ಶ್ಲೋಕಗಳು ದೀರ್ಘವೃತ್ತದಲ್ಲಿ ರಚಿತವಾಗಿವೆ. ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿ ಈ ಎರಡು ಶ್ಲೋಕಗಳನ್ನು ಓದುವುದೇ ಇಲ್ಲ, ಆದ್ದರಿಂದ ಅಲ್ಲಿ ಹೋಲಿಕೆಗೆ ಅವಕಾಶವಿಲ್ಲ; ವೃತ್ತದ ಬದಲಾವಣೆ ಸರ್ಗಾಂತದ ಸೂಚಕ ಎಂಬುದು ವಾಲ್ಮೀಕಿಯ ಸಾಮಾನ್ಯ ರೀತಿ. ‘ನಿನಗೆ ನನ್ನ ಆಣೆ’ ಎಂದು ಶಪಥ ಹಾಕಿ ಸುಗ್ರೀವನು ಪ್ರಾರ್ಥನೆಯನ್ನು ಒತ್ತಾಯವನ್ನಾಗಿಸುತ್ತಾನೆ. ಕೊನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಿಂದಾದರೋ ಅವನು ರಾಮನನ್ನು ಮೂರು ಉಪಮೆಗಳಿಂದ ಸ್ತುತಿಸುತ್ತಾನೆ — ಸೂರ್ಯ, ಹಿಮವಂತ, ಸಿಂಹ; ಮೂವರೂ ತಮ್ಮ ತಮ್ಮ ವರ್ಗದಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠರು, ಹಾಗೆಯೇ ರಾಮನು ಮನುಷ್ಯರಲ್ಲಿ.

രാമന്റെ ഹർഷവും പൗരുഷവും വർധിപ്പിക്കുന്ന വാക്കു കേട്ട് സുഗ്രീവൻ രാഘവനെ പൂജിക്കുകയും പ്രശംസിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു — ‘കോപിച്ചാൽ അങ്ങ് യുഗാന്തത്തിലെ സൂര്യനെപ്പോലെ, ജ്വലിക്കുന്നതും മർമങ്ങൾ ഭേദിക്കുന്നതും മൂർച്ചയുള്ളതുമായ ശരങ്ങളാൽ ലോകങ്ങളെ ദഹിപ്പിക്കും; ഇതിൽ സംശയമില്ല’ എന്ന്. എങ്കിലും അവൻ രാമനെ ജാഗരൂകനാക്കുന്നു — ‘ബാലിയുടെ പൗരുഷവും വീര്യവും ധൈര്യവും എന്തെന്ന് ഏകാഗ്രമനസ്സോടെ കേട്ട്, അതിനുശേഷം ചെയ്യേണ്ടത് വിധിച്ചാലും’ എന്ന്. തുടർന്ന് മൂന്നു ശ്ലോകങ്ങളാൽ ബാലിയുടെ അതിമാനുഷമായ ബലം വർണിക്കുന്നു. സൂര്യൻ ഉദിക്കുന്നതിനു മുമ്പുതന്നെ അവൻ പടിഞ്ഞാറേ സമുദ്രത്തിൽനിന്നു കിഴക്കേതിലേക്കും തെക്കേതിൽനിന്നു വടക്കേതിലേക്കും കടന്നുപോകുന്നു; അവനു ക്ഷീണം ഉണ്ടാകുന്നുമില്ല. പർവതങ്ങളുടെ മുകളിൽ കയറി, വലിയ ശിഖരങ്ങളെ ബലമായി മേലോട്ടെറിഞ്ഞ്, വീണ്ടും പിടിച്ചെടുക്കുന്നു. വനങ്ങളിലെ കാതലുള്ള പലതരം അനേകം വൃക്ഷങ്ങൾ സ്വബലം പ്രദർശിപ്പിക്കുന്ന അവനാൽ ബലമായി ഒടിക്കപ്പെട്ടിട്ടുണ്ട്. ഈ മൂന്ന് ഉദാഹരണങ്ങളാൽ — ഗതി, എറിയൽ, ഒടിക്കൽ — ബാലിയുടെ മൂന്നുവിധം സാമർഥ്യം കാണിക്കപ്പെടുന്നു. ഇവിടെ ശ്രദ്ധിക്കണം — സുഗ്രീവൻ രാമനെ സന്ദേഹംകൊണ്ടല്ല, സത്യനിവേദനംകൊണ്ടാണ് പരീക്ഷിക്കുന്നത്; മിത്രത്തിൽനിന്നു സത്യം ആഗ്രഹിക്കുന്നവൻ അവന്റെ മുന്നിൽ ശത്രുവിന്റെ ബലംപോലും മറച്ചുവെക്കുന്നില്ല. ‘യുഗാന്തത്തിലെ സൂര്യൻ’ എന്ന ഉപമയാൽ രാമന്റെ തേജസ്സ് പ്രളയകാലത്തേതുപോലെയെന്നു പറയപ്പെടുന്നു; എങ്കിലും തൊട്ടുപിന്നാലെ ബാലിയുടെ ബലം വർണിക്കപ്പെടുന്നു — ഇതിലൂടെ ഇരുവരുടെയും താരതമ്യം ശ്രോതാവിന്റെ മനസ്സിൽ സ്വയം ഉണ്ടാകുന്നു. ‘സൂര്യൻ ഉദിക്കുന്നതിനു മുമ്പ്’ എന്ന പദത്താൽ കാലത്തിന്റെ അല്പതയും ‘നാലു സമുദ്രങ്ങൾ’ എന്നതിനാൽ ദേശത്തിന്റെ വിശാലതയും സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു; ഒരൊറ്റ പ്രഭാതത്തിൽത്തന്നെ അവൻ നാലു ദിക്കുകളിലും ചുറ്റിവരുന്നു എന്നർഥം. ശിഖരങ്ങൾ എറിയുന്നതിൽ എറിയൽ മാത്രമല്ല, വീണ്ടും പിടിച്ചെടുക്കലും പറയപ്പെടുന്നു — അതാകട്ടെ കൂടുതൽ ദുഷ്കരമാണ്, കാരണം വീഴുന്ന ഒരു വലിയ പർവതശിഖരം താങ്ങാൻ വലിയ സ്ഥിരത ആവശ്യമാണ്.

പിന്നെ സുഗ്രീവൻ ദുന്ദുഭിയുടെ കഥ ആരംഭിക്കുന്നു. ദുന്ദുഭി എന്നു പേരുള്ള, കൈലാസശിഖരംപോലെ ശോഭിക്കുന്ന ഒരു മഹിഷം (പോത്തിന്റെ രൂപമുള്ള അസുരൻ) ഉണ്ടായിരുന്നു; വീര്യവാനായ അവൻ ആയിരം ആനകളുടെ ബലം വഹിച്ചിരുന്നു. വീര്യത്തിന്റെ അഹങ്കാരത്താൽ ദുഷ്ടാത്മാവായി, വരദാനത്താൽ മതിമറന്ന ആ മഹാകായൻ നദികളുടെ നാഥനായ സമുദ്രത്തിന്റെ അടുത്തു ചെന്നു. തിരമാലകളും രത്നസമൂഹവുമുള്ള സാഗരത്തിന്റെ അതിർത്തി കടന്ന് ‘എനിക്കു യുദ്ധം തരൂ’ എന്ന് ആ മഹാർണവത്തോടു പറഞ്ഞു. അപ്പോൾ ധർമാത്മാവും മഹാബലനുമായ സമുദ്രം എഴുന്നേറ്റ്, കാലത്താൽ പ്രേരിതനായ ആ അസുരനോടു പറഞ്ഞു — ‘യുദ്ധവിശാരദാ, നിനക്കു യുദ്ധം തരാൻ ഞാൻ സമർഥനല്ല; നിനക്കു യുദ്ധം തരുന്നവനെ ഞാൻ പറഞ്ഞുതരാം, കേൾക്കൂ. മഹാരണ്യത്തിൽ തപസ്വികളുടെ പരമമായ ശരണമായ ഒരു ശൈലരാജനുണ്ട്, ശങ്കരന്റെ ശ്വശുരൻ, ഹിമവാൻ എന്ന പേരിൽ പ്രസിദ്ധൻ. വലിയ ഉറവകളും അനേകം ഗുഹകളും നിർഝരങ്ങളുമുള്ള അവൻ യുദ്ധത്തിൽ നിനക്ക് അതുല്യമായ പ്രീതി നൽകാൻ സമർഥനാണ്’ എന്ന്. ഇവിടെ സമുദ്രം ഭയംകൊണ്ടല്ല, ധർമബുദ്ധികൊണ്ടാണ് യുദ്ധം ഒഴിവാക്കുന്നത്; എന്നിട്ടും ദുന്ദുഭി അതിനെ ഭയമായിത്തന്നെ കരുതുന്നു. ‘വരദാനത്താൽ മതിമറന്ന’ എന്ന പദത്താൽ കവി സൂചിപ്പിക്കുന്നു — വരംതന്നെയാണ് ഇവന്റെ വിനാശത്തിന്റെ മൂലം, കാരണം വരത്താൽ ലഭിച്ച ബലഗർവം വിവേകത്തെ നശിപ്പിക്കുന്നു. സമുദ്രത്തിന്റെ മറുപടി നീതിശാസ്ത്രത്തിന്റെ ഒരു ഉദാഹരണമാണ് — അവൻ സ്വന്തം ദൗർബല്യം പറയുന്നില്ല; ‘യുദ്ധം തരാൻ ഞാൻ സമർഥനല്ല’ എന്ന മൃദുവചനത്താൽ തർക്കം ഒഴിവാക്കുന്നു, കഴിവുള്ള മറ്റൊരാളെ നിർദേശിക്കുന്നു; ഇതിലൂടെ യുദ്ധം ആഗ്രഹിക്കാത്ത ധീരന്റെ മാർഗം കാണിക്കപ്പെടുന്നു. ഹിമവാന്റെ വർണനയിൽ ‘തപസ്വികളുടെ ശരണം’ എന്ന പദം പ്രധാനമാണ് — തപസ്വികളുടെ ശരണമായവൻ യുദ്ധത്തിനുള്ള സ്ഥാനമല്ല എന്നു ധ്വനിക്കുന്നു; എന്നിട്ടും ദുന്ദുഭി അത് മനസ്സിലാക്കുന്നില്ല. ‘നദികളുടെ നാഥൻ’ എന്ന വിശേഷണത്താൽ സമുദ്രത്തിന്റെ ഗാംഭീര്യവും ‘രത്നസമൂഹമുള്ളവൻ’ എന്നതിനാൽ അവന്റെ ഐശ്വര്യവും സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു; ഇത്ര മഹാനായവനെപ്പോലും വെല്ലുവിളിക്കുന്ന അസുരൻ സ്വന്തം ഉന്മാദംതന്നെ പ്രകാശിപ്പിക്കുന്നു. ‘മഹിഷം’ എന്ന രൂപനിർദേശത്താൽ അവന്റെ മൃഗത്വവും ബുദ്ധിയുടെ സ്ഥൂലതയും സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു; ‘കൈലാസശിഖരംപോലെ ശോഭിക്കുന്ന’ എന്നതിനാൽ അവന്റെ വെളുത്ത വിശാലശരീരവും.

‘ഇവൻ ഭയന്നിരിക്കുന്നു’ എന്നു സമുദ്രത്തെക്കുറിച്ചു കരുതി ആ അസുരശ്രേഷ്ഠൻ വില്ലിൽനിന്നു വിട്ട ശരംപോലെ ഹിമവാന്റെ വനത്തിലെത്തി. അവിടെ ആ പർവതത്തിന്റെ ഗജേന്ദ്രന്മാരെപ്പോലുള്ള വെളുത്ത ശിലകൾ പലതും നിലത്തേക്കെറിഞ്ഞു, ഗർജിക്കുകയും ചെയ്തു. അപ്പോൾ വെൺമേഘത്തിന്റെ ആകാരമുള്ള, സൗമ്യനും പ്രീതിജനകമായ രൂപമുള്ളവനുമായ ഹിമവാൻ തന്റെ ശിഖരത്തിൽത്തന്നെ നിന്നുകൊണ്ടു പറഞ്ഞു — ‘ധർമവത്സലനായ ദുന്ദുഭേ, എന്നെ ക്ലേശിപ്പിക്കാൻ നീ അർഹനല്ല; യുദ്ധകർമങ്ങളിൽ ഞാൻ നിപുണനല്ല, തപസ്വികളുടെ ശരണമാണ് ഞാൻ’ എന്ന്. ആ വാക്കു കേട്ട് ക്രോധത്താൽ കണ്ണുകൾ ചുവന്ന ദുന്ദുഭി പറഞ്ഞു — ‘നീ യുദ്ധത്തിൽ അസമർഥനാണെങ്കിൽ, അല്ലെങ്കിൽ എന്നെ ഭയന്ന് ഉദ്യമമില്ലാത്തവനാണെങ്കിൽ, യുദ്ധം കൊതിക്കുന്ന എനിക്ക് യുദ്ധം തരുന്നവനെ പറഞ്ഞുതരൂ’ എന്ന്. അപ്പോൾ വാക്യവിശാരദനും ധർമാത്മാവുമായ ഹിമവാൻ ക്രോധത്താൽ മുമ്പൊരിക്കലും പറഞ്ഞിട്ടില്ലാത്ത ഒരു വാക്കു പറഞ്ഞു — ‘ബാലി എന്നു പേരുള്ള മഹാപ്രാജ്ഞനും ഇന്ദ്രപുത്രനും പ്രതാപവാനുമായ ഒരു വാനരൻ അതുല്യശോഭയുള്ള കിഷ്കിന്ധയിൽ വസിക്കുന്നു. യുദ്ധവിശാരദനായ അവൻ, ഇന്ദ്രൻ നമുചിക്കെന്നപോലെ, നിനക്കു മഹത്തായ ദ്വന്ദ്വയുദ്ധം നൽകാൻ സമർഥനാണ്. ഇപ്പോൾ യുദ്ധം ആഗ്രഹിക്കുന്നുവെങ്കിൽ വേഗം അവന്റെ അടുത്തേക്കു പോകൂ; യുദ്ധകർമത്തിൽ അവൻ എന്നും അസഹിഷ്ണുവായ ശൂരനാണ്’ എന്ന്. ഇങ്ങനെ രണ്ടു മഹാന്മാരും യുദ്ധം ഒഴിവാക്കുന്നു; ഒടുവിൽ ദുന്ദുഭി സ്വയം മൃത്യുമുഖത്തേക്കു നയിക്കപ്പെടുന്നു. ഈ ഭാഗത്ത് മൂന്നു സ്വരങ്ങൾ കേൾക്കാം — അസുരന്റെ ദർപ്പം, ഹിമവാന്റെ ശാന്തി, ഒടുവിൽ അവന്റെ കോപം. ഹിമവാൻ ആദ്യം മൃദുവചനത്താൽത്തന്നെ നിരാകരിക്കുന്നു; ‘ധർമവത്സലാ’ എന്ന സംബോധനയാൽ അസുരനെപ്പോലും ധർമത്തിൽ ഉറപ്പിക്കാൻ അവൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു — ഇത് ശിഷ്ടന്റെ ലക്ഷണമാണ്. എന്നാൽ ‘അനുക്തപൂർവം’ (മുമ്പ് പറഞ്ഞിട്ടില്ലാത്തത്) എന്ന പദത്താൽ കവി വ്യക്തമാക്കുന്നു — ഹിമവാൻ ഒരിക്കലും പറഞ്ഞിട്ടില്ലാത്തത് ഇന്ന് ക്രോധത്താൽ പറയുന്നു; അതായത് ബാലിയുടെ അടുത്തേക്ക് അയച്ചതും അവന്റെ കോപത്തിന്റെതന്നെ ഫലമാണ്. ഇവിടെ ദുന്ദുഭിയുടെ മരണമാർഗം രണ്ടു മഹാന്മാരാൽ നിർദേശിക്കപ്പെടുന്നു — സമുദ്രം ഹിമവാനിലേക്ക്, ഹിമവാൻ ബാലിയിലേക്ക്; അങ്ങനെ മുമ്പു പറഞ്ഞ ‘കാലചോദിതം’ (കാലത്താൽ പ്രേരിതൻ) എന്ന പദം സാർഥകമാകുന്നു. ‘ഇന്ദ്രൻ നമുചിക്കെന്നപോലെ’ എന്ന ഉപമയാൽ ബാലിയുടെ ഇന്ദ്രപുത്രത്വം ഓർമിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു; അസുരന്റെ നിശ്ചിതമായ പരാജയവും സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു, കാരണം നമുചി ഇന്ദ്രനാൽ കൊല്ലപ്പെട്ടവനാണല്ലോ. ‘യുദ്ധകർമത്തിൽ അസഹിഷ്ണു’ എന്ന വിശേഷണത്താൽ ബാലിയുടെ അസഹിഷ്ണുത — മുൻസർഗത്തിലും കണ്ടത് — വീണ്ടും ഓർമിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. ഇങ്ങനെ ഒരു ഗുണത്തെ അനേകം സ്ഥലങ്ങളിൽ കാണിച്ച് കവി കഥാപാത്രത്തിന്റെ സ്വഭാവം ദൃഢമാക്കുന്നു. ‘വില്ലിൽനിന്നു വിട്ട ശരംപോലെ’ എന്ന ഉപമയാൽ അസുരന്റെ ഗതിവേഗം സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു; ശിലകൾ എറിയുന്നത് അവന്റെ ഗർവത്തിന്റെ ആദ്യകർമമാണ്. ‘തന്റെ ശിഖരത്തിൽത്തന്നെ നിന്നുകൊണ്ട്’ എന്ന പദത്താൽ ഹിമവാൻ സ്ഥാനത്തുനിന്ന് ഇളകിയില്ല എന്ന ധൈര്യം കാണിക്കപ്പെടുന്നു.

ഹിമവാന്റെ വാക്കു കേട്ട് കോപാവിഷ്ടനായ ദുന്ദുഭി അപ്പോൾ ബാലിയുടെ നഗരമായ കിഷ്കിന്ധയിലേക്കു പോയി. പോത്തിന്റെ രൂപം ധരിച്ച, മൂർച്ചയുള്ള കൊമ്പുകളുള്ള, ഭയാനകനായ അവൻ വർഷകാലത്ത് ആകാശത്തിലെ ജലം നിറഞ്ഞ മഹാമേഘംപോലെയായിരുന്നു. പിന്നെ ആ മഹാബലൻ കിഷ്കിന്ധയുടെ കവാടത്തിലെത്തി ഭൂമിയെ വിറപ്പിച്ചുകൊണ്ട് ദുന്ദുഭി (പെരുമ്പറ) പോലെ ഗർജിച്ചു — പേരിന്റെ അർഥത്തിന് അനുരൂപമായിരുന്നു അവന്റെ നാദം. സമീപത്തുള്ള വൃക്ഷങ്ങളെ ഒടിച്ചും കുളമ്പുകളാൽ ഭൂമിയെ പിളർന്നും ദർപ്പത്തോടെ കൊമ്പുകൊണ്ട് ആ കവാടത്തിൽ ഉരച്ചും അവൻ ഒരു ആനയെപ്പോലെയായിരുന്നു. അന്തഃപുരത്തിലായിരുന്ന ബാലി ആ ശബ്ദം കേട്ട് അസഹിഷ്ണുവായി, നക്ഷത്രങ്ങളോടൊപ്പം ചന്ദ്രനെന്നപോലെ സ്ത്രീകളോടൊപ്പം പുറത്തേക്കു ചാടിയിറങ്ങി. എല്ലാ വനചാരികളായ വാനരന്മാരുടെയും ഈശ്വരനായ അവൻ അളന്നുമുറിച്ച, വ്യക്തമായ അക്ഷരങ്ങളും പദങ്ങളുമുള്ള വാക്കോടെ ദുന്ദുഭിയോടു പറഞ്ഞു — ‘എന്തിനാണ് ഈ നഗരകവാടം തടഞ്ഞ് ഗർജിക്കുന്നത്? മഹാബലനായ ദുന്ദുഭേ, എനിക്കു നിന്നെ അറിയാം; പ്രാണൻ രക്ഷിച്ചുകൊള്ളൂ’ എന്ന്. ബുദ്ധിമാനായ വാനരേന്ദ്രന്റെ ആ വാക്കു കേട്ട് ക്രോധത്താൽ കണ്ണുകൾ ചുവന്ന ദുന്ദുഭി മറുപടി പറഞ്ഞു. ഇവിടെ ‘അളന്നുമുറിച്ച, വ്യക്തമായ അക്ഷരങ്ങളും പദങ്ങളുമുള്ള’ എന്ന പദത്താൽ ബാലിയുടെ സംയമവും ‘കണ്ണുകൾ ചുവന്ന’ എന്നതിനാൽ അസുരന്റെ അസംയമവും സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. ദുന്ദുഭിയുടെ വർണനയിൽ നാലു ക്രിയാപദങ്ങൾ പ്രയോഗിച്ചിരിക്കുന്നു — ഗർജിച്ചു, ഒടിച്ചു, പിളർന്നു, ഉരച്ചു; ഇവയാൽ അവന്റെ ഉദ്ധതത്വം സർവാംഗമായി കാണിക്കപ്പെടുന്നു. ‘ദുന്ദുഭി ദുന്ദുഭിയെപ്പോലെ’ എന്ന യമകം ഇവിടെ മനോഹരമാണ് — പേരുകൊണ്ടും അവൻ ഒരു വാദ്യവിശേഷമാണ്, നാദംകൊണ്ടും. ‘ആനയെപ്പോലെ’ എന്ന ഉപമയാൽ കൊമ്പുകൊണ്ടു കവാടത്തിൽ ഉരയ്ക്കുന്ന ആനയുടെ ദർപ്പം ഓർമിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. ബാലിയുടെ പുറപ്പാടും ‘നക്ഷത്രങ്ങളോടൊപ്പം ചന്ദ്രനെന്നപോലെ’ എന്ന സൗമ്യമായ ഉപമയാൽ വർണിക്കപ്പെടുന്നു — അന്തഃപുരത്തിൽനിന്നു സ്ത്രീകളോടൊപ്പം പുറപ്പെടുന്ന അവൻ യുദ്ധോന്മുഖനായല്ല, സ്വസ്ഥനായാണ് കാണപ്പെടുന്നത്; ഇതിലൂടെ അവന്റെ ആത്മവിശ്വാസം സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. അവന്റെ വാക്കും ‘അളന്നത്’ — അല്പാക്ഷരം, ‘വ്യക്തമായ അക്ഷരങ്ങളും പദങ്ങളുമുള്ളത്’ — സ്പഷ്ടം; ക്രോധത്തിലും സംയമം എന്ന രാജഗുണം. ‘പ്രാണൻ രക്ഷിച്ചുകൊള്ളൂ’ എന്നതാകട്ടെ കരുണയോടുകൂടിയ ഒരു വിലക്കാണ്, വെല്ലുവിളിയല്ല. ഇതിലൂടെ ബാലി ആദ്യം ധർമപക്ഷത്തുതന്നെയാണ് നിലകൊള്ളുന്നത് എന്ന് അറിയാം.

‘വീരാ, സ്ത്രീകളുടെ സാന്നിധ്യത്തിൽ വാക്കു പറയാൻ നീ അർഹനല്ല; ഇന്ന് എനിക്കു യുദ്ധം തരൂ, അപ്പോൾ നിന്റെ ബലം ഞാൻ അറിയും’ എന്ന് അസുരൻ പറഞ്ഞു. ‘അല്ലെങ്കിൽ ഇന്നു രാത്രി ഞാൻ ക്രോധം അടക്കിവെക്കാം; കാമഭോഗങ്ങളിൽ ഇഷ്ടംപോലെ ഈ രാത്രി ആസ്വദിച്ചുകൊള്ളൂ. ദാനങ്ങൾ നൽകപ്പെടട്ടെ, വാനരന്മാർ ആലിംഗനം ചെയ്യപ്പെടട്ടെ; സർവശാഖാമൃഗേന്ദ്രാ, സുഹൃജ്ജനങ്ങളെ സന്തോഷിപ്പിക്കൂ. കിഷ്കിന്ധയെ നന്നായി കണ്ടുകൊള്ളൂ, നഗരത്തിൽ നിനക്കു തുല്യനായ ഒരാളെ നിയോഗിക്കൂ, സ്ത്രീകളോടൊപ്പം ക്രീഡിക്കൂ — നിന്റെ ദർപ്പം ശമിപ്പിക്കുന്നവനാണ് ഞാൻ. മത്തനോ പ്രമത്തനോ തകർന്നവനോ ഒറ്റപ്പെട്ടവനോ ക്ഷീണിച്ചവനോ, നിന്നെപ്പോലെ മദത്താൽ മതിമറന്നവനോ ആയവനെ കൊല്ലുന്നവൻ ലോകത്തിൽ ഭ്രൂണഹത്യ ചെയ്തവനെപ്പോലെയാകും’ എന്ന്. ഈ വചനത്തിലൂടെ അസുരൻ തന്റെ ഔദാര്യം കാണിക്കുന്നതുപോലെ നടിക്കുന്നു; യഥാർഥത്തിലോ ബാലിയെ മത്തനെന്നു പരിഹസിക്കുന്നു. അപ്പോൾ ബാലി താര മുതലായ എല്ലാ സ്ത്രീകളെയും പറഞ്ഞയച്ച്, ക്രോധത്തിലും മന്ദമായി ചിരിച്ചുകൊണ്ട് ആ അസുരേശ്വരനോടു പറഞ്ഞു — ‘യുദ്ധത്തിൽ നിനക്കു ഭയമില്ലെങ്കിൽ, ഇവൻ മത്തനാണെന്നു കരുതരുത്; ഈ പോരാട്ടത്തിൽ ഈ മദം വീരപാനമാണെന്നു മനസ്സിലാക്കിക്കൊള്ളൂ’ എന്ന്. മദം വീരപാനമായി പരിണമിക്കുന്നു എന്നതാണ് ഇവിടത്തെ മനോഹരമായ ഉത്തരം. അസുരന്റെ വചനത്തിന് രണ്ടു ഭാഗങ്ങളുണ്ട് — ആദ്യം യുദ്ധയാചന, പിന്നെ പരിഹാസം നിറഞ്ഞ അനുമതി. ‘ഇന്നു രാത്രി ക്രോധം അടക്കിവെക്കാം’ എന്നു പറയുമ്പോൾ അവൻ ഔദാര്യത്തിന്റെ ഒരു നാട്യം കാണിക്കുന്നു; യഥാർഥത്തിൽ ‘ഇത് നിന്റെ അവസാനരാത്രി’ എന്നു സൂചിപ്പിക്കുന്നു; ‘കിഷ്കിന്ധയെ നന്നായി കണ്ടുകൊള്ളൂ’ എന്ന പദത്താൽ മരണംതന്നെ വ്യഞ്ജിക്കുന്നു. ‘ഭ്രൂണഹാ’ (ഭ്രൂണഹത്യ ചെയ്തവൻ) എന്ന ശബ്ദപ്രയോഗമാകട്ടെ ധർമശാസ്ത്രപരമാണ് — മത്തനെയോ പ്രമത്തനെയോ കൊല്ലുന്നത് മഹാപാതകമാണ് എന്ന സ്മൃതിവചനം അനുസരിച്ച് അവൻ തന്നെ ധർമിഷ്ഠനെപ്പോലെ സ്ഥാപിക്കുന്നു. ബാലിയുടെ ഉത്തരമാകട്ടെ ഒരൊറ്റ പദംകൊണ്ട് അവനെ നിരാകരിക്കുന്നു — ‘ഈ മദം പോരാട്ടത്തിൽ വീരപാനമാണ്’ എന്ന്. മദ്യപാനം ദോഷമാണ്, വീരപാനമോ ശൗര്യത്തെ വർധിപ്പിക്കുന്നതും; ഇങ്ങനെ ദോഷത്തെത്തന്നെ ഗുണമാക്കി മാറ്റി അവൻ അസുരന്റെ ആക്ഷേപം നിഷ്ഫലമാക്കുന്നു. സ്ത്രീകളെ പറഞ്ഞയയ്ക്കുന്നതും അവന്റെ യുദ്ധസന്നദ്ധത സൂചിപ്പിക്കുന്നു.

അവനോട് ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞ് അത്യന്തം ക്രുദ്ധനായ ബാലി, പിതാവായ മഹേന്ദ്രൻ നൽകിയ സ്വർണമാല ഉയർത്തിയണിഞ്ഞ് യുദ്ധത്തിനു നിലയുറപ്പിച്ചു. പർവതംപോലെയുള്ള ആ ദുന്ദുഭിയെ കൊമ്പുകളിൽ പിടിച്ച് ആ കപികുഞ്ജരൻ ഗർജിച്ചുകൊണ്ട് ചുഴറ്റി, ബലമായി വീഴ്ത്തി, മഹാസ്വനത്തിൽ ഗർജിച്ചു; വീഴ്ത്തപ്പെടുമ്പോൾ അവന്റെ ചെവികളിൽനിന്നു രക്തം ഒഴുകി. പരസ്പരം ജയിക്കാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്ന ദുന്ദുഭിയും ബാലിയും തമ്മിൽ ക്രോധാവേശത്തോടെ ഘോരമായ യുദ്ധം നടന്നു. ഇന്ദ്രതുല്യപരാക്രമനായ ബാലി മുഷ്ടികളാലും കാൽമുട്ടുകളാലും പാദങ്ങളാലും ശിലകളാലും വൃക്ഷങ്ങളാലും യുദ്ധം ചെയ്തു. അവിടെ പരസ്പരം പ്രഹരിക്കുന്ന വാനരനിലും അസുരനിലും അസുരൻ യുദ്ധത്തിൽ ക്ഷയിച്ചുകൊണ്ടിരുന്നു, ഇന്ദ്രപുത്രൻ വർധിച്ചുകൊണ്ടിരുന്നു. പിന്നെ ആ ദുന്ദുഭിയെ ഉയർത്തി അവൻ നിലത്തടിച്ചു; പ്രാണഹരമായ ആ യുദ്ധത്തിൽ ഞെരിഞ്ഞമർന്ന ദുന്ദുഭി ദ്വാരങ്ങളിൽനിന്ന് ഏറെ രക്തം ഒഴുക്കി; ആ മഹാബാഹു നിലത്ത് പഞ്ചത്വം പ്രാപിച്ചു. ജീവനറ്റ്, ബോധമറ്റ അവനെ കൈകളാൽ തൂക്കിയെടുത്ത് വേഗശാലിയായ ബാലി ഒരൊറ്റ ആയത്തിൽ ഒരു യോജന ദൂരത്തേക്ക് എറിഞ്ഞു. ഇങ്ങനെ ദുന്ദുഭിയുടെ ഗർവത്തിന് അന്ത്യം; എന്നാൽ അവന്റെ ആ എറിയൽതന്നെ ബാലിയുടെ ശാപത്തിനു ഹേതുവാകും. യുദ്ധവർണനയിൽ കവി ക്രമമായി വേഗം വർധിപ്പിക്കുന്നു. ആദ്യം മാല ഉയർത്തൽ — പിതാവായ മഹേന്ദ്രൻ നൽകിയ സ്വർണമാല; അതിന്റെ പരാമർശത്താൽ ബാലിയുടെ ദിവ്യജന്മം വീണ്ടും ഓർമിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. പിന്നെ കൊമ്പുകളിൽ പിടിക്കൽ, ചുഴറ്റൽ, നിലത്തു വീഴ്ത്തൽ, ഗർജനം, ചെവികളിൽനിന്നുള്ള രക്തസ്രാവം — ഈ അഞ്ചു ഘട്ടങ്ങളാൽ ആദ്യപ്രഹരം വർണിക്കപ്പെടുന്നു. തുടർന്ന് ‘പരസ്പരം ജയിക്കാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്ന’ എന്ന പദത്താൽ ഇരുവരുടെയും ഉത്സാഹം സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു; യുദ്ധം ഏകപക്ഷീയമായിരുന്നില്ല. മുഷ്ടികൾ, കാൽമുട്ടുകൾ, പാദങ്ങൾ, ശിലകൾ, വൃക്ഷങ്ങൾ എന്ന് അഞ്ചുവിധം സാധനങ്ങൾ എണ്ണപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു — നഖങ്ങളും പല്ലുകളും ആയുധമാക്കുന്ന വാനരന്മാരുടെ സ്വാഭാവികമായ യുദ്ധരൂപമാണിത്. ‘അസുരൻ ക്ഷയിച്ചു, ഇന്ദ്രപുത്രൻ വർധിച്ചു’ എന്ന് ഒരൊറ്റ അർധശ്ലോകത്തിൽത്തന്നെ ഇരുവരുടെയും വിപരീതഗതി കാണിക്കപ്പെടുന്നു — ഇത് വാല്മീകിയുടെ പ്രിയപ്പെട്ട ശൈലിയാണ്. ഒടുവിൽ ‘പഞ്ചത്വം പ്രാപിച്ചു’ എന്ന സൗമ്യപദത്താൽ മരണം പറയപ്പെടുന്നു. ‘ജീവനറ്റ്, ബോധമറ്റ’ എന്ന രണ്ടു വിശേഷണങ്ങളാൽ മരണത്തിന്റെ നിശ്ചയം വീണ്ടും ദൃഢമാക്കപ്പെടുന്നു; ‘കൈകളാൽ തൂക്കിയെടുത്ത്’ എന്നതിലൂടെ എറിയുന്നതിനു മുമ്പുള്ള തൂക്കിനോക്കലും പറയപ്പെടുന്നു — അത് പിന്നീട് രാമൻ കാലിന്റെ പെരുവിരൽകൊണ്ടു ചെയ്യുന്ന തൂക്കിനോക്കലുമായി വൈരുധ്യത്തിൽ നിൽക്കുന്നു. യോജനദൂരത്തേക്കുള്ള എറിയൽ ബലപ്രദർശനം മാത്രമല്ല, കഥയിലെ തുടർന്നുള്ള ശാപത്തിന്റെ നിമിത്തവുമാണ് — ഒരൊറ്റ കർമംകൊണ്ടുതന്നെ ജയവും പരാജയവും ഉണ്ടായി എന്നതാണ് ഈ കാവ്യത്തിന്റെ വക്രത.

വേഗത്തിൽ എറിയപ്പെട്ട അവന്റെ വായിൽനിന്ന് രക്തത്തുള്ളികൾ കാറ്റിൽ ഉയർന്ന് മതംഗന്റെ ആശ്രമത്തിലേക്കു വീണു. അവിടെ വീണ രക്തത്തുള്ളികൾ കണ്ട് മുനി ക്രുദ്ധനായി ചിന്തിച്ചു — ‘പെട്ടെന്ന് എന്നെ രക്തംകൊണ്ടു സ്പർശിച്ച ഇവൻ ആരാണ്? ദുരാത്മാവും ദുർബുദ്ധിയും അസംസ്കൃതചിത്തനും ബാലിശനുമായ ഇവൻ ആരാണ്?’ എന്ന്. ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞ് ആ മുനിശ്രേഷ്ഠൻ പുറത്തിറങ്ങി, പർവതാകാരനായ ഒരു മഹിഷം ജീവനറ്റ് നിലത്തു വീണുകിടക്കുന്നതു കണ്ടു. തപസ്സുകൊണ്ട് ‘ഇതു ചെയ്തത് ഒരു വാനരനാണ്’ എന്ന് അറിഞ്ഞ് എറിഞ്ഞ വാനരന്റെമേൽ അവൻ മഹാശാപം ചൊരിഞ്ഞു — ‘രക്തപ്രവാഹങ്ങളാൽ എന്റെ ആശ്രയമായ വനത്തെ ദുഷിപ്പിച്ചവൻ ഇവിടെ പ്രവേശിക്കരുത്; പ്രവേശിച്ചാൽ അവനു വധമുണ്ടാകും. എറിയുമ്പോൾ ഇവൻ ഈ വൃക്ഷങ്ങളെയും ഒടിച്ചുകളഞ്ഞു. ആ ദുർബുദ്ധി എന്റെ ആശ്രമത്തിനു ചുറ്റും പൂർണമായ ഒരു യോജനയ്ക്കുള്ളിൽ വന്നാൽ, തീർച്ചയായും അവൻ ജീവിച്ചിരിക്കില്ല. എന്റെ വനത്തെ ആശ്രയിച്ചിരിക്കുന്ന ഇവന്റെ സചിവന്മാരും ഇവിടെ വസിക്കരുത്; ഇതു കേട്ട് അവർ ഇഷ്ടംപോലെ പോയ്ക്കൊള്ളട്ടെ. അവരും ഇവിടെ തുടർന്നാൽ അവരെയും ഞാൻ തീർച്ചയായും ശപിക്കും. പുത്രനെയെന്നപോലെ പരിപാലിച്ച എന്റെ ഈ വനത്തിൽ അവർ ഇലകളും മുളകളും നശിപ്പിക്കുന്നവരും ഫലമൂലങ്ങൾ ഇല്ലാതാക്കുന്നവരുമാണ്. ഇന്നത്തെ ദിവസമാണ് അതിർത്തി; നാളെ ഞാൻ കാണുന്ന വാനരൻ അനേകായിരം വർഷം ശിലയായിത്തീരും’ എന്ന്. ശാപത്തിന്റെ വിസ്താരം ഈ സർഗത്തിൽ ഏറ്റവും കൂടുതലാണ്, കാരണം അതുതന്നെയാണ് തുടർന്നുള്ള കഥയുടെ അടിസ്ഥാനം — ഋശ്യമൂകം സുഗ്രീവന്റെ ശരണമാകുന്നത് അതുകൊണ്ടാണ്. മുനിയുടെ ക്രോധം ആകസ്മികമല്ല; അവൻ ആദ്യം ചിന്തിക്കുന്നു, പിന്നെ പുറത്തിറങ്ങി കാണുന്നു, പിന്നെ തപസ്സുകൊണ്ടു കാരണം അറിയുന്നു, അതിനുശേഷംമാത്രം ശപിക്കുന്നു — ഇത് ന്യായപൂർവമായ ക്രമമാണ്. ‘അകൃതാത്മാ’ എന്ന പദത്താൽ അസംസ്കൃതചിത്തത്വവും ‘ബാലിശൻ’ എന്നതിനാൽ അവിവേകവും സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. ശാപത്തിന്റെ വിസ്താരവും വിചിത്രമാണ് — ബാലി മാത്രമല്ല, അവന്റെ സചിവന്മാരും നിഷിദ്ധരാണ്; എന്നാൽ അവർക്കു പുറത്തുപോകാൻ അവസരം നൽകപ്പെടുന്നു, ബാലിക്കോ ഇല്ല. ‘പുത്രനെയെന്നപോലെ പരിപാലിച്ച’ എന്ന പദത്താൽ മുനിയുടെ വനസ്നേഹം പ്രകാശിക്കുന്നു — തപസ്വികൾക്കു വനം പുത്രനെപ്പോലെയാണ്. ശാപവചനത്തിൽ ‘തീർച്ചയായും അവൻ ജീവിച്ചിരിക്കില്ല’ എന്ന നിശ്ചയാർഥകമായ പദവും ‘തീർച്ചയായും ശപിക്കും’ എന്ന രണ്ടാമത്തെ നിശ്ചയവും ഉണ്ട്; രണ്ടിനാലും മുനിയുടെ വാക്കിന്റെ അമോഘത്വം സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. ‘ഇലകളും മുളകളും നശിപ്പിക്കുന്നവർ, ഫലമൂലങ്ങൾ ഇല്ലാതാക്കുന്നവർ’ എന്ന് വാനരന്മാരുടെ സഹജമായ ദോഷവും അവൻ ഓർക്കുന്നു. ‘മര്യാദാ’ (അതിർത്തി) എന്ന പദത്താൽ കാലപരിധി നിർദേശിക്കപ്പെടുന്നു; അതിനാൽ ശാപം പെട്ടെന്നല്ല, അവസരം നൽകിയശേഷമാണ് പ്രവർത്തിക്കുന്നത്. ഒടുവിൽ ‘ശിലയായിത്തീരും’ എന്ന ശിലാരൂപപ്രാപ്തി ശാപത്തിന്റെ പരമമായ അതിരാണ്. ഇങ്ങനെ ഒരേ വനം ഒരുവനു രക്ഷയും മറ്റൊരുവനു നിഷേധവുമാകുന്നു — ഇങ്ങനെ കവി ധർമത്തിന്റെ സൂക്ഷ്മഗതി കാണിക്കുന്നു. ഇതെല്ലാം സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ സംക്ഷിപ്തമാണ്; വൾഗേറ്റിലാകട്ടെ വിസ്തരിച്ചു വായിക്കപ്പെടുന്നു. ‘കാറ്റിൽ ഉയർന്ന്’ എന്ന പദത്താൽ തുള്ളികൾ ഒരു യോജന ദൂരം പോയത് സംഭാവ്യമാക്കപ്പെടുന്നു — കാറ്റിനാൽ കൊണ്ടുപോകപ്പെട്ട് അവ ആശ്രമത്തിലെത്തി, നേരിട്ട് എറിയപ്പെട്ടതല്ല; ഇതിലൂടെ ബാലിയുടെ അപരാധം മനഃപൂർവമല്ല എന്നും ധ്വനിക്കുന്നു; എന്നിട്ടും ശാപം തടയപ്പെടുന്നില്ല.

പിന്നെ മുനി പറഞ്ഞ വാക്കു കേട്ട് ആ വാനരന്മാർ ആ വനത്തിൽനിന്നു പുറത്തിറങ്ങി; അവരെ കണ്ട് ബാലി പറഞ്ഞു — ‘മതംഗവനവാസികളേ, നിങ്ങൾ എല്ലാവരും എന്തിനാണ് എന്റെ അടുത്തു വന്നിരിക്കുന്നത്? വനവാസികൾക്കു ക്ഷേമമല്ലേ?’ എന്ന്. പിന്നെ ആ വാനരന്മാരെല്ലാം സ്വർണമാലയണിഞ്ഞ ബാലിയോട് എല്ലാ കാരണവും ശാപവും പറഞ്ഞു. വാനരന്മാർ പറഞ്ഞ ആ വാക്കു കേട്ട് ബാലി മഹർഷിയുടെ അടുത്തുചെന്ന് കൈകൂപ്പി യാചിച്ചു; എന്നാൽ മഹർഷി അവനെ ഗൗനിക്കാതെ ആശ്രമത്തിലേക്കു കടന്നു; ശാപം ഏൽക്കേണ്ടിവന്നതിന്റെ ഭയത്താൽ ബാലി വിഹ്വലനായി. അന്നുമുതൽ ശാപഭയത്താൽ ഭീതനായ ആ വാനരൻ മഹാപർവതമായ ഋശ്യമൂകത്തിൽ പ്രവേശിക്കാനോ അതിനെ കാണാനോപോലും ആഗ്രഹിക്കുന്നില്ല. ‘അവന് ഇവിടെ പ്രവേശനമില്ലെന്ന് അറിഞ്ഞുകൊണ്ടുതന്നെയാണ് ഞാൻ മന്ത്രിമാരോടൊപ്പം വിഷാദമില്ലാതെ ഈ മഹാവനത്തിൽ സഞ്ചരിക്കുന്നത്’ എന്ന് സുഗ്രീവൻ രാമനോടു പറയുന്നു. പിന്നെ അവൻ പ്രത്യക്ഷപ്രമാണം കാണിക്കുന്നു — ‘വീര്യത്തിന്റെ അഹങ്കാരത്താൽ എറിയപ്പെട്ട ദുന്ദുഭിയുടെ, മലമുകൾപോലെയുള്ള വലിയ അസ്ഥിക്കൂമ്പാരം ഇതാ തെളിഞ്ഞുകാണുന്നു; ശാഖകൾ തൂങ്ങിക്കിടക്കുന്ന വിശാലമായ ഈ ഏഴു സാലവൃക്ഷങ്ങളും — അവയിൽ ഒന്നിനെ ബാലി സ്വന്തം ഓജസ്സുകൊണ്ട് ഇലകൊഴിക്കാൻ പ്രാപ്തനാണ്. അവന്റെ ഈ അതുല്യവീര്യം ഞാൻ വെളിപ്പെടുത്തിയിരിക്കുന്നു; ആ ബാലിയെ യുദ്ധത്തിൽ കൊല്ലാൻ അങ്ങേക്ക് എങ്ങനെ കഴിയും?’ എന്ന്. ബാലിയുടെ ചോദ്യത്തിൽ ‘വനവാസികൾക്കു ക്ഷേമമല്ലേ’ എന്ന കരുണ കാണാം — അവൻ പ്രജകളുടെ ക്ഷേമം അന്വേഷിക്കുന്നു; ഇതൊരു രാജഗുണമാണ്. എന്നാൽ ഉത്തരം കേട്ട് അവൻ കോപിക്കുന്നില്ല, മറിച്ച് കൈകൂപ്പി മഹർഷിയോടു യാചിക്കുന്നു — ഇതിലൂടെ അവന്റെ വിനയവും സിദ്ധിക്കുന്നു. എന്നിട്ടും മഹർഷി അവനെ ഗൗനിക്കാതെ ആശ്രമത്തിൽ കടക്കുന്നു; ശാപം പിൻവലിക്കപ്പെട്ടില്ല. ‘വിഹ്വലനായി’ എന്ന പദത്താൽ ആദ്യമായി ബാലി ഭീതനായി കാണിക്കപ്പെടുന്നു — സമുദ്രങ്ങളെ കടന്നുപോകുന്നവൻ ഒരു മുനിയുടെ വാക്കിനാൽ വ്യഥിക്കുന്നു; ഇതാണ് തപസ്സിന്റെ മഹിമ. ‘സ്വർണമാലയണിഞ്ഞ’ എന്ന വിശേഷണത്താൽ മുമ്പു പറഞ്ഞ, ഇന്ദ്രൻ നൽകിയ മാല വീണ്ടും ഓർമിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. സുഗ്രീവന്റെ വാക്കിൽ ‘വിഷാദമില്ലാതെ’ എന്ന രണ്ടു പദങ്ങൾ വിശേഷിച്ചു ശ്രദ്ധിക്കണം — ഋശ്യമൂകത്തിൽ അവൻ നിർഭയനാണ്, അതുകൊണ്ടുതന്നെയാണ് അവിടെ കഴിയുന്നത്. ഒടുവിൽ അവൻ രണ്ടു പ്രത്യക്ഷസാക്ഷ്യങ്ങൾ കാണിക്കുന്നു — അസ്ഥിക്കൂമ്പാരം, ഏഴു സാലവൃക്ഷങ്ങൾ. ഇവ കഥ മാത്രമല്ല, കാണാവുന്ന വസ്തുക്കളാണ്; അതിനാൽ സുഗ്രീവന്റെ വാക്ക് പരീക്ഷിക്കാവുന്നതുമാകുന്നു. ‘ഇലകൊഴിക്കാൻ’ എന്ന ഒരൊറ്റ പദം ബാലിയുടെ സാലഭഞ്ജനസാമർഥ്യം വഹിക്കുന്നു; ഏഴ് എന്ന സംഖ്യ പിന്നീട് പരീക്ഷയുടെ മാനദണ്ഡമായി ഉപയോഗിക്കപ്പെടുന്നു. ‘ആ ബാലിയെ കൊല്ലാൻ അങ്ങേക്ക് എങ്ങനെ കഴിയും’ എന്ന ചോദ്യമാകട്ടെ അവജ്ഞയല്ല, മിത്രത്തിന്റെ ചിന്തയാണ്. ‘മന്ത്രിമാരോടൊപ്പം’ എന്ന പദത്താൽ സുഗ്രീവന്റെ ഏകാകിത്വമല്ല, സപരിവാരത്വമാണ് സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നത് — അത് പിന്നീട് രാജ്യപ്രാപ്തിയുടെ ബീജമാണ്.

ഇങ്ങനെ പറയുന്ന സുഗ്രീവനോട് ലക്ഷ്മണൻ ചിരിച്ചുകൊണ്ടു പറഞ്ഞു — ‘ഏതു കർമം ചെയ്തുകണ്ടാൽ നീ ബാലിയുടെ വധത്തിൽ വിശ്വസിക്കും?’ എന്ന്. സുഗ്രീവൻ മറുപടി പറഞ്ഞു — ‘പണ്ട് ബാലി ഈ ഏഴു സാലവൃക്ഷങ്ങളെ ഇങ്ങനെ ഓരോന്നോരോന്നായി തുളച്ചിട്ടുണ്ട്, അതും പലവട്ടം. രാമൻ ഒരൊറ്റ ബാണംകൊണ്ട് ഇവയിൽ ഒരു വൃക്ഷത്തെ പിളർക്കുമെങ്കിൽ, രാമന്റെ വിക്രമം കണ്ട് ബാലി കൊല്ലപ്പെട്ടതായി ഞാൻ കരുതും. ലക്ഷ്മണാ, കൊല്ലപ്പെട്ട മഹിഷത്തിന്റെ അസ്ഥികൾ ഒരു കാലുകൊണ്ട് ഉയർത്തി ബലമായി ഇരുനൂറു വില്ലളവു ദൂരത്തേക്ക് എറിയുമെങ്കിലും’ എന്ന്. ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞശേഷം സുഗ്രീവൻ കൺകോണുകൾ ചുവന്ന കാകുത്സ്ഥനായ രാമനെക്കുറിച്ച് ഒരു നിമിഷം ചിന്തിച്ച് വീണ്ടും പറഞ്ഞു — ‘ബാലി ശൂരനും ശൂരനെന്ന് അഭിമാനിക്കുന്നവനുമാണ്; ബലവും പൗരുഷവും പ്രസിദ്ധമായവൻ, ബലവാൻ, യുദ്ധങ്ങളിൽ പരാജയമറിയാത്തവൻ. ദേവന്മാർക്കുപോലും ദുഷ്കരമായ അവന്റെ കർമങ്ങൾ കാണപ്പെടുന്നു; അവ ചിന്തിച്ച് ഭയന്നാണ് ഞാൻ ഋശ്യമൂകത്തെ ആശ്രയിച്ചത്. അജയ്യനും അധൃഷ്യനും അസഹിഷ്ണുവുമായ ആ വാനരേന്ദ്രനെ ഓർത്ത് ഞാൻ ഈ ഋശ്യമൂകം വിട്ടുപോകുന്നില്ല. ഹനുമാൻ മുതലായ അനുരക്തരായ മന്ത്രിമാരോടൊപ്പം ഉദ്വിഗ്നനും ശങ്കിതനുമായി ഞാൻ ഈ മഹാവനത്തിൽ സഞ്ചരിക്കുന്നു. മിത്രവത്സലാ, അങ്ങയിൽ ശ്ലാഘനീയനായ ഒരു സന്മിത്രത്തെ ഞാൻ നേടിയിരിക്കുന്നു; ഹിമവാനെയെന്നപോലെ ഞാൻ അങ്ങയെ ആശ്രയിച്ചിരിക്കുന്നു. എന്നാൽ അവന്റെ ബലം എനിക്കറിയാം; അങ്ങയുടെ വീര്യമോ യുദ്ധത്തിൽ ഞാൻ നേരിട്ടു കണ്ടിട്ടില്ല. ഞാൻ അങ്ങയെ തൂക്കിനോക്കുകയല്ല, അവമതിക്കുകയല്ല, ഭയപ്പെടുത്തുകയുമല്ല; അവന്റെ ഭീകരകർമങ്ങളാണ് എന്നിൽ ഭീരുത്വം ജനിപ്പിച്ചിരിക്കുന്നത്. തീർച്ചയായും അങ്ങയുടെ വാക്കും പ്രമാണവും ധൈര്യവും ആകൃതിയും, ചാരംമൂടിയ അഗ്നിയെപ്പോലെ, പരമമായ തേജസ്സ് സൂചിപ്പിക്കുന്നു’ എന്ന്. അതു കേട്ട് രാമൻ പുഞ്ചിരിയോടെ മറുപടി പറഞ്ഞു — ‘എന്റെ വിക്രമത്തിൽ നിനക്കു വിശ്വാസമില്ലെങ്കിൽ, യുദ്ധത്തിൽ ശ്ലാഘനീയമായ വിശ്വാസം ഞാൻ നിനക്ക് ഉണ്ടാക്കിത്തരാം’ എന്ന്. ലക്ഷ്മണന്റെ ചോദ്യം സംക്ഷിപ്തമാണെങ്കിലും മർമസ്പർശിയാണ് — ‘ഏതു കർമം ചെയ്തുകണ്ടാൽ നീ വിശ്വസിക്കും’ എന്ന്; അതായത് സന്ദേഹം നീക്കാനുള്ള പ്രമാണം പറയൂ എന്ന്. ഇതിലൂടെ കവി സുഗ്രീവന് തന്റെ ആശങ്ക വ്യക്തമാക്കാൻ അവസരം നൽകുന്നു, അവനെ ദോഷിയാക്കുന്നില്ല. സുഗ്രീവൻ രണ്ടു പരീക്ഷകൾ നിർദേശിക്കുന്നു — സാലഭേദനം, അസ്ഥിക്ഷേപം; രണ്ടും ബാലിയുടെതന്നെ കർമങ്ങളാണ്; അതിനാൽ നേരിട്ടുള്ള താരതമ്യം സാധ്യമാണ്. ‘പലവട്ടം’ എന്ന പദത്താൽ ബാലി അതു പലതവണ ചെയ്തിട്ടുണ്ടെന്നു സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു; അതിനാൽ പരീക്ഷയുടെ കാഠിന്യം വർധിക്കുന്നു. തുടർന്ന് സുഗ്രീവൻ തന്റെ മനോനില വിവരിക്കുന്നു. ‘ശൂരനും ശൂരനെന്ന് അഭിമാനിക്കുന്നവനും’ എന്ന രണ്ടു പദങ്ങളിൽ ആദ്യത്തേതിനാൽ യഥാർഥമായ ശൗര്യവും രണ്ടാമത്തേതിനാൽ അവന്റെ അഭിമാനവും പറയപ്പെടുന്നു. ‘ദേവന്മാർക്കുപോലും ദുഷ്കരം’ എന്നത് അതിശയോക്തിയല്ല, മുമ്പു വർണിച്ച കർമങ്ങളുടെ നിഗമനമാണ്. ‘ഉദ്വിഗ്നനും ശങ്കിതനും’ എന്ന രണ്ടു പദങ്ങളാൽ നിരന്തരമായ ഭയം പറയപ്പെടുന്നു. ‘ഹനുമാൻ മുതലായ അനുരക്തരായ മന്ത്രിമാർ’ എന്ന പദത്താൽ ഹനുമാന്റെ ശ്രേഷ്ഠത ആദ്യമായി സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. ‘ഹിമവാനെയെന്നപോലെ അങ്ങയെ ആശ്രയിച്ചിരിക്കുന്നു’ എന്ന ഉപമയാകട്ടെ മനോഹരമാണ് — ഋശ്യമൂകം എന്ന ശൈലമായിരുന്നു ശരണം, ഇപ്പോൾ രാമൻതന്നെയാണ് ശൈലം. എങ്കിലും അവൻ വ്യക്തമായി പറയുന്നു — ‘അങ്ങയുടെ വീര്യം ഞാൻ നേരിട്ടു കണ്ടിട്ടില്ല’ എന്ന്; ഇത് അവജ്ഞയല്ല, സത്യവാദിതയാണ്. ‘തൂക്കിനോക്കുകയല്ല, അവമതിക്കുകയല്ല, ഭയപ്പെടുത്തുകയുമല്ല’ എന്ന മൂന്നു നിഷേധങ്ങളാൽ അവൻ തന്റെ ആശയം ശുദ്ധമാക്കുന്നു. ‘ചാരംമൂടിയ അഗ്നിയെപ്പോലെ’ എന്ന ഉപമയാൽ രാമന്റെ ഗൂഢമായ തേജസ്സ് സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു — പുറമേ കാണാത്തത് ഉള്ളിൽ ജ്വലിക്കുന്നു. രാമന്റെ ഉത്തരവും സംക്ഷിപ്തംതന്നെ — തർക്കമില്ല, കോപമില്ല; ‘വിശ്വാസം ഉണ്ടാക്കിത്തരാം’ എന്ന് കർമംകൊണ്ടുതന്നെ ഉത്തരം; ‘പുഞ്ചിരിയോടെ’ എന്ന പദത്താൽ അവന്റെ സ്ഥൈര്യവും കാണിക്കപ്പെടുന്നു. ഇവിടെ സുഗ്രീവന്റെ ദീർഘമായ വചനം പതിനൊന്നു ശ്ലോകങ്ങളിലായി വിസ്തരിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു; അത് സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ ഒട്ടുമില്ല; വൾഗേറ്റ് അതിലൂടെ സുഗ്രീവന്റെ മനഃശാസ്ത്രം സൂക്ഷ്മമായി ചിത്രീകരിക്കുന്നു — ഭയം, വിശ്വാസം, സംശയം, ക്ഷമായാചന എന്നിവ ഒന്നിച്ചു കലർന്നിരിക്കുന്നു. ഇത്തരമൊരു മിശ്രഭാവം വാല്മീകി സാധാരണയായി മനുഷ്യരിലാണ് കാണിക്കാറുള്ളത്; ഇവിടെയോ ഒരു വാനരനിൽ.

ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞ് സുഗ്രീവനെ സാന്ത്വനിപ്പിച്ചുകൊണ്ട്, ലക്ഷ്മണന്റെ ജ്യേഷ്ഠനും മഹാബാഹുവുമായ രാഘവൻ ദുന്ദുഭിയുടെ ശരീരം ലീലയായി കാലിന്റെ പെരുവിരൽകൊണ്ട് തൂക്കിയെടുത്ത് പത്തു യോജന ദൂരത്തേക്ക് എറിഞ്ഞു — അസുരന്റെ ഉണങ്ങിയ ശരീരത്തെ വീര്യവാനായ അവൻ കാലിന്റെ പെരുവിരൽകൊണ്ടുതന്നെ തട്ടിയെറിഞ്ഞു. എറിയപ്പെട്ട ശരീരം കണ്ട് സുഗ്രീവൻ വീണ്ടും, ലക്ഷ്മണന്റെ മുന്നിലും വാനരന്മാരുടെ മുന്നിലും വെച്ച്, ജ്വലിക്കുന്ന സൂര്യനെപ്പോലെയുള്ള രാമനോട് ഈ അർഥവത്തായ വാക്കു പറഞ്ഞു — ‘സഖേ, പണ്ട് ക്ഷീണിതനും മത്തനുമായ എന്റെ സഹോദരൻ ബാലി എറിഞ്ഞത് നനവുള്ളതും മാംസമുള്ളതും പുതിയതുമായ ശരീരമായിരുന്നു; ഇപ്പോഴോ, രാഘവാ, ഇത് ഭാരമില്ലാത്തതും മാംസമില്ലാത്തതും പുല്ലുപോലെയുമാണ്; രഘുനന്ദനാ, അങ്ങ് ഇത് ഇങ്ങനെ ഹർഷത്തോടെ എറിഞ്ഞിരിക്കുന്നു. അതിനാൽ ഇവിടെ അങ്ങേക്കാണോ അവനാണോ കൂടുതൽ ബലം എന്ന് അറിയാൻ കഴിയില്ല; നനവുള്ളതും ഉണങ്ങിയതും തമ്മിൽ വലിയ അന്തരമുണ്ടല്ലോ. താതാ, അങ്ങയുടെയും അവന്റെയും ബലത്തെക്കുറിച്ചുള്ള അതേ സംശയം നിലനിൽക്കുന്നു; ഒരു സാലവൃക്ഷത്തെ പിളർന്നാൽ ബലാബലം വ്യക്തമാകും. ആനയുടെ തുമ്പിക്കൈപോലെ നീണ്ട ഈ വില്ല് ഞാണേറ്റി, ചെവിവരെ വലിച്ച്, ഒരു മഹാശരം വിട്ടാലും’ എന്ന്. ഒടുവിൽ ദീർഘവൃത്തങ്ങളാൽ ശോഭിക്കുന്ന രണ്ടു ശ്ലോകങ്ങളാൽ അവൻ ഉപസംഹരിക്കുന്നു — ‘അങ്ങ് അയയ്ക്കുന്ന ശരം ഈ സാലത്തെ പിളർക്കും, ഇതിൽ സംശയമില്ല; രാജാവേ, ഇനി വിചാരണ വേണ്ട, എനിക്കു പ്രിയമായത് തീർച്ചയായും ചെയ്താലും — ഞാൻ അങ്ങയെക്കൊണ്ടു ശപഥം ചെയ്യിക്കുന്നു. തേജസ്സുകളിൽ എന്നും സൂര്യൻ ശ്രേഷ്ഠനായിരിക്കുന്നതുപോലെ, മഹാപർവതങ്ങളിൽ ഹിമവാൻ ശ്രേഷ്ഠനായിരിക്കുന്നതുപോലെ, നാൽക്കാലികളിൽ സിംഹം ശ്രേഷ്ഠനായിരിക്കുന്നതുപോലെ, മനുഷ്യരിൽ വിക്രമത്തിൽ അങ്ങ് ശ്രേഷ്ഠനാണ്’ എന്ന്. ഇവിടെ കവി സൂക്ഷ്മമായി താരതമ്യം ചെയ്യുന്നു — ബാലി ഒരു യോജന എറിഞ്ഞു, രാമനോ പത്തു യോജന; ബാലി രണ്ടു കൈകൊണ്ട്, രാമനോ കാലിന്റെ പെരുവിരൽകൊണ്ടുമാത്രം, അതും ‘ലീലയായി’. എന്നിട്ടും സുഗ്രീവൻ തൃപ്തനാകുന്നില്ല, കാരണം നനവുള്ളതും ഉണങ്ങിയതും തമ്മിൽ ഭേദമുണ്ട് എന്ന് അവൻ യുക്തിയോടെ കാണിക്കുന്നു. ഈ യുക്തി കൃതഘ്നതയല്ല, സൂക്ഷ്മബുദ്ധിയുടെ ലക്ഷണമാണ്; അസത്യമായ പ്രശംസ ചെയ്യുന്നില്ല എന്നതിനാൽത്തന്നെ മിത്രത്വം ദൃഢമാകുന്നു. ‘ആനയുടെ തുമ്പിക്കൈപോലെ നീണ്ട’ എന്നത് വില്ലിന്റെ ഉപമയാണ്; ‘ചെവിവരെ’ എന്നത് വലിക്കലിന്റെ അതിരും. അവസാനത്തെ രണ്ടു ശ്ലോകങ്ങൾ ദീർഘവൃത്തത്തിൽ രചിച്ചവയാണ്. സമീക്ഷിതപതിപ്പാകട്ടെ ഈ രണ്ടു ശ്ലോകങ്ങൾ ഒട്ടും വായിക്കുന്നില്ല; അതിനാൽ അവിടെ താരതമ്യത്തിന് അവസരമില്ല; വൃത്തമാറ്റം സർഗാന്ത്യത്തിന്റെ സൂചകമാണ് എന്നത് വാല്മീകിയുടെ സാമാന്യരീതിയാണ്. ‘അങ്ങയെക്കൊണ്ടു ശപഥം ചെയ്യിക്കുന്നു’ എന്ന് ശപഥം നൽകിക്കൊണ്ട് സുഗ്രീവൻ പ്രാർഥനയെ നിർബന്ധമാക്കുന്നു. അവസാനശ്ലോകത്താലാകട്ടെ അവൻ രാമനെ മൂന്ന് ഉപമകളാൽ സ്തുതിക്കുന്നു — സൂര്യൻ, ഹിമവാൻ, സിംഹം; മൂവരും അവരവരുടെ വർഗത്തിൽ ശ്രേഷ്ഠർ, അതുപോലെ രാമൻ മനുഷ്യരിൽ.

Hearing Rāma's words, which swelled his joy and his courage, Sugrīva honoured and praised Rāghava: "There is no doubt that if you were angered you could burn up the worlds with your blazing, sharp arrows that pierce to the vitals, like the sun at the end of an age." Yet he also put Rāma on his guard: "But listen with an undivided mind to what Vālī's manhood is, his valour and his firmness, and then decide what must follow." In three verses he then describes Vālī's more than human strength. "Before the sun is up Vālī ranges from the western ocean to the eastern and from the southern to the northern, and never tires. He climbs the mountain tops, flings their great peaks into the air with tremendous speed and catches them again. Showing off his strength, he has snapped many stout trees of every kind in the forests." In these three examples — his speed, his hurling and his breaking — Vālī's power is shown three ways. Notice that Sugrīva tests Rāma not with suspicion but with the plain truth: one who wants a true friend does not hide even his enemy's strength from him. Rāma's radiance has just been compared to the sun at the world's end, and at once Vālī's strength is described, so that the comparison forms of itself in the listener's mind. "Before sunrise" stresses the shortness of the time, the four oceans the vastness of the distance: in a single morning he travels to all four quarters. And it is not just flinging mountain peaks but catching them again that is told — the harder feat, for holding a great falling peak needs immense steadiness.

Then Sugrīva began the story of Dundubhi. "There was a buffalo named Dundubhi, shining like the peak of Kailāsa, a mighty creature with the strength of a thousand elephants. Corrupted by pride in his strength and deluded by a boon he had won, that huge beast went to the ocean, lord of rivers, and, advancing over the wave-crested sea, that treasury of jewels, said to the great deep, 'Give me battle.' Then the righteous and mighty ocean rose up and said to the demon, whom Time was driving to his end: 'I cannot give you battle, master of war. Listen, and I will tell you who will. In the great wilderness there is a king of mountains, the supreme refuge of ascetics, Śiva's father-in-law, famous by the name of Himavat. With his great cascades and his many caves and waterfalls he can give you unmatched pleasure in combat.'" The ocean avoids battle not out of fear but from a sense of dharma, yet Dundubhi takes it for fear. "Deluded by a boon" hints that the boon itself is the root of his ruin, for strength won by a boon breeds a pride that destroys judgement. The ocean's answer is a lesson in policy: he does not confess weakness, but with the mild words "I cannot give you battle" he sidesteps the quarrel and points to someone able — the way of a wise man who does not want to fight. In describing Himavat as the refuge of ascetics he hints that such a mountain is no place for war, but Dundubhi does not see it. The ocean's depth and wealth make the demon's challenge to him a sign of madness; his buffalo form suggests brute stupidity, and his likeness to Kailāsa his vast white bulk.

"Deciding that the ocean was afraid, the chief of demons rushed like an arrow from a bow to the woods of Himavat. There he hurled the mountain's white rocks, big as great elephants, down in all directions and roared. Then Himavat, shaped like a white cloud, gentle and pleasant to look on, standing on his own peak, said: 'Dundubhi, you who love dharma, you should not trouble me. I have no skill in the work of war; I am the refuge of ascetics.' Hearing this, Dundubhi, his eyes red with anger, said: 'If you are unable to fight, or unwilling from fear of me, then tell me who will give me the battle I long for.' Then the righteous Himavat, skilled in speech, said in anger what he had never said before: 'There is a monkey named Vālī, very wise and full of majesty, the son of Indra, who rules Kiṣkindhā of matchless splendour. He is skilled in war and can give you a great single combat, as Indra gave one to Namuci. If you want a fight, go to him at once; he is a hero, and in battle he never yields.'" So two great ones both avoid the fight, and in the end Dundubhi is steered straight into the jaws of death. Three tones are heard here: the demon's arrogance, Himavat's calm, and at last his anger. Himavat first refuses gently, and by calling the demon a lover of dharma he tries to set even him on the right path, as a cultured person would. But "what he had never said before" makes it clear that sending Dundubhi to Vālī was the fruit of Himavat's anger. Dundubhi's road to death is thus pointed out by two great beings, the ocean to Himavat and Himavat to Vālī, and the earlier phrase "driven by Time" proves true. The comparison with Indra and Namuci recalls that Vālī is Indra's son and foretells the demon's certain defeat, since Namuci was slain by Indra; and Vālī's inability to brook a challenge, seen in the last sarga, is recalled again, so the poet deepens a character by showing one trait in many places. The demon's arrow-like rush shows his speed, the hurled rocks the first act of his pride, and Himavat's standing firm on his own peak his composure.

"Hearing Himavat's words, Dundubhi, in a rage, went to Vālī's city, Kiṣkindhā. In the form of a buffalo, sharp-horned and terrifying, he was like a great rain cloud heavy with water in the sky. That mighty one came to the gate of Kiṣkindhā and bellowed, shaking the earth, roaring like the war-drum whose name he bore. Breaking the trees near by, tearing the ground with his hooves, proudly gouging the gate with his horn like an elephant, he raged. Vālī, in the inner apartments, heard the noise and, unable to bear it, came out with his women, like the moon among the stars. Then Vālī, lord of the monkeys and of all the forest rangers, spoke to Dundubhi in few and clear words: 'Why do you block the city gate and bellow like this? I know who you are, mighty Dundubhi; save your life.' Hearing the wise monkey king, Dundubhi answered, his eyes red with anger." The measured words mark Vālī's self-control, the red eyes the demon's lack of it. The demon's four actions — bellowing, breaking, tearing, gouging — show his violence in every limb; the play on his name is pleasing, for he is a drum both in name and in noise. Vālī's coming out is drawn with a gentle image, the moon among the stars: leaving the inner rooms with his women, he looks not eager for battle but at ease, a sign of his self-confidence. His words are few and clear — restraint even in anger is a kingly virtue — and "save your life" is a warning given in mercy, not a challenge. So at first Vālī stands on the side of right.

"'You should not talk like this in front of women, hero,' said the demon. 'Give me battle now, and I will learn your strength. Or else I will hold back my anger through this night: take your pleasure freely in the joys of love till dawn. Give away your gifts, embrace your monkeys, take leave of your friends, lord of all the tree-dwellers; look your last on Kiṣkindhā, set things in order in the city, and sport with your women — I am the one who will punish your pride. For whoever kills one who is drunk, heedless, broken, alone or weak — someone like you, bewildered by drink — is in this world as guilty as the killer of an unborn child.'" By these words the demon pretends to be generous, but in truth he scorns Vālī as a drunkard. His speech has two parts, a demand for battle and then a mocking permission. Holding back his anger for the night is a show of generosity that really means "this is your last night", and "look your last on Kiṣkindhā" hints at death. The comparison with killing an unborn child is taken from the law-books, where killing one who is drunk or heedless is a grave sin, and by it he poses as a righteous man. "Then Vālī sent away all the women, Tārā and the rest, and, smiling gently in spite of his anger, said to that lord of demons: 'If you are not afraid of the fight, do not think I am drunk. In this battle, count this intoxication of mine as a hero's drink.'" With one phrase Vālī disposes of the taunt: drinking is a fault, but the warrior's drink only kindles courage, so he turns the fault into a virtue and makes the insult empty. Sending the women away shows that he is ready for battle.

"Saying this to him, in fury he tossed up the golden garland his father, great Indra, had given him, and stood ready to fight" — the garland, mentioned here, recalls Vālī's divine birth. "Seizing Dundubhi, huge as a mountain, by the horns, Vālī whirled him round, that elephant among monkeys roaring as he did so; he dashed him down with all his strength and bellowed mightily, and blood flowed from the ears of the falling demon." Five steps — seizing the horns, whirling, dashing down, roaring and the blood from the ears — describe the first blow. "Then, in the fury of their wrath, each seeking to beat the other, a terrible battle took place between Dundubhi and Vālī" — both were eager, and the fight was not one-sided. "Vālī, whose valour equalled Indra's, fought with fists, knees and feet, with rocks and trees" — the natural way of fighting for monkeys, whose only weapons are nails, teeth and what lies to hand. "As monkey and demon struck at each other, the demon weakened and the son of Indra grew stronger" — one half-verse showing two opposite courses at once, a device Vālmīki loves. "Then he lifted Dundubhi and dashed him to the ground; crushed in that deadly struggle, Dundubhi streamed blood from every opening, and the great-armed creature fell and returned to the five elements." Death is told gently, and "lifeless and senseless" confirms it. "Weighing the lifeless body in both arms, swift Vālī hurled it a whole yojana away with a single throw." So Dundubhi's pride came to its end — yet this very throw would bring a curse upon Vālī. The poet builds speed step by step through the fight. Vālī weighs the body in his arms before throwing it, something that will contrast with Rāma's weighing it with his toe. And the throw was not only a display of strength but the cause of the curse that follows: by one deed came both victory and defeat, the irony of this poem.

"From the mouth of the demon, flung with such force, drops of blood were caught up by the wind and fell towards the hermitage of Mataṅga." Carried by the wind, not thrown there directly, they reached the hermitage a yojana away; this suggests Vālī's offence was unintended, yet the curse is not averted. "Seeing the drops of blood that had fallen there, the sage was angry and wondered: 'Who can this be who has suddenly spattered me with blood? Who is this wicked, witless, undisciplined fool?' With these words the best of sages came out and saw a buffalo as big as a mountain lying dead on the ground. Knowing by the power of his austerity that a monkey had done this, he laid a great curse on the one who had thrown it: 'He who has defiled this forest, my refuge, with streams of blood must not enter here; if he enters, let him die. In throwing that body he has shattered these trees too. If that fool comes within a full yojana of my hermitage on any side, he will surely not survive. And any counsellors of his who have taken shelter in my forest must not live here; let them hear this and go where they please. If they stay, I will curse them too. In this forest of mine, which I have guarded like a son, they destroy the leaves and shoots and ruin the fruit and roots. Today is the limit: any monkey I see here tomorrow will become a rock for many thousands of years.'" The curse is told at greater length than anything else in this sarga, because it is the foundation of what follows — Ṛṣyamūka becoming Sugrīva's refuge. The sage's anger is not rash: first he reflects, then he comes out and looks, then he learns the cause through his austerity, and only then does he curse — a just and orderly sequence. "Undisciplined" means an untrained mind, "fool" a lack of judgement. The curse reaches widely: not only Vālī but his counsellors too are banned, though they are given a chance to leave and Vālī is not. The forest guarded "like a son" shows the sage's love for it, for to ascetics their forest is like a child. "He will surely not survive" and "I will surely curse them" — two firm assurances that the sage's word cannot fail. He recalls too the monkeys' natural fault of stripping leaves and fruit, and "today is the limit" sets a time, so that the curse takes effect only after due warning; to become a rock is its utmost reach. Thus one forest becomes a shelter for one and forbidden to another, and the poet shows the subtle working of dharma.

"Then, hearing what the sage had said, the monkeys left that forest, and seeing them Vālī asked, 'Why have you all come to me together, you who live in Mataṅga's wood? Is all well with the forest-dwellers?'" — a king's concern for his people. "Then all the monkeys told Vālī of the golden garland the whole matter, and the curse laid on him. Hearing the monkeys, Vālī went to the great sage and begged him with folded hands" — he did not grow angry but asked humbly. "But the great sage paid him no heed and went back into his hermitage, and Vālī, afraid of having to bear that curse, was thrown into distress." Here for the first time Vālī is shown afraid: he who strides across the oceans trembles at a sage's word — such is the power of austerity. "Ever since, dreading the curse, the monkey has not wished to enter or even look at the great mountain Ṛṣyamūka, lord of men. Knowing that he cannot come here, Rāma, I roam this great forest with my ministers, free from despair" — on Ṛṣyamūka he is without fear, and that is why he stays there, and he is not alone but has his companions, the seed of his future kingship. Then he pointed to visible proof: "Here, huge as a mountain peak, is the heap of bones of Dundubhi, destroyed for the arrogance of his strength; and these are the seven broad sāla trees with spreading branches, any one of which Vālī can strip of its leaves by his might. I have shown you his unequalled strength, Rāma. How will you be able to kill Vālī in battle, my king?" The two proofs — the heap of bones and the seven sālas — are not mere stories but things that can be seen, so Sugrīva's words can be tested; and the number seven will later serve as the measure of the trial. The question "how will you kill him?" is not disdain but a friend's concern.

As Sugrīva spoke, Lakṣmaṇa said with a smile, "What deed would have to be done for you to believe Vālī could be killed?" — a short question but a pointed one: name the proof that will remove your doubt. So the poet gives Sugrīva room to explain his misgiving without putting him in the wrong. Sugrīva replied: "Long ago Vālī pierced these seven sālas one after another, and more than once. If Rāma were to split even one of these trees with a single arrow, then, having seen his prowess, I would count Vālī as dead. Or if he could lift the bones of the dead buffalo with one foot, Lakṣmaṇa, and fling them by his strength two hundred bow-lengths away." He names two tests, piercing the sālas and throwing the bones — both Vālī's own feats, so a direct comparison is possible, and "more than once" makes the test harder. Then Sugrīva looked at Rāma, the corners of whose eyes were red, thought for a moment, and spoke again, laying bare his mind: "Vālī is a hero and proud of his heroism" — real courage and its pride — "famous for his strength and manhood, mighty and never beaten in battle. His deeds are such as even the gods could hardly do; brooding on them, I took refuge in fear on Ṛṣyamūka, and thinking of that unconquerable, unassailable and unforgiving lord of the monkeys, I never leave it. Anxious and fearful, I wander in this great forest with my devoted ministers, Hanumān the chief of them" — here for the first time Hanumān's pre-eminence is marked. "In you, lover of friends, I have found a worthy and true friend; I have taken refuge in you, tiger among men, as in Himavat." The comparison is lovely: once the mountain Ṛṣyamūka was his refuge, now Rāma is his mountain. "Yet I know the strength of that wicked, mighty brother of mine, while your valour in battle, Rāghava, I have not yet seen with my own eyes." That is not disrespect but honesty. "I do not weigh you against him, nor slight you, nor try to frighten you; it is his terrible deeds that have made me faint-hearted." With these three denials he makes his intention clear. "Truly, Rāghava, your speech, your firmness and your form proclaim a supreme power, like fire hidden under ashes" — a hidden splendour that burns within though it does not show. Fear, trust, doubt and apology are mingled in him, a mixture of feelings the poet usually shows in men and here shows in a monkey. Hearing him, Rāma answered with a smile — no argument, no anger, only an answer in deeds: "If you have no confidence in us, monkey, I will give you a confidence in battle worth having."

With these words, to reassure Sugrīva, Lakṣmaṇa's elder brother playfully weighed Dundubhi's body on the toe of his foot, and that long-armed hero lifted the demon's dried carcass with his toe and flung it ten yojanas. Seeing the body thrown, Sugrīva spoke again, before Lakṣmaṇa and the monkeys, to Rāma who blazed like the sun, meaningful words: "My friend, when my brother Vālī threw that body it was fresh, wet and full of flesh, and he was worn out with fighting and drunk; now it is light, fleshless and like straw, Rāghava, and you have thrown it in the fullness of your joy. So from this it cannot be known whether your strength or his is the greater, for wet and dry are very different. The same doubt remains about your strength and his, my dear friend; if you pierce a single sāla, the difference between you will be clear. String this bow of yours, long as an elephant's trunk, draw it full to the ear and loose a great arrow." The poet makes a fine comparison: Vālī threw the body one yojana, Rāma ten; Vālī used both arms, Rāma only his toe, and that in play. Yet Sugrīva is not satisfied, and he shows by reason the difference between wet and dry. This reasoning is not ingratitude but the mark of a subtle mind, and the friendship is firmer for it, since he will not offer false praise. Then, in two verses in a longer, statelier metre that mark the close of the sarga, he ended: "There is no doubt that the arrow you send will split this sāla. Enough of hesitation, my king; do this favour for me — I have put you under oath. As the sun is ever the best of all radiant things, as Himavat is the best of the great mountains, and as the lion is the best of four-footed beasts, so you are the best of men in valour." By binding Rāma with an oath he makes his request pressing, and he praises him with three comparisons — the sun, Himavat and the lion, each supreme in its kind, as Rāma is among men.