पूर्वसर्गस्य अन्ते वर्णितः क्रोधसमाविष्टः संरब्धः वाली उपागतः; तं भ्रातरं सुग्रीवः हितकाम्यया प्रसादयितुम् आरभत। ‘दिष्ट्या कुशली प्राप्तः असि, त्वया च रिपुः निहतः; अनाथस्य मे त्वम् एव नाथः, त्वम् एकः अनाथानां नन्दनः’ इति सः अवदत्। अनन्तरं बहुशलाकं पूर्णचन्द्रम् इव उदितं सवालव्यजनं छत्रं मया धृतम् इति प्रतीच्छस्व इति राजचिह्नं समर्पयति। अत्र कविः दर्शयति — सुग्रीवः न केवलं वाचा, अपितु क्रियया अपि राज्यं प्रत्यर्पयति। ततः सः आत्मनः वृत्तं निवेदयति — ‘आर्तः अहं तत्र बिलद्वारि संवत्सरं स्थितः, द्वारे च बिलात् समुत्थितं शोणितं दृष्ट्वा शोकसंविग्नहृदयः भृशं व्याकुलितेन्द्रियः अभवम्; ततः शैलशृङ्गेण बिलद्वारम् अपिदधाम्’ इति। एतौ द्वौ श्लोकौ समीक्षितसंस्करणे न स्तः; वुल्गेटे तु ते सुग्रीवस्य निर्दोषतां पुनः स्थापयतः। अत्र आदिमाः त्रयः श्लोकाः शिष्टाचारस्य उदाहरणम् — अभिनन्दनम्, आत्मनिवेदनम्, राजचिह्नसमर्पणं च। छत्रं च राज्यस्य प्रत्यक्षं चिह्नम्, अतः तस्य समर्पणं वाचिकात् अपि अधिकं प्रमाणम्। चतुर्थपञ्चमयोः तु सुग्रीवः शिलापिधानस्य कारणं स्वयम् एव पूर्वम् एव निवेदयति, येन वालिनः अग्रिमः आक्षेपः निर्मूलः इति सिध्यति। एतेन कविः सूचयति — यत् सुग्रीवः अत्र वदति तत् एव वाली अग्रे अन्यथा कथयिष्यति; द्वयोः कथनयोः तुलना एव अस्य सर्गस्य मुख्यं शिल्पम्।

‘तस्मात् देशात् अपाक्रम्य पुनः किष्किन्धां प्राविशम्; विषादयुक्तं मां दृष्ट्वा पौरैः मन्त्रिभिः च अहम् अभिषिक्तः — न तु कामेन। तत् मे क्षन्तुं त्वम् अर्हसि’ इति सुग्रीवः वदति। ‘त्वम् एव मानार्हः राजा, अहं तु सदा यथा पुरा तथा एव; राजभावे अयं नियोगः तव विरहात् एव कृतः। सामात्यपौरनगरं निहतकण्टकं स्थितम्’ इति। ततः सः स्पष्टं वक्ति — ‘इदं राज्यं न्यासभूतम्, तत् अहं तुभ्यं निर्यातयामि। सौम्य, मयि रोषं मा कृथाः, हे शत्रुनिषूदन। शिरसा त्वां याचे, राजन्; मया अयम् अञ्जलिः बद्धः’ इति। न्यासशब्दः अत्र मुख्यः — यः न्यासं रक्षति सः न चौरः, अपितु विश्वस्तः। एवं सुग्रीवः आत्मनः सर्वं राजत्वं वालिनः पादयोः स्थापयति, किञ्चित् अपि न गोपयति। ‘यथा पुरा’ इति पदद्वयेन सः पूर्वस्थितिं पुनः स्वीकरोति — पुनरपि प्रेष्यवत् स्थातुं सिद्धः अस्ति इति। ‘निहतकण्टकम्’ इति पदेन राज्यस्य रक्षणम् अपि सूचितम् — सः न केवलं सिंहासने स्थितः, अपितु राज्यं निर्विघ्नं कृतवान्। शिरसा याचनम् अञ्जलिबन्धश्च राजपुत्रस्य परमः विनयः; एतावता अपि वालिनः क्रोधः न शाम्यति इति अग्रे दृश्यते। ‘न्यासः’ इति शब्दः धर्मशास्त्रे प्रसिद्धः — यः न्यासं यथावत् रक्षति सः प्रशंस्यः एव, न तु अपहर्ता।

‘बलात् मन्त्रिभिः पुरवासिभिः च समागम्य शून्यदेशजिगीषया अहं राजभावे नियुक्तः’ इति स्निग्धम् एवं ब्रुवाणं मां सः वानरः विनिर्भर्त्स्य ‘धिक् त्वाम्’ इति उक्त्वा बहु तत्तत् अवदत्। अनन्तरं सः प्रकृतीः — प्रजाः — सम्मतान् मन्त्रिणश्च समानीय सुहृदां मध्ये मां परमगर्हितं वाक्यम् आह। अत्र वालिनः क्रोधः न एकान्ते, अपितु सभायाम् एव प्रकटितः; एतेन सुग्रीवस्य अपमानः सार्वजनिकः जातः इति कविः सूचयति। तस्य वचनम् एवम् आरभते — ‘भवतां विदितं यत् रात्रौ मायावी नाम महासुरः क्रुद्धः युद्धाकांक्षी सन् मां समाह्वयत्; तस्य तत् भाषितं श्रुत्वा अहं नृपालयात् निःसृतः’ इति। एवं कविः एकम् एव वृत्तं द्वाभ्यां मुखाभ्यां श्रावयति, येन श्रोता स्वयम् एव सत्यं निर्णेतुं शक्नोति। ‘धिक् त्वाम्’ इति एकेन शब्देन सर्वं प्रत्याख्यानं सूचितम्। ‘विदितं वो’ इति सम्बोधनेन च वाली सभाम् एव साक्षिणीं करोति; अनेन उभयोः पक्षयोः श्रवणम् इति न्यायः कविना रक्षितः। ‘प्रकृतीः’ इति पदेन राज्याङ्गानि प्रजाश्च उभयम् अपि गृह्यते।

‘अयं सुदारुणः भ्राता तूर्णं माम् अनुयातः। सः असुरः रात्रौ मां सद्वितीयं दृष्ट्वा भयसंत्रस्तः प्राद्रवत्, आवां च समुपागतौ वीक्ष्य अभिद्रुतः सन् वेगेन महाबिलं प्राविशत्। तं सुघोरं सुमहत् बिलं प्रविष्टं विदित्वा मया अयं क्रूरदर्शनः भ्राता उक्तः — अहत्वा इतः पुरीं प्रतिगन्तुं मे शक्तिः नास्ति; त्वं बिलद्वारि प्रतीक्षस्व, यावत् एनं निहन्मि’ इति। ‘अयं स्थितः’ इति मत्वा सः दुरासदं बिलं प्राविशत्; तं मार्गयतः तस्य तत्र संवत्सरः गतः। अनन्तरं भयावहः शत्रुः दृष्टः, अनिर्वेदात् च सद्यः सर्वैः बन्धुभिः सह निहतः। तस्य आस्यात् प्रवृत्तेन रुधिरौघेण तत् बिलं पूर्णम् आसीत्, दुराक्रामं च अभवत्; सः च भूतले स्तनन् पतितः। एवं वाली आत्मनः पराक्रमं वर्णयति, किन्तु द्वारे स्थितस्य दुःखं न गणयति। तस्य कथने त्रीणि स्थानानि विशेषतः द्रष्टव्यानि। प्रथमं — सः स्वयम् एव स्वीकरोति यत् सुग्रीवः तं तूर्णम् अनुयातः, अर्थात् सुग्रीवः न भीतः न च विमुखः आसीत्। द्वितीयं — बिलद्वारि प्रतीक्षणस्य आदेशः वालिना एव दत्तः इति अपि सः स्वयम् एव कथयति; तथापि पश्चात् तत्र स्थितम् एव सुग्रीवं दोषेण योजयति। तृतीयं — संवत्सरपर्यन्तं सः बिले शत्रुं मार्गयन् आसीत् इति वचनेन द्वारे स्थितस्य दीर्घा प्रतीक्षा तेन एव समर्थिता। एवं वालिनः स्वकथनम् एव सुग्रीवस्य पक्षं पुष्णाति; कविः न कुत्रापि स्वयं निर्णयं वदति, अपितु द्वयोः वचने विरोधं स्थापयित्वा श्रोतारं निर्णेतुं नियोजयति। ‘अनिर्वेदात्’ इति पदेन वालिनः धैर्यं सूच्यते, ‘सद्यः’ इति च तस्य वेगः। ‘क्रूरदर्शनः’ इति विशेषणं तु वालिना सुग्रीवाय दत्तम्, यत् तस्य पूर्वग्रहम् एव प्रकटयति।

‘तं विक्रान्तं शत्रुं सुखेन सूदयित्वा निष्क्रामं न पश्यामि — बिलस्य मुखं पिहितम् आसीत्। पुनः पुनः विक्रोशमानस्य मे यतः प्रतिवचनं न आसीत्, ततः अहं भृशदुःखितः अभवम्। पादप्रहारैः बहुभिः तत् परिपातितम्; ततः तेन पथा निष्क्रम्य पुरम् उपागतः। तत्र आत्मनः राज्यं मृगयता नृशंसेन सुग्रीवेण भ्रातृसौहृदं विस्मृत्य अहं संरुद्धः’ इति। एवम् उक्त्वा सः वानरः वाली विगतसाध्वसः मां वस्त्रेण एकेन एव निर्वासितवान्। ‘तेन अपविद्धः, हृतदारः च अहम्, राघव; तद्भयात् सवनार्णवां सर्वां महीं क्रान्तवान्। भार्याहरणदुःखितः सन् वालिनः कारणान्तरात् दुराधर्षम् ऋष्यमूकं गिरिवरं प्रविष्टः अस्मि’ इति। ‘कारणान्तरे’ इति पदेन मतङ्गशापः सूच्यते, यः एकादशसर्गे विस्तरेण वक्ष्यते। अस्मिन् खण्डे वालिनः आक्षेपस्य केन्द्रम् अस्ति बिलमुखस्य पिधानम्। सः तत् सुग्रीवस्य कपटम् इति मन्यते; सुग्रीवः तु पूर्वम् एव तस्य कारणं निवेदितवान् आसीत् — रुधिरदर्शनात् भ्राता हतः इति निश्चित्य असुराणां निर्गमनं वारयितुम् एव तत् कृतम् इति। एकम् एव कर्म द्वाभ्यां दृष्टिभ्यां द्विधा भासते इति अस्य काव्यस्य सूक्ष्मता। ‘विक्रोशमानस्य’ ‘पुनः पुनः’ इति पदैः वालिनः वेदना सत्या एव दर्शिता, किन्तु तस्य निष्कर्षः — राज्यलोभात् सुग्रीवेण अहं संरुद्धः इति — अनुमानमात्रम्। निर्वासनं च सः एकेन वस्त्रेण करोति, भार्यां च हरति; एतत् तु सर्वथा अधर्म्यम्, अतः रामस्य अग्रिमा प्रतिज्ञा सकारणा भवति। ‘हृतदारः’ इति पदेन रामस्य अपि दशा स्मार्यते, येन उभयोः मैत्री स्वाभाविकी भवति।

‘एतत् ते सर्वं महत् वैरानुकथनम् आख्यातम्; अनागसा मया प्राप्तं व्यसनं पश्य, राघव। हे सर्वलोकभयापह, तस्य वालिनः भयात् आर्तस्य मे तस्य निग्रहेण प्रसादं कर्तुम् अर्हसि’ इति सुग्रीवः उपसंहरति। ‘अनागसा’ इति एकम् एव पदं तस्य सम्पूर्णं पक्षं वहति। एवम् उक्तः सः तेजस्वी धर्मज्ञः रामः सुग्रीवं प्रहसन् इव धर्मसंहितं वचनं वक्तुम् आरेभे — ‘सूर्यसंकाशाः अमोघाः निशिताः मे शराः इमे दुर्वृत्ते तस्मिन् वालिनि रुषान्विताः पतिष्यन्ति। यावत् तव भार्यापहारिणं तं न पश्येयम्, तावत् एव सः पापात्मा चारित्रदूषकः वाली जीवेत्। आत्मानुमानात् त्वां शोकसागरे मग्नं पश्यामि; अहं त्वां तारयिष्यामि, बाढं पुष्कलं प्राप्स्यसि’ इति। तत् हर्षपौरुषवर्धनं वचनं श्रुत्वा परमप्रीतः सुग्रीवः सुमहत् वाक्यम् अब्रवीत्। रामस्य उत्तरं त्रिभिः अंशैः युक्तम् — प्रतिज्ञा, कालनिर्देशः, आश्वासनं च। ‘अमोघाः’ इति विशेषणेन शरस्य निश्चितफलत्वम्, ‘सूर्यसंकाशाः’ इति तेजः, ‘रुषान्विताः’ इति च धर्मकोपः सूचितः। ‘यावत् तं न पश्येयम्’ इति वचनेन रामः वधस्य कालम् अपि निर्दिशति — दर्शनमात्रेण एव वालिनः अन्तः इति। ‘आत्मानुमानात्’ इति पदं तु सर्वाधिकं हृद्यम् — रामः स्वयं हृतभार्यः, अतः सुग्रीवस्य शोकं सः अनुमानेन न, अपितु अनुभवेन जानाति। ‘तारयिष्यामि’ इति च शोकसागरोपमायाः अनुवर्तनम्। अन्ते ‘प्रहसन् इव’ इति पदेन रामस्य आत्मविश्वासः दर्शितः — यत् सुग्रीवाय दुष्करं तत् तस्य लीलामात्रम्।

మునుపటి సర్గ చివర వర్ణించబడిన, క్రోధంతో నిండి ఆవేశంతో ఉన్న వాలి వచ్చాడు; ఆ అన్నను సుగ్రీవుడు హితాన్ని కోరుతూ ప్రసన్నం చేసుకోవడం మొదలుపెట్టాడు. ‘అదృష్టవశాత్తు క్షేమంగా వచ్చావు, నువ్వు శత్రువును చంపావు; అనాథుడనైన నాకు నువ్వే నాథుడవు, అనాథులకు ఆనందం కలిగించేవాడవు నువ్వొక్కడవే’ అని అతడు అన్నాడు. తరువాత అనేక కమ్ములు గలదీ, ఉదయించిన పూర్ణచంద్రునిలా ఉన్నదీ, వింజామరలతో కూడినదీ అయిన ఈ ఛత్రాన్ని నేను ధరించాను, దీనిని స్వీకరించు అని రాజచిహ్నాన్ని సమర్పిస్తాడు. ఇక్కడ కవి చూపిస్తాడు — సుగ్రీవుడు కేవలం మాటతోనే కాదు, క్రియతో కూడా రాజ్యాన్ని తిరిగి అప్పగిస్తున్నాడు. తరువాత అతడు తన వృత్తాంతాన్ని నివేదిస్తాడు — ‘దుఃఖితుడనై నేను అక్కడ బిలద్వారం దగ్గర సంవత్సరం నిలిచాను, ద్వారం దగ్గర బిలం నుండి పైకి ఉబికిన రక్తాన్ని చూసి శోకంతో కలత చెందిన హృదయంతో ఇంద్రియాలు మిక్కిలి కలవరపడినవాడనయ్యాను; తరువాత కొండశిఖరంతో బిలద్వారాన్ని మూసివేశాను’ అని. ఈ రెండు శ్లోకాలు సమీక్షిత సంస్కరణలో లేవు; ప్రచలిత పాఠంలో మాత్రం అవి సుగ్రీవుని నిర్దోషత్వాన్ని మళ్ళీ స్థాపిస్తాయి. ఇక్కడ మొదటి మూడు శ్లోకాలు శిష్టాచారానికి ఉదాహరణ — అభినందనం, ఆత్మనివేదనం, రాజచిహ్న సమర్పణం. ఛత్రం రాజ్యానికి ప్రత్యక్షచిహ్నం, అందుచేత దానిని సమర్పించడం మాటకంటే ఎక్కువ ప్రమాణం. నాలుగవ ఐదవ శ్లోకాలలో సుగ్రీవుడు శిలతో మూయడానికి కారణాన్ని తానే ముందుగా నివేదిస్తాడు, దానితో వాలి తరువాత చేసే ఆక్షేపణ నిర్మూలమని సిద్ధిస్తుంది. దీనితో కవి సూచిస్తాడు — సుగ్రీవుడు ఇక్కడ ఏమి చెబుతున్నాడో దానినే వాలి ముందు వేరేవిధంగా చెబుతాడు; రెండు కథనాల పోలికే ఈ సర్గకు ముఖ్యశిల్పం.

‘ఆ ప్రదేశం నుండి వెనుదిరిగి మళ్ళీ కిష్కింధలోకి ప్రవేశించాను; విషాదంలో ఉన్న నన్ను చూసి పౌరులూ మంత్రులూ నన్ను అభిషేకించారు — నా కోరికతో కాదు. అందుచేత నన్ను క్షమించడానికి నువ్వు తగినవాడవు’ అని సుగ్రీవుడు అంటాడు. ‘గౌరవానికి అర్హుడైన రాజువు నువ్వే, నేను మాత్రం ఎప్పుడూ పూర్వంలాగే ఉన్నాను; రాజపదవిలో ఈ నియామకం నువ్వు లేనందువల్లనే జరిగింది. మంత్రులతో పౌరులతో నగరంతో సహా ఈ రాజ్యం కంటకాలు తొలగించబడి నిలిచి ఉంది’ అని. తరువాత అతడు స్పష్టంగా చెబుతాడు — ‘ఈ రాజ్యం న్యాసంగా (దాచి ఉంచిన సొత్తుగా) ఉంది, దానిని నేను నీకు తిరిగి అప్పగిస్తున్నాను. సౌమ్యుడా, శత్రుసంహారకా, నాపై రోషం చూపకు. రాజా, తలవంచి నిన్ను యాచిస్తున్నాను; ఇదిగో నేను దోసిలి జోడించాను’ అని. ‘న్యాస’ అనే పదం ఇక్కడ ముఖ్యమైనది — న్యాసాన్ని కాపాడేవాడు దొంగ కాదు, నమ్మదగినవాడు. ఇలా సుగ్రీవుడు తన రాజత్వాన్నంతటినీ వాలి పాదాల దగ్గర ఉంచుతాడు, ఏదీ దాచుకోడు. ‘పూర్వంలాగే’ అనే రెండు పదాలతో అతడు పూర్వస్థితిని మళ్ళీ స్వీకరిస్తాడు — మళ్ళీ సేవకునిలా ఉండడానికి సిద్ధంగా ఉన్నాను అని. ‘కంటకాలు తొలగించబడి’ అనే పదంతో రాజ్యరక్షణ కూడా సూచించబడింది — అతడు కేవలం సింహాసనంపై కూర్చోలేదు, రాజ్యాన్ని విఘ్నరహితంగా చేశాడు. తలవంచి యాచించడం, దోసిలి జోడించడం రాజపుత్రుని పరమ వినయం; ఇంత చేసినా వాలి క్రోధం శమించదని ముందు కనిపిస్తుంది. ‘న్యాసం’ అనే పదం ధర్మశాస్త్రంలో ప్రసిద్ధమైనది — న్యాసాన్ని యథావిధిగా కాపాడేవాడు ప్రశంసనీయుడే, అపహర్త కాదు.

‘మంత్రులూ పురవాసులూ కలిసి బలవంతంగా, రాజులేని దేశాన్ని నిలబెట్టుకోవాలనే (శత్రువులు ఆక్రమించకుండా చూడాలనే) ఉద్దేశంతో నన్ను రాజపదవిలో నియమించారు’ అని ఇలా ప్రేమగా మాట్లాడుతున్న నన్ను ఆ వానరుడు గద్దించి, ‘ఛీ, నీకు’ అని చెప్పి ఎన్నో మాటలు అన్నాడు. తరువాత అతడు ప్రకృతులను — ప్రజలను — సమ్మతులైన మంత్రులనూ పిలిపించి మిత్రుల మధ్య నన్ను గురించి మిక్కిలి నిందాపూర్వకమైన మాట అన్నాడు. ఇక్కడ వాలి క్రోధం ఏకాంతంలో కాదు, సభలోనే ప్రకటితమైంది; దానితో సుగ్రీవుని అవమానం బహిరంగమైందని కవి సూచిస్తాడు. అతని మాట ఇలా మొదలవుతుంది — ‘మీకు తెలుసు, రాత్రిపూట మాయావి అనే మహాసురుడు కోపంతో యుద్ధాన్ని కోరి నన్ను పిలిచాడు; అతని ఆ మాట విని నేను రాజభవనం నుండి బయటికి వచ్చాను’ అని. ఇలా కవి ఒకే వృత్తాంతాన్ని రెండు నోళ్ళతో వినిపిస్తాడు, దానితో శ్రోత తానే సత్యాన్ని నిర్ణయించగలడు. ‘ఛీ, నీకు’ అనే ఒక్క మాటతో తిరస్కారమంతా సూచించబడింది. ‘మీకు తెలుసు’ అనే సంబోధనతో వాలి సభనే సాక్షిగా చేస్తాడు; దీనితో ఇరుపక్షాల మాటలూ వినాలి అనే న్యాయం కవి చేత కాపాడబడింది. ‘ప్రకృతీః’ అనే పదంతో రాజ్యాంగాలూ ప్రజలూ రెండూ గ్రహించబడతాయి.

‘మిక్కిలి క్రూరుడైన ఈ తమ్ముడు వెంటనే నన్ను అనుసరించాడు. ఆ అసురుడు రాత్రిపూట నన్ను తోడుతో ఉన్నవానిగా చూసి భయంతో వణికి పారిపోయాడు, మేమిద్దరమూ దగ్గరికి రావడం చూసి తరమబడినవాడై వేగంగా ఒక మహాబిలంలోకి ప్రవేశించాడు. మిక్కిలి భయంకరమైన ఆ గొప్ప బిలంలోకి అతడు ప్రవేశించాడని తెలుసుకొని, క్రూరంగా కనిపించే ఈ తమ్మునితో నేను అన్నాను — ఇతనిని చంపకుండా ఇక్కడి నుండి నగరానికి తిరిగి వెళ్ళే శక్తి నాకు లేదు; నేను ఇతనిని చంపేవరకు నువ్వు బిలద్వారం దగ్గర నిరీక్షించు’ అని. ‘ఇతడు నిలిచి ఉన్నాడు’ అని భావించి అతడు ఎదుర్కోవడానికి కష్టమైన ఆ బిలంలోకి ప్రవేశించాడు; అతనిని వెదకుతూ అక్కడ అతనికి సంవత్సరం గడిచింది. తరువాత భయంకరుడైన శత్రువు కనిపించాడు, అలసట లేకుండా వెంటనే బంధువులందరితో సహా చంపబడ్డాడు. వాని నోటినుండి ప్రవహించిన రక్తప్రవాహంతో ఆ బిలం నిండిపోయింది, దాటడానికి కష్టమైంది; వాడు అరుస్తూ నేలపై పడిపోయాడు. ఇలా వాలి తన పరాక్రమాన్ని వర్ణిస్తాడు, కాని ద్వారం దగ్గర నిలిచినవాని దుఃఖాన్ని లెక్కించడు. అతని కథనంలో మూడు స్థానాలు ప్రత్యేకంగా గమనించదగినవి. మొదటిది — సుగ్రీవుడు తనను వెంటనే అనుసరించాడని అతడే అంగీకరిస్తాడు, అంటే సుగ్రీవుడు భయపడలేదు, విముఖుడూ కాలేదు. రెండవది — బిలద్వారం దగ్గర నిరీక్షించమనే ఆదేశం వాలే ఇచ్చాడని కూడా అతడే చెబుతాడు; అయినా తరువాత అక్కడ నిలిచిన సుగ్రీవునిపైనే దోషం మోపుతాడు. మూడవది — సంవత్సరం పాటు అతడు బిలంలో శత్రువును వెదకుతూ ఉన్నాడనే మాటతో ద్వారం దగ్గర నిలిచినవాని దీర్ఘ నిరీక్షణ అతని చేతనే సమర్థించబడింది. ఇలా వాలి స్వకథనమే సుగ్రీవుని పక్షాన్ని పోషిస్తుంది; కవి ఎక్కడా తానుగా తీర్పు చెప్పడు, ఇద్దరి మాటలలో విరోధాన్ని నిలిపి శ్రోతను నిర్ణయించడానికి నియోగిస్తాడు. ‘అనిర్వేదాత్’ (అలసట లేకుండా) అనే పదంతో వాలి ధైర్యం సూచించబడుతుంది, ‘సద్యః’ (వెంటనే) అనే పదంతో అతని వేగం. ‘క్రూరంగా కనిపించేవాడు’ అనే విశేషణం మాత్రం వాలి సుగ్రీవునికి ఇచ్చినది, అది అతని పూర్వగ్రహాన్నే బయటపెడుతుంది.

‘పరాక్రమశాలి అయిన ఆ శత్రువును సుఖంగా సంహరించి బయటికి వస్తుంటే నాకు దారి కనిపించలేదు — బిలపు ముఖం మూసివేయబడి ఉంది. మళ్ళీ మళ్ళీ అరిచినా ఎక్కడినుండీ ప్రత్యుత్తరం రాకపోవడంతో నేను మిక్కిలి దుఃఖితుడనయ్యాను. అనేక కాలితాపులతో దానిని పడగొట్టాను; తరువాత ఆ దారిగుండా బయటికి వచ్చి నగరానికి చేరుకున్నాను. అక్కడ తన కోసం రాజ్యాన్ని కోరుకుంటున్న క్రూరుడైన సుగ్రీవుడు సోదరస్నేహాన్ని మరిచిపోయి నన్ను బంధించివేశాడు’ అని. ఇలా చెప్పి ఆ వానరుడు వాలి భయం లేకుండా నన్ను ఒక్క వస్త్రంతోనే బయటికి వెళ్ళగొట్టాడు. ‘రాఘవా, అతడు నన్ను విసిరివేశాడు, నా భార్యనూ అపహరించాడు; అతని భయంతో వనాలతో సముద్రాలతో కూడిన భూమినంతా తిరిగాను. భార్యాపహరణంతో దుఃఖితుడనై, వేరే కారణం వల్ల వాలికి ఎదుర్కోవడానికి కష్టమైన శ్రేష్ఠపర్వతం ఋష్యమూకంలోకి ప్రవేశించాను’ అని. ‘కారణాంతరే’ (వేరే కారణం వల్ల) అనే పదంతో మతంగుని శాపం సూచించబడుతుంది, అది పదకొండవ సర్గలో విస్తారంగా చెప్పబడుతుంది. ఈ భాగంలో వాలి ఆక్షేపణకు కేంద్రం బిలముఖాన్ని మూయడం. అతడు దానిని సుగ్రీవుని కపటంగా భావిస్తాడు; సుగ్రీవుడు మాత్రం దాని కారణాన్ని ముందే నివేదించాడు — రక్తాన్ని చూసి అన్న చంపబడ్డాడని నిశ్చయించి అసురులు బయటికి రాకుండా ఆపడానికే అది చేయబడింది అని. ఒకే కర్మ రెండు దృష్టులకు రెండు విధాలుగా కనిపిస్తుంది అనేది ఈ కావ్యపు సూక్ష్మత. ‘అరిచినా’, ‘మళ్ళీ మళ్ళీ’ అనే పదాలతో వాలి వేదన నిజమైనదిగానే చూపబడింది, కాని అతని ముగింపు — రాజ్యలోభంతో సుగ్రీవుడు నన్ను బంధించాడు అనేది — కేవలం ఊహ మాత్రమే. ఒక్క వస్త్రంతో వెళ్ళగొట్టడం, భార్యను అపహరించడం — ఇది మాత్రం పూర్తిగా అధర్మం, అందుచేత రాముని తరువాతి ప్రతిజ్ఞ సకారణమవుతుంది. ‘హృతదారః’ (భార్యను కోల్పోయినవాడు) అనే పదంతో రాముని దశ కూడా గుర్తుచేయబడుతుంది, దానితో ఇద్దరి మైత్రి సహజమవుతుంది.

‘ఈ గొప్ప వైరపు కథనాన్నంతా నీకు చెప్పాను; రాఘవా, ఏ అపరాధమూ చేయకుండానే నేను పొందిన ఆపదను చూడు. సర్వలోకాల భయాన్ని పోగొట్టేవాడా, ఆ వాలి భయంతో బాధపడుతున్న నన్ను అతనిని నిగ్రహించి అనుగ్రహించడానికి నువ్వు తగినవాడవు’ అని సుగ్రీవుడు ముగిస్తాడు. ‘అనాగసా’ (అపరాధం చేయకుండానే) అనే ఒక్క పదమే అతని సంపూర్ణ పక్షాన్ని మోస్తుంది. ఇలా చెప్పబడిన ఆ తేజస్వీ ధర్మజ్ఞుడూ అయిన రాముడు సుగ్రీవునితో నవ్వుతున్నట్లుగా ధర్మంతో కూడిన మాట చెప్పడం మొదలుపెట్టాడు — ‘సూర్యునిలా ప్రకాశించే, వ్యర్థం కాని, పదునైన నా ఈ బాణాలు దుర్వర్తనుడైన ఆ వాలిపై రోషంతో పడతాయి. నీ భార్యను అపహరించిన వాణ్ణి నేను చూడనంతవరకే, ఆ పాపాత్ముడూ శీలాన్ని చెడగొట్టేవాడూ అయిన వాలి బతికి ఉంటాడు. నా స్థితిని బట్టి ఊహించి, నువ్వు శోకసముద్రంలో మునిగిపోయావని చూస్తున్నాను; నిన్ను నేను దాటిస్తాను, నువ్వు సమృద్ధిగా (కోరినదంతా) పొందుతావు’ అని. సంతోషాన్నీ పౌరుషాన్నీ పెంచే ఆ మాట విని పరమప్రీతుడైన సుగ్రీవుడు గొప్ప మాట అన్నాడు. రాముని జవాబులో మూడు అంశాలు ఉన్నాయి — ప్రతిజ్ఞ, కాలనిర్దేశం, ఓదార్పు. ‘వ్యర్థం కాని’ అనే విశేషణంతో బాణం తప్పక ఫలిస్తుందనీ, ‘సూర్యునిలా ప్రకాశించే’ అనే దానితో తేజస్సనీ, ‘రోషంతో’ అనే దానితో ధర్మకోపమనీ సూచించబడింది. ‘వాణ్ణి నేను చూడనంతవరకే’ అనే మాటతో రాముడు వధ కాలాన్ని కూడా నిర్దేశిస్తాడు — చూసిన మాత్రాన్నే వాలికి అంతం అని. ‘ఆత్మానుమానాత్’ (నా స్థితిని బట్టి ఊహించి) అనే పదం మాత్రం అన్నిటికంటే హృద్యమైనది — రాముడు తానూ భార్యను కోల్పోయినవాడు, అందుచేత సుగ్రీవుని శోకాన్ని ఊహతో కాదు, అనుభవంతో తెలుసుకుంటాడు. ‘దాటిస్తాను’ అనేది శోకసముద్ర ఉపమానానికి కొనసాగింపు. చివరలో ‘నవ్వుతున్నట్లుగా’ అనే పదంతో రాముని ఆత్మవిశ్వాసం చూపబడింది — సుగ్రీవునికి దుష్కరమైనది ఇతనికి లీలామాత్రం.

முந்தைய சர்க்கத்தின் இறுதியில் வர்ணிக்கப்பட்டபடி, சினத்தில் ஆழ்ந்து கொதித்துக்கொண்டிருந்த வாலி வந்தான்; அந்த அண்ணனை நலம் நாடிச் சுக்ரீவன் சமாதானப்படுத்தத் தொடங்கினான். ‘நல்வினைப்பயனாக நீ நலமாக வந்துசேர்ந்தாய்; பகைவனும் உன்னால் கொல்லப்பட்டான்; திக்கற்ற எனக்கு நீயே தலைவன்; திக்கற்றவர்களை மகிழ்விப்பவன் நீ ஒருவனே’ என்று அவன் சொன்னான். பிறகு, ‘பல கம்பிகளுடைய, உதித்த முழுநிலவுபோன்ற, சாமரங்களோடு கூடிய இந்தக் குடையை நான் தாங்கிவந்தேன்; இதை ஏற்றுக்கொள்’ என்று அரச அடையாளத்தை ஒப்படைக்கிறான். இங்கே கவி காட்டுகிறார் — சுக்ரீவன் சொல்லால் மட்டுமல்ல, செயலாலும் ராஜ்யத்தைத் திருப்பித் தருகிறான். பிறகு அவன் தன் நடத்தையை எடுத்துரைக்கிறான் — ‘துயருற்ற நான் அங்கே குகை வாயிலில் ஓராண்டு நின்றேன்; வாயிலில் குகையிலிருந்து பொங்கிய இரத்தத்தைக் கண்டு, சோகத்தால் கலங்கிய இதயத்தோடு, புலன்கள் மிகவும் கலக்கமுற்றவனானேன்; பிறகு மலைச்சிகரத்தால் குகை வாயிலை மூடினேன்.’ இந்த இரு சுலோகங்களும் திறனாய்வுப் பதிப்பில் இல்லை; வல்கேட்டிலோ அவை சுக்ரீவனின் குற்றமின்மையை மீண்டும் நிறுவுகின்றன. இங்கே முதல் மூன்று சுலோகங்கள் நல்லொழுக்கத்துக்கு எடுத்துக்காட்டு — வாழ்த்து, தன்னிலை எடுத்துரைத்தல், அரச அடையாளத்தை ஒப்படைத்தல். குடையோ ராஜ்யத்தின் கண்கூடான அடையாளம்; ஆகவே அதை ஒப்படைப்பது சொல்லைவிட வலிய சான்று. நான்காம், ஐந்தாம் சுலோகங்களிலோ சுக்ரீவன் பாறையால் மூடியதன் காரணத்தைத் தானே முன்கூட்டியே எடுத்துரைக்கிறான்; அதனால் வாலியின் அடுத்த குற்றச்சாட்டு அடிப்படையற்றது என்று நிறுவப்படுகிறது. இதனால் கவி சுட்டுகிறார் — சுக்ரீவன் இங்கே சொல்வதையே வாலி பின்னால் வேறுவிதமாகச் சொல்வான்; இரு கூற்றுகளின் ஒப்பீடே இந்தச் சர்க்கத்தின் முக்கியக் கலைநுட்பம்.

‘அந்த இடத்திலிருந்து விலகி மீண்டும் கிஷ்கிந்தைக்குள் நுழைந்தேன்; விஷாதம் நிறைந்த என்னைக் கண்டு நகரமக்களும் அமைச்சர்களும் எனக்கு முடிசூட்டினார்கள் — என் விருப்பத்தால் அல்ல. ஆகவே அதற்காக நீ என்னை மன்னிக்கத் தகுதியானவன்’ என்று சுக்ரீவன் சொல்கிறான். ‘நீயே மதிப்புக்குரிய அரசன்; நானோ முன்பு இருந்ததுபோலவே எப்போதும் இருக்கிறேன்; அரசுப் பொறுப்பில் இந்த நியமனம் நீ இல்லாததாலேயே செய்யப்பட்டது. அமைச்சர்களும் நகரமக்களும் நகரமும் முட்களற்றதாக (பகையற்றதாக) இருக்கின்றன.’ பிறகு அவன் தெளிவாகச் சொல்கிறான் — ‘இந்த ராஜ்யம் அடைக்கலப் பொருளாக இருந்தது; அதை உனக்குத் திருப்பித் தருகிறேன். சௌம்யனே, பகைவரை அழிப்பவனே, என்மேல் சினம் கொள்ளாதே. அரசனே, தலைதாழ்த்தி உன்னை வேண்டுகிறேன்; இதோ நான் கைகூப்பியிருக்கிறேன்.’ ‘ந்யாஸ’ (அடைக்கலப் பொருள்) என்ற சொல்லே இங்கே முக்கியம் — அடைக்கலப் பொருளைக் காப்பவன் திருடன் அல்ல, நம்பிக்கைக்கு உரியவன். இவ்வாறு சுக்ரீவன் தன் அரசுரிமை முழுவதையும் வாலியின் பாதங்களில் வைக்கிறான்; எதையும் மறைப்பதில்லை. ‘முன்பு இருந்ததுபோலவே’ என்ற சொற்களால் அவன் பழைய நிலையை மீண்டும் ஏற்கிறான் — மீண்டும் ஒரு பணியாளனைப்போல நிற்கத் தயாராக இருக்கிறான். ‘முட்களற்றது’ என்ற சொல்லால் ராஜ்யத்தைக் காத்ததும் சுட்டப்படுகிறது — அவன் அரியணையில் அமர்ந்திருந்தது மட்டுமல்ல, ராஜ்யத்தைத் தடையற்றதாகவும் ஆக்கினான். தலைதாழ்த்தி வேண்டுவதும் கைகூப்புவதும் அரசமைந்தனின் உச்சப் பணிவு; இவ்வளவு செய்தும் வாலியின் சினம் தணியவில்லை என்பது அடுத்து காணப்படுகிறது. ‘ந்யாஸ’ என்ற சொல் தர்மசாஸ்திரத்தில் புகழ்பெற்றது — அடைக்கலப் பொருளை முறையாகக் காப்பவன் புகழத்தக்கவனே, கவர்ந்தவன் அல்ல.

‘வற்புறுத்தலால், அமைச்சர்களும் நகரவாசிகளும் ஒன்றுகூடி, தலைவனற்ற நாட்டை எதிரிகள் வென்றுவிடுவார்களோ என்ற அச்சத்தால் என்னை அரசுப் பொறுப்பில் நியமித்தார்கள்’ என்று இவ்வாறு அன்போடு பேசிய என்னை அந்த வானரன் கடுமையாகக் கண்டித்து, ‘சீ, உனக்கு வெட்கக்கேடு’ என்று சொல்லி, இன்னும் பலவற்றைச் சொன்னான். பிறகு அவன் பிரக்ருதிகளையும் — குடிமக்களையும் — மதிப்புக்குரிய அமைச்சர்களையும் கூட்டி, நண்பர்களின் நடுவே என்னைப் பற்றி மிகவும் இழிவான சொல்லைச் சொன்னான். இங்கே வாலியின் சினம் தனியிடத்தில் அல்ல, சபையிலேயே வெளிப்பட்டது; இதனால் சுக்ரீவனின் அவமானம் பகிரங்கமானது என்று கவி சுட்டுகிறார். அவனுடைய சொல் இவ்வாறு தொடங்குகிறது — ‘இரவில் மாயாவி என்ற மகா அசுரன் சினங்கொண்டு போரை விரும்பி என்னை அழைத்தது உங்களுக்குத் தெரியும்; அவனுடைய அந்தச் சொல்லைக் கேட்டு நான் அரண்மனையிலிருந்து வெளியேறினேன்.’ இவ்வாறு கவி ஒரே நிகழ்ச்சியை இரண்டு வாய்களால் கேட்கச் செய்கிறார்; அதனால் கேட்போனே உண்மையைத் தீர்மானிக்க இயலுகிறது. ‘சீ, உனக்கு வெட்கக்கேடு’ என்ற ஒரே சொல்லால் முழு மறுப்பும் சுட்டப்படுகிறது. ‘உங்களுக்குத் தெரியும்’ என்ற விளியால் வாலி சபையையே சாட்சியாக்குகிறான்; இதனால் இரு தரப்பையும் கேட்டல் என்ற நியாயம் கவியால் காக்கப்படுகிறது. ‘ப்ரக்ருதீ:’ என்ற சொல்லால் ராஜ்யத்தின் அங்கங்களும் குடிமக்களும் இரண்டுமே குறிக்கப்படுகின்றன.

‘மிகக் கொடியவனான இந்தத் தம்பி விரைவாக என்னைப் பின்தொடர்ந்தான். அந்த அசுரன் இரவில் நான் துணையோடு இருப்பதைக் கண்டு அச்சத்தால் நடுங்கி ஓடினான்; நாங்கள் இருவரும் நெருங்கியதைக் கண்டு, துரத்தப்பட்டவனாக வேகமாக ஒரு பெரிய குகைக்குள் நுழைந்தான். மிகப் பயங்கரமான, மிகப் பெரிய அந்தக் குகைக்குள் அவன் நுழைந்ததை அறிந்து, கொடிய தோற்றமுடைய இந்தத் தம்பியிடம் நான் சொன்னேன் — இவனைக் கொல்லாமல் இங்கிருந்து நகருக்குத் திரும்ப எனக்கு ஆற்றல் இல்லை; நான் இவனைக் கொல்லும் வரை நீ குகை வாயிலில் காத்திரு என்று.’ ‘இவன் இங்கே நிற்கிறான்’ என்று எண்ணி அவன் அணுகுதற்கரிய குகைக்குள் நுழைந்தான்; அவனைத் தேடுவதில் அங்கே அவனுக்கு ஓராண்டு கழிந்தது. ‘பிறகு அச்சமூட்டும் பகைவன் காணப்பட்டான்; சோர்வின்றி உடனே அவனுடைய உறவினர்கள் அனைவரோடும் அவன் கொல்லப்பட்டான். அவனுடைய வாயிலிருந்து பெருகிய இரத்தப் பெருக்கால் அந்தக் குகை நிறைந்து கடக்க முடியாததானது; அவனும் முனகியபடி தரையில் விழுந்தான்.’ இவ்வாறு வாலி தன் வீரத்தை வர்ணிக்கிறான்; ஆனால் வாயிலில் நின்றவனின் துயரத்தைக் கணக்கில் கொள்வதில்லை. அவனுடைய கூற்றில் மூன்று இடங்கள் குறிப்பாகக் கவனிக்கத் தக்கவை. முதலாவது — சுக்ரீவன் விரைவாகத் தன்னைப் பின்தொடர்ந்தான் என்று அவனே ஒப்புக்கொள்கிறான்; அதாவது சுக்ரீவன் அஞ்சவும் இல்லை, விலகவும் இல்லை. இரண்டாவது — குகை வாயிலில் காத்திருக்கும் கட்டளை வாலியாலேயே தரப்பட்டது என்பதையும் அவனே சொல்கிறான்; இருந்தும் பின்னால் அங்கே நின்ற சுக்ரீவனையே குற்றத்தோடு இணைக்கிறான். மூன்றாவது — ஓராண்டு வரை அவன் குகைக்குள் பகைவனைத் தேடிக்கொண்டிருந்தான் என்ற சொல்லால், வாயிலில் நின்றவனின் நீண்ட காத்திருப்பு அவனாலேயே உறுதிப்படுத்தப்படுகிறது. இவ்வாறு வாலியின் சொந்தக் கூற்றே சுக்ரீவனின் தரப்பை வலுப்படுத்துகிறது; கவி எங்கும் தானே தீர்ப்புச் சொல்வதில்லை; இருவரின் சொல்லிலும் உள்ள முரணை நிறுத்தி, கேட்போனைத் தீர்மானிக்கச் செய்கிறார். ‘அநிர்வேதாத்’ (சோர்வின்றி) என்ற சொல்லால் வாலியின் மனஉறுதி சுட்டப்படுகிறது; ‘உடனே’ என்பதால் அவனுடைய வேகம். ‘கொடிய தோற்றமுடையவன்’ என்ற அடைமொழியோ வாலியால் சுக்ரீவனுக்குத் தரப்பட்டது; அது அவனுடைய முன்முடிவையே வெளிப்படுத்துகிறது.

‘வீரமுடைய அந்தப் பகைவனை எளிதாகக் கொன்றுவிட்டு வெளியேற வழி காணவில்லை — குகையின் வாய் மூடப்பட்டிருந்தது. மீண்டும் மீண்டும் கூக்குரலிட்டும் பதில் வராததால் நான் மிகவும் துயருற்றேன். பல உதைகளால் அதைத் தள்ளி வீழ்த்தினேன்; பிறகு அந்த வழியாக வெளியேறி நகரை அடைந்தேன். அங்கே தனக்கு ராஜ்யத்தைத் தேடிக்கொண்டிருந்த கொடியவனான சுக்ரீவன், உடன்பிறந்தோர் உறவை மறந்து என்னை அடைத்துவிட்டான்.’ இவ்வாறு சொல்லிவிட்டு அந்த வானரன் வாலி, தயக்கம் சிறிதுமின்றி, ஒரே ஆடையோடு என்னை நாடுகடத்தினான். ‘ராகவா, அவனால் துரத்தப்பட்டு, மனைவியையும் பறிகொடுத்தேன்; அவனுக்கு அஞ்சி, காடுகளும் கடல்களும் கொண்ட பூமி முழுவதும் சுற்றினேன். மனைவி கவரப்பட்டதால் துயருற்று, வாலிக்கு வேறொரு காரணத்தால் அணுக முடியாத, சிறந்த மலையான ரிஷ்யமூகத்துக்குள் புகுந்திருக்கிறேன்.’ ‘வேறொரு காரணத்தால்’ என்ற சொல்லால் மதங்கரின் சாபம் சுட்டப்படுகிறது; அது பதினொன்றாம் சர்க்கத்தில் விரிவாகச் சொல்லப்படும். இப்பகுதியில் வாலியின் குற்றச்சாட்டின் மையம் குகை வாயிலை மூடியதே. அவன் அதைச் சுக்ரீவனின் வஞ்சகம் என்று எண்ணுகிறான்; சுக்ரீவனோ அதன் காரணத்தை முன்பே எடுத்துரைத்திருந்தான் — இரத்தத்தைக் கண்டு அண்ணன் கொல்லப்பட்டான் என்று தீர்மானித்து, அசுரர்கள் வெளியேறுவதைத் தடுக்கவே அது செய்யப்பட்டது என்று. ஒரே செயல் இரு பார்வைகளுக்கு இரண்டு விதமாகத் தோன்றுகிறது என்பதே இந்தக் காவியத்தின் நுட்பம். ‘கூக்குரலிட்டு’, ‘மீண்டும் மீண்டும்’ என்ற சொற்களால் வாலியின் வேதனை உண்மையானதாகவே காட்டப்படுகிறது; ஆனால் அவனுடைய முடிவு — ராஜ்ய ஆசையால் சுக்ரீவன் என்னை அடைத்தான் என்பது — வெறும் ஊகமே. அவன் ஒரே ஆடையோடு நாடுகடத்துகிறான், மனைவியையும் கவர்கிறான்; இதுவோ முற்றிலும் அதர்மம்; ஆகவே ராமனின் அடுத்த சபதம் காரணமுடையதாகிறது. ‘மனைவியைப் பறிகொடுத்தேன்’ என்ற சொல்லால் ராமனின் நிலையும் நினைவூட்டப்படுகிறது; அதனால் இருவரின் நட்பும் இயல்பானதாகிறது.

‘பகையைப் பற்றிய இந்த நீண்ட கதை முழுவதும் உனக்குச் சொல்லப்பட்டது; ராகவா, குற்றமற்ற நான் அடைந்த துயரத்தைப் பார். எல்லா உலகின் அச்சத்தையும் நீக்குபவனே, அந்த வாலியின் அச்சத்தால் வருந்தும் எனக்கு, அவனை அடக்குவதன் மூலம் அருள்புரியத் தகுதியானவன் நீ’ என்று சுக்ரீவன் முடிக்கிறான். ‘அநாகஸா’ (குற்றமற்ற என்னால்) என்ற ஒரே சொல் அவனுடைய முழுத் தரப்பையும் சுமக்கிறது. இவ்வாறு சொல்லப்பட்டதும், ஒளிமிக்கவனும் தர்மம் அறிந்தவனுமான ராமன் புன்னகைப்பவன்போலச் சுக்ரீவனிடம் தர்மம் நிறைந்த சொல்லைச் சொல்லத் தொடங்கினான் — ‘சூரியனுக்கு நிகரான, வீண்போகாத, கூர்மையான என் இந்த அம்புகள் தீயொழுக்கமுடைய அந்த வாலியின்மேல் சினத்தோடு விழும். உன் மனைவியைக் கவர்ந்த அவனை நான் காணாத வரையில்தான், நடத்தையைக் களங்கப்படுத்திய அந்தப் பாவி வாலி உயிரோடிருப்பான். என்னைக் கொண்டே ஊகித்து, நீ சோகக்கடலில் மூழ்கியிருப்பதைக் காண்கிறேன்; நான் உன்னைக் கரையேற்றுவேன்; நீ நிறைவாக எல்லாவற்றையும் அடைவாய்.’ மகிழ்ச்சியையும் ஆண்மையையும் பெருக்கும் அந்தச் சொல்லைக் கேட்டு மிகவும் மகிழ்ந்த சுக்ரீவன் மிகப் பெரிய ஒரு சொல்லைச் சொன்னான். ராமனின் பதிலுக்கு மூன்று பகுதிகள் — சபதம், காலக் குறிப்பு, தேறுதல். ‘வீண்போகாதவை’ என்ற அடைமொழியால் அம்பின் உறுதியான பலனும், ‘சூரியனுக்கு நிகரானவை’ என்பதால் ஒளியும், ‘சினத்தோடு’ என்பதால் தர்மத்தின் சினமும் சுட்டப்படுகின்றன. ‘அவனை நான் காணாத வரையில்’ என்ற சொல்லால் ராமன் வதத்தின் காலத்தையும் குறிப்பிடுகிறான் — கண்டமாத்திரத்திலேயே வாலியின் முடிவு என்று. ‘ஆத்மானுமானாத்’ (என்னைக் கொண்டே ஊகித்து) என்ற சொல்லோ எல்லாவற்றிலும் நெஞ்சைத் தொடுவது — ராமனும் மனைவியைப் பறிகொடுத்தவன்; ஆகவே சுக்ரீவனின் சோகத்தை அவன் ஊகத்தால் அல்ல, அனுபவத்தால் அறிகிறான். ‘கரையேற்றுவேன்’ என்பது சோகக்கடல் உவமையின் தொடர்ச்சி. இறுதியில் ‘புன்னகைப்பவன்போல’ என்ற சொல்லால் ராமனின் தன்னம்பிக்கை காட்டப்படுகிறது — சுக்ரீவனுக்குச் செய்ய அரியது அவனுக்கு வெறும் விளையாட்டு.

ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ವರ್ಣಿತನಾದ, ಕ್ರೋಧಾವಿಷ್ಟನಾಗಿ ಕೆರಳಿದ ವಾಲಿ ಬಂದನು; ಆ ಅಣ್ಣನನ್ನು ಸುಗ್ರೀವನು ಹಿತದ ಬಯಕೆಯಿಂದ ಒಲಿಸಲು ಆರಂಭಿಸಿದನು. ‘ಸೌಭಾಗ್ಯದಿಂದ ನೀನು ಕ್ಷೇಮವಾಗಿ ಬಂದಿರುವೆ, ನಿನ್ನಿಂದ ಶತ್ರುವೂ ಹತನಾದನು; ಅನಾಥನಾದ ನನಗೆ ನೀನೇ ನಾಥ, ಅನಾಥರಿಗೆ ಆನಂದವನ್ನು ನೀಡುವವನು ನೀನೊಬ್ಬನೇ’ ಎಂದು ಅವನು ಹೇಳಿದನು. ಅನಂತರ ‘ಅನೇಕ ಕಡ್ಡಿಗಳುಳ್ಳ, ಉದಯಿಸಿದ ಪೂರ್ಣಚಂದ್ರನಂತಿರುವ, ಚಾಮರಸಹಿತವಾದ, ನಾನು ಹಿಡಿದಿದ್ದ ಈ ಛತ್ರವನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸು’ ಎಂದು ರಾಜಚಿಹ್ನೆಯನ್ನು ಸಮರ್ಪಿಸುತ್ತಾನೆ. ಇಲ್ಲಿ ಕವಿ ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ — ಸುಗ್ರೀವನು ಕೇವಲ ಮಾತಿನಿಂದಲ್ಲ, ಕ್ರಿಯೆಯಿಂದಲೂ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಮರಳಿಸುತ್ತಾನೆ. ಅನಂತರ ಅವನು ತನ್ನ ವೃತ್ತಾಂತವನ್ನು ನಿವೇದಿಸುತ್ತಾನೆ — ‘ಆರ್ತನಾದ ನಾನು ಅಲ್ಲಿ ಬಿಲದ ಬಾಗಿಲಲ್ಲಿ ಒಂದು ವರ್ಷ ನಿಂತಿದ್ದೆ; ಬಾಗಿಲಲ್ಲಿ ಬಿಲದಿಂದ ಹೊರಬಂದ ರಕ್ತವನ್ನು ಕಂಡು ಶೋಕದಿಂದ ಹೃದಯ ಕಲಕಿ ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ಬಹಳ ವ್ಯಾಕುಲವಾದವು; ಆಗ ಬೆಟ್ಟದ ಶಿಖರದಿಂದ ಬಿಲದ ಬಾಗಿಲನ್ನು ಮುಚ್ಚಿದೆ.’ ಈ ಎರಡು ಶ್ಲೋಕಗಳು ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲ; ವಲ್ಗೇಟ್ ಪಾಠದಲ್ಲಾದರೋ ಅವು ಸುಗ್ರೀವನ ನಿರ್ದೋಷತೆಯನ್ನು ಮತ್ತೆ ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತವೆ. ಇಲ್ಲಿ ಮೊದಲ ಮೂರು ಶ್ಲೋಕಗಳು ಶಿಷ್ಟಾಚಾರದ ಉದಾಹರಣೆ — ಅಭಿನಂದನೆ, ಆತ್ಮನಿವೇದನೆ, ರಾಜಚಿಹ್ನೆಯ ಸಮರ್ಪಣೆ. ಛತ್ರವು ರಾಜ್ಯದ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷ ಚಿಹ್ನೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ಅದರ ಸಮರ್ಪಣೆ ಮಾತಿಗಿಂತಲೂ ಹೆಚ್ಚಿನ ಪ್ರಮಾಣ. ನಾಲ್ಕನೆಯ ಮತ್ತು ಐದನೆಯ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಾದರೋ ಸುಗ್ರೀವನು ಬಂಡೆಯಿಂದ ಮುಚ್ಚಿದುದರ ಕಾರಣವನ್ನು ತಾನೇ ಮೊದಲೇ ನಿವೇದಿಸುತ್ತಾನೆ, ಅದರಿಂದ ವಾಲಿಯ ಮುಂದಿನ ಆಕ್ಷೇಪ ನಿರ್ಮೂಲ ಎಂದು ಸಿದ್ಧವಾಗುತ್ತದೆ. ಇದರಿಂದ ಕವಿ ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ — ಸುಗ್ರೀವನು ಇಲ್ಲಿ ಏನು ಹೇಳುತ್ತಾನೋ ಅದನ್ನೇ ವಾಲಿ ಮುಂದೆ ಬೇರೆಯಾಗಿ ಹೇಳುವನು; ಎರಡು ಕಥನಗಳ ಹೋಲಿಕೆಯೇ ಈ ಸರ್ಗದ ಮುಖ್ಯ ಶಿಲ್ಪ.

‘ಆ ಸ್ಥಳದಿಂದ ಹಿಂತಿರುಗಿ ಮತ್ತೆ ಕಿಷ್ಕಿಂಧೆಯನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದೆ; ವಿಷಾದದಲ್ಲಿದ್ದ ನನ್ನನ್ನು ಕಂಡು ಪೌರರೂ ಮಂತ್ರಿಗಳೂ ನನಗೆ ಅಭಿಷೇಕ ಮಾಡಿದರು — ನನ್ನ ಬಯಕೆಯಿಂದಲ್ಲ. ಆದ್ದರಿಂದ ನನ್ನನ್ನು ಕ್ಷಮಿಸಬೇಕು’ ಎಂದು ಸುಗ್ರೀವನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ‘ನೀನೇ ಮಾನ್ಯನಾದ ರಾಜ, ನಾನಾದರೋ ಹಿಂದೆ ಹೇಗಿದ್ದೆನೋ ಸದಾ ಹಾಗೆಯೇ; ರಾಜಪದವಿಯ ಈ ನಿಯೋಗ ನಿನ್ನ ಅಗಲಿಕೆಯಿಂದಾಗಿಯೇ ಆಯಿತು. ಮಂತ್ರಿಗಳು, ಪೌರರು, ನಗರ ಎಲ್ಲವೂ ಕಂಟಕರಹಿತವಾಗಿ ಹಾಗೆಯೇ ಇವೆ.’ ಅನಂತರ ಅವನು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ‘ಈ ರಾಜ್ಯ ನ್ಯಾಸರೂಪವಾದುದು (ಇಟ್ಟ ಠೇವಣಿ), ಅದನ್ನು ನಾನು ನಿನಗೆ ಮರಳಿಸುತ್ತೇನೆ. ಸೌಮ್ಯ, ನನ್ನ ಮೇಲೆ ಕೋಪ ಮಾಡಬೇಡ, ಶತ್ರುನಾಶಕನೇ. ರಾಜನೇ, ತಲೆಬಾಗಿ ನಿನ್ನನ್ನು ಬೇಡುತ್ತೇನೆ; ಇಗೋ ನಾನು ಕೈಮುಗಿದಿದ್ದೇನೆ.’ ‘ನ್ಯಾಸ’ ಎಂಬ ಶಬ್ದ ಇಲ್ಲಿ ಮುಖ್ಯ — ನ್ಯಾಸವನ್ನು ರಕ್ಷಿಸುವವನು ಕಳ್ಳನಲ್ಲ, ವಿಶ್ವಾಸಾರ್ಹ. ಹೀಗೆ ಸುಗ್ರೀವನು ತನ್ನ ರಾಜತ್ವವನ್ನೆಲ್ಲ ವಾಲಿಯ ಪಾದಗಳಲ್ಲಿ ಇಡುತ್ತಾನೆ, ಸ್ವಲ್ಪವನ್ನೂ ಮುಚ್ಚಿಡುವುದಿಲ್ಲ. ‘ಹಿಂದೆ ಹೇಗಿದ್ದೆನೋ ಹಾಗೆ’ ಎಂಬ ಪದಗಳಿಂದ ಅವನು ಹಿಂದಿನ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಮತ್ತೆ ಸ್ವೀಕರಿಸುತ್ತಾನೆ — ಮತ್ತೆ ಸೇವಕನಂತೆ ಇರಲು ಸಿದ್ಧನಿದ್ದೇನೆ ಎಂದು. ‘ಕಂಟಕರಹಿತ’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ರಾಜ್ಯದ ರಕ್ಷಣೆಯೂ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ — ಅವನು ಕೇವಲ ಸಿಂಹಾಸನದಲ್ಲಿ ಕುಳಿತಿರಲಿಲ್ಲ, ರಾಜ್ಯವನ್ನು ನಿರ್ವಿಘ್ನವಾಗಿಸಿದ್ದನು. ತಲೆಬಾಗಿ ಬೇಡುವುದೂ ಕೈಮುಗಿಯುವುದೂ ರಾಜಪುತ್ರನ ಪರಮ ವಿನಯ; ಇಷ್ಟಾದರೂ ವಾಲಿಯ ಕ್ರೋಧ ಶಮನವಾಗುವುದಿಲ್ಲ ಎಂಬುದು ಮುಂದೆ ಕಾಣುತ್ತದೆ. ‘ನ್ಯಾಸ’ ಎಂಬ ಶಬ್ದ ಧರ್ಮಶಾಸ್ತ್ರದಲ್ಲಿ ಪ್ರಸಿದ್ಧ — ನ್ಯಾಸವನ್ನು ಯಥಾವತ್ತಾಗಿ ರಕ್ಷಿಸುವವನು ಪ್ರಶಂಸಾರ್ಹನೇ, ಅಪಹಾರಕನಲ್ಲ.

‘ಮಂತ್ರಿಗಳೂ ಪುರವಾಸಿಗಳೂ ಸೇರಿ, ರಾಜನಿಲ್ಲದ ದೇಶವನ್ನು ಶತ್ರುಗಳು ಗೆಲ್ಲಲು ಬಯಸಬಹುದೆಂಬ ಕಾರಣಕ್ಕೆ, ಬಲವಂತವಾಗಿ ನನ್ನನ್ನು ರಾಜಪದವಿಯಲ್ಲಿ ನಿಯೋಜಿಸಿದರು’ ಎಂದು ಹೀಗೆ ಸ್ನೇಹದಿಂದ ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದ ನನ್ನನ್ನು ಆ ವಾನರನು ಗದರಿಸಿ ‘ಧಿಕ್ಕಾರ ನಿನಗೆ’ ಎಂದು ಹೇಳಿ ಏನೇನೋ ಬಹಳಷ್ಟು ಹೇಳಿದನು. ಅನಂತರ ಅವನು ಪ್ರಕೃತಿಗಳನ್ನು — ಪ್ರಜೆಗಳನ್ನು — ಮತ್ತು ಸಮ್ಮತರಾದ ಮಂತ್ರಿಗಳನ್ನು ಕರೆಸಿ, ಸುಹೃದರ ನಡುವೆ ನನ್ನ ಬಗ್ಗೆ ಅತ್ಯಂತ ನಿಂದನೀಯವಾದ ಮಾತನ್ನಾಡಿದನು. ಇಲ್ಲಿ ವಾಲಿಯ ಕ್ರೋಧ ಏಕಾಂತದಲ್ಲಲ್ಲ, ಸಭೆಯಲ್ಲೇ ಪ್ರಕಟವಾಯಿತು; ಇದರಿಂದ ಸುಗ್ರೀವನ ಅಪಮಾನ ಸಾರ್ವಜನಿಕವಾಯಿತು ಎಂದು ಕವಿ ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ. ಅವನ ಮಾತು ಹೀಗೆ ಆರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ — ‘ನಿಮಗೆ ತಿಳಿದೇ ಇದೆ, ರಾತ್ರಿ ಮಾಯಾವಿ ಎಂಬ ಮಹಾಸುರನು ಕ್ರುದ್ಧನಾಗಿ ಯುದ್ಧಾಕಾಂಕ್ಷಿಯಾಗಿ ನನ್ನನ್ನು ಆಹ್ವಾನಿಸಿದನು; ಅವನ ಆ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ನಾನು ಅರಮನೆಯಿಂದ ಹೊರಟೆನು.’ ಹೀಗೆ ಕವಿ ಒಂದೇ ವೃತ್ತಾಂತವನ್ನು ಎರಡು ಬಾಯಿಗಳಿಂದ ಕೇಳಿಸುತ್ತಾನೆ, ಅದರಿಂದ ಕೇಳುಗನು ತಾನೇ ಸತ್ಯವನ್ನು ನಿರ್ಣಯಿಸಬಲ್ಲನು. ‘ಧಿಕ್ಕಾರ ನಿನಗೆ’ ಎಂಬ ಒಂದೇ ಶಬ್ದದಿಂದ ಸಂಪೂರ್ಣ ತಿರಸ್ಕಾರ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ. ‘ನಿಮಗೆ ತಿಳಿದೇ ಇದೆ’ ಎಂಬ ಸಂಬೋಧನೆಯಿಂದ ವಾಲಿ ಸಭೆಯನ್ನೇ ಸಾಕ್ಷಿಯನ್ನಾಗಿಸುತ್ತಾನೆ; ಇದರಿಂದ ಎರಡೂ ಪಕ್ಷಗಳನ್ನು ಕೇಳುವುದು ಎಂಬ ನ್ಯಾಯವನ್ನು ಕವಿ ರಕ್ಷಿಸಿದ್ದಾನೆ. ‘ಪ್ರಕೃತೀಃ’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ರಾಜ್ಯಾಂಗಗಳೂ ಪ್ರಜೆಗಳೂ ಎರಡೂ ಗ್ರಹಿತವಾಗುತ್ತವೆ.

‘ಅತಿ ಕ್ರೂರನಾದ ಈ ತಮ್ಮ ಬೇಗನೆ ನನ್ನನ್ನು ಹಿಂಬಾಲಿಸಿದನು. ಆ ಅಸುರನು ರಾತ್ರಿ ನನ್ನನ್ನು ಜೊತೆಗಾರನೊಡನೆ ಕಂಡು ಭಯದಿಂದ ತತ್ತರಿಸಿ ಓಡಿದನು; ನಾವಿಬ್ಬರೂ ಹತ್ತಿರ ಬಂದುದನ್ನು ಕಂಡು, ಬೆನ್ನಟ್ಟಲ್ಪಟ್ಟವನಾಗಿ, ವೇಗವಾಗಿ ಒಂದು ಮಹಾಬಿಲವನ್ನು ಹೊಕ್ಕನು. ಅವನು ಆ ಅತಿ ಘೋರವಾದ, ಬಹಳ ದೊಡ್ಡ ಬಿಲವನ್ನು ಹೊಕ್ಕಿದ್ದನ್ನು ತಿಳಿದು, ಕ್ರೂರದರ್ಶನನಾದ ಈ ತಮ್ಮನಿಗೆ ನಾನು ಹೇಳಿದೆ — “ಇವನನ್ನು ಕೊಲ್ಲದೆ ಇಲ್ಲಿಂದ ಪುರಕ್ಕೆ ಮರಳಲು ನನಗೆ ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ; ನಾನು ಇವನನ್ನು ಕೊಲ್ಲುವವರೆಗೆ ನೀನು ಬಿಲದ ಬಾಗಿಲಲ್ಲಿ ಕಾಯುತ್ತಿರು.” “ಇವನು ಇಲ್ಲಿ ನಿಂತಿರುತ್ತಾನೆ” ಎಂದು ಭಾವಿಸಿ ನಾನು ಆ ದುರ್ಗಮ ಬಿಲವನ್ನು ಹೊಕ್ಕೆ; ಅವನನ್ನು ಹುಡುಕುತ್ತಿರುವಾಗ ಅಲ್ಲಿ ಒಂದು ವರ್ಷ ಕಳೆಯಿತು. ಅನಂತರ ಭಯಂಕರನಾದ ಶತ್ರು ಕಂಡನು, ಬೇಸರಿಸದೆ ಅವನನ್ನು ಅವನ ಎಲ್ಲ ಬಂಧುಗಳೊಡನೆ ತಕ್ಷಣ ಕೊಂದೆ. ಅವನ ಬಾಯಿಂದ ಹರಿದ ರಕ್ತಪ್ರವಾಹದಿಂದ ಆ ಬಿಲ ತುಂಬಿಹೋಯಿತು, ದಾಟಲು ಕಷ್ಟವಾಯಿತು; ಅವನು ಗರ್ಜಿಸುತ್ತಾ ನೆಲಕ್ಕೆ ಬಿದ್ದನು.’ ಹೀಗೆ ವಾಲಿ ತನ್ನ ಪರಾಕ್ರಮವನ್ನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ, ಆದರೆ ಬಾಗಿಲಲ್ಲಿ ನಿಂತಿದ್ದವನ ದುಃಖವನ್ನು ಲೆಕ್ಕಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಅವನ ಕಥನದಲ್ಲಿ ಮೂರು ಸ್ಥಳಗಳನ್ನು ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಗಮನಿಸಬೇಕು. ಮೊದಲನೆಯದು — ಸುಗ್ರೀವನು ತನ್ನನ್ನು ಬೇಗನೆ ಹಿಂಬಾಲಿಸಿದನು ಎಂದು ಅವನೇ ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ, ಅಂದರೆ ಸುಗ್ರೀವನು ಹೆದರಿರಲಿಲ್ಲ, ವಿಮುಖನಾಗಿರಲಿಲ್ಲ. ಎರಡನೆಯದು — ಬಿಲದ ಬಾಗಿಲಲ್ಲಿ ಕಾಯಬೇಕೆಂಬ ಆದೇಶವನ್ನು ವಾಲಿಯೇ ಕೊಟ್ಟನೆಂದು ಅವನೇ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ; ಆದರೂ ಆಮೇಲೆ ಅಲ್ಲಿ ನಿಂತಿದ್ದ ಸುಗ್ರೀವನನ್ನೇ ದೋಷಿಯನ್ನಾಗಿಸುತ್ತಾನೆ. ಮೂರನೆಯದು — ಒಂದು ವರ್ಷದವರೆಗೆ ಅವನು ಬಿಲದಲ್ಲಿ ಶತ್ರುವನ್ನು ಹುಡುಕುತ್ತಿದ್ದನು ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ ಬಾಗಿಲಲ್ಲಿ ನಿಂತವನ ದೀರ್ಘ ಕಾಯುವಿಕೆಯನ್ನು ಅವನೇ ಸಮರ್ಥಿಸಿದ್ದಾನೆ. ಹೀಗೆ ವಾಲಿಯ ಸ್ವಕಥನವೇ ಸುಗ್ರೀವನ ಪಕ್ಷವನ್ನು ಪುಷ್ಟಿಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ; ಕವಿ ಎಲ್ಲಿಯೂ ತಾನೇ ತೀರ್ಪು ಹೇಳುವುದಿಲ್ಲ, ಇಬ್ಬರ ಮಾತುಗಳಲ್ಲಿ ವಿರೋಧವನ್ನು ಇಟ್ಟು ಕೇಳುಗನನ್ನೇ ನಿರ್ಣಯಿಸಲು ನಿಯೋಜಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಅನಿರ್ವೇದಾತ್’ (ಬೇಸರಿಸದೆ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ವಾಲಿಯ ಧೈರ್ಯ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ, ‘ತಕ್ಷಣ’ ಎಂಬುದರಿಂದ ಅವನ ವೇಗ. ‘ಕ್ರೂರದರ್ಶನ’ ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣವನ್ನಾದರೋ ವಾಲಿ ಸುಗ್ರೀವನಿಗೆ ಕೊಟ್ಟಿದ್ದಾನೆ, ಅದು ಅವನ ಪೂರ್ವಗ್ರಹವನ್ನೇ ಪ್ರಕಟಪಡಿಸುತ್ತದೆ.

‘ಪರಾಕ್ರಮಿಯಾದ ಆ ಶತ್ರುವನ್ನು ಸುಲಭವಾಗಿ ಕೊಂದು ಹೊರಬರುವ ದಾರಿ ಕಾಣಲಿಲ್ಲ — ಬಿಲದ ಬಾಯಿ ಮುಚ್ಚಿತ್ತು. ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಕೂಗುತ್ತಿದ್ದ ನನಗೆ ಯಾವ ಉತ್ತರವೂ ಬರಲಿಲ್ಲವಾದ್ದರಿಂದ ನಾನು ಬಹಳ ದುಃಖಿತನಾದೆ. ಅನೇಕ ಒದೆತಗಳಿಂದ ಅದನ್ನು ಉರುಳಿಸಿದೆ; ಆಮೇಲೆ ಆ ದಾರಿಯಿಂದ ಹೊರಬಂದು ಪುರಕ್ಕೆ ಬಂದೆ. ಅಲ್ಲಿ ತನಗಾಗಿ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಬಯಸಿದ ಕ್ರೂರನಾದ ಸುಗ್ರೀವನು ಭ್ರಾತೃಸ್ನೇಹವನ್ನು ಮರೆತು ನನ್ನನ್ನು ಒಳಗೆ ಬಂಧಿಸಿಬಿಟ್ಟಿದ್ದನು.’ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ ಆ ವಾನರ ವಾಲಿ ಭಯವಿಲ್ಲದೆ ನನ್ನನ್ನು ಒಂದೇ ವಸ್ತ್ರದೊಡನೆ ಹೊರಗಟ್ಟಿದನು. ‘ಅವನಿಂದ ತಳ್ಳಲ್ಪಟ್ಟು, ಪತ್ನಿಯನ್ನೂ ಕಳೆದುಕೊಂಡು, ರಾಘವ, ಅವನ ಭಯದಿಂದ ವನ-ಸಾಗರಗಳುಳ್ಳ ಇಡೀ ಭೂಮಿಯನ್ನು ಸುತ್ತಿದೆ. ಪತ್ನಿಯ ಅಪಹರಣದಿಂದ ದುಃಖಿತನಾಗಿ, ಬೇರೊಂದು ಕಾರಣದಿಂದ ವಾಲಿಗೆ ದುರ್ಗಮವಾದ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಪರ್ವತ ಋಷ್ಯಮೂಕವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದ್ದೇನೆ.’ ‘ಬೇರೊಂದು ಕಾರಣ’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಮತಂಗನ ಶಾಪ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ, ಅದನ್ನು ಹನ್ನೊಂದನೆಯ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿ ಹೇಳಲಾಗುವುದು. ಈ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ವಾಲಿಯ ಆಕ್ಷೇಪದ ಕೇಂದ್ರ ಬಿಲದ ಬಾಯಿಯನ್ನು ಮುಚ್ಚಿದುದು. ಅವನು ಅದನ್ನು ಸುಗ್ರೀವನ ಕಪಟವೆಂದು ಭಾವಿಸುತ್ತಾನೆ; ಸುಗ್ರೀವನಾದರೋ ಮೊದಲೇ ಅದರ ಕಾರಣವನ್ನು ನಿವೇದಿಸಿದ್ದನು — ರಕ್ತವನ್ನು ಕಂಡು ಅಣ್ಣ ಹತನಾದನೆಂದು ನಿಶ್ಚಯಿಸಿ ಅಸುರರು ಹೊರಬರದಂತೆ ತಡೆಯಲೆಂದೇ ಅದನ್ನು ಮಾಡಿದೆ ಎಂದು. ಒಂದೇ ಕರ್ಮ ಎರಡು ದೃಷ್ಟಿಗಳಿಂದ ಎರಡು ರೀತಿಯಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತದೆ ಎಂಬುದು ಈ ಕಾವ್ಯದ ಸೂಕ್ಷ್ಮತೆ. ‘ಕೂಗುತ್ತಿದ್ದ’, ‘ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ’ ಎಂಬ ಪದಗಳಿಂದ ವಾಲಿಯ ವೇದನೆ ನಿಜವೆಂದೇ ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ, ಆದರೆ ಅವನ ನಿಷ್ಕರ್ಷೆ — ರಾಜ್ಯಲೋಭದಿಂದ ಸುಗ್ರೀವನು ನನ್ನನ್ನು ಒಳಗೆ ಬಂಧಿಸಿದನು ಎಂಬುದು — ಕೇವಲ ಅನುಮಾನ. ಅವನು ಒಂದೇ ವಸ್ತ್ರದೊಡನೆ ಹೊರಗಟ್ಟುತ್ತಾನೆ, ಪತ್ನಿಯನ್ನೂ ಅಪಹರಿಸುತ್ತಾನೆ; ಇದಾದರೋ ಸರ್ವಥಾ ಅಧರ್ಮ, ಆದ್ದರಿಂದ ರಾಮನ ಮುಂದಿನ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ಸಕಾರಣವಾಗುತ್ತದೆ. ‘ಹೃತದಾರ’ (ಪತ್ನಿಯನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಂಡವನು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ರಾಮನ ಸ್ಥಿತಿಯೂ ನೆನಪಾಗುತ್ತದೆ, ಅದರಿಂದ ಇಬ್ಬರ ಮೈತ್ರಿ ಸ್ವಾಭಾವಿಕವಾಗುತ್ತದೆ.

‘ಈ ಮಹಾ ವೈರದ ಕಥೆಯೆಲ್ಲವನ್ನೂ ನಿನಗೆ ಹೇಳಿದ್ದೇನೆ; ಅಪರಾಧವಿಲ್ಲದ ನನಗೆ ಬಂದ ಸಂಕಟವನ್ನು ನೋಡು, ರಾಘವ. ಸರ್ವಲೋಕಗಳ ಭಯವನ್ನು ಹೋಗಲಾಡಿಸುವವನೇ, ಆ ವಾಲಿಯ ಭಯದಿಂದ ಆರ್ತನಾದ ನನಗೆ ಅವನನ್ನು ನಿಗ್ರಹಿಸಿ ಅನುಗ್ರಹ ತೋರಬೇಕು’ ಎಂದು ಸುಗ್ರೀವನು ಉಪಸಂಹರಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಅನಾಗಸಾ’ (ಅಪರಾಧವಿಲ್ಲದ) ಎಂಬ ಒಂದೇ ಪದ ಅವನ ಸಂಪೂರ್ಣ ಪಕ್ಷವನ್ನು ಹೊತ್ತಿದೆ. ಹೀಗೆ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟ ತೇಜಸ್ವಿಯೂ ಧರ್ಮಜ್ಞನೂ ಆದ ರಾಮನು ಸುಗ್ರೀವನಿಗೆ ನಗುತ್ತಿರುವಂತೆ ಧರ್ಮಯುಕ್ತವಾದ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳತೊಡಗಿದನು — ‘ಸೂರ್ಯನಂತೆ ಹೊಳೆಯುವ, ಅಮೋಘವಾದ, ಹರಿತವಾದ ನನ್ನ ಈ ಬಾಣಗಳು ದುರ್ನಡತೆಯ ಆ ವಾಲಿಯ ಮೇಲೆ ರೋಷದಿಂದ ಬೀಳುವುವು. ನಿನ್ನ ಪತ್ನಿಯನ್ನು ಅಪಹರಿಸಿದ ಅವನನ್ನು ನಾನು ಕಾಣುವವರೆಗೆ ಮಾತ್ರ ಆ ಪಾಪಾತ್ಮನೂ ಚಾರಿತ್ರ್ಯವನ್ನು ಕೆಡಿಸಿದವನೂ ಆದ ವಾಲಿ ಬದುಕಿರುವನು. ನನ್ನ ಅನುಭವದಿಂದಲೇ ಅಳೆದು ನೀನು ಶೋಕಸಾಗರದಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿರುವುದನ್ನು ಕಾಣುತ್ತೇನೆ; ನಾನು ನಿನ್ನನ್ನು ದಡ ಸೇರಿಸುವೆನು, ನೀನು ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ಸಮೃದ್ಧವಾಗಿ ಪಡೆಯುವೆ.’ ಹರ್ಷವನ್ನೂ ಪೌರುಷವನ್ನೂ ಹೆಚ್ಚಿಸುವ ಆ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಪರಮ ಪ್ರೀತನಾದ ಸುಗ್ರೀವನು ಬಹಳ ಮಹತ್ತಾದ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದನು. ರಾಮನ ಉತ್ತರದಲ್ಲಿ ಮೂರು ಅಂಶಗಳಿವೆ — ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ, ಕಾಲನಿರ್ದೇಶ, ಆಶ್ವಾಸನೆ. ‘ಅಮೋಘ’ ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣದಿಂದ ಬಾಣದ ನಿಶ್ಚಿತ ಫಲ, ‘ಸೂರ್ಯನಂತೆ ಹೊಳೆಯುವ’ ಎಂಬುದರಿಂದ ತೇಜಸ್ಸು, ‘ರೋಷದಿಂದ’ ಎಂಬುದರಿಂದ ಧರ್ಮಕೋಪ ಸೂಚಿತವಾಗಿವೆ. ‘ಅವನನ್ನು ನಾನು ಕಾಣುವವರೆಗೆ’ ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ ರಾಮನು ವಧೆಯ ಕಾಲವನ್ನೂ ನಿರ್ದೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ — ಕಂಡ ಮಾತ್ರಕ್ಕೇ ವಾಲಿಯ ಅಂತ್ಯ ಎಂದು. ‘ಆತ್ಮಾನುಮಾನಾತ್’ (ನನ್ನ ಅನುಭವದಿಂದ ಅಳೆದು) ಎಂಬ ಪದವಾದರೋ ಎಲ್ಲಕ್ಕಿಂತ ಹೃದಯಸ್ಪರ್ಶಿ — ರಾಮನು ತಾನೂ ಪತ್ನಿಯನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಂಡವನು, ಆದ್ದರಿಂದ ಸುಗ್ರೀವನ ಶೋಕವನ್ನು ಅವನು ಅನುಮಾನದಿಂದಲ್ಲ, ಅನುಭವದಿಂದ ಅರಿಯುತ್ತಾನೆ. ‘ದಡ ಸೇರಿಸುವೆನು’ ಎಂಬುದು ಶೋಕಸಾಗರದ ಉಪಮೆಯ ಮುಂದುವರಿಕೆ. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ‘ನಗುತ್ತಿರುವಂತೆ’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ರಾಮನ ಆತ್ಮವಿಶ್ವಾಸ ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ — ಸುಗ್ರೀವನಿಗೆ ದುಷ್ಕರವಾದುದು ಅವನಿಗೆ ಕೇವಲ ಲೀಲೆ.

മുൻസർഗത്തിന്റെ അവസാനത്തിൽ വർണിച്ചതുപോലെ ക്രോധാവിഷ്ടനും ക്ഷുഭിതനുമായ ബാലി വന്നെത്തി; ആ സഹോദരനെ സുഗ്രീവൻ ഹിതകാംക്ഷയോടെ പ്രസാദിപ്പിക്കാൻ തുടങ്ങി. ‘ഭാഗ്യവശാൽ അങ്ങ് സുഖമായി തിരിച്ചെത്തിയിരിക്കുന്നു, അങ്ങ് ശത്രുവിനെ കൊന്നിരിക്കുന്നു; അനാഥനായ എനിക്ക് അങ്ങുതന്നെയാണ് നാഥൻ, അനാഥരെ ആനന്ദിപ്പിക്കുന്നവൻ അങ്ങുമാത്രം’ എന്ന് അവൻ പറഞ്ഞു. തുടർന്ന്, അനേകം കമ്പികളുള്ള, ഉദിച്ച പൂർണചന്ദ്രനെപ്പോലെയുള്ള, ചാമരത്തോടുകൂടിയ ഈ കുട ഞാൻ ധരിച്ചിരുന്നു, ഇത് സ്വീകരിച്ചാലും എന്ന് രാജചിഹ്നം സമർപ്പിക്കുന്നു. ഇവിടെ കവി കാണിക്കുന്നു — സുഗ്രീവൻ വാക്കുകൊണ്ടു മാത്രമല്ല, പ്രവൃത്തികൊണ്ടും രാജ്യം തിരിച്ചേൽപ്പിക്കുന്നു. പിന്നെ അവൻ തന്റെ വൃത്താന്തം നിവേദിക്കുന്നു — ‘ആർത്തനായ ഞാൻ അവിടെ ഗുഹാകവാടത്തിൽ ഒരു വർഷം നിന്നു; കവാടത്തിൽ ഗുഹയിൽനിന്ന് ഒഴുകിവന്ന രക്തം കണ്ട്, ശോകത്താൽ ഹൃദയം കലങ്ങി, ഇന്ദ്രിയങ്ങൾ ഏറെ വ്യാകുലമായവനായി; പിന്നെ ഒരു മലമുകൾകൊണ്ട് ഞാൻ ഗുഹാകവാടം അടച്ചു’ എന്ന്. ഈ രണ്ടു ശ്ലോകങ്ങൾ സമീക്ഷിതപതിപ്പിലില്ല; വൾഗേറ്റിലാകട്ടെ അവ സുഗ്രീവന്റെ നിർദോഷത വീണ്ടും സ്ഥാപിക്കുന്നു. ഇവിടെ ആദ്യത്തെ മൂന്നു ശ്ലോകങ്ങൾ ശിഷ്ടാചാരത്തിന്റെ ഉദാഹരണമാണ് — അഭിനന്ദനം, ആത്മനിവേദനം, രാജചിഹ്നസമർപ്പണം. കുട രാജ്യത്തിന്റെ പ്രത്യക്ഷചിഹ്നമാണ്; അതിനാൽ അതിന്റെ സമർപ്പണം വാക്കിനെക്കാൾ വലിയ പ്രമാണമാണ്. നാലും അഞ്ചും ശ്ലോകങ്ങളിലാകട്ടെ സുഗ്രീവൻ ശിലകൊണ്ട് അടച്ചതിന്റെ കാരണം മുൻകൂട്ടിത്തന്നെ സ്വയം നിവേദിക്കുന്നു; അതിനാൽ ബാലിയുടെ വരാനിരിക്കുന്ന ആക്ഷേപം നിരർഥകമാണെന്നു സിദ്ധിക്കുന്നു. ഇതിലൂടെ കവി സൂചിപ്പിക്കുന്നു — സുഗ്രീവൻ ഇവിടെ പറയുന്നതുതന്നെ ബാലി പിന്നീട് മറ്റൊരു വിധത്തിൽ പറയും; രണ്ടു കഥനങ്ങളുടെയും താരതമ്യമാണ് ഈ സർഗത്തിന്റെ മുഖ്യശില്പം.

‘ആ സ്ഥലത്തുനിന്നു പിന്മാറി ഞാൻ വീണ്ടും കിഷ്കിന്ധയിൽ പ്രവേശിച്ചു; വിഷാദിച്ചിരിക്കുന്ന എന്നെ കണ്ട് പൗരന്മാരും മന്ത്രിമാരും എന്നെ അഭിഷേകം ചെയ്തു — എന്റെ ആഗ്രഹപ്രകാരമല്ല. അതിനാൽ അങ്ങ് എന്നോടു ക്ഷമിക്കണം’ എന്ന് സുഗ്രീവൻ പറയുന്നു. ‘ആദരണീയനായ രാജാവ് അങ്ങുതന്നെ; ഞാനോ എന്നും പണ്ടത്തെപ്പോലെതന്നെ; രാജപദവിയിലുള്ള ഈ നിയോഗം അങ്ങയുടെ അസാന്നിധ്യംകൊണ്ടുമാത്രം ഉണ്ടായതാണ്. മന്ത്രിമാരും പൗരന്മാരും നഗരവും ഉപദ്രവങ്ങൾ നീക്കപ്പെട്ട് സുരക്ഷിതമായി നിലകൊള്ളുന്നു’ എന്ന്. പിന്നെ അവൻ വ്യക്തമായി പറയുന്നു — ‘ഈ രാജ്യം ഒരു നിക്ഷേപമായിരുന്നു; അത് ഞാൻ അങ്ങേക്കു തിരിച്ചേൽപ്പിക്കുന്നു. സൗമ്യാ, ശത്രുസംഹാരകാ, എന്നോടു രോഷിക്കരുതേ. രാജാവേ, തല കുനിച്ച് ഞാൻ അങ്ങയോടു യാചിക്കുന്നു; ഇതാ ഞാൻ കൈകൂപ്പിയിരിക്കുന്നു’ എന്ന്. ‘ന്യാസം’ (നിക്ഷേപം) എന്ന ശബ്ദമാണ് ഇവിടെ മുഖ്യം — നിക്ഷേപം സംരക്ഷിക്കുന്നവൻ കള്ളനല്ല, വിശ്വസ്തനാണ്. ഇങ്ങനെ സുഗ്രീവൻ തന്റെ രാജത്വം മുഴുവൻ ബാലിയുടെ പാദങ്ങളിൽ വെക്കുന്നു; ഒന്നും മറച്ചുവെക്കുന്നില്ല. ‘പണ്ടത്തെപ്പോലെ’ എന്ന രണ്ടു പദങ്ങളാൽ അവൻ പഴയ സ്ഥിതി വീണ്ടും സ്വീകരിക്കുന്നു — വീണ്ടും ഒരു ഭൃത്യനെപ്പോലെ നിൽക്കാൻ തയ്യാറാണ് എന്ന്. ‘നിഹതകണ്ടകം’ (ഉപദ്രവങ്ങൾ നീക്കപ്പെട്ടത്) എന്ന പദത്താൽ രാജ്യത്തിന്റെ സംരക്ഷണവും സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു — അവൻ സിംഹാസനത്തിൽ ഇരിക്കുക മാത്രമല്ല, രാജ്യം നിർവിഘ്നമാക്കുകയും ചെയ്തു. തല കുനിച്ചുള്ള യാചനയും കൈകൂപ്പലും രാജപുത്രന്റെ പരമമായ വിനയമാണ്; ഇത്രയായിട്ടും ബാലിയുടെ ക്രോധം ശമിക്കുന്നില്ല എന്ന് തുടർന്നു കാണാം. ‘ന്യാസം’ എന്ന ശബ്ദം ധർമശാസ്ത്രത്തിൽ പ്രസിദ്ധമാണ് — നിക്ഷേപം യഥാവിധി സംരക്ഷിക്കുന്നവൻ പ്രശംസനീയനാണ്, അപഹർത്താവല്ല.

‘മന്ത്രിമാരും പുരവാസികളും ഒത്തുചേർന്ന്, രാജ്യം ശൂന്യമാകാതിരിക്കാൻ എന്ന ഉദ്ദേശ്യത്തോടെ, നിർബന്ധിച്ച് എന്നെ രാജപദവിയിൽ നിയോഗിച്ചു’ എന്ന് ഇങ്ങനെ സ്നേഹപൂർവം പറഞ്ഞുകൊണ്ടിരുന്ന എന്നെ ആ വാനരൻ ഭർത്സിച്ച്, ‘നിന്നെ ധിക്കരിക്കുന്നു’ എന്നു പറഞ്ഞ് പലതും പറഞ്ഞു. തുടർന്ന് അവൻ പ്രകൃതികളെ — പ്രജകളെ — യും സമ്മതരായ മന്ത്രിമാരെയും വിളിച്ചുകൂട്ടി, സുഹൃത്തുക്കളുടെ നടുവിൽവെച്ച് എന്നോട് അത്യന്തം നിന്ദ്യമായ വാക്കു പറഞ്ഞു. ഇവിടെ ബാലിയുടെ ക്രോധം ഏകാന്തത്തിലല്ല, സഭയിൽത്തന്നെയാണ് പ്രകടമാകുന്നത്; ഇതിലൂടെ സുഗ്രീവന്റെ അപമാനം പരസ്യമായിത്തീർന്നു എന്ന് കവി സൂചിപ്പിക്കുന്നു. അവന്റെ വചനം ഇങ്ങനെ ആരംഭിക്കുന്നു — ‘നിങ്ങൾക്ക് അറിയാമല്ലോ, രാത്രിയിൽ മായാവി എന്നു പേരുള്ള ഒരു മഹാസുരൻ ക്രുദ്ധനായി യുദ്ധം കാംക്ഷിച്ചുകൊണ്ട് എന്നെ വെല്ലുവിളിച്ചു; അവന്റെ ആ വാക്കു കേട്ട് ഞാൻ രാജമന്ദിരത്തിൽനിന്നു പുറത്തിറങ്ങി’ എന്ന്. ഇങ്ങനെ കവി ഒരേ സംഭവത്തെ രണ്ടു വായകളിലൂടെ കേൾപ്പിക്കുന്നു; അതിനാൽ ശ്രോതാവിനു സ്വയംതന്നെ സത്യം നിർണയിക്കാനാകുന്നു. ‘നിന്നെ ധിക്കരിക്കുന്നു’ എന്ന ഒരൊറ്റ ശബ്ദത്താൽ നിരാകരണം മുഴുവൻ സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. ‘നിങ്ങൾക്ക് അറിയാമല്ലോ’ എന്ന സംബോധനയാൽ ബാലി സഭയെത്തന്നെ സാക്ഷിയാക്കുന്നു; ഇതിലൂടെ ഇരുപക്ഷവും കേൾക്കുക എന്ന ന്യായം കവി സംരക്ഷിക്കുന്നു. ‘പ്രകൃതികൾ’ എന്ന പദത്താൽ രാജ്യാംഗങ്ങളും പ്രജകളും രണ്ടും ഉൾക്കൊള്ളപ്പെടുന്നു.

‘അത്യന്തം ദാരുണനായ ഈ സഹോദരൻ വേഗം എന്നെ പിന്തുടർന്നു. ആ അസുരൻ രാത്രിയിൽ എന്നെ ഒരു കൂട്ടാളിയോടൊപ്പം കണ്ട് ഭയന്നു വിറച്ച് ഓടി; ഞങ്ങൾ ഇരുവരും അടുത്തുവരുന്നതു കണ്ട്, പിന്തുടരപ്പെട്ടവനായി അവൻ വേഗത്തിൽ ഒരു മഹാഗുഹയിൽ പ്രവേശിച്ചു. അവൻ അതിഘോരവും അതിവിശാലവുമായ ആ ഗുഹയിൽ പ്രവേശിച്ചു എന്നറിഞ്ഞ്, ക്രൂരദർശനനായ ഈ സഹോദരനോടു ഞാൻ പറഞ്ഞു — ഇവനെ കൊല്ലാതെ ഇവിടെനിന്നു നഗരത്തിലേക്കു മടങ്ങാൻ എനിക്കു ശക്തിയില്ല; ഞാൻ ഇവനെ കൊല്ലുന്നതുവരെ നീ ഗുഹാകവാടത്തിൽ കാത്തുനിൽക്കൂ’ എന്ന്. ‘ഇവൻ ഇവിടെ നിൽക്കുന്നുണ്ട്’ എന്നു കരുതി അവൻ ദുർഗമമായ ഗുഹയിൽ പ്രവേശിച്ചു; അവിടെ അവനെ തേടിക്കൊണ്ടിരിക്കെ ഒരു വർഷം കടന്നുപോയി. പിന്നെ ഭയാനകനായ ശത്രുവിനെ കണ്ടു; മടുപ്പില്ലാതെ ഉടൻതന്നെ എല്ലാ ബന്ധുക്കളോടുമൊപ്പം അവനെ കൊന്നു. അവന്റെ വായിൽനിന്നൊഴുകിയ രക്തപ്രവാഹത്താൽ ആ ഗുഹ നിറഞ്ഞു, കടക്കാൻ പ്രയാസമുള്ളതായി; അവൻ ഞരങ്ങിക്കൊണ്ട് നിലത്തു വീണു. ഇങ്ങനെ ബാലി തന്റെ പരാക്രമം വർണിക്കുന്നു; എന്നാൽ കവാടത്തിൽ നിന്നവന്റെ ദുഃഖം കണക്കാക്കുന്നില്ല. അവന്റെ കഥനത്തിൽ മൂന്നു സ്ഥലങ്ങൾ വിശേഷിച്ചു ശ്രദ്ധിക്കണം. ഒന്നാമത് — സുഗ്രീവൻ തന്നെ വേഗം പിന്തുടർന്നു എന്ന് അവൻതന്നെ സമ്മതിക്കുന്നു; അതായത് സുഗ്രീവൻ ഭയന്നവനോ പിന്തിരിഞ്ഞവനോ ആയിരുന്നില്ല. രണ്ടാമത് — ഗുഹാകവാടത്തിൽ കാത്തുനിൽക്കാനുള്ള ആജ്ഞ നൽകിയത് ബാലിതന്നെയാണ് എന്നും അവൻ സ്വയം പറയുന്നു; എന്നിട്ടും പിന്നീട് അവിടെ നിന്ന സുഗ്രീവനെത്തന്നെ ദോഷിയാക്കുന്നു. മൂന്നാമത് — ഒരു വർഷം മുഴുവൻ അവൻ ഗുഹയിൽ ശത്രുവിനെ തേടിക്കൊണ്ടിരുന്നു എന്ന വചനത്താൽ കവാടത്തിൽ നിന്നവന്റെ ദീർഘമായ കാത്തിരിപ്പ് അവൻതന്നെ സ്ഥിരീകരിക്കുന്നു. ഇങ്ങനെ ബാലിയുടെ സ്വന്തം കഥനംതന്നെ സുഗ്രീവന്റെ പക്ഷത്തെ പുഷ്ടിപ്പെടുത്തുന്നു; കവി ഒരിടത്തും സ്വയം വിധി പറയുന്നില്ല, ഇരുവരുടെയും വാക്കുകളിൽ വിരോധം സ്ഥാപിച്ച് ശ്രോതാവിനെ വിധി നിർണയിക്കാൻ നിയോഗിക്കുന്നു. ‘അനിർവേദാത്’ (മടുപ്പില്ലാതെ) എന്ന പദത്താൽ ബാലിയുടെ ധൈര്യവും ‘സദ്യഃ’ (ഉടൻ) എന്നതിനാൽ അവന്റെ വേഗവും സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. ‘ക്രൂരദർശനൻ’ എന്ന വിശേഷണമാകട്ടെ ബാലി സുഗ്രീവനു നൽകിയതാണ്; അത് അവന്റെ മുൻവിധിയെത്തന്നെ വെളിപ്പെടുത്തുന്നു.

‘വിക്രമിയായ ആ ശത്രുവിനെ എളുപ്പത്തിൽ കൊന്ന് പുറത്തുകടക്കാൻ ശ്രമിക്കുമ്പോൾ ഞാൻ വഴി കാണുന്നില്ല — ഗുഹാമുഖം അടച്ചിരുന്നു. വീണ്ടും വീണ്ടും ഉറക്കെ വിളിച്ചിട്ടും മറുപടി ഇല്ലാതിരുന്നതിനാൽ ഞാൻ അത്യന്തം ദുഃഖിതനായി. അനേകം ചവിട്ടുകളാൽ ഞാൻ അതു തള്ളിവീഴ്ത്തി; പിന്നെ ആ വഴിയിലൂടെ പുറത്തുകടന്ന് നഗരത്തിലെത്തി. അവിടെ സ്വന്തമായി രാജ്യം മോഹിച്ച നൃശംസനായ സുഗ്രീവൻ സഹോദരസൗഹൃദം മറന്ന് എന്നെ അടച്ചിട്ടു’ എന്ന്. ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞ് ആ വാനരനായ ബാലി യാതൊരു മടിയുമില്ലാതെ ഒരൊറ്റ വസ്ത്രത്തോടെ എന്നെ നാടുകടത്തി. ‘രാഘവാ, അവനാൽ പുറത്താക്കപ്പെട്ടവനും ഭാര്യ അപഹരിക്കപ്പെട്ടവനുമായ ഞാൻ അവനെ ഭയന്ന് വനങ്ങളും സമുദ്രങ്ങളുമുള്ള ഭൂമി മുഴുവൻ ചുറ്റിനടന്നു. ഭാര്യാഹരണത്താൽ ദുഃഖിതനായി, മറ്റൊരു കാരണത്താൽ ബാലിക്ക് അപ്രാപ്യമായ ശ്രേഷ്ഠപർവതം ഋശ്യമൂകത്തിൽ ഞാൻ പ്രവേശിച്ചിരിക്കുന്നു’ എന്ന്. ‘മറ്റൊരു കാരണത്താൽ’ എന്ന പദത്താൽ മതംഗശാപം സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു; അത് പതിനൊന്നാം സർഗത്തിൽ വിസ്തരിച്ചു പറയും. ഈ ഭാഗത്ത് ബാലിയുടെ ആക്ഷേപത്തിന്റെ കേന്ദ്രം ഗുഹാമുഖം അടച്ചതാണ്. അവൻ അതിനെ സുഗ്രീവന്റെ കപടമായി കരുതുന്നു; സുഗ്രീവനാകട്ടെ അതിന്റെ കാരണം മുമ്പുതന്നെ നിവേദിച്ചിരുന്നു — രക്തം കണ്ട്, സഹോദരൻ കൊല്ലപ്പെട്ടുവെന്ന് നിശ്ചയിച്ച്, അസുരന്മാർ പുറത്തുവരുന്നതു തടയാൻമാത്രമാണ് അതു ചെയ്തത് എന്ന്. ഒരേ കർമം രണ്ടു ദൃഷ്ടികൾക്കു രണ്ടുവിധം തോന്നുന്നു എന്നതാണ് ഈ കാവ്യത്തിന്റെ സൂക്ഷ്മത. ‘ഉറക്കെ വിളിച്ചിട്ടും’, ‘വീണ്ടും വീണ്ടും’ എന്നീ പദങ്ങളാൽ ബാലിയുടെ വേദന യഥാർഥമാണെന്നുതന്നെ കാണിക്കപ്പെടുന്നു; എന്നാൽ അവന്റെ നിഗമനം — രാജ്യലോഭത്താൽ സുഗ്രീവൻ എന്നെ അടച്ചിട്ടു എന്നത് — അനുമാനം മാത്രമാണ്. നാടുകടത്തൽ ഒരൊറ്റ വസ്ത്രത്തോടെ ചെയ്യുന്നു, ഭാര്യയെ അപഹരിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു; ഇത് തീർത്തും അധർമമാണ്; അതിനാൽ രാമന്റെ തുടർന്നുള്ള പ്രതിജ്ഞ സകാരണമാകുന്നു. ‘ഹൃതദാരൻ’ (ഭാര്യ അപഹരിക്കപ്പെട്ടവൻ) എന്ന പദത്താൽ രാമന്റെ അവസ്ഥയും ഓർമിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു; അതിനാൽ ഇരുവരുടെയും മൈത്രി സ്വാഭാവികമാകുന്നു.

‘ഈ മഹത്തായ വൈരത്തിന്റെ കഥ മുഴുവൻ ഞാൻ അങ്ങയോടു പറഞ്ഞിരിക്കുന്നു; രാഘവാ, നിരപരാധിയായ എനിക്കു വന്ന ആപത്തു നോക്കൂ. സർവലോകത്തിന്റെയും ഭയം അകറ്റുന്നവനേ, ആ ബാലിയെ ഭയന്ന് ആർത്തനായ എന്നോട്, അവനെ നിഗ്രഹിച്ചുകൊണ്ട്, അങ്ങ് പ്രസാദിക്കണം’ എന്ന് സുഗ്രീവൻ ഉപസംഹരിക്കുന്നു. ‘അനാഗസാ’ (നിരപരാധിയായ) എന്ന ഒരൊറ്റ പദം അവന്റെ പക്ഷം മുഴുവൻ വഹിക്കുന്നു. ഇങ്ങനെ പറയപ്പെട്ടപ്പോൾ തേജസ്വിയും ധർമജ്ഞനുമായ രാമൻ ചിരിക്കുന്നതുപോലെ സുഗ്രീവനോട് ധർമയുക്തമായ വാക്കു പറയാൻ തുടങ്ങി — ‘സൂര്യനെപ്പോലെ ശോഭിക്കുന്നതും അമോഘവും മൂർച്ചയുള്ളതുമായ എന്റെ ഈ ശരങ്ങൾ ദുർവൃത്തനായ ആ ബാലിയുടെമേൽ രോഷത്തോടെ പതിക്കും. നിന്റെ ഭാര്യയെ അപഹരിച്ച അവനെ ഞാൻ കാണാത്തിടത്തോളം മാത്രമേ ആ പാപാത്മാവും ചാരിത്രദൂഷകനുമായ ബാലി ജീവിച്ചിരിക്കൂ. എന്നെക്കൊണ്ടുതന്നെ അനുമാനിച്ച് നീ ശോകസാഗരത്തിൽ മുങ്ങിയിരിക്കുന്നതായി ഞാൻ കാണുന്നു; ഞാൻ നിന്നെ കരകയറ്റും; നിനക്ക് എല്ലാം സമൃദ്ധമായി ലഭിക്കും, തീർച്ച’ എന്ന്. ഹർഷവും പൗരുഷവും വർധിപ്പിക്കുന്ന ആ വാക്കു കേട്ട് പരമപ്രീതനായ സുഗ്രീവൻ അതിമഹത്തായ വാക്കു പറഞ്ഞു. രാമന്റെ ഉത്തരത്തിന് മൂന്ന് അംശങ്ങളുണ്ട് — പ്രതിജ്ഞ, കാലനിർദേശം, ആശ്വാസനം. ‘അമോഘം’ എന്ന വിശേഷണത്താൽ ശരത്തിന്റെ നിശ്ചിതഫലത്വവും ‘സൂര്യനെപ്പോലെ ശോഭിക്കുന്നത്’ എന്നതിനാൽ തേജസ്സും ‘രോഷത്തോടെ’ എന്നതിനാൽ ധർമകോപവും സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. ‘ഞാൻ അവനെ കാണാത്തിടത്തോളം’ എന്ന വചനത്താൽ രാമൻ വധത്തിന്റെ കാലവും നിർദേശിക്കുന്നു — കാണുന്ന മാത്രയിൽത്തന്നെ ബാലിയുടെ അന്ത്യം. ‘ആത്മാനുമാനാത്’ (എന്നെക്കൊണ്ടുതന്നെ അനുമാനിച്ച്) എന്ന പദമാകട്ടെ ഏറ്റവും ഹൃദ്യമാണ് — രാമൻ സ്വയം ഭാര്യ അപഹരിക്കപ്പെട്ടവനാണ്; അതിനാൽ സുഗ്രീവന്റെ ശോകം അവൻ അനുമാനംകൊണ്ടല്ല, അനുഭവംകൊണ്ടാണ് അറിയുന്നത്. ‘കരകയറ്റും’ എന്നത് ശോകസാഗരോപമയുടെ തുടർച്ചയാണ്. ഒടുവിൽ ‘ചിരിക്കുന്നതുപോലെ’ എന്ന പദത്താൽ രാമന്റെ ആത്മവിശ്വാസം കാണിക്കപ്പെടുന്നു — സുഗ്രീവനു ദുഷ്കരമായത് അവന് ഒരു ലീലമാത്രമാണ്.

"When Vālī came up," Sugrīva went on, "full of the wrath and fury I described, I tried to appease my brother, wishing only his good. I said: 'By good fortune you have come back safe, and you have killed your enemy. You alone are the protector of one who has no protector, the joy of the forlorn.' Then I offered him the royal emblem: 'Accept this umbrella with its many ribs, risen like the full moon, and its yak-tail fan, which I have held for you.'" The poet shows that Sugrīva returned the kingdom not only in word but in deed. Then he gave an account of himself: "'In my distress I stood at the mouth of the cave for a whole year, my king; and when I saw blood welling up at the entrance, my heart shaken with grief and my senses in utter confusion, I blocked the mouth of the cave with a mountain crag.'" The opening verses are a model of courtesy — a greeting, an account of himself, and the handing over of the royal emblem; the umbrella is the visible sign of kingship, so giving it up is stronger proof than any words. And here Sugrīva explains in advance why he sealed the cave, which shows that Vālī's coming charge has no ground. The poet lets us hear from Sugrīva what Vālī will soon tell quite differently, and the comparison of the two accounts is the chief craft of this sarga.

"'I left that place and came back to Kiṣkindhā, and when the citizens and ministers saw me in despair they consecrated me — not by my own wish. You should forgive me for it. You alone are the king who deserves honour; I am what I always was. This appointment to the throne was made only because you were absent. The city, with its ministers and people, has been kept free of every thorn. This kingdom is only a trust, and I hand it back to you. Do not be angry with me, gentle one, destroyer of foes. I beg you with bowed head, my king; here are my folded hands.'" The word "trust" is the key: one who guards a deposit is not a thief but a trusted keeper, and the law-books praise him who keeps a trust faithfully. So Sugrīva laid all his royal power at Vālī's feet, hiding nothing. "I am what I always was" means he was ready to stand before his brother like a servant again. "Kept free of thorns" shows he had not merely sat on the throne but kept the kingdom safe. Begging with bowed head and folded hands was a prince's utmost humility — yet even this, as we shall see, did not quench Vālī's anger.

"'It was under pressure that the ministers and townsmen came to me together and installed me as king, so that the leaderless realm might be kept safe.' As I spoke to him so affectionately, the monkey rebuked me, saying 'Shame on you!' and much else besides." That one word of scorn carried his whole rejection. "Then he gathered the people and his trusted ministers and, among our friends, spoke words of the deepest contempt against me." Vālī's anger was shown not in private but in open assembly, so that Sugrīva's humiliation became public. His speech began: "'You all know how one night long ago the great demon Māyāvī, enraged and eager to fight, challenged me, and hearing what he said I came out of the palace.'" So the poet has the same event told by two mouths, and the listener can judge the truth for himself. By saying "you all know", Vālī makes the assembly his witness, and so the principle of hearing both sides is kept.

"'And this most cruel brother of mine followed me at once. That demon, seeing me at night with a companion, fled in terror when he saw us both coming, and, hard pressed, rushed into the great cave. Knowing he had gone into that vast and dreadful cave, I said to this cruel-looking brother of mine: "I have no strength to return to the city until I have killed him; wait at the mouth of the cave until I slay him." Believing he was standing there, I entered that place so hard to enter, and a whole year passed while I searched for the demon. At last I saw my fearsome enemy and, unflinching, killed him on the spot with all his kinsmen. The cave filled with the flood of blood that poured from his mouth and became impassable, while he lay bellowing on the ground.'" So Vālī describes his own prowess, but takes no account of the suffering of the one who waited at the entrance. Three points in his account deserve attention. First, he himself admits that Sugrīva followed him at once, so Sugrīva was neither afraid nor unwilling. Second, he himself says it was he who ordered Sugrīva to wait at the mouth of the cave, and yet he later blames Sugrīva for standing there. Third, by saying he spent a year searching for his enemy he confirms the long wait at the entrance. So Vālī's own story supports Sugrīva's side; the poet nowhere gives his own verdict, but sets the two accounts against each other and leaves the listener to judge. "Unflinching" shows Vālī's steadiness, "on the spot" his speed; and the epithet "cruel-looking" that he gives Sugrīva betrays his prejudice.

"'Having destroyed that valiant enemy with ease, I could find no way out: the mouth of the cave had been sealed. I shouted "Sugrīva!" again and again, but no answer came, and I was plunged into the deepest misery. With many kicks I broke it down, came out that way and reached the city. There I found myself shut out by this cruel Sugrīva, who wanted the kingdom for himself and forgot all a brother's love.' Having said this, Vālī, his misgivings gone, banished me with nothing but the single garment I wore. Cast off by him and robbed of my wife, Rāghava, I have wandered in fear of him over the whole earth with its forests and seas. Grieving for my lost wife, I came to Ṛṣyamūka, the best of mountains, which Vālī cannot approach for another reason." That other reason is the curse of Mataṅga, which will be told in full in the eleventh sarga. At the centre of Vālī's charge is the sealing of the cave. He takes it for Sugrīva's treachery, whereas Sugrīva had already explained that, having concluded from the blood that his brother was dead, he did it only to stop the demons from coming out. The same act appears in two ways to two eyes, and that is the subtlety of the poem. Vālī's cries "again and again" show that his pain was real, but his conclusion — that Sugrīva shut him in out of greed for the kingdom — is only a guess. And to banish his brother with a single garment and take his wife is wholly against dharma, which is why Rāma's coming vow has good cause. "Robbed of my wife" recalls Rāma's own plight, making their friendship natural.

"I have now told you the whole long story of our feud. See the calamity that has come upon me, Rāghava, though I did no wrong. You who drive away the fears of all the world, I am tormented by fear of Vālī; be gracious to me, hero, by restraining him." So Sugrīva ended; that one phrase, "though I did no wrong", carries his whole case. So addressed, glorious Rāma, who knew dharma, began as if with a smile to speak words in keeping with dharma: "These sharp arrows of mine, unerring and bright as the sun, will fall in fury on that evil-doing Vālī. Only until I set eyes on him who carried off your wife will that wicked creature live, Vālī, the defiler of right conduct. Judging by my own case I see you sunk in an ocean of grief; I will carry you across it, and you will surely win back abundance." Rāma's answer has three parts — a vow, a time set for it, and reassurance. "Unerring" tells that the arrows cannot fail, "bright as the sun" their splendour, "in fury" the righteous anger behind them. "Only until I see him" names the time of the killing: Vālī's end will come the moment Rāma sees him. "Judging by my own case" is the most moving phrase of all: Rāma too has lost his wife, so he knows Sugrīva's grief not by guesswork but by experience, and "I will carry you across" continues the image of the ocean of grief. The half-smile shows Rāma's self-confidence: what is hard for Sugrīva is mere play to him. Hearing those words, which swelled his joy and his courage, Sugrīva was overjoyed and spoke words of great weight.