तेन रामवाक्येन परितुष्टः हर्षितः च सुग्रीवः लक्ष्मणस्य अग्रजं शूरं रामम् इदं वचनम् अब्रवीत् — निःसंशयम् अहं देवतानां सर्वथा अनुग्राह्यः, यस्य मम उपपन्नः गुणोपेतः भवान् सखा जातः। हे अनघ, त्वया सहायेन सुराज्यम् अपि प्राप्तुं शक्यम्; स्वराज्यं तु किम् उत, हे प्रभो। अतः अहं बन्धूनां सुहृदां च सभाज्यः, यस्य अग्निसाक्षिकं राघववंशजं मित्रं लब्धम्। अहम् अपि ते अनुरूपः वयस्यः इति शनैः ज्ञास्यसे; स्वयम् आत्मगतान् गुणान् वक्तुं तु न समर्थः अस्मि। आत्मश्लाघां परिहरन् सः कालम् एव प्रमाणं करोति। ततः सख्यस्य सामान्यधर्मान् वर्णयति — कृतात्मनां त्वद्विधानां महात्मनां प्रीतिः आत्मवतां धैर्यम् इव निश्चला भवति। रजतं सुवर्णं शुभानि आभरणानि च साधवः साधूनाम् अविभक्तानि इति अवगच्छन्ति। आढ्यः वा दरिद्रः वा, दुःखितः वा सुखितः वा, निर्दोषः वा सदोषः वा — वयस्यः एव परमा गतिः। धनत्यागः, सुखत्यागः, देशत्यागः अपि — तादृशं स्नेहं दृष्ट्वा साधवः वयस्यार्थे प्रवर्तन्ते। एषः सम्पूर्णः सख्यशास्त्रस्य सङ्ग्रहः — मित्रं गुणैः न परीक्ष्यते, अपितु आपत्तौ स्थैर्येण एव। अस्मिन् खण्डे सुग्रीवस्य वचनं द्विधा विभक्तम् — पूर्वार्धे आत्मनः सौभाग्यवर्णनम्, उत्तरार्धे च सख्यस्य सामान्यलक्षणम्। ‘देवतानाम् अनुग्राह्यः’ इति वचनेन सः रामलाभं दैवानुग्रहरूपेण गणयति, न स्वप्रयत्नफलरूपेण; एषा विनयस्य पराकाष्ठा। ‘सुराज्यम् अपि प्राप्तुं शक्यम्’ इति अतिशयोक्त्या रामस्य सामर्थ्यं स्तुतम्, किन्तु स्वकामना तु स्वराज्यमात्रे इति अपि सूचितम्। ‘शनैः ज्ञास्यसे’ इति पदाभ्यां कालेन एव मित्रस्य परीक्षा भवति इति दर्शितम्। अविभक्तधनत्वम्, अवस्थानिरपेक्षा प्रीतिः, त्यागसामर्थ्यं च — एते त्रयः सख्यस्य स्तम्भाः अत्र क्रमेण उक्ताः। ‘वयस्यः परमा गतिः’ इति वाक्यं सर्गस्य उपदेशसारम् इव तिष्ठति। ‘रजतं वा सुवर्णं वा’ इति उदाहरणत्रयेण धनस्य सर्वप्रकाराः गृहीताः; ‘आढ्यो वा दरिद्रो वा’ इति च अवस्थानां त्रयः द्वन्द्वाः उक्ताः — सम्पत्तिः, सुखम्, दोषः इति। एवं सर्वासु अवस्थासु मित्रम् एकरूपम् एव तिष्ठति इति सिद्धान्तः। ‘साधवः साधूनाम्’ इति द्विरुक्त्या सत्पुरुषाणाम् एव अयं धर्मः, न सर्वेषाम् इति नियमः कृतः। एतत् प्रकरणं रामायणस्य नीतिभागेषु प्रसिद्धतमम्।

रामः लक्ष्मणस्य अग्रतः — लक्ष्म्या धीमतः वासवस्य इव शोभमानः — प्रियवादिनं सुग्रीवं ‘तत् तथा’ इति अब्रवीत्। एकेन एव पदेन सर्वः उपदेशः अनुमोदितः। ततः स्थितं रामं महाबलं लक्ष्मणं च दृष्ट्वा सुग्रीवः वने सर्वतः चञ्चलां दृष्टिम् अपातयत्। अविदूरे सः हरीश्वरः सालं ददर्श — सुपुष्पम्, ईषत्पत्राढ्यम्, भ्रमरैः उपशोभितम्। तस्य एकां पर्णबहुलां सुशोभितां शाखां भङ्क्त्वा रामाय आस्तीर्य सुग्रीवः राघवेन सह न्यषीदत्। तौ आसीनौ दृष्ट्वा हनूमान् अपि सालशाखां समुत्पाट्य विनीतं लक्ष्मणम् उपावेशयत्। सालपुष्पैः अवसंकीर्णे तस्मिन् गिरिवरोत्तमे सुखोपविष्टः रामः प्रसन्नः उदधिः इव दृश्यते स्म। समुद्रोपमया गाम्भीर्यं शान्तिः च युगपत् सूचिते। ततः प्रहृष्टः सुग्रीवः श्लक्ष्णया शुभया गिरा प्रणयात् हर्षव्याकुलिताक्षरं रामम् उवाच — हर्षेण अक्षराणि अपि स्खलन्ति इति भावः। ‘वासवस्य इव’ इति उपमया रामस्य ऐश्वर्यं लक्ष्मणस्य च अनुचरत्वं युगपत् सूचिते। सुग्रीवस्य चञ्चला दृष्टिः तु तस्य स्वभावसिद्धं वानरचापल्यं भयजनितां सावधानतां च सूचयति। वृक्षशाखायाः आस्तरणम् अत्र आतिथ्यम्, हनूमतः अनुकरणं च स्वामिभक्तेः लक्षणम्। ‘विनीतम्’ इति लक्ष्मणस्य विशेषणं तस्य शीलं स्मारयति — अग्रजस्य पार्श्वे सः सर्वदा विनयेन तिष्ठति। पुष्पावकीर्णे पर्वतशिखरे उपविष्टयोः रामसुग्रीवयोः चित्रम् अत्र रमणीयम्, अग्रिमस्य दुःखकथनस्य पृष्ठभूमिः च। ‘ईषत्पत्राढ्यं सुपुष्पम्’ इति वर्णनेन वृक्षस्य ऋतुशोभा सूचिता; भ्रमराणाम् उपशोभनं च तत्र मधुनः सद्भावं दर्शयति। एतादृशे रमणीये स्थाने दुःखकथा आरभ्यते इति विरोधेन करुणरसः वर्धते। ‘तत् तथा’ इति रामस्य संक्षिप्तम् उत्तरं तस्य स्वभावसिद्धं गाम्भीर्यं सूचयति — यत्र वचनम् आवश्यकं तत्र एव सः वदति।

अहं भ्रात्रा विनिकृतः भयार्दितः एषः चरामि; हृतभार्यः सुदुःखितः च ऋष्यमूकं गिरिवरम् आश्रितः। सोऽहं त्रस्तः भये मग्नः सम्भ्रान्तचेतनः वने वसामि; वालिना भ्रात्रा निकृतः, कृतवैरः च, हे राघव। भयार्तस्य मम, हे सर्वलोकाभयंकर, अनाथस्य अपि मम प्रसादं कर्तुम् अर्हसि। ‘सर्वलोकाभयंकर’ इति सम्बोधनेन याचनायाः बलम् वर्धते — यः सर्वेषाम् अभयदः, सः एकस्य कथं न दद्यात्? एवम् उक्तः तेजस्वी धर्मज्ञः धर्मवत्सलः काकुत्स्थः प्रहसन् इव सुग्रीवं प्रत्युवाच — उपकारः मित्रस्य फलम्, अपकारः च अरेः लक्षणम्; तव भार्यापहारिणं तं वालिनम् अद्य एव वधिष्यामि। ‘अद्यैव’ इति पदं प्रतिज्ञायाः तात्कालिकतां सूचयति। ‘विनिकृतः’ इति पदं पुनः पुनः प्रयुज्यते — पञ्चमे सर्गे अपि तत् एव उक्तम्; वुल्गेटे एतत् प्रकरणं द्विः मुद्रितम् इति अत्र स्मर्तव्यम्। ‘प्रहसन्निव’ इति रामस्य स्मितं पुनः तस्य निश्चयस्य चिह्नम्। ‘उपकारफलं मित्रम् अपकारोऽरिलक्षणम्’ इति सूत्ररूपं वाक्यं मित्रामित्रयोः भेदं लघुना पदद्वयेन एव निर्धारयति। ‘हृतभार्यः सुदुःखितः’ इति पदाभ्यां सुग्रीवस्य दुःखं रामस्य दुःखेन समानम् इति पुनः स्मार्यते; समानदुःखयोः सख्यं दृढतरं भवति इति कविः दर्शयति। ‘अनाथस्य’ इति पदेन सुग्रीवः राजपदं विस्मृत्य केवलं शरणार्थिरूपेण उपस्थितः।

हे महाभाग, इमे मम पत्रिणः तिग्मतेजसः, कार्तिकेयवनोद्भूताः, हेमविभूषिताः शराः सन्ति। कङ्कपत्रैः परिच्छन्नाः, महेन्द्राशनिसंनिभाः, सुपर्वाणः, सुतीक्ष्णाग्राः, सरोषाः भुजगाः इव ते। शरवर्णने आयुधस्य उत्पत्तिः, आकारः, तीक्ष्णता, भयंकरता च क्रमेण उक्ताः। वालिसंज्ञं कृतकिल्बिषं ते भ्रातरम् अमित्रं शरैः विनिहतं विकीर्णं पर्वतम् इव पश्य इति च आह। ‘भ्रातरम् अमित्रं’ इति विरोधाभासेन वालिनः दोषः एव प्रकाश्यते — यः भ्राता सन् अपि अमित्रः जातः। राघवस्य वचः श्रुत्वा वाहिनीपतिः सुग्रीवः अतुलं प्रहर्षं लेभे, ‘साधु साधु’ इति च अब्रवीत्। कार्तिकेयस्य जन्मस्थानभूते शरवने जाताः इति शराणां माहात्म्यं कथितम्; तेन तेषाम् अभेद्यत्वं ध्वन्यते। ‘सरोषाः भुजगाः इव’ इति उपमा शराणां गतिं विषं च युगपत् सूचयति। ‘साधु साधु’ इति द्विरुक्तिः सुग्रीवस्य आनन्दातिशयं दर्शयति। ‘विकीर्णमिव पर्वतम्’ इति उपमया वालिनः महत्त्वम् अपि स्वीकृतम्, पतनं च निश्चितम् इति उभयं सूचितम्। ‘हेमविभूषिताः’ इति शराणां शोभा अपि उक्ता; आयुधम् अपि राजयोग्यम् इति ध्वन्यते।

हे राम, अहं शोकाभिभूतः, भवान् च शोकार्तानां गतिः; वयस्यः इति कृत्वा एव अहं त्वयि परिदेवये। त्वं हि पाणिप्रदानेन मे अग्निसाक्षिकं वयस्यः कृतः, प्राणैः अपि बहुमतः — सत्येन च शपामि। वयस्यः इति कृत्वा विस्रब्धः प्रवदामि — यत् मे अन्तर्गतं दुःखं नित्यशः मनः हरति, तत् एव निवेदयामि। एतावत् वचनम् उक्त्वा बाष्पदूषितलोचनः सः बाष्पदूषितया वाचा उच्चैः भाषितुं न शक्नोति स्म। नदीवेगम् इव सहसा आगतं बाष्पवेगं सुग्रीवः रामस्य सन्निधौ धैर्येण धारयामास। नदीवेगोपमया शोकस्य आकस्मिकत्वं प्रबलत्वं च उक्ते। तं बाष्पं निगृह्य शुभे नयने प्रमृज्य विनिःश्वस्य च तेजस्वी सः राघवं पुनः ऊचिवान्। मित्रस्य पुरतः अपि रोदनं न शोभते इति वीरस्य मर्यादा अत्र रक्षिता। ‘शोकार्तानां भवान् गतिः’ इति वचनेन सुग्रीवः रामं केवलं मित्रं न, अपितु आश्रयम् अपि मन्यते। अग्निसाक्षिकं सख्यं पुनः स्मार्यते — पञ्चमे सर्गे यत् कृतम्, तत् अत्र फलति। ‘प्राणैः अपि बहुमतः’ इति पदैः मित्रं प्राणेभ्यः अपि प्रियम् इति उक्तम्। बाष्पस्य निग्रहणं च सुग्रीवस्य वीरत्वस्य प्रमाणम् — यः स्वयम् अन्यं धैर्यम् उपादिशत्, सः स्वयम् अपि तत् आचरति। ‘नोच्चैः शक्नोति भाषितुम्’ इति वर्णनेन शोकस्य प्रत्यक्षं लक्षणं दर्शितम्; वाचः अवरोधः एव अन्तर्दुःखस्य प्रमाणम्। ‘नदीवेगम् इवागतम्’ इति उपमायां वेगः प्रवाहः च उभयम् अन्तर्भूतम्; धारणं तु तटबन्धः इव।

पुरा वालिना अहं राम स्वात् राज्यात् अवरोपितः; परुषाणि संश्राव्य बलीयसा निर्धूतः च अस्मि। प्राणेभ्यः अपि गरीयसी मे भार्या तेन हृता; ये च मदीयाः सुहृदः, ते बन्धनेषु संयताः। सः दुष्टात्मा मद्विनाशाय यत्नवान्; तेन प्रयुक्ताः वानराः च बहुशः मया निहताः। एतया एव शङ्कया त्वाम् अपि दृष्ट्वा अहं भीतः न उपसर्पामि — भये स्थिताः सर्वे हि बिभ्यति। केवलं हनुमत्प्रमुखाः इमे मे सहायाः; अतः कृच्छ्रगतः अपि अहं प्राणान् धारयामि। एते स्निग्धाः कपयः मां समन्ततः रक्षन्ति, गन्तव्ये सह गच्छन्ति, स्थिते च नित्यं तिष्ठन्ति। एषः मे संक्षेपः; विस्तरं किम् उक्त्वा? सः मे ज्येष्ठः भ्राता वाली विश्रुतपौरुषः रिपुः। तद्विनाशे एव मे दुःखम् अनन्तरं प्रमृष्टं स्यात्; मे सुखं जीवितं च तद्विनाशनिबन्धनम्। एषः मे शोकान्तः शोकार्तेन निवेदितः; दुःखितः सुखितः वा सखा एव सख्युः नित्यं गतिः। अन्ते सः स्वदुःखस्य कारणं फलं च एकत्र संगृह्य मित्रस्य शरणं याति। अस्मिन् खण्डे सुग्रीवः स्वस्य चत्वारि नष्टानि गणयति — राज्यम्, भार्या, सुहृदः, निर्भयता च; एतेषां प्रतीकारः एकेन एव वालिवधेन सम्भवति इति च उपसंहरति। ‘भये सर्वे हि बिभ्यति’ इति सामान्यवचनेन सः स्वस्य भयं न लज्जास्पदम् इति साधयति। हनुमदादीनां सहायानां वर्णनम् अपि कृतज्ञतायाः प्रकाशः — तेषाम् एव कृते सः प्राणान् धारयति। ‘संक्षेपस्त्वेष’ इति पदेन कथा सङ्क्षिप्ता, विस्तरः च अग्रिमे सर्गे इति सूचितम्। ‘विश्रुतपौरुषः’ इति वालिनः विशेषणं शत्रोः बलं स्वीकुर्वत् सुग्रीवस्य सत्यनिष्ठां दर्शयति — भयात् अपि सः शत्रुं न लघूकरोति। ‘तद्विनाशनिबन्धनम्’ इति पदेन सुखजीवितयोः एकम् एव मूलम् इति उक्तम्। ‘सखा गतिः’ इति समापनवाक्यं पुनः सख्यधर्मम् एव स्मारयति, येन सर्गस्य आदौ उक्तेन सह अन्तः संगच्छते। ‘बहुशस्तत्प्रयुक्ताश्च वानराः’ इति वचनेन वालिनः द्वेषस्य निरन्तरता सूचिता; एकवारं न, अपितु पुनःपुनः सः वधार्थं दूतान् प्रैषयत्। सुग्रीवस्य च तेषां वधः अनिच्छया कृतः इति ध्वन्यते।

एतत् वचः श्रुत्वा रामः सुग्रीवम् इदम् अब्रवीत् — किंनिमित्तम् इदं वैरम् अभूत्? तत्त्वतः श्रोतुम् इच्छामि। वैरस्य कारणं श्रुत्वा, हे वानर, बलाबलं सम्प्रधार्य आनन्तर्यात् विधास्यामि। न्यायनिष्ठस्य रामस्य एषा मर्यादा — प्रतिज्ञातम् अपि कार्यं विचारपूर्वकम् एव क्रियते। त्वाम् अवमानितं श्रुत्वा मम अमर्षः बलवान् जातः; प्रावृडि अम्भसः वेगः इव सः हृदयोत्कम्पी वर्धते। हृष्टः विस्रब्धः च कथय — यावत् धनुः आरोप्यते, मया बाणः सृष्टः च, तावत् एव तव रिपुः निरस्तः इति निश्चयः। महात्मना काकुत्स्थेन एवम् उक्तः सुग्रीवः चतुर्भिः वानरैः सह अतुलं प्रहर्षं लेभे। ततः प्रहृष्टवदनः सुग्रीवः लक्ष्मणाग्रजे वैरस्य कारणं तत्त्वतः आख्यातुम् उपचक्रमे — अनेन च अग्रिमस्य सर्गस्य कथा आरभ्यते। रामस्य प्रश्नः द्विविधं प्रयोजनं साधयति — वैरस्य मूलं ज्ञातुम्, बलाबलं च निश्चेतुम्; एतेन तस्य राजनीतिकौशलं प्रकाशते। ‘प्रावृड्वेग इवाम्भसः’ इति उपमया अमर्षस्य वृद्धिः स्वाभाविकी अनिवार्या च इति उक्तम्। ‘यावदारोप्यते धनुः’ इति वचने कालस्य अल्पता प्रतिज्ञायाः दृढता च युगपत् सूचिते। ‘तत्त्वतः’ इति पदं द्विः प्रयुक्तम् — रामस्य प्रश्ने, सुग्रीवस्य कथारम्भे च; तेन कथायाः याथार्थ्यं सूच्यते। ‘चतुर्भिः सह वानरैः’ इति पदैः सुग्रीवस्य परिवारः पुनः स्मारितः — हनुमत्प्रमुखाः चत्वारः एव तस्य शेषं बलम्।

రాముని ఆ మాటతో పరితృప్తుడై సంతోషించిన సుగ్రీవుడు లక్ష్మణుని అన్నా శూరుడూ అయిన రామునితో ఈ మాట అన్నాడు — నిస్సందేహంగా నేను దేవతల అనుగ్రహానికి అన్ని విధాలా పాత్రుడను, ఎందుకంటే గుణసంపన్నుడైన నువ్వు నాకు మిత్రుడవయ్యావు. పాపరహితుడా, నువ్వు సహాయుడవైతే దేవతల రాజ్యాన్ని కూడా పొందవచ్చు; ఇక స్వరాజ్యం సంగతి చెప్పేదేముంది, ప్రభూ. అందుచేత నేను బంధువులకూ మిత్రులకూ గౌరవపాత్రుడను, ఎందుకంటే రఘువంశంలో పుట్టిన మిత్రుడు నాకు అగ్నిసాక్షిగా లభించాడు. నేను కూడా నీకు తగిన మిత్రుడనని నువ్వు నెమ్మదిగా తెలుసుకుంటావు; నాలోని గుణాలను నేనే చెప్పుకోలేను. ఆత్మశ్లాఘను వదిలిపెట్టి అతడు కాలాన్నే ప్రమాణంగా చేస్తాడు. తరువాత స్నేహపు సామాన్యధర్మాలను వర్ణిస్తాడు — కృతాత్ములైన నీవంటి మహాత్ముల ప్రీతి ఆత్మవంతుల ధైర్యంలా నిశ్చలంగా ఉంటుంది. వెండినీ బంగారాన్నీ శుభమైన ఆభరణాలనూ సజ్జనులు సజ్జనులతో విభజించుకోనివిగా భావిస్తారు. ధనవంతుడైనా దరిద్రుడైనా, దుఃఖితుడైనా సుఖితుడైనా, నిర్దోషి అయినా దోషి అయినా — మిత్రుడే పరమ గతి. ధనత్యాగం, సుఖత్యాగం, దేశత్యాగం కూడా — అలాంటి స్నేహాన్ని చూసి సజ్జనులు మిత్రుని కోసం చేస్తారు. ఇది సఖ్యశాస్త్రానికి సంపూర్ణ సంగ్రహం — మిత్రుడు గుణాలతో పరీక్షించబడడు, ఆపదలో స్థిరంగా ఉండడంతోనే. ఈ భాగంలో సుగ్రీవుని మాట రెండుగా విభజించబడింది — మొదటి సగంలో తన సౌభాగ్యవర్ణన, రెండవ సగంలో స్నేహపు సామాన్యలక్షణం. ‘దేవతల అనుగ్రహానికి పాత్రుడను’ అనే మాటతో అతడు రాముడు దొరకడాన్ని తన ప్రయత్నఫలంగా కాకుండా దైవానుగ్రహంగా లెక్కిస్తాడు; ఇది వినయానికి పరాకాష్ఠ. ‘దేవతల రాజ్యాన్ని కూడా పొందవచ్చు’ అనే అతిశయోక్తితో రాముని సామర్థ్యం స్తుతించబడింది, కాని తన కోరిక స్వరాజ్యం మాత్రమే అని కూడా సూచించబడింది. ‘నెమ్మదిగా తెలుసుకుంటావు’ అనే పదాలతో కాలంతోనే మిత్రుని పరీక్ష జరుగుతుందని చూపబడింది. విభజించుకోని ధనం, అవస్థలతో సంబంధం లేని ప్రీతి, త్యాగసామర్థ్యం — ఈ మూడూ స్నేహానికి స్తంభాలుగా ఇక్కడ క్రమంగా చెప్పబడ్డాయి. ‘మిత్రుడే పరమ గతి’ అనే వాక్యం సర్గ ఉపదేశసారంలా నిలుస్తుంది. ‘వెండి అయినా బంగారం అయినా’ అనే మూడు ఉదాహరణలతో ధనపు అన్ని రకాలూ గ్రహించబడ్డాయి; ‘ధనవంతుడైనా దరిద్రుడైనా’ అని అవస్థల మూడు ద్వంద్వాలు చెప్పబడ్డాయి — సంపద, సుఖం, దోషం. ఇలా అన్ని అవస్థలలోనూ మిత్రుడు ఒకేరూపంగా నిలుస్తాడు అనేది సిద్ధాంతం. ‘సజ్జనులు సజ్జనులతో’ అనే పునరుక్తితో ఇది సత్పురుషుల ధర్మమే, అందరిదీ కాదు అనే నియమం చేయబడింది. ఈ ప్రకరణం రామాయణపు నీతిభాగాలలో అత్యంత ప్రసిద్ధమైనది.

లక్ష్మణుని ముందు, బుద్ధిమంతుడైన ఇంద్రునిలా శోభతో ప్రకాశిస్తున్న రాముడు, ప్రియంగా మాట్లాడే సుగ్రీవునితో ‘అది అలాగే’ అన్నాడు. ఒక్క మాటతోనే ఉపదేశమంతా ఆమోదించబడింది. తరువాత నిలిచి ఉన్న రామునీ మహాబలుడైన లక్ష్మణునీ చూసి సుగ్రీవుడు వనంలో అన్ని వైపులా చంచలమైన దృష్టిని సారించాడు. దగ్గరలోనే ఆ వానరేశ్వరుడు ఒక సాలవృక్షాన్ని చూశాడు — బాగా పూచినదీ, కొద్దిగా ఆకులతో నిండినదీ, తుమ్మెదలతో శోభిస్తున్నదీ. దాని ఆకులు దట్టంగా ఉన్న, బాగా శోభిస్తున్న ఒక కొమ్మను విరిచి రామునికి పరచి, సుగ్రీవుడు రాఘవునితో కలిసి కూర్చున్నాడు. వారిద్దరూ కూర్చోవడం చూసి హనుమంతుడు కూడా సాలవృక్షపు కొమ్మను పెకలించి వినయవంతుడైన లక్ష్మణుణ్ణి కూర్చోబెట్టాడు. సాలపుష్పాలు చల్లబడిన ఆ శ్రేష్ఠపర్వతంపై సుఖంగా కూర్చున్న రాముడు ప్రశాంతమైన సముద్రంలా కనిపించాడు. సముద్రోపమానంతో గాంభీర్యమూ శాంతీ ఒకేసారి సూచించబడ్డాయి. తరువాత సంతోషించిన సుగ్రీవుడు మృదువైన శుభమైన వాక్కుతో, ప్రేమతో, సంతోషంతో అక్షరాలు తడబడుతుండగా రామునితో అన్నాడు — సంతోషంతో అక్షరాలు కూడా తడబడుతున్నాయని భావం. ‘ఇంద్రునిలా’ అనే ఉపమానంతో రాముని ఐశ్వర్యమూ లక్ష్మణుని అనుచరత్వమూ ఒకేసారి సూచించబడ్డాయి. సుగ్రీవుని చంచలమైన దృష్టి అతని స్వభావసిద్ధమైన వానరచాపల్యాన్నీ భయం వల్ల కలిగిన జాగ్రత్తనూ సూచిస్తుంది. చెట్టు కొమ్మను పరచడం ఇక్కడ ఆతిథ్యం, హనుమంతుడు అనుకరించడం స్వామిభక్తికి లక్షణం. ‘వినయవంతుడు’ అనే లక్ష్మణుని విశేషణం అతని శీలాన్ని గుర్తుచేస్తుంది — అన్న పక్కన అతడు ఎప్పుడూ వినయంతో ఉంటాడు. పూలు చల్లబడిన పర్వతశిఖరంపై కూర్చున్న రామసుగ్రీవుల చిత్రం ఇక్కడ రమణీయమైనది, తరువాత చెప్పబోయే దుఃఖకథకు నేపథ్యం కూడా. ‘కొద్దిగా ఆకులతో నిండినదీ, బాగా పూచినదీ’ అనే వర్ణనతో వృక్షపు ఋతుశోభ సూచించబడింది; తుమ్మెదలు శోభింపజేయడం అక్కడ మధువు ఉందని చూపిస్తుంది. ఇలాంటి రమణీయమైన స్థలంలో దుఃఖకథ ఆరంభమవుతుందనే విరోధంతో కరుణరసం పెరుగుతుంది. ‘అది అలాగే’ అనే రాముని సంక్షిప్తమైన జవాబు అతని స్వభావసిద్ధమైన గాంభీర్యాన్ని సూచిస్తుంది — మాట అవసరమైనచోటే అతడు మాట్లాడతాడు.

అన్న చేత అవమానించబడి భయంతో బాధపడుతూ నేను ఇలా తిరుగుతున్నాను; భార్యను కోల్పోయి మిక్కిలి దుఃఖితుడనై శ్రేష్ఠమైన ఋష్యమూక పర్వతాన్ని ఆశ్రయించాను. రాఘవా, భయపడుతూ, భయంలో మునిగి, కలవరపడిన మనస్సుతో నేను వనంలో నివసిస్తున్నాను; అన్న వాలి చేత అవమానించబడ్డాను, అతనితో వైరం కట్టుకున్నాను. సర్వలోకాలకూ అభయమిచ్చేవాడా, భయంతో బాధపడుతున్నవాడినీ అనాథనూ అయిన నన్ను అనుగ్రహించడానికి నువ్వు తగినవాడవు. ‘సర్వలోకాలకూ అభయమిచ్చేవాడా’ అనే సంబోధనతో యాచనకు బలం పెరుగుతుంది — అందరికీ అభయమిచ్చేవాడు ఒక్కనికి ఎలా ఇవ్వకుండా ఉంటాడు? ఇలా చెప్పబడిన తేజస్వీ, ధర్మజ్ఞుడూ, ధర్మప్రియుడూ అయిన కాకుత్స్థుడు నవ్వుతున్నట్లుగా సుగ్రీవునితో అన్నాడు — ఉపకారమే మిత్రునికి ఫలం, అపకారమే శత్రువుకు లక్షణం; నీ భార్యను అపహరించిన ఆ వాలిని ఈరోజే వధిస్తాను. ‘ఈరోజే’ అనే పదం ప్రతిజ్ఞ తక్షణమైనదని సూచిస్తుంది. ‘వినికృతః’ (అవమానించబడినవాడు) అనే పదం మళ్ళీ మళ్ళీ వాడబడుతుంది — ఐదవ సర్గలో కూడా అదే చెప్పబడింది; ప్రచలిత పాఠంలో ఈ ప్రకరణం రెండుసార్లు ముద్రించబడిందని ఇక్కడ గుర్తుంచుకోవాలి. ‘నవ్వుతున్నట్లుగా’ — రాముని చిరునవ్వు మళ్ళీ అతని నిశ్చయానికి చిహ్నం. ‘ఉపకారమే మిత్రునికి ఫలం, అపకారమే శత్రువుకు లక్షణం’ అనే సూత్రరూప వాక్యం మిత్రామిత్రుల భేదాన్ని రెండు చిన్న పదాలతోనే నిర్ణయిస్తుంది. ‘భార్యను కోల్పోయి మిక్కిలి దుఃఖితుడనై’ అనే పదాలతో సుగ్రీవుని దుఃఖం రాముని దుఃఖంతో సమానమని మళ్ళీ గుర్తుచేయబడుతుంది; సమానదుఃఖం గలవారి స్నేహం మరింత దృఢమవుతుందని కవి చూపిస్తాడు. ‘అనాథుడను’ అనే పదంతో సుగ్రీవుడు రాజపదవిని మరిచిపోయి కేవలం శరణార్థిగా ఉపస్థితుడయ్యాడు.

మహాభాగా, ఈకలు గలవీ, తీక్ష్ణమైన తేజస్సు గలవీ, కార్తికేయుడు పుట్టిన రెల్లువనంలో పుట్టినవీ, బంగారంతో అలంకరించబడినవీ అయిన ఈ బాణాలు నావి. కంకపక్షి ఈకలతో కప్పబడినవీ, మహేంద్రుని వజ్రాయుధం వంటివీ, మంచి కణుపులు గలవీ, మిక్కిలి పదునైన మొనలు గలవీ అయిన అవి రోషంతో ఉన్న పాముల్లా ఉన్నాయి. బాణవర్ణనలో ఆయుధపు పుట్టుకా, ఆకారమూ, తీక్ష్ణతా, భయంకరతా క్రమంగా చెప్పబడ్డాయి. పాపం చేసినవాడూ, వాలి అనే పేరు గలవాడూ, నీకు అన్న అయినా శత్రువైనవాడూ అయిన వాణ్ణి బాణాలతో చంపబడి చెదిరిన పర్వతంలా చూడు అని కూడా అన్నాడు. ‘అన్న అయినా శత్రువు’ అనే విరోధాభాసంతో వాలి దోషమే ప్రకాశిస్తుంది — అన్నగా ఉండీ శత్రువయ్యాడు. రాఘవుని మాట విని సేనాపతి సుగ్రీవుడు సాటిలేని సంతోషాన్ని పొందాడు, ‘బాగుంది బాగుంది’ అని అన్నాడు. కార్తికేయుని జన్మస్థానమైన రెల్లువనంలో పుట్టినవి అని బాణాల మాహాత్మ్యం చెప్పబడింది; దానితో అవి ఎదురులేనివని ధ్వనిస్తుంది. ‘రోషంతో ఉన్న పాముల్లా’ అనే ఉపమానం బాణాల గమనాన్నీ విషాన్నీ ఒకేసారి సూచిస్తుంది. ‘బాగుంది బాగుంది’ అనే పునరుక్తి సుగ్రీవుని ఆనందాతిశయాన్ని చూపిస్తుంది. ‘చెదిరిన పర్వతంలా’ అనే ఉపమానంతో వాలి గొప్పతనమూ అంగీకరించబడింది, పతనమూ నిశ్చితమని — రెండూ సూచించబడ్డాయి. ‘బంగారంతో అలంకరించబడినవి’ అని బాణాల శోభ కూడా చెప్పబడింది; ఆయుధం కూడా రాజయోగ్యమైనదని ధ్వనిస్తుంది.

రామా, నేను శోకంతో కృంగిపోయాను, నువ్వు శోకార్తులకు గతివి; మిత్రుడవని భావించే నీ దగ్గర విలపిస్తున్నాను. చేయి అందించి అగ్నిసాక్షిగా నువ్వు నాకు మిత్రుడవయ్యావు, ప్రాణాలకంటే కూడా నాకు ఎక్కువ — సత్యంగా శపథం చేస్తున్నాను. మిత్రుడవని భావించి నిస్సంకోచంగా చెబుతున్నాను — నాలోపల ఉండి నిత్యమూ మనస్సును హరించే దుఃఖాన్నే నివేదిస్తున్నాను. ఇంతవరకు మాట చెప్పి, కన్నీటితో మసకబారిన కళ్ళతో, కన్నీటితో గద్గదమైన గొంతుతో అతడు గట్టిగా మాట్లాడలేకపోయాడు. నదీప్రవాహంలా ఒక్కసారిగా ఉబికి వచ్చిన కన్నీటి వేగాన్ని సుగ్రీవుడు రాముని సన్నిధిలో ధైర్యంతో అణచుకున్నాడు. నదీవేగ ఉపమానంతో శోకపు ఆకస్మికతా ప్రబలతా చెప్పబడ్డాయి. ఆ కన్నీటిని అణచుకొని, శుభమైన కళ్ళను తుడుచుకొని, నిట్టూర్చి, ఆ తేజస్వి మళ్ళీ రాఘవునితో మాట్లాడాడు. మిత్రుని ఎదుట కూడా ఏడవడం శోభించదు అనే వీరుని మర్యాద ఇక్కడ కాపాడబడింది. ‘నువ్వు శోకార్తులకు గతివి’ అనే మాటతో సుగ్రీవుడు రాముణ్ణి కేవలం మిత్రునిగానే కాదు, ఆశ్రయంగా కూడా భావిస్తాడు. అగ్నిసాక్షిగా జరిగిన స్నేహం మళ్ళీ గుర్తుచేయబడుతుంది — ఐదవ సర్గలో చేసినది ఇక్కడ ఫలిస్తోంది. ‘ప్రాణాలకంటే కూడా ఎక్కువ’ అనే పదాలతో మిత్రుడు ప్రాణాలకంటే ప్రియుడని చెప్పబడింది. కన్నీటిని అణచుకోవడం సుగ్రీవుని వీరత్వానికి ప్రమాణం — ఇతరునికి ధైర్యాన్ని ఉపదేశించినవాడు తానూ దానిని ఆచరిస్తాడు. ‘గట్టిగా మాట్లాడలేకపోయాడు’ అనే వర్ణనతో శోకపు ప్రత్యక్షలక్షణం చూపబడింది; మాట ఆగిపోవడమే లోపలి దుఃఖానికి ప్రమాణం. ‘నదీప్రవాహంలా ఉబికి వచ్చిన’ అనే ఉపమానంలో వేగమూ ప్రవాహమూ రెండూ ఇమిడి ఉన్నాయి; అణచుకోవడం మాత్రం గట్టు కట్టడం లాంటిది.

రామా, పూర్వం వాలి నన్ను నా రాజ్యం నుండి దించివేశాడు; కఠినమైన మాటలు వినిపించి బలవంతుడైన అతడు నన్ను తరిమివేశాడు. ప్రాణాలకంటే గొప్పదైన నా భార్యను అతడు అపహరించాడు; నా మిత్రులను బంధనాలలో పెట్టాడు. ఆ దుష్టాత్ముడు నా వినాశం కోసం ప్రయత్నిస్తున్నాడు; అతడు పంపిన వానరులను నేను అనేకసార్లు చంపాను. ఈ శంకతోనే నిన్ను చూసి కూడా నేను భయపడి దగ్గరికి రాలేదు — భయంలో ఉన్నవారందరూ భయపడతారు కదా. హనుమంతుడు మొదలైన వీరు మాత్రమే నాకు సహాయులు; అందుచేత కష్టంలో ఉన్నా నేను ప్రాణాలు నిలుపుకుంటున్నాను. ప్రేమగల ఈ కపులు నన్ను అన్ని వైపులా రక్షిస్తున్నారు, నేను వెళ్ళేచోటికి కూడా వస్తారు, నేను నిలిచినచోట నిత్యమూ నిలుస్తారు. ఇది నా సంక్షేపం; విస్తారంగా చెప్పి ఏమి ప్రయోజనం? విఖ్యాతమైన పౌరుషం గల నా అన్న వాలి నాకు శత్రువు. అతని వినాశంతోనే నా దుఃఖం వెంటనే తుడిచిపెట్టుకుపోతుంది; నా సుఖమూ జీవితమూ అతని వినాశంపైనే ఆధారపడి ఉన్నాయి. శోకార్తుడనైన నేను నా శోకానికి ముగింపు ఏదో నివేదించాను; దుఃఖంలో ఉన్నా సుఖంలో ఉన్నా మిత్రునికి మిత్రుడే నిత్యమూ గతి. చివరకు అతడు తన దుఃఖపు కారణాన్నీ ఫలాన్నీ ఒకేచోట సంగ్రహించి మిత్రుని శరణుకోరతాడు. ఈ భాగంలో సుగ్రీవుడు తాను కోల్పోయిన నాలుగింటిని లెక్కిస్తాడు — రాజ్యం, భార్య, మిత్రులు, నిర్భయత; వీటికి ప్రతీకారం ఒక్క వాలివధతోనే సాధ్యమని ఉపసంహరిస్తాడు. ‘భయంలో ఉన్నవారందరూ భయపడతారు’ అనే సామాన్యవచనంతో తన భయం సిగ్గుపడవలసినది కాదని అతడు నిరూపిస్తాడు. హనుమంతుడు మొదలైన సహాయుల వర్ణన కూడా కృతజ్ఞతకు ప్రకాశం — వారి కారణంగానే అతడు ప్రాణాలు నిలుపుకుంటున్నాడు. ‘ఇది నా సంక్షేపం’ అనే మాటతో కథ సంక్షేపంగా చెప్పబడింది, విస్తారం తరువాతి సర్గలో అని సూచించబడింది. ‘విఖ్యాతమైన పౌరుషం గలవాడు’ అనే వాలి విశేషణం శత్రువు బలాన్ని అంగీకరిస్తూ సుగ్రీవుని సత్యనిష్ఠను చూపిస్తుంది — భయంతో కూడా అతడు శత్రువును తక్కువచేయడు. ‘అతని వినాశంపైనే ఆధారపడి ఉన్నాయి’ అనే పదంతో సుఖానికీ జీవితానికీ ఒకటే మూలమని చెప్పబడింది. ‘మిత్రుడే గతి’ అనే ముగింపువాక్యం మళ్ళీ స్నేహధర్మాన్నే గుర్తుచేస్తుంది, దానితో సర్గ ఆరంభంలో చెప్పినదానితో ముగింపు కలుస్తుంది. ‘అతడు పంపిన వానరులను అనేకసార్లు’ అనే మాటతో వాలి ద్వేషపు నిరంతరత సూచించబడింది; ఒక్కసారి కాదు, మళ్ళీ మళ్ళీ అతడు చంపడానికి దూతలను పంపాడు. సుగ్రీవుడు వారిని ఇష్టం లేకుండానే చంపాడని ధ్వనిస్తుంది.

ఈ మాట విని రాముడు సుగ్రీవునితో ఇలా అన్నాడు — ఈ వైరం ఏ కారణంగా కలిగింది? యథార్థంగా వినాలనుకుంటున్నాను. వానరా, వైరకారణాన్ని విని, బలాబలాలను నిర్ణయించుకొని, వెంటనే చర్య తీసుకుంటాను. న్యాయనిష్ఠుడైన రాముని మర్యాద ఇది — ప్రతిజ్ఞ చేసిన కార్యమైనా విచారపూర్వకంగానే చేయబడుతుంది. నువ్వు అవమానించబడ్డావని విని నాకు బలమైన ఆగ్రహం కలిగింది; వర్షాకాలపు నీటి వేగంలా అది హృదయాన్ని కంపింపజేస్తూ పెరుగుతోంది. సంతోషంగా, నిస్సంకోచంగా చెప్పు — విల్లు ఎక్కుపెట్టి నేను బాణం విడిచేంతలోనే నీ శత్రువు నిర్మూలమవుతాడు అనేది నిశ్చయం. మహాత్ముడైన కాకుత్స్థుడు ఇలా అనగా సుగ్రీవుడు నలుగురు వానరులతో కలిసి సాటిలేని సంతోషాన్ని పొందాడు. తరువాత సంతోషించిన ముఖంతో సుగ్రీవుడు లక్ష్మణుని అన్నకు వైరకారణాన్ని యథార్థంగా చెప్పడం మొదలుపెట్టాడు — దీనితో తరువాతి సర్గ కథ ఆరంభమవుతుంది. రాముని ప్రశ్న రెండు ప్రయోజనాలను సాధిస్తుంది — వైరపు మూలాన్ని తెలుసుకోవడం, బలాబలాలను నిశ్చయించడం; దీనితో అతని రాజనీతికౌశలం ప్రకాశిస్తుంది. ‘వర్షాకాలపు నీటి వేగంలా’ అనే ఉపమానంతో ఆగ్రహం పెరగడం సహజమూ అనివార్యమూ అని చెప్పబడింది. ‘విల్లు ఎక్కుపెట్టేంతలోనే’ అనే మాటలో కాలపు స్వల్పత్వమూ ప్రతిజ్ఞ దృఢత్వమూ ఒకేసారి సూచించబడ్డాయి. ‘తత్త్వతః’ (యథార్థంగా) అనే పదం రెండుసార్లు వాడబడింది — రాముని ప్రశ్నలో, సుగ్రీవుని కథారంభంలో; దానితో కథ యాథార్థ్యం సూచించబడుతుంది. ‘నలుగురు వానరులతో కలిసి’ అనే పదాలతో సుగ్రీవుని పరివారం మళ్ళీ గుర్తుచేయబడింది — హనుమంతుడు మొదలైన నలుగురే అతనికి మిగిలిన బలం.

ராமனின் அந்தச் சொல்லால் நிறைவும் மகிழ்ச்சியும் அடைந்த சுக்ரீவன், லக்ஷ்மணனின் அண்ணனான வீரன் ராமனிடம் இந்தச் சொல்லைச் சொன்னான் — ‘ஐயமின்றி நான் எல்லாவகையிலும் தேவர்களின் அருளுக்கு உரியவன்; ஏனெனில் தகுதியும் குணமும் நிறைந்த நீ எனக்கு நண்பனாக அமைந்தாய். குற்றமற்றவனே, உன்னைத் துணையாகக் கொண்டு தேவலோக ராஜ்யத்தையும் அடைய இயலும்; தலைவனே, என் சொந்த ராஜ்யத்தைப் பற்றிச் சொல்லவும் வேண்டுமா? ஆகவே, ராகவ குலத்தில் பிறந்தவனை அக்னி சாட்சியாக நண்பனாகப் பெற்ற நான் உறவினர்களுக்கும் நண்பர்களுக்கும் மதிப்புக்குரியவனானேன். நானும் உனக்குத் தகுந்த நண்பன் என்பதை நீ மெல்ல மெல்ல அறிவாய்; என்னுள் இருக்கும் குணங்களை நானே சொல்ல இயலாதவன்.’ தற்புகழ்ச்சியைத் தவிர்த்து அவன் காலத்தையே சான்றாகக் கொள்கிறான். பிறகு நட்பின் பொதுத் தர்மங்களை வர்ணிக்கிறான் — ‘தன்னை வென்ற உன்னைப் போன்ற மகாத்மாக்களின் அன்பு, தன்னடக்கம் உடையவர்களின் மனஉறுதியைப்போல அசைவற்றது. வெள்ளியும் பொன்னும் மங்கள அணிகலன்களும் நல்லோருக்கும் நல்லோருக்கும் இடையே பிரிக்கப்படாதவை என்று நல்லோர் அறிகின்றனர். செல்வனாக இருந்தாலும் வறியவனாக இருந்தாலும், துன்புற்றவனாக இருந்தாலும் இன்புற்றவனாக இருந்தாலும், குற்றமற்றவனாக இருந்தாலும் குற்றமுடையவனாக இருந்தாலும் — நண்பனே மேலான புகலிடம். செல்வத்தைத் துறத்தல், இன்பத்தைத் துறத்தல், நாட்டைத் துறத்தல்கூட — அத்தகைய அன்பைக் கண்டு நல்லோர் நண்பனுக்காக இவற்றைச் செய்ய முன்வருகின்றனர்.’ இது நட்பு சாஸ்திரத்தின் முழுமையான தொகுப்பு — நண்பன் குணங்களால் சோதிக்கப்படுவதில்லை; ஆபத்தில் காட்டும் உறுதியாலேயே சோதிக்கப்படுகிறான். இப்பகுதியில் சுக்ரீவனின் சொல் இரண்டாகப் பிரிக்கப்பட்டிருக்கிறது — முன்பாதியில் தன் நற்பேற்றின் வர்ணனை, பின்பாதியில் நட்பின் பொது இலக்கணம். ‘தேவர்களின் அருளுக்கு உரியவன்’ என்ற சொல்லால் அவன் ராமனைப் பெற்றதைத் தன் முயற்சியின் பலனாக அல்ல, தெய்வ அருளாகவே கணக்கிடுகிறான்; இது பணிவின் உச்சம். ‘தேவலோக ராஜ்யத்தையும் அடைய இயலும்’ என்ற உயர்வுநவிற்சியால் ராமனின் ஆற்றல் புகழப்படுகிறது; ஆனால் தன் விருப்பம் சொந்த ராஜ்யம் மட்டுமே என்பதும் சுட்டப்படுகிறது. ‘மெல்ல மெல்ல அறிவாய்’ என்ற சொற்களால் காலத்தாலேயே நண்பனின் சோதனை நிகழ்கிறது என்று காட்டப்படுகிறது. பிரிக்கப்படாத செல்வம், நிலையைச் சாராத அன்பு, தியாகம் செய்யும் ஆற்றல் — இம்மூன்றும் நட்பின் தூண்கள்; இங்கே அவை வரிசையாகச் சொல்லப்படுகின்றன. ‘நண்பனே மேலான புகலிடம்’ என்ற வாக்கியம் சர்க்கத்தின் உபதேசச் சாரம்போல நிற்கிறது. ‘வெள்ளியோ பொன்னோ’ என்ற மூன்று எடுத்துக்காட்டுகளால் செல்வத்தின் எல்லா வகைகளும் அடக்கப்படுகின்றன; ‘செல்வனோ வறியவனோ’ என்பதால் நிலைகளின் மூன்று இரட்டைகள் சொல்லப்படுகின்றன — செல்வம், இன்பம், குற்றம். இவ்வாறு எல்லா நிலைகளிலும் நண்பன் ஒரே மாதிரியாக நிலைத்திருக்கிறான் என்பது கோட்பாடு. ‘நல்லோருக்கும் நல்லோருக்கும்’ என்ற இருமுறைக் கூற்றால், இது நல்லோரின் தர்மமே, எல்லாருடையதும் அல்ல என்று வரையறுக்கப்படுகிறது. இந்தப் பகுதி ராமாயணத்தின் நீதிப் பகுதிகளுள் மிகப் புகழ்பெற்றது.

லக்ஷ்மணனின் முன்னே, அறிவுடைய இந்திரன் தன் செல்வச்சீரோடு ஒளிர்வதுபோல ஒளிர்ந்த ராமன், இனிமையாகப் பேசும் சுக்ரீவனிடம் ‘அது அப்படியே’ என்று சொன்னான். ஒரே சொல்லால் உபதேசம் முழுவதும் ஏற்கப்பட்டது. பிறகு நின்றுகொண்டிருந்த ராமனையும் பெருவலிமையுடைய லக்ஷ்மணனையும் கண்டு, சுக்ரீவன் காட்டில் எங்கும் தன் சஞ்சலமான பார்வையைச் செலுத்தினான். அருகிலேயே அந்த வானரத் தலைவன் ஒரு சால மரத்தைக் கண்டான் — நன்கு மலர்ந்தது, ஓரளவு இலைகள் நிறைந்தது, வண்டுகளால் அழகுபெற்றது. அதன் நிறைய இலைகளுடைய அழகிய ஒரு கிளையை முறித்து, ராமனுக்காக விரித்து, சுக்ரீவன் ராகவனோடு அமர்ந்தான். அவ்விருவரும் அமர்ந்திருப்பதைக் கண்டு அனுமனும் ஒரு சால மரக்கிளையைப் பிடுங்கி, பணிவுடைய லக்ஷ்மணனை அமரச் செய்தான். சால மலர்கள் பரவிக் கிடந்த அந்தச் சிறந்த மலையில் சுகமாக அமர்ந்திருந்த ராமன் அமைதியான கடலைப்போலக் காணப்பட்டான். கடலின் உவமையால் ஆழமும் அமைதியும் ஒருங்கே சுட்டப்படுகின்றன. பிறகு மகிழ்ந்த சுக்ரீவன் மென்மையான மங்களக் குரலில், அன்பால், மகிழ்ச்சியால் தடுமாறும் எழுத்துகளோடு ராமனிடம் பேசினான் — மகிழ்ச்சியால் எழுத்துகளும் தடுமாறுகின்றன என்பது கருத்து. ‘இந்திரனைப்போல’ என்ற உவமையால் ராமனின் பெருமிதமும் லக்ஷ்மணன் பின்தொடர்பவன் என்பதும் ஒருங்கே சுட்டப்படுகின்றன. சுக்ரீவனின் சஞ்சலமான பார்வையோ அவனுடைய இயல்பான வானரச் சஞ்சலத்தையும், அச்சத்தால் பிறந்த எச்சரிக்கையையும் சுட்டுகிறது. மரக்கிளையை விரிப்பது இங்கே விருந்தோம்பல்; அனுமன் அதைப் பின்பற்றுவது தலைவன்பால் உள்ள பக்தியின் அடையாளம். ‘பணிவுடைய’ என்ற லக்ஷ்மணனின் அடைமொழி அவனுடைய ஒழுக்கத்தை நினைவூட்டுகிறது — அண்ணனின் அருகில் அவன் எப்போதும் பணிவோடு நிற்கிறான். மலர்கள் பரவிய மலைச்சிகரத்தில் அமர்ந்திருக்கும் ராம சுக்ரீவர்களின் சித்திரம் இங்கே அழகானது; அடுத்து வரும் துயரக் கதைக்குப் பின்னணியும் கூட. ‘ஓரளவு இலைகள் நிறைந்த, நன்கு மலர்ந்த’ என்ற வர்ணனையால் மரத்தின் பருவ அழகு சுட்டப்படுகிறது; வண்டுகளால் அழகுபெற்றது என்பதால் அங்கே தேன் இருப்பதும் காட்டப்படுகிறது. இத்தகைய அழகிய இடத்தில் துயரக் கதை தொடங்குகிறது என்ற முரணால் கருணைச் சுவை வளர்கிறது. ‘அது அப்படியே’ என்ற ராமனின் சுருக்கமான பதில் அவனுடைய இயல்பான கம்பீரத்தைச் சுட்டுகிறது — சொல் தேவைப்படும் இடத்தில் மட்டுமே அவன் பேசுகிறான்.

‘தமையனால் வஞ்சிக்கப்பட்டு, அச்சத்தால் வருந்தி, இதோ நான் திரிகிறேன்; மனைவியைப் பறிகொடுத்து, மிகவும் துயருற்று, சிறந்த மலையான ரிஷ்யமூகத்தைப் புகலாகக் கொண்டிருக்கிறேன். அப்படிப்பட்ட நான் அஞ்சியவனாக, அச்சத்தில் மூழ்கி, கலங்கிய உணர்வோடு காட்டில் வாழ்கிறேன்; ராகவா, தமையன் வாலியால் வஞ்சிக்கப்பட்டவன், அவனோடு பகை கொண்டவன் நான். எல்லா உலகுக்கும் அபயம் அளிப்பவனே, அச்சத்தால் வருந்தும், திக்கற்றவனான எனக்கும் நீ அருள்புரியத் தகுதியானவன்.’ ‘எல்லா உலகுக்கும் அபயம் அளிப்பவனே’ என்ற விளியால் வேண்டுகோளின் வலிமை கூடுகிறது — எல்லாருக்கும் அபயம் அளிப்பவன் ஒருவனுக்கு எப்படி அளிக்காமல் இருப்பான்? இவ்வாறு சொல்லப்பட்டதும், ஒளிமிக்கவனும் தர்மம் அறிந்தவனும் தர்மத்தை நேசிப்பவனுமான காகுத்ஸ்தன் புன்னகைப்பவன்போலச் சுக்ரீவனுக்குப் பதில் சொன்னான் — ‘உதவியே நண்பனின் பலன்; தீங்கே பகைவனின் இலக்கணம்; உன் மனைவியைக் கவர்ந்த அந்த வாலியை இன்றே கொல்வேன்.’ ‘இன்றே’ என்ற சொல் வாக்குறுதியின் உடனடித்தன்மையைச் சுட்டுகிறது. ‘விநிக்ருத:’ (வஞ்சிக்கப்பட்டவன்) என்ற சொல் மீண்டும் மீண்டும் கையாளப்படுகிறது — ஐந்தாம் சர்க்கத்திலும் இதுவே சொல்லப்பட்டது; வல்கேட்டில் இந்தப் பகுதி இருமுறை அச்சிடப்பட்டிருக்கிறது என்பதை இங்கே நினைவில் கொள்ள வேண்டும். ‘புன்னகைப்பவன்போல’ என்ற ராமனின் புன்முறுவல் மீண்டும் அவனுடைய உறுதியின் அடையாளம். ‘உதவியே நண்பனின் பலன், தீங்கே பகைவனின் இலக்கணம்’ என்ற சூத்திரம்போன்ற வாக்கியம் நண்பனுக்கும் பகைவனுக்குமான வேறுபாட்டை இரண்டே சிறு சொற்றொடர்களால் வரையறுக்கிறது. ‘மனைவியைப் பறிகொடுத்து, மிகவும் துயருற்று’ என்ற சொற்களால் சுக்ரீவனின் துயரம் ராமனின் துயரத்துக்கு நிகரானது என்று மீண்டும் நினைவூட்டப்படுகிறது; ஒத்த துயரமுடையவர்களின் நட்பு மேலும் உறுதியாகிறது என்று கவி காட்டுகிறார். ‘திக்கற்றவனான’ என்ற சொல்லால் சுக்ரீவன் அரச பதவியை மறந்து வெறும் அடைக்கலம் நாடுபவனாக நிற்கிறான்.

‘பெரும்பேறு உடையவனே, இறகுகளுடைய, கூர்மையான ஒளியுடைய, கார்த்திகேயன் பிறந்த நாணல்காட்டில் தோன்றிய, பொன்னால் அலங்கரிக்கப்பட்ட அம்புகள் இவை என்னிடம் உள்ளன. கங்கப் பறவையின் இறகுகளால் மூடப்பட்ட, மகேந்திரனின் இடிக்கு நிகரான, நல்ல கணுக்களும் மிகக் கூர்மையான முனைகளும் உடைய அவை சினங்கொண்ட பாம்புகள்போன்றவை.’ அம்பு வர்ணனையில் ஆயுதத்தின் தோற்றம், வடிவம், கூர்மை, அச்சுறுத்தல் ஆகியவை வரிசையாகச் சொல்லப்படுகின்றன. ‘வாலி என்ற பெயருடைய, பாவம் செய்த, உன் தமையனான பகைவனை அம்புகளால் கொல்லப்பட்டுச் சிதறிய மலைபோலப் பார்’ என்றும் சொன்னான். ‘தமையனான பகைவன்’ என்ற முரண்தொடையால் வாலியின் குற்றமே வெளிப்படுகிறது — தமையனாக இருந்தும் பகைவனானவன். ராகவனின் சொல்லைக் கேட்டு, படைத்தலைவனான சுக்ரீவன் ஒப்பற்ற மகிழ்ச்சியை அடைந்தான்; ‘நன்று, நன்று’ என்று சொன்னான். கார்த்திகேயன் பிறந்த இடமான நாணல்காட்டில் தோன்றியவை என்று அம்புகளின் மகிமை சொல்லப்படுகிறது; அதனால் அவை தடுக்க முடியாதவை என்பது உணர்த்தப்படுகிறது. ‘சினங்கொண்ட பாம்புகள்போல’ என்ற உவமை அம்புகளின் வேகத்தையும் நஞ்சையும் ஒருங்கே சுட்டுகிறது. ‘நன்று, நன்று’ என்ற இருமுறைக் கூற்று சுக்ரீவனின் மிகுந்த மகிழ்ச்சியைக் காட்டுகிறது. ‘சிதறிய மலைபோல’ என்ற உவமையால் வாலியின் பெருமையும் ஏற்கப்படுகிறது; வீழ்ச்சி உறுதி என்பதும் சுட்டப்படுகிறது — இரண்டும் ஒருசேர. ‘பொன்னால் அலங்கரிக்கப்பட்டவை’ என்பதால் அம்புகளின் அழகும் சொல்லப்படுகிறது; ஆயுதமும் அரசனுக்கு ஏற்றது என்பது குறிப்பால் உணர்த்தப்படுகிறது.

‘ராமா, நான் சோகத்தால் ஆட்கொள்ளப்பட்டவன்; நீயோ சோகத்தால் வருந்துவோருக்குப் புகலிடம்; நண்பன் என்று கருதியே நான் உன்னிடம் புலம்புகிறேன். கையைக் கொடுத்ததன் மூலம் அக்னி சாட்சியாக நீ என்னை நண்பனாக்கிக்கொண்டாய்; உயிரைவிடவும் மதிப்புக்குரியவன் நீ — சத்தியத்தின்மேல் சபதம் செய்கிறேன். நண்பன் என்று கருதித் தயக்கமின்றிச் சொல்கிறேன் — என் உள்ளே இருந்து எப்போதும் என் மனத்தை அரித்துக்கொண்டிருக்கும் துயரத்தையே எடுத்துரைக்கிறேன்.’ இவ்வளவு சொல்லிவிட்டு, கண்ணீரால் கலங்கிய கண்களுடன், கண்ணீரால் தடுமாறும் குரலால் அவனால் உரக்கப் பேச இயலவில்லை. நதியின் வேகம்போலத் திடீரென்று பொங்கிவந்த கண்ணீர்ப் பெருக்கை சுக்ரீவன் ராமனின் முன்னிலையில் மனஉறுதியால் அடக்கினான். நதியின் வேக உவமையால் சோகத்தின் திடீர்த்தன்மையும் வலிமையும் சொல்லப்படுகின்றன. அந்தக் கண்ணீரை அடக்கி, அழகிய கண்களைத் துடைத்து, பெருமூச்சு விட்டு, ஒளிமிக்க அவன் ராகவனிடம் மீண்டும் பேசினான். நண்பன் முன்னேயும் அழுவது அழகல்ல என்ற வீரனின் வரம்பு இங்கே காக்கப்படுகிறது. ‘சோகத்தால் வருந்துவோருக்கு நீயே புகலிடம்’ என்ற சொல்லால் சுக்ரீவன் ராமனை நண்பனாக மட்டுமல்ல, புகலிடமாகவும் கருதுகிறான். அக்னி சாட்சியாகச் செய்த நட்பு மீண்டும் நினைவூட்டப்படுகிறது — ஐந்தாம் சர்க்கத்தில் செய்தது இங்கே பலன் தருகிறது. ‘உயிரைவிடவும் மதிப்புக்குரியவன்’ என்ற சொற்களால் நண்பன் உயிரினும் இனியவன் என்று சொல்லப்படுகிறது. கண்ணீரை அடக்கியது சுக்ரீவனின் வீரத்துக்குச் சான்று — பிறருக்கு மனஉறுதியை உபதேசித்தவன் தானும் அதைக் கடைப்பிடிக்கிறான். ‘உரக்கப் பேச இயலவில்லை’ என்ற வர்ணனையால் சோகத்தின் கண்கூடான அறிகுறி காட்டப்படுகிறது; சொல் அடைபடுவதே உள்ளத் துயரத்துக்குச் சான்று. ‘நதியின் வேகம்போலப் பொங்கிவந்த’ என்ற உவமையில் வேகமும் ஓட்டமும் இரண்டுமே அடங்கியுள்ளன; அடக்குதலோ கரைக்கட்டுபோல.

‘ராமா, முன்பு வாலி என்னை என் ராஜ்யத்திலிருந்து இறக்கினான்; கடுஞ்சொற்களைக் கேட்கச் செய்து, வலியவனான அவன் என்னைத் துரத்தினான். உயிரினும் மேலான என் மனைவியை அவன் கவர்ந்தான்; என்னைச் சேர்ந்த நண்பர்களைச் சிறைகளில் அடைத்தான். அந்தத் தீயமனத்தவன் என்னை அழிக்க முயல்கிறான்; அவனால் ஏவப்பட்ட வானரர்கள் பலரை நான் கொன்றிருக்கிறேன். இதே ஐயத்தால்தான் உன்னைக் கண்டும் நான் அஞ்சி அணுகவில்லை — அச்சத்தில் இருப்பவர்கள் அனைவரும் அஞ்சுவார்கள் அல்லவா. அனுமன் முதலான இவர்கள் மட்டுமே எனக்குத் துணைவர்கள்; ஆகவே நெருக்கடியில் இருந்தும் நான் உயிரைத் தாங்குகிறேன். அன்புடைய இந்த வானரர்கள் என்னை எங்கும் காக்கிறார்கள்; நான் செல்லும்போது உடன் வருகிறார்கள்; நான் நிற்கும்போது எப்போதும் உடன் நிற்கிறார்கள். இது என் சுருக்கம்; விரிவாகச் சொல்லி என்ன பயன்? புகழ்பெற்ற ஆண்மையுடைய என் அண்ணன் வாலியே என் பகைவன். அவனுடைய அழிவிலேயே என் துயரம் உடனே துடைக்கப்படும்; என் இன்பமும் உயிரும் அவனுடைய அழிவையே சார்ந்திருக்கின்றன. சோகத்தால் வருந்தும் நான் என் சோகத்தின் முடிவை இவ்வாறு எடுத்துரைத்தேன்; துயருற்றிருந்தாலும் இன்புற்றிருந்தாலும் நண்பனே நண்பனுக்கு எப்போதும் புகலிடம்.’ இறுதியில் அவன் தன் துயரத்தின் காரணத்தையும் பலனையும் ஒன்றாகத் தொகுத்து நண்பனிடம் அடைக்கலம் புகுகிறான். இப்பகுதியில் சுக்ரீவன் தான் இழந்த நான்கை எண்ணுகிறான் — ராஜ்யம், மனைவி, நண்பர்கள், அச்சமின்மை; இவற்றுக்கெல்லாம் தீர்வு வாலிவதம் ஒன்றாலேயே சாத்தியம் என்றும் முடிக்கிறான். ‘அச்சத்தில் இருப்பவர்கள் அனைவரும் அஞ்சுவார்கள்’ என்ற பொதுக் கூற்றால் தன் அச்சம் வெட்கத்துக்குரியதல்ல என்று நிறுவுகிறான். அனுமன் முதலான துணைவர்களின் வர்ணனையும் நன்றியுணர்வின் வெளிப்பாடு — அவர்களுக்காகவே அவன் உயிரைத் தாங்குகிறான். ‘இது என் சுருக்கம்’ என்ற சொல்லால் கதை சுருக்கப்பட்டது, விரிவு அடுத்த சர்க்கத்தில் என்று சுட்டப்படுகிறது. ‘புகழ்பெற்ற ஆண்மையுடையவன்’ என்ற வாலியின் அடைமொழி, பகைவனின் வலிமையை ஒப்புக்கொள்ளும் சுக்ரீவனின் சத்தியநிஷ்டையைக் காட்டுகிறது — அச்சத்தாலும் அவன் பகைவனைச் சிறுமைப்படுத்துவதில்லை. ‘அவனுடைய அழிவையே சார்ந்திருக்கின்றன’ என்ற சொல்லால் இன்பத்துக்கும் உயிருக்கும் ஒரே வேர் என்று சொல்லப்படுகிறது. ‘நண்பனே புகலிடம்’ என்ற நிறைவு வாக்கியம் மீண்டும் நட்பின் தர்மத்தையே நினைவூட்டுகிறது; அதனால் சர்க்கத்தின் தொடக்கத்தில் சொல்லப்பட்டதோடு முடிவு இசைகிறது. ‘அவனால் ஏவப்பட்ட வானரர்கள் பலர்’ என்ற சொல்லால் வாலியின் பகையின் தொடர்ச்சி சுட்டப்படுகிறது; ஒருமுறை அல்ல, மீண்டும் மீண்டும் அவன் கொலைசெய்யத் தூதர்களை அனுப்பினான். சுக்ரீவன் அவர்களைக் கொன்றது விருப்பமின்றியே என்பதும் குறிப்பால் உணர்த்தப்படுகிறது.

இந்தச் சொல்லைக் கேட்டு ராமன் சுக்ரீவனிடம் இதைச் சொன்னான் — ‘இந்தப் பகை எந்தக் காரணத்தால் உண்டானது? உள்ளபடியே கேட்க விரும்புகிறேன். வானரனே, பகையின் காரணத்தைக் கேட்டு, வலிமையையும் வலிமையின்மையையும் தீர ஆராய்ந்து, உடனடியாகச் செயல்படுவேன்.’ நியாயத்தில் நிலைத்த ராமனின் வரம்பு இது — வாக்களித்த காரியமும் ஆராய்ந்த பின்னரே செய்யப்படுகிறது. ‘நீ அவமதிக்கப்பட்டதைக் கேட்டு என் சினம் வலுவடைந்தது; மழைக்காலத்தில் நீரின் வேகம்போல அது இதயத்தை நடுங்கச் செய்தபடி வளர்கிறது. மகிழ்ச்சியோடும் தயக்கமின்றியும் சொல் — வில்லில் நாண் ஏற்றப்பட்டு, என்னால் அம்பு எய்யப்படும் வரையிலான நேரத்திலேயே உன் பகைவன் வீழ்த்தப்பட்டான் என்பது உறுதி.’ மகாத்மாவான காகுத்ஸ்தனால் இவ்வாறு சொல்லப்பட்ட சுக்ரீவன் நான்கு வானரர்களோடு ஒப்பற்ற மகிழ்ச்சியை அடைந்தான். பிறகு மகிழ்ந்த முகத்துடன் சுக்ரீவன் லக்ஷ்மணனின் அண்ணனிடம் பகையின் காரணத்தை உள்ளபடியே சொல்லத் தொடங்கினான் — இதனால் அடுத்த சர்க்கத்தின் கதை தொடங்குகிறது. ராமனின் கேள்வி இரண்டு நோக்கங்களை நிறைவேற்றுகிறது — பகையின் வேரை அறிதல், வலிமையையும் வலிமையின்மையையும் தீர்மானித்தல்; இதனால் அவனுடைய ராஜநீதித் திறன் ஒளிர்கிறது. ‘மழைக்கால நீரின் வேகம்போல’ என்ற உவமையால் சினத்தின் வளர்ச்சி இயல்பானது, தவிர்க்க முடியாதது என்று சொல்லப்படுகிறது. ‘வில்லில் நாண் ஏற்றப்படும் வரை’ என்ற சொல்லில் காலத்தின் குறுக்கமும் வாக்குறுதியின் உறுதியும் ஒருங்கே சுட்டப்படுகின்றன. ‘உள்ளபடியே’ என்ற சொல் இருமுறை கையாளப்படுகிறது — ராமனின் கேள்வியிலும் சுக்ரீவனின் கதைத்தொடக்கத்திலும்; அதனால் கதையின் உண்மைத்தன்மை சுட்டப்படுகிறது. ‘நான்கு வானரர்களோடு’ என்ற சொற்களால் சுக்ரீவனின் பரிவாரம் மீண்டும் நினைவூட்டப்படுகிறது — அனுமன் முதலான நால்வரே அவனுடைய எஞ்சிய படைபலம்.

ರಾಮನ ಆ ಮಾತಿನಿಂದ ಸಂತುಷ್ಟನೂ ಹರ್ಷಿತನೂ ಆದ ಸುಗ್ರೀವನು ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಅಣ್ಣನಾದ ಶೂರ ರಾಮನಿಗೆ ಈ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದನು — ‘ನಿಃಸಂಶಯವಾಗಿ ನಾನು ದೇವತೆಗಳ ಅನುಗ್ರಹಕ್ಕೆ ಸರ್ವಥಾ ಪಾತ್ರನಾಗಿದ್ದೇನೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಗುಣಸಂಪನ್ನನಾದ ನೀನು ನನಗೆ ಸಖನಾಗಿ ದೊರೆತಿರುವೆ. ಅನಘ, ನಿನ್ನಂಥ ಸಹಾಯಕನಿದ್ದರೆ ದೇವತೆಗಳ ರಾಜ್ಯವನ್ನೂ ಪಡೆಯಬಹುದು; ಇನ್ನು ನನ್ನ ಸ್ವಂತ ರಾಜ್ಯದ ಮಾತೇನು, ಪ್ರಭುವೇ. ಆದ್ದರಿಂದ ನಾನು ಬಂಧುಗಳಿಂದಲೂ ಸುಹೃದರಿಂದಲೂ ಗೌರವಕ್ಕೆ ಪಾತ್ರನಾಗಿದ್ದೇನೆ, ಏಕೆಂದರೆ ನನಗೆ ರಾಘವವಂಶದ ಅಗ್ನಿಸಾಕ್ಷಿಕ ಮಿತ್ರ ದೊರೆತಿದ್ದಾನೆ. ನಾನೂ ನಿನಗೆ ಅನುರೂಪನಾದ ಮಿತ್ರನೆಂದು ನೀನು ಕ್ರಮೇಣ ತಿಳಿಯುವೆ; ನನ್ನೊಳಗಿನ ಗುಣಗಳನ್ನು ನಾನೇ ಹೇಳಿಕೊಳ್ಳಲು ಸಮರ್ಥನಲ್ಲ.’ ಆತ್ಮಶ್ಲಾಘೆಯನ್ನು ತಪ್ಪಿಸುತ್ತಾ ಅವನು ಕಾಲವನ್ನೇ ಪ್ರಮಾಣವನ್ನಾಗಿಸುತ್ತಾನೆ. ಅನಂತರ ಸಖ್ಯದ ಸಾಮಾನ್ಯ ಧರ್ಮಗಳನ್ನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ — ‘ಕೃತಾತ್ಮರಾದ ನಿನ್ನಂಥ ಮಹಾತ್ಮರ ಪ್ರೀತಿ ಆತ್ಮವಂತರ ಧೈರ್ಯದಂತೆ ನಿಶ್ಚಲವಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಬೆಳ್ಳಿಯನ್ನೂ ಚಿನ್ನವನ್ನೂ ಶುಭವಾದ ಆಭರಣಗಳನ್ನೂ ಸಜ್ಜನರು ಸಜ್ಜನರೊಡನೆ ವಿಭಜಿಸದ, ಇಬ್ಬರಿಗೂ ಸೇರಿದ ಸ್ವತ್ತೆಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಾರೆ. ಶ್ರೀಮಂತನಾಗಲಿ ಬಡವನಾಗಲಿ, ದುಃಖಿತನಾಗಲಿ ಸುಖಿಯಾಗಲಿ, ನಿರ್ದೋಷಿಯಾಗಲಿ ದೋಷಿಯಾಗಲಿ — ಮಿತ್ರನೇ ಪರಮ ಗತಿ. ಧನತ್ಯಾಗ, ಸುಖತ್ಯಾಗ, ದೇಶತ್ಯಾಗವಾದರೂ — ಅಂಥ ಸ್ನೇಹವನ್ನು ಕಂಡು ಸಜ್ಜನರು ಮಿತ್ರನಿಗಾಗಿ ಮುಂದಾಗುತ್ತಾರೆ.’ ಇದು ಸಖ್ಯಶಾಸ್ತ್ರದ ಸಂಪೂರ್ಣ ಸಂಗ್ರಹ — ಮಿತ್ರನನ್ನು ಗುಣಗಳಿಂದಲ್ಲ, ಆಪತ್ತಿನಲ್ಲಿ ತೋರುವ ಸ್ಥೈರ್ಯದಿಂದಲೇ ಪರೀಕ್ಷಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಸುಗ್ರೀವನ ಮಾತು ಎರಡು ಭಾಗವಾಗಿದೆ — ಮೊದಲರ್ಧದಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಸೌಭಾಗ್ಯದ ವರ್ಣನೆ, ಉತ್ತರಾರ್ಧದಲ್ಲಿ ಸಖ್ಯದ ಸಾಮಾನ್ಯ ಲಕ್ಷಣ. ‘ದೇವತೆಗಳ ಅನುಗ್ರಹಕ್ಕೆ ಪಾತ್ರ’ ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ ಅವನು ರಾಮನ ಲಾಭವನ್ನು ತನ್ನ ಪ್ರಯತ್ನದ ಫಲವೆಂದಲ್ಲ, ದೈವಾನುಗ್ರಹವೆಂದು ಎಣಿಸುತ್ತಾನೆ; ಇದು ವಿನಯದ ಪರಾಕಾಷ್ಠೆ. ‘ದೇವತೆಗಳ ರಾಜ್ಯವನ್ನೂ ಪಡೆಯಬಹುದು’ ಎಂಬ ಅತಿಶಯೋಕ್ತಿಯಿಂದ ರಾಮನ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವನ್ನು ಸ್ತುತಿಸಲಾಗಿದೆ, ಆದರೆ ತನ್ನ ಬಯಕೆ ಸ್ವರಾಜ್ಯದಷ್ಟಕ್ಕೇ ಸೀಮಿತ ಎಂಬುದೂ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ. ‘ಕ್ರಮೇಣ ತಿಳಿಯುವೆ’ ಎಂಬ ಪದಗಳಿಂದ ಕಾಲದಿಂದಲೇ ಮಿತ್ರನ ಪರೀಕ್ಷೆಯಾಗುತ್ತದೆ ಎಂದು ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ. ವಿಭಜಿಸದ ಸಾಮಾನ್ಯ ಸಂಪತ್ತು, ಅವಸ್ಥೆಗಳನ್ನು ಲೆಕ್ಕಿಸದ ಪ್ರೀತಿ, ತ್ಯಾಗಸಾಮರ್ಥ್ಯ — ಸಖ್ಯದ ಈ ಮೂರು ಸ್ತಂಭಗಳನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ಕ್ರಮವಾಗಿ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ‘ಮಿತ್ರನೇ ಪರಮ ಗತಿ’ ಎಂಬ ವಾಕ್ಯ ಸರ್ಗದ ಉಪದೇಶಸಾರದಂತಿದೆ. ‘ಬೆಳ್ಳಿಯಾಗಲಿ ಚಿನ್ನವಾಗಲಿ’ ಎಂಬ ಮೂರು ಉದಾಹರಣೆಗಳಿಂದ ಧನದ ಎಲ್ಲ ಪ್ರಕಾರಗಳನ್ನೂ ಹಿಡಿಯಲಾಗಿದೆ; ‘ಶ್ರೀಮಂತನಾಗಲಿ ಬಡವನಾಗಲಿ’ ಎಂಬುದರಿಂದ ಅವಸ್ಥೆಗಳ ಮೂರು ದ್ವಂದ್ವಗಳನ್ನು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ — ಸಂಪತ್ತು, ಸುಖ, ದೋಷ. ಹೀಗೆ ಎಲ್ಲ ಅವಸ್ಥೆಗಳಲ್ಲೂ ಮಿತ್ರನು ಒಂದೇ ರೀತಿ ಇರುತ್ತಾನೆ ಎಂಬುದು ಸಿದ್ಧಾಂತ. ‘ಸಜ್ಜನರು ಸಜ್ಜನರೊಡನೆ’ ಎಂಬ ಪುನರುಕ್ತಿಯಿಂದ ಇದು ಸತ್ಪುರುಷರ ಧರ್ಮವೇ, ಎಲ್ಲರದಲ್ಲ ಎಂಬ ನಿಯಮ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ. ಈ ಪ್ರಕರಣ ರಾಮಾಯಣದ ನೀತಿಭಾಗಗಳಲ್ಲಿ ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾದುದು.

ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಎದುರು — ಧೀಮಂತನಾದ ಇಂದ್ರನಂತೆ ಶ್ರೀಯಿಂದ ಶೋಭಿಸುತ್ತಾ — ರಾಮನು ಪ್ರಿಯವಾದಿಯಾದ ಸುಗ್ರೀವನಿಗೆ ‘ಹಾಗೆಯೇ ಸರಿ’ ಎಂದನು. ಒಂದೇ ಪದದಿಂದ ಇಡೀ ಉಪದೇಶವನ್ನು ಅನುಮೋದಿಸಲಾಯಿತು. ಅನಂತರ ನಿಂತಿದ್ದ ರಾಮನನ್ನೂ ಮಹಾಬಲಶಾಲಿ ಲಕ್ಷ್ಮಣನನ್ನೂ ಕಂಡು ಸುಗ್ರೀವನು ವನದಲ್ಲಿ ಸುತ್ತಲೂ ಚಂಚಲವಾಗಿ ದೃಷ್ಟಿ ಹಾಯಿಸಿದನು. ಹತ್ತಿರದಲ್ಲೇ ಆ ಕಪೀಶ್ವರನು ಒಂದು ಸಾಲವೃಕ್ಷವನ್ನು ಕಂಡನು — ಚೆನ್ನಾಗಿ ಹೂಬಿಟ್ಟ, ಸ್ವಲ್ಪ ಎಲೆಗಳುಳ್ಳ, ದುಂಬಿಗಳಿಂದ ಶೋಭಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಮರ. ಅದರ ಎಲೆಗಳು ತುಂಬಿದ ಸುಂದರವಾದ ಒಂದು ಕೊಂಬೆಯನ್ನು ಮುರಿದು, ರಾಮನಿಗಾಗಿ ಹಾಸಿ, ಸುಗ್ರೀವನು ರಾಘವನೊಡನೆ ಕುಳಿತನು. ಅವರಿಬ್ಬರು ಕುಳಿತದ್ದನ್ನು ಕಂಡು ಹನುಮಂತನೂ ಸಾಲದ ಕೊಂಬೆಯೊಂದನ್ನು ಕಿತ್ತು ವಿನೀತನಾದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನನ್ನು ಕೂರಿಸಿದನು. ಸಾಲಪುಷ್ಪಗಳಿಂದ ಹರಡಿದ ಆ ಉತ್ತಮ ಪರ್ವತದ ಮೇಲೆ ಸುಖವಾಗಿ ಕುಳಿತ ರಾಮನು ಪ್ರಶಾಂತ ಸಮುದ್ರದಂತೆ ಕಾಣುತ್ತಿದ್ದನು. ಸಮುದ್ರದ ಉಪಮೆಯಿಂದ ಗಾಂಭೀರ್ಯವೂ ಶಾಂತಿಯೂ ಏಕಕಾಲದಲ್ಲಿ ಸೂಚಿತವಾಗಿವೆ. ಅನಂತರ ಹರ್ಷಗೊಂಡ ಸುಗ್ರೀವನು ನಯವಾದ ಶುಭವಾದ ವಾಣಿಯಿಂದ, ಪ್ರೀತಿಯಿಂದ, ಹರ್ಷದಿಂದ ಅಕ್ಷರಗಳು ತೊದಲುತ್ತಾ ರಾಮನಿಗೆ ಹೇಳಿದನು — ಹರ್ಷದಿಂದ ಅಕ್ಷರಗಳೂ ಜಾರುತ್ತವೆ ಎಂಬುದು ಭಾವ. ‘ಇಂದ್ರನಂತೆ’ ಎಂಬ ಉಪಮೆಯಿಂದ ರಾಮನ ಐಶ್ವರ್ಯವೂ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಅನುಚರತ್ವವೂ ಏಕಕಾಲದಲ್ಲಿ ಸೂಚಿತವಾಗಿವೆ. ಸುಗ್ರೀವನ ಚಂಚಲ ದೃಷ್ಟಿಯಾದರೋ ಅವನ ಸ್ವಭಾವಸಿದ್ಧ ವಾನರಚಾಪಲ್ಯವನ್ನೂ ಭಯದಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದ ಎಚ್ಚರಿಕೆಯನ್ನೂ ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಮರದ ಕೊಂಬೆಯನ್ನು ಹಾಸುವುದು ಇಲ್ಲಿ ಆತಿಥ್ಯ, ಹನುಮಂತನ ಅನುಕರಣೆ ಸ್ವಾಮಿಭಕ್ತಿಯ ಲಕ್ಷಣ. ‘ವಿನೀತ’ ಎಂಬ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ವಿಶೇಷಣ ಅವನ ಶೀಲವನ್ನು ನೆನಪಿಸುತ್ತದೆ — ಅಣ್ಣನ ಪಕ್ಕದಲ್ಲಿ ಅವನು ಸದಾ ವಿನಯದಿಂದ ನಿಲ್ಲುತ್ತಾನೆ. ಹೂಗಳು ಹರಡಿದ ಪರ್ವತಶಿಖರದ ಮೇಲೆ ಕುಳಿತ ರಾಮ-ಸುಗ್ರೀವರ ಚಿತ್ರ ಇಲ್ಲಿ ರಮಣೀಯ, ಮುಂದಿನ ದುಃಖಕಥನಕ್ಕೆ ಹಿನ್ನೆಲೆಯೂ ಹೌದು. ‘ಸ್ವಲ್ಪ ಎಲೆಗಳುಳ್ಳ, ಚೆನ್ನಾಗಿ ಹೂಬಿಟ್ಟ’ ಎಂಬ ವರ್ಣನೆಯಿಂದ ಮರದ ಋತುಶೋಭೆ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ; ದುಂಬಿಗಳ ಶೋಭೆ ಅಲ್ಲಿ ಮಧುವಿನ ಇರುವಿಕೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ಇಂಥ ರಮಣೀಯ ಸ್ಥಳದಲ್ಲಿ ದುಃಖಕಥೆ ಆರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ ಎಂಬ ವಿರೋಧದಿಂದ ಕರುಣರಸ ಹೆಚ್ಚುತ್ತದೆ. ‘ಹಾಗೆಯೇ ಸರಿ’ ಎಂಬ ರಾಮನ ಸಂಕ್ಷಿಪ್ತ ಉತ್ತರ ಅವನ ಸ್ವಭಾವಸಿದ್ಧ ಗಾಂಭೀರ್ಯವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ — ಮಾತು ಅಗತ್ಯವಿರುವಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಅವನು ಮಾತಾಡುತ್ತಾನೆ.

‘ಅಣ್ಣನಿಂದ ವಂಚಿತನಾಗಿ, ಭಯಪೀಡಿತನಾಗಿ ನಾನು ಹೀಗೆ ಅಲೆಯುತ್ತಿದ್ದೇನೆ; ಪತ್ನಿಯನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಂಡು, ಬಹಳ ದುಃಖಿತನಾಗಿ, ಶ್ರೇಷ್ಠ ಪರ್ವತವಾದ ಋಷ್ಯಮೂಕವನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿದ್ದೇನೆ. ಅಂಥ ನಾನು ಭಯಗೊಂಡು, ಭಯದಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿ, ಮನಸ್ಸು ಕಂಗೆಟ್ಟು ವನದಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುತ್ತಿದ್ದೇನೆ; ಅಣ್ಣ ವಾಲಿಯಿಂದ ವಂಚಿತನಾಗಿದ್ದೇನೆ, ಅವನೊಡನೆ ವೈರ ಕಟ್ಟಿಕೊಂಡಿದ್ದೇನೆ, ರಾಘವ. ಸರ್ವಲೋಕಗಳಿಗೂ ಅಭಯವನ್ನು ನೀಡುವವನೇ, ಭಯಾರ್ತನಾದ, ಅನಾಥನಾದ ನನಗೂ ನೀನು ಅನುಗ್ರಹ ತೋರಬೇಕು.’ ‘ಸರ್ವಲೋಕಗಳಿಗೂ ಅಭಯ ನೀಡುವವನೇ’ ಎಂಬ ಸಂಬೋಧನೆಯಿಂದ ಯಾಚನೆಯ ಬಲ ಹೆಚ್ಚುತ್ತದೆ — ಎಲ್ಲರಿಗೂ ಅಭಯ ನೀಡುವವನು ಒಬ್ಬನಿಗೆ ಏಕೆ ನೀಡನು? ಹೀಗೆ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟ ತೇಜಸ್ವಿಯೂ ಧರ್ಮಜ್ಞನೂ ಧರ್ಮವತ್ಸಲನೂ ಆದ ಕಾಕುತ್ಸ್ಥನು ನಗುತ್ತಿರುವಂತೆ ಸುಗ್ರೀವನಿಗೆ ಉತ್ತರಿಸಿದನು — ‘ಉಪಕಾರವೇ ಮಿತ್ರನ ಫಲ, ಅಪಕಾರವೇ ಶತ್ರುವಿನ ಲಕ್ಷಣ; ನಿನ್ನ ಪತ್ನಿಯನ್ನು ಅಪಹರಿಸಿದ ಆ ವಾಲಿಯನ್ನು ಇಂದೇ ಕೊಲ್ಲುವೆನು.’ ‘ಇಂದೇ’ ಎಂಬ ಪದ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಯ ತಕ್ಷಣತೆಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ‘ವಿನಿಕೃತ’ (ವಂಚಿತ) ಎಂಬ ಪದ ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಬಳಕೆಯಾಗುತ್ತದೆ — ಐದನೆಯ ಸರ್ಗದಲ್ಲೂ ಅದನ್ನೇ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ; ವಲ್ಗೇಟ್ ಪಾಠದಲ್ಲಿ ಈ ಪ್ರಕರಣ ಎರಡು ಬಾರಿ ಮುದ್ರಿತವಾಗಿದೆ ಎಂಬುದನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ನೆನಪಿಡಬೇಕು. ‘ನಗುತ್ತಿರುವಂತೆ’ ಎಂಬ ರಾಮನ ಮುಗುಳ್ನಗೆ ಮತ್ತೆ ಅವನ ನಿಶ್ಚಯದ ಚಿಹ್ನೆ. ‘ಉಪಕಾರವೇ ಮಿತ್ರನ ಫಲ, ಅಪಕಾರವೇ ಶತ್ರುವಿನ ಲಕ್ಷಣ’ ಎಂಬ ಸೂತ್ರರೂಪದ ವಾಕ್ಯ ಮಿತ್ರ-ಶತ್ರುಗಳ ಭೇದವನ್ನು ಎರಡೇ ಪದಗಳಲ್ಲಿ ನಿರ್ಧರಿಸುತ್ತದೆ. ‘ಪತ್ನಿಯನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಂಡು, ಬಹಳ ದುಃಖಿತನಾಗಿ’ ಎಂಬ ಪದಗಳಿಂದ ಸುಗ್ರೀವನ ದುಃಖ ರಾಮನ ದುಃಖಕ್ಕೆ ಸಮಾನ ಎಂದು ಮತ್ತೆ ನೆನಪಿಸಲಾಗಿದೆ; ಸಮಾನ ದುಃಖವುಳ್ಳವರ ಸಖ್ಯ ಇನ್ನಷ್ಟು ದೃಢವಾಗುತ್ತದೆ ಎಂದು ಕವಿ ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಅನಾಥನಾದ’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಸುಗ್ರೀವನು ರಾಜಪದವನ್ನು ಮರೆತು ಕೇವಲ ಶರಣಾರ್ಥಿಯಾಗಿ ನಿಂತಿದ್ದಾನೆ.

‘ಮಹಾಭಾಗ, ಗರಿಗಳುಳ್ಳ, ತೀಕ್ಷ್ಣತೇಜಸ್ಸಿನ, ಕಾರ್ತಿಕೇಯನ ಜನ್ಮಸ್ಥಾನವಾದ ಶರವನದಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟಿದ, ಚಿನ್ನದಿಂದ ಅಲಂಕೃತವಾದ ಈ ನನ್ನ ಬಾಣಗಳಿವೆ. ಕಂಕಪಕ್ಷಿಯ ಗರಿಗಳಿಂದ ಮುಚ್ಚಿದ, ಮಹೇಂದ್ರನ ವಜ್ರದಂತಿರುವ, ಸುಂದರ ಗಿಣ್ಣುಗಳುಳ್ಳ, ಅತಿ ಹರಿತವಾದ ತುದಿಗಳುಳ್ಳ ಅವು ಕೋಪಗೊಂಡ ಸರ್ಪಗಳಂತಿವೆ.’ ಬಾಣಗಳ ವರ್ಣನೆಯಲ್ಲಿ ಆಯುಧದ ಉತ್ಪತ್ತಿ, ಆಕಾರ, ತೀಕ್ಷ್ಣತೆ, ಭಯಂಕರತೆಗಳನ್ನು ಕ್ರಮವಾಗಿ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ‘ವಾಲಿ ಎಂಬ ಹೆಸರಿನ, ಪಾಪಕೃತ್ಯ ಮಾಡಿದ, ನಿನ್ನ ಅಣ್ಣನಾದ ಆ ಶತ್ರುವನ್ನು ಬಾಣಗಳಿಂದ ಹತನಾಗಿ ಚದುರಿದ ಪರ್ವತದಂತೆ ಬಿದ್ದಿರುವುದನ್ನು ನೋಡು’ ಎಂದೂ ಹೇಳಿದನು. ‘ಅಣ್ಣನಾದ ಶತ್ರು’ ಎಂಬ ವಿರೋಧಾಭಾಸದಿಂದ ವಾಲಿಯ ದೋಷವೇ ಪ್ರಕಟವಾಗುತ್ತದೆ — ಅಣ್ಣನಾಗಿದ್ದೂ ಶತ್ರುವಾದವನು. ರಾಘವನ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಸೇನಾಪತಿಯಾದ ಸುಗ್ರೀವನು ಅಪಾರ ಹರ್ಷವನ್ನು ಹೊಂದಿ ‘ಒಳ್ಳೆಯದು, ಒಳ್ಳೆಯದು’ ಎಂದನು. ಕಾರ್ತಿಕೇಯನ ಜನ್ಮಸ್ಥಾನವಾದ ಶರವನದಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟಿದವು ಎಂದು ಬಾಣಗಳ ಮಾಹಾತ್ಮ್ಯವನ್ನು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ; ಅದರಿಂದ ಅವುಗಳ ಅಭೇದ್ಯತೆ ಧ್ವನಿಸುತ್ತದೆ. ‘ಕೋಪಗೊಂಡ ಸರ್ಪಗಳಂತೆ’ ಎಂಬ ಉಪಮೆ ಬಾಣಗಳ ಗತಿಯನ್ನೂ ವಿಷವನ್ನೂ ಏಕಕಾಲದಲ್ಲಿ ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ‘ಒಳ್ಳೆಯದು, ಒಳ್ಳೆಯದು’ ಎಂಬ ಪುನರುಕ್ತಿ ಸುಗ್ರೀವನ ಆನಂದಾತಿಶಯವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ‘ಚದುರಿದ ಪರ್ವತದಂತೆ’ ಎಂಬ ಉಪಮೆಯಿಂದ ವಾಲಿಯ ಮಹತ್ತ್ವವನ್ನೂ ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳಲಾಗಿದೆ, ಅವನ ಪತನ ನಿಶ್ಚಿತ ಎಂಬುದನ್ನೂ ಸೂಚಿಸಲಾಗಿದೆ. ‘ಚಿನ್ನದಿಂದ ಅಲಂಕೃತ’ ಎಂದು ಬಾಣಗಳ ಶೋಭೆಯನ್ನೂ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ; ಆಯುಧವೂ ರಾಜಯೋಗ್ಯ ಎಂಬುದು ಧ್ವನಿ.

‘ರಾಮ, ನಾನು ಶೋಕದಿಂದ ಆವೃತನಾಗಿದ್ದೇನೆ, ನೀನಾದರೋ ಶೋಕಾರ್ತರಿಗೆ ಗತಿ; ಮಿತ್ರನೆಂದು ಭಾವಿಸಿಯೇ ನಾನು ನಿನ್ನ ಬಳಿ ಗೋಳಾಡುತ್ತಿದ್ದೇನೆ. ಕೈಕೊಟ್ಟು ನೀನು ನನ್ನನ್ನು ಅಗ್ನಿಸಾಕ್ಷಿಕ ಮಿತ್ರನನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಿಕೊಂಡಿರುವೆ, ನೀನು ನನಗೆ ಪ್ರಾಣಗಳಿಗಿಂತಲೂ ಪ್ರಿಯ — ಸತ್ಯದ ಮೇಲೆ ಆಣೆಯಿಡುತ್ತೇನೆ. ಮಿತ್ರನೆಂದು ಭಾವಿಸಿ ನಿಃಸಂಕೋಚವಾಗಿ ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದೇನೆ — ನನ್ನೊಳಗಿರುವ ಯಾವ ದುಃಖ ನಿತ್ಯವೂ ನನ್ನ ಮನಸ್ಸನ್ನು ಕೊರೆಯುತ್ತಿದೆಯೋ, ಅದನ್ನೇ ನಿವೇದಿಸುತ್ತೇನೆ.’ ಇಷ್ಟು ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿ, ಕಣ್ಣೀರಿನಿಂದ ಮಸುಕಾದ ಕಣ್ಣುಗಳುಳ್ಳ ಅವನು ಕಣ್ಣೀರಿನಿಂದ ಕಟ್ಟಿದ ಕಂಠದಿಂದ ಗಟ್ಟಿಯಾಗಿ ಮಾತಾಡಲಾರದೆ ಹೋದನು. ನದಿಯ ಪ್ರವಾಹದಂತೆ ಒಮ್ಮೆಲೇ ಉಕ್ಕಿಬಂದ ಕಣ್ಣೀರಿನ ವೇಗವನ್ನು ಸುಗ್ರೀವನು ರಾಮನ ಸನ್ನಿಧಿಯಲ್ಲಿ ಧೈರ್ಯದಿಂದ ತಡೆದನು. ನದೀವೇಗದ ಉಪಮೆಯಿಂದ ಶೋಕದ ಆಕಸ್ಮಿಕತೆಯನ್ನೂ ಪ್ರಬಲತೆಯನ್ನೂ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಆ ಕಣ್ಣೀರನ್ನು ತಡೆದು, ಸುಂದರವಾದ ಕಣ್ಣುಗಳನ್ನು ಒರೆಸಿಕೊಂಡು, ನಿಟ್ಟುಸಿರುಬಿಟ್ಟು, ತೇಜಸ್ವಿಯಾದ ಅವನು ರಾಘವನಿಗೆ ಮತ್ತೆ ಹೇಳಿದನು. ಮಿತ್ರನ ಎದುರೂ ಅಳುವುದು ಶೋಭಿಸದು ಎಂಬ ವೀರನ ಮರ್ಯಾದೆ ಇಲ್ಲಿ ರಕ್ಷಿತವಾಗಿದೆ. ‘ಶೋಕಾರ್ತರಿಗೆ ನೀನೇ ಗತಿ’ ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ ಸುಗ್ರೀವನು ರಾಮನನ್ನು ಕೇವಲ ಮಿತ್ರನೆಂದಲ್ಲ, ಆಶ್ರಯವೆಂದೂ ಭಾವಿಸುತ್ತಾನೆ. ಅಗ್ನಿಸಾಕ್ಷಿಕ ಸಖ್ಯವನ್ನು ಮತ್ತೆ ನೆನಪಿಸಲಾಗಿದೆ — ಐದನೆಯ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಮಾಡಿದುದು ಇಲ್ಲಿ ಫಲಿಸುತ್ತದೆ. ‘ಪ್ರಾಣಗಳಿಗಿಂತಲೂ ಪ್ರಿಯ’ ಎಂಬ ಪದಗಳಿಂದ ಮಿತ್ರನು ಪ್ರಾಣಗಳಿಗಿಂತಲೂ ಪ್ರಿಯ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಕಣ್ಣೀರನ್ನು ತಡೆದುದು ಸುಗ್ರೀವನ ವೀರತ್ವದ ಪ್ರಮಾಣ — ಇನ್ನೊಬ್ಬರಿಗೆ ಧೈರ್ಯದ ಉಪದೇಶ ಮಾಡಿದವನು ತಾನೂ ಅದನ್ನು ಆಚರಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಗಟ್ಟಿಯಾಗಿ ಮಾತಾಡಲಾರದೆ ಹೋದನು’ ಎಂಬ ವರ್ಣನೆಯಿಂದ ಶೋಕದ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷ ಲಕ್ಷಣವನ್ನು ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ; ಮಾತು ಕಟ್ಟುವುದೇ ಒಳಗಿನ ದುಃಖಕ್ಕೆ ಪ್ರಮಾಣ. ‘ನದಿಯ ಪ್ರವಾಹದಂತೆ ಬಂದ’ ಎಂಬ ಉಪಮೆಯಲ್ಲಿ ವೇಗ, ಹರಿವು ಎರಡೂ ಅಡಕವಾಗಿವೆ; ತಡೆಯುವುದು ದಡದ ಕಟ್ಟೆಯಂತೆ.

‘ರಾಮ, ಹಿಂದೆ ವಾಲಿ ನನ್ನನ್ನು ನನ್ನ ರಾಜ್ಯದಿಂದ ಕೆಳಗಿಳಿಸಿದನು; ಕಟುವಾದ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಕೇಳಿಸಿ ಬಲಶಾಲಿಯಾದ ಅವನು ನನ್ನನ್ನು ಹೊರಗಟ್ಟಿದನು. ಪ್ರಾಣಗಳಿಗಿಂತಲೂ ಮಿಗಿಲಾದ ನನ್ನ ಪತ್ನಿಯನ್ನು ಅವನು ಅಪಹರಿಸಿದನು; ನನ್ನವರಾದ ಸುಹೃದರನ್ನು ಬಂಧನದಲ್ಲಿಟ್ಟಿದ್ದಾನೆ. ಆ ದುಷ್ಟಾತ್ಮನು ನನ್ನ ವಿನಾಶಕ್ಕಾಗಿ ಪ್ರಯತ್ನಿಸುತ್ತಿದ್ದಾನೆ; ಅವನು ಕಳುಹಿಸಿದ ಅನೇಕ ವಾನರರನ್ನು ನಾನು ಕೊಂದಿದ್ದೇನೆ. ಇದೇ ಶಂಕೆಯಿಂದ ನಿನ್ನನ್ನು ಕಂಡೂ ನಾನು ಭಯದಿಂದ ಹತ್ತಿರ ಬರಲಿಲ್ಲ — ಭಯದಲ್ಲಿರುವವರೆಲ್ಲರೂ ಹೆದರುತ್ತಾರಲ್ಲವೇ. ಹನುಮಂತನೇ ಮೊದಲಾದ ಇವರಷ್ಟೇ ನನ್ನ ಸಹಾಯಕರು; ಆದ್ದರಿಂದ ಕಷ್ಟದಲ್ಲಿದ್ದರೂ ನಾನು ಪ್ರಾಣವನ್ನು ಹಿಡಿದಿಟ್ಟುಕೊಂಡಿದ್ದೇನೆ. ಸ್ನೇಹಪೂರ್ಣರಾದ ಈ ಕಪಿಗಳು ನನ್ನನ್ನು ಸುತ್ತಲೂ ರಕ್ಷಿಸುತ್ತಾರೆ, ನಾನು ಹೋಗುವಲ್ಲಿಗೆ ಜೊತೆಯಲ್ಲಿ ಬರುತ್ತಾರೆ, ನಾನು ನಿಂತಲ್ಲಿ ಸದಾ ನಿಲ್ಲುತ್ತಾರೆ. ಇದು ನನ್ನ ಕಥೆಯ ಸಂಕ್ಷೇಪ; ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿ ಹೇಳಿ ಏನು ಪ್ರಯೋಜನ? ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಪೌರುಷವುಳ್ಳ ನನ್ನ ಅಣ್ಣ ವಾಲಿಯೇ ನನ್ನ ಶತ್ರು. ಅವನ ವಿನಾಶವಾದ ತಕ್ಷಣವೇ ನನ್ನ ದುಃಖ ಅಳಿಸಿಹೋಗುತ್ತದೆ; ನನ್ನ ಸುಖವೂ ಬದುಕೂ ಅವನ ವಿನಾಶವನ್ನೇ ಅವಲಂಬಿಸಿವೆ. ಶೋಕಾರ್ತನಾದ ನಾನು ನನ್ನ ಶೋಕದ ಕೊನೆಯನ್ನು ಹೀಗೆ ನಿವೇದಿಸಿದ್ದೇನೆ; ದುಃಖಿತನಾಗಲಿ ಸುಖಿಯಾಗಲಿ, ಸಖನಿಗೆ ಸಖನೇ ನಿತ್ಯ ಗತಿ.’ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಅವನು ತನ್ನ ದುಃಖದ ಕಾರಣವನ್ನೂ ಫಲವನ್ನೂ ಒಂದೆಡೆ ಸಂಗ್ರಹಿಸಿ ಮಿತ್ರನಿಗೆ ಶರಣಾಗುತ್ತಾನೆ. ಈ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಸುಗ್ರೀವನು ತಾನು ಕಳೆದುಕೊಂಡ ನಾಲ್ಕನ್ನು ಎಣಿಸುತ್ತಾನೆ — ರಾಜ್ಯ, ಪತ್ನಿ, ಸುಹೃದರು, ನಿರ್ಭಯತೆ; ಇವೆಲ್ಲದರ ಪ್ರತೀಕಾರ ಒಂದೇ ವಾಲಿವಧೆಯಿಂದ ಸಾಧ್ಯ ಎಂದು ಉಪಸಂಹರಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಭಯದಲ್ಲಿರುವವರೆಲ್ಲರೂ ಹೆದರುತ್ತಾರೆ’ ಎಂಬ ಸಾಮಾನ್ಯವಚನದಿಂದ ತನ್ನ ಭಯ ನಾಚಿಕೆಗೇಡಲ್ಲ ಎಂದು ಅವನು ಸಾಧಿಸುತ್ತಾನೆ. ಹನುಮಂತಾದಿ ಸಹಾಯಕರ ವರ್ಣನೆಯೂ ಕೃತಜ್ಞತೆಯ ಪ್ರಕಾಶ — ಅವರಿಂದಲೇ ಅವನು ಪ್ರಾಣ ಹಿಡಿದಿದ್ದಾನೆ. ‘ಇದು ಸಂಕ್ಷೇಪ’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಕಥೆಯನ್ನು ಸಂಕ್ಷೇಪಿಸಲಾಗಿದೆ, ವಿಸ್ತಾರ ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಎಂದು ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ. ‘ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಪೌರುಷವುಳ್ಳ’ ಎಂಬ ವಾಲಿಯ ವಿಶೇಷಣ, ಶತ್ರುವಿನ ಬಲವನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುವ ಸುಗ್ರೀವನ ಸತ್ಯನಿಷ್ಠೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ — ಭಯದಿಂದಲೂ ಅವನು ಶತ್ರುವನ್ನು ಕೀಳಾಗಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ‘ಅವನ ವಿನಾಶವನ್ನೇ ಅವಲಂಬಿಸಿವೆ’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಸುಖಕ್ಕೂ ಬದುಕಿಗೂ ಒಂದೇ ಮೂಲ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ‘ಸಖನೇ ಗತಿ’ ಎಂಬ ಸಮಾಪನವಾಕ್ಯ ಮತ್ತೆ ಸಖ್ಯಧರ್ಮವನ್ನೇ ನೆನಪಿಸುತ್ತದೆ, ಅದರಿಂದ ಸರ್ಗದ ಆದಿಯಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದುದರೊಡನೆ ಅಂತ್ಯ ಹೊಂದಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ‘ಅವನು ಕಳುಹಿಸಿದ ಅನೇಕ ವಾನರರು’ ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ ವಾಲಿಯ ದ್ವೇಷದ ನಿರಂತರತೆ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ; ಒಮ್ಮೆಯಲ್ಲ, ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಅವನು ವಧೆಗಾಗಿ ದೂತರನ್ನು ಕಳುಹಿಸಿದನು. ಸುಗ್ರೀವನು ಅವರನ್ನು ಕೊಂದದ್ದು ಅನಿಚ್ಛೆಯಿಂದ ಎಂಬುದೂ ಧ್ವನಿಸುತ್ತದೆ.

ಈ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ರಾಮನು ಸುಗ್ರೀವನಿಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ಈ ವೈರ ಯಾವ ಕಾರಣದಿಂದ ಹುಟ್ಟಿತು? ಯಥಾರ್ಥವಾಗಿ ಕೇಳಲು ಬಯಸುತ್ತೇನೆ. ವಾನರನೇ, ವೈರದ ಕಾರಣವನ್ನು ಕೇಳಿ, ಬಲಾಬಲಗಳನ್ನು ನಿರ್ಧರಿಸಿ, ತಕ್ಷಣವೇ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ವಿಧಿಸುವೆನು.’ ನ್ಯಾಯನಿಷ್ಠನಾದ ರಾಮನ ಮರ್ಯಾದೆ ಇದು — ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ಮಾಡಿದ ಕಾರ್ಯವನ್ನೂ ವಿಚಾರಪೂರ್ವಕವಾಗಿಯೇ ಮಾಡಲಾಗುತ್ತದೆ. ‘ನೀನು ಅವಮಾನಿತನಾದುದನ್ನು ಕೇಳಿ ನನ್ನ ಕೋಪ ಬಲವಾಗಿದೆ; ಮಳೆಗಾಲದ ನೀರಿನ ವೇಗದಂತೆ ಅದು ಹೃದಯವನ್ನು ನಡುಗಿಸುತ್ತಾ ಬೆಳೆಯುತ್ತಿದೆ. ಹರ್ಷದಿಂದಲೂ ನಿಃಸಂಕೋಚವಾಗಿಯೂ ಹೇಳು — ಬಿಲ್ಲಿಗೆ ಹೆದೆಯೇರಿಸಿ ನಾನು ಬಾಣ ಬಿಡುವಷ್ಟರಲ್ಲೇ ನಿನ್ನ ಶತ್ರು ನಿರಸ್ತನಾದನೆಂಬುದು ನಿಶ್ಚಯ.’ ಮಹಾತ್ಮನಾದ ಕಾಕುತ್ಸ್ಥನು ಹೀಗೆ ಹೇಳಲು ಸುಗ್ರೀವನು ನಾಲ್ವರು ವಾನರರೊಡನೆ ಅಪಾರ ಹರ್ಷವನ್ನು ಹೊಂದಿದನು. ಅನಂತರ ಪ್ರಸನ್ನವದನನಾದ ಸುಗ್ರೀವನು ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಅಣ್ಣನಿಗೆ ವೈರದ ಕಾರಣವನ್ನು ಯಥಾರ್ಥವಾಗಿ ಹೇಳತೊಡಗಿದನು — ಇದರೊಂದಿಗೆ ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದ ಕಥೆ ಆರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ. ರಾಮನ ಪ್ರಶ್ನೆ ಎರಡು ಪ್ರಯೋಜನಗಳನ್ನು ಸಾಧಿಸುತ್ತದೆ — ವೈರದ ಮೂಲವನ್ನು ತಿಳಿಯುವುದು, ಬಲಾಬಲಗಳನ್ನು ನಿಶ್ಚಯಿಸುವುದು; ಇದರಿಂದ ಅವನ ರಾಜನೀತಿಕೌಶಲ ಪ್ರಕಾಶಿಸುತ್ತದೆ. ‘ಮಳೆಗಾಲದ ನೀರಿನ ವೇಗದಂತೆ’ ಎಂಬ ಉಪಮೆಯಿಂದ ಕೋಪದ ಬೆಳವಣಿಗೆ ಸ್ವಾಭಾವಿಕವೂ ಅನಿವಾರ್ಯವೂ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ‘ಬಿಲ್ಲಿಗೆ ಹೆದೆಯೇರಿಸುವಷ್ಟರಲ್ಲೇ’ ಎಂಬ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ಕಾಲದ ಅಲ್ಪತೆಯೂ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಯ ದೃಢತೆಯೂ ಏಕಕಾಲದಲ್ಲಿ ಸೂಚಿತವಾಗಿವೆ. ‘ಯಥಾರ್ಥವಾಗಿ’ ಎಂಬ ಪದ ಎರಡು ಬಾರಿ ಬಳಕೆಯಾಗಿದೆ — ರಾಮನ ಪ್ರಶ್ನೆಯಲ್ಲಿ, ಸುಗ್ರೀವನ ಕಥಾರಂಭದಲ್ಲಿ; ಅದರಿಂದ ಕಥೆಯ ಯಾಥಾರ್ಥ್ಯ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ. ‘ನಾಲ್ವರು ವಾನರರೊಡನೆ’ ಎಂಬ ಪದಗಳಿಂದ ಸುಗ್ರೀವನ ಪರಿವಾರವನ್ನು ಮತ್ತೆ ನೆನಪಿಸಲಾಗಿದೆ — ಹನುಮಂತನೇ ಮೊದಲಾದ ನಾಲ್ವರೇ ಅವನ ಉಳಿದ ಬಲ.

രാമന്റെ ആ വാക്കിനാൽ പരിതുഷ്ടനും ഹർഷിതനുമായ സുഗ്രീവൻ ലക്ഷ്മണന്റെ ജ്യേഷ്ഠനായ ശൂരനായ രാമനോട് ഈ വാക്കു പറഞ്ഞു — ഗുണസമ്പന്നനായ അങ്ങ് എനിക്കു സഖാവായിത്തീർന്നതിനാൽ, നിസ്സംശയം ഞാൻ ദേവതകളുടെ എല്ലാ വിധത്തിലുമുള്ള അനുഗ്രഹത്തിനു പാത്രമാണ്. അനഘാ, അങ്ങയെ സഹായിയായി ലഭിച്ചാൽ ദേവരാജ്യംപോലും നേടാനാകും; പ്രഭോ, സ്വന്തം രാജ്യത്തിന്റെ കാര്യം പിന്നെ പറയാനുണ്ടോ? അതിനാൽ അഗ്നിസാക്ഷിയായി രാഘവവംശജനായ ഒരു മിത്രത്തെ ലഭിച്ച ഞാൻ ബന്ധുക്കൾക്കും സുഹൃത്തുക്കൾക്കും ആദരണീയനാണ്. ഞാനും അങ്ങേക്ക് അനുരൂപനായ സുഹൃത്താണെന്ന് പതുക്കെ അങ്ങ് അറിയും; എന്നിലുള്ള ഗുണങ്ങൾ സ്വയം പറയാൻ ഞാൻ ശക്തനല്ല. ആത്മശ്ലാഘ ഒഴിവാക്കിക്കൊണ്ട് അവൻ കാലത്തെത്തന്നെ പ്രമാണമാക്കുന്നു. പിന്നെ സഖ്യത്തിന്റെ സാമാന്യധർമങ്ങൾ വർണിക്കുന്നു — അങ്ങയെപ്പോലുള്ള കൃതാത്മാക്കളും മഹാത്മാക്കളുമായവരുടെ പ്രീതി, ആത്മനിയന്ത്രണമുള്ളവരുടെ ധൈര്യംപോലെ, ഇളകാത്തതാണ്. വെള്ളിയും സ്വർണവും ശുഭമായ ആഭരണങ്ങളും സജ്ജനങ്ങൾ സജ്ജനങ്ങളുമായി പങ്കുവെക്കപ്പെടാത്തവയായി — പൊതുവായവയായി — കരുതുന്നു. സമ്പന്നനോ ദരിദ്രനോ, ദുഃഖിതനോ സുഖിതനോ, നിർദോഷനോ സദോഷനോ ആകട്ടെ — സുഹൃത്തുതന്നെയാണ് പരമമായ ആശ്രയം. ധനത്യാഗവും സുഖത്യാഗവും ദേശത്യാഗംപോലും — അത്തരം സ്നേഹം കണ്ടാൽ സജ്ജനങ്ങൾ സുഹൃത്തിനുവേണ്ടി ചെയ്യാൻ ഒരുങ്ങുന്നു. ഇത് സഖ്യശാസ്ത്രത്തിന്റെ സമ്പൂർണമായ സംഗ്രഹമാണ് — മിത്രം ഗുണങ്ങളാലല്ല, ആപത്തിലെ സ്ഥൈര്യത്താലാണ് പരീക്ഷിക്കപ്പെടുന്നത്. ഈ ഭാഗത്ത് സുഗ്രീവന്റെ വചനം രണ്ടായി വിഭജിച്ചിരിക്കുന്നു — പൂർവാർധത്തിൽ സ്വന്തം സൗഭാഗ്യവർണന, ഉത്തരാർധത്തിൽ സഖ്യത്തിന്റെ സാമാന്യലക്ഷണം. ‘ദേവതകളുടെ അനുഗ്രഹത്തിനു പാത്രം’ എന്ന വചനത്താൽ അവൻ രാമലാഭത്തെ സ്വപ്രയത്നഫലമായല്ല, ദൈവാനുഗ്രഹമായി കണക്കാക്കുന്നു; ഇത് വിനയത്തിന്റെ പരമകാഷ്ഠയാണ്. ‘ദേവരാജ്യംപോലും നേടാനാകും’ എന്ന അതിശയോക്തിയാൽ രാമന്റെ സാമർഥ്യം സ്തുതിക്കപ്പെടുന്നു; എന്നാൽ തന്റെ ആഗ്രഹം സ്വന്തം രാജ്യം മാത്രമാണെന്നും സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. ‘പതുക്കെ അറിയും’ എന്ന പദങ്ങളാൽ കാലംകൊണ്ടുമാത്രമാണ് മിത്രത്തിന്റെ പരീക്ഷ നടക്കുന്നത് എന്നു കാണിക്കപ്പെടുന്നു. പങ്കുവെക്കപ്പെടാത്ത ധനം, അവസ്ഥകളെ ആശ്രയിക്കാത്ത പ്രീതി, ത്യാഗസാമർഥ്യം — ഈ മൂന്നും സഖ്യത്തിന്റെ തൂണുകളായി ഇവിടെ ക്രമമായി പറയപ്പെടുന്നു. ‘സുഹൃത്താണ് പരമമായ ആശ്രയം’ എന്ന വാക്യം സർഗത്തിന്റെ ഉപദേശസാരംപോലെ നിലകൊള്ളുന്നു. ‘വെള്ളിയോ സ്വർണമോ’ എന്ന മൂന്ന് ഉദാഹരണങ്ങളാൽ ധനത്തിന്റെ എല്ലാ പ്രകാരങ്ങളും ഉൾക്കൊള്ളപ്പെടുന്നു; ‘സമ്പന്നനോ ദരിദ്രനോ’ എന്നതിലൂടെ അവസ്ഥകളുടെ മൂന്നു ദ്വന്ദ്വങ്ങൾ പറയപ്പെടുന്നു — സമ്പത്ത്, സുഖം, ദോഷം. ഇങ്ങനെ എല്ലാ അവസ്ഥകളിലും മിത്രം ഒരേ രൂപത്തിൽത്തന്നെ നിലകൊള്ളുന്നു എന്നതാണ് സിദ്ധാന്തം. ‘സജ്ജനങ്ങൾ സജ്ജനങ്ങളുമായി’ എന്ന ആവർത്തനത്താൽ ഇത് സത്പുരുഷന്മാരുടെ മാത്രം ധർമമാണ്, എല്ലാവരുടേതുമല്ല എന്ന നിയമം ചെയ്യപ്പെടുന്നു. ഈ പ്രകരണം രാമായണത്തിലെ നീതിഭാഗങ്ങളിൽ ഏറ്റവും പ്രസിദ്ധമായ ഒന്നാണ്.

ലക്ഷ്മണന്റെ മുന്നിൽ, ലക്ഷ്മിയാൽ ധീമാനായ ഇന്ദ്രനെപ്പോലെ ശോഭിക്കുന്ന രാമൻ, പ്രിയവാദിയായ സുഗ്രീവനോട് ‘അങ്ങനെതന്നെ’ എന്നു പറഞ്ഞു. ഒരൊറ്റ പദത്താൽ ഉപദേശം മുഴുവൻ അംഗീകരിക്കപ്പെട്ടു. പിന്നെ നിൽക്കുന്ന രാമനെയും മഹാബലനായ ലക്ഷ്മണനെയും കണ്ട് സുഗ്രീവൻ വനത്തിൽ എല്ലായിടത്തേക്കും ചഞ്ചലമായ ദൃഷ്ടി പായിച്ചു. അധികം ദൂരെയല്ലാതെ ആ വാനരേശ്വരൻ ഒരു സാലവൃക്ഷം കണ്ടു — നന്നായി പൂത്തതും അല്പം ഇലകൾ നിറഞ്ഞതും വണ്ടുകളാൽ ശോഭിക്കുന്നതും. അതിന്റെ ഇലകൾ നിറഞ്ഞ മനോഹരമായ ഒരു ശാഖ ഒടിച്ച് രാമനുവേണ്ടി വിരിച്ച് സുഗ്രീവൻ രാഘവനോടൊപ്പം ഇരുന്നു. അവർ ഇരിക്കുന്നതു കണ്ട് ഹനുമാനും ഒരു സാലശാഖ പിഴുതെടുത്ത് വിനീതനായ ലക്ഷ്മണനെ ഇരുത്തി. സാലപുഷ്പങ്ങൾ ചിതറിക്കിടക്കുന്ന ആ ശ്രേഷ്ഠപർവതത്തിൽ സുഖമായി ഇരിക്കുന്ന രാമൻ ശാന്തമായ സമുദ്രംപോലെ കാണപ്പെട്ടു. സമുദ്രോപമയാൽ ഗാംഭീര്യവും ശാന്തിയും ഒരേസമയം സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. പിന്നെ ഹർഷിതനായ സുഗ്രീവൻ മൃദുവും ശുഭവുമായ വാക്കോടെ, സ്നേഹത്താൽ, ഹർഷംകൊണ്ട് അക്ഷരങ്ങൾ ഇടറിക്കൊണ്ട് രാമനോടു പറഞ്ഞു — ഹർഷത്താൽ അക്ഷരങ്ങൾപോലും വഴുതിപ്പോകുന്നു എന്നു ഭാവം. ‘ഇന്ദ്രനെപ്പോലെ’ എന്ന ഉപമയാൽ രാമന്റെ ഐശ്വര്യവും ലക്ഷ്മണന്റെ അനുചരത്വവും ഒരേസമയം സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. സുഗ്രീവന്റെ ചഞ്ചലമായ ദൃഷ്ടിയാകട്ടെ അവന്റെ സ്വഭാവസിദ്ധമായ വാനരചാപല്യത്തെയും ഭയജന്യമായ ജാഗ്രതയെയും സൂചിപ്പിക്കുന്നു. വൃക്ഷശാഖ വിരിക്കുന്നത് ഇവിടെ ആതിഥ്യമാണ്; ഹനുമാന്റെ അനുകരണം സ്വാമിഭക്തിയുടെ ലക്ഷണവും. ‘വിനീതൻ’ എന്ന ലക്ഷ്മണന്റെ വിശേഷണം അവന്റെ ശീലം ഓർമിപ്പിക്കുന്നു — ജ്യേഷ്ഠന്റെ അരികിൽ അവൻ എപ്പോഴും വിനയത്തോടെ നിൽക്കുന്നു. പൂക്കൾ ചിതറിയ പർവതശിഖരത്തിൽ ഇരിക്കുന്ന രാമസുഗ്രീവന്മാരുടെ ചിത്രം ഇവിടെ മനോഹരമാണ്; അടുത്ത ദുഃഖകഥനത്തിന്റെ പശ്ചാത്തലവുമാണ്. ‘നന്നായി പൂത്തതും അല്പം ഇലകൾ നിറഞ്ഞതും’ എന്ന വർണനയാൽ വൃക്ഷത്തിന്റെ ഋതുശോഭ സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു; വണ്ടുകളുടെ സാന്നിധ്യം അവിടെ തേനുണ്ടെന്നു കാണിക്കുന്നു. ഇത്തരമൊരു മനോഹരസ്ഥലത്ത് ദുഃഖകഥ ആരംഭിക്കുന്നു എന്ന വിരോധത്താൽ കരുണരസം വർധിക്കുന്നു. ‘അങ്ങനെതന്നെ’ എന്ന രാമന്റെ സംക്ഷിപ്തമായ ഉത്തരം അവന്റെ സ്വഭാവസിദ്ധമായ ഗാംഭീര്യം സൂചിപ്പിക്കുന്നു — വാക്ക് ആവശ്യമുള്ളിടത്തുമാത്രം അവൻ സംസാരിക്കുന്നു.

സഹോദരനാൽ അപമാനിക്കപ്പെട്ട്, ഭയപീഡിതനായി ഞാൻ ഇങ്ങനെ സഞ്ചരിക്കുന്നു; ഭാര്യ അപഹരിക്കപ്പെട്ട്, അത്യന്തം ദുഃഖിതനായി ശ്രേഷ്ഠപർവതമായ ഋശ്യമൂകത്തെ ആശ്രയിച്ചിരിക്കുന്നു. രാഘവാ, ആ ഞാൻ ഭയന്ന്, ഭയത്തിൽ മുങ്ങി, മനസ്സു കലങ്ങി വനത്തിൽ വസിക്കുന്നു; സഹോദരൻ ബാലിയാൽ അപമാനിക്കപ്പെട്ടവനും അവനുമായി വൈരത്തിലുള്ളവനുമാണ് ഞാൻ. സർവലോകത്തിനും അഭയം നൽകുന്നവനേ, ഭയാർത്തനും അനാഥനുമായ എന്നോട് അങ്ങ് പ്രസാദിക്കണം. ‘സർവലോകത്തിനും അഭയം നൽകുന്നവനേ’ എന്ന സംബോധനയാൽ യാചനയുടെ ബലം വർധിക്കുന്നു — എല്ലാവർക്കും അഭയം നൽകുന്നവൻ ഒരുവന് എങ്ങനെ നൽകാതിരിക്കും? ഇങ്ങനെ പറയപ്പെട്ടപ്പോൾ തേജസ്വിയും ധർമജ്ഞനും ധർമവത്സലനുമായ കാകുത്സ്ഥൻ ചിരിക്കുന്നതുപോലെ സുഗ്രീവനോടു മറുപടി പറഞ്ഞു — ഉപകാരമാണ് മിത്രത്തിന്റെ ഫലം, അപകാരം ശത്രുവിന്റെ ലക്ഷണവും; നിന്റെ ഭാര്യയെ അപഹരിച്ച ആ ബാലിയെ ഞാൻ ഇന്നുതന്നെ വധിക്കും. ‘ഇന്നുതന്നെ’ എന്ന പദം പ്രതിജ്ഞയുടെ തത്ക്ഷണത സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ‘വിനികൃതഃ’ (അപമാനിക്കപ്പെട്ടവൻ) എന്ന പദം വീണ്ടും വീണ്ടും പ്രയോഗിക്കപ്പെടുന്നു — അഞ്ചാം സർഗത്തിലും ഇതുതന്നെ പറഞ്ഞിട്ടുണ്ട്; വൾഗേറ്റിൽ ഈ പ്രകരണം രണ്ടു തവണ അച്ചടിച്ചിട്ടുണ്ടെന്ന് ഇവിടെ ഓർക്കണം. ‘ചിരിക്കുന്നതുപോലെ’ എന്ന രാമന്റെ പുഞ്ചിരി വീണ്ടും അവന്റെ നിശ്ചയത്തിന്റെ ചിഹ്നമാണ്. ‘ഉപകാരമാണ് മിത്രത്തിന്റെ ഫലം, അപകാരം ശത്രുവിന്റെ ലക്ഷണം’ എന്ന സൂത്രരൂപമായ വാക്യം മിത്രവും ശത്രുവും തമ്മിലുള്ള ഭേദം രണ്ടു ചെറിയ പദങ്ങളാൽത്തന്നെ നിർണയിക്കുന്നു. ‘ഭാര്യ അപഹരിക്കപ്പെട്ട്, അത്യന്തം ദുഃഖിതനായി’ എന്ന പദങ്ങളാൽ സുഗ്രീവന്റെ ദുഃഖം രാമന്റെ ദുഃഖത്തോടു സമാനമാണെന്നു വീണ്ടും ഓർമിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു; സമാനദുഃഖമുള്ളവരുടെ സഖ്യം കൂടുതൽ ദൃഢമാകുന്നു എന്നു കവി കാണിക്കുന്നു. ‘അനാഥൻ’ എന്ന പദത്താൽ സുഗ്രീവൻ രാജപദം മറന്ന് വെറുമൊരു ശരണാർഥിയായി നിലകൊള്ളുന്നു.

മഹാഭാഗാ, ഇവ എന്റെ ശരങ്ങളാണ് — തൂവലുള്ളവയും തീക്ഷ്ണതേജസ്സുള്ളവയും കാർത്തികേയന്റെ ശരവനത്തിൽനിന്ന് ഉദ്ഭവിച്ചവയും സ്വർണാലംകൃതവുമാണ്. കങ്കപ്പക്ഷിയുടെ തൂവലുകളാൽ മൂടപ്പെട്ട്, മഹേന്ദ്രന്റെ വജ്രായുധംപോലെ, നല്ല മുട്ടുകളും അതിതീക്ഷ്ണമായ മുനകളുമുള്ള അവ ക്രുദ്ധരായ സർപ്പങ്ങളെപ്പോലെയാണ്. ശരവർണനയിൽ ആയുധത്തിന്റെ ഉദ്ഭവവും ആകൃതിയും തീക്ഷ്ണതയും ഭയങ്കരതയും ക്രമമായി പറയപ്പെടുന്നു. ബാലി എന്നു പേരുള്ള, ദുഷ്കൃത്യം ചെയ്ത, ശത്രുവായിത്തീർന്ന നിന്റെ സഹോദരൻ ശരങ്ങളാൽ വധിക്കപ്പെട്ട്, ചിതറിയ പർവതംപോലെ വീണുകിടക്കുന്നതു കണ്ടുകൊള്ളൂ എന്നും പറഞ്ഞു. ‘സഹോദരനായ ശത്രു’ എന്ന വിരോധാഭാസത്താൽ ബാലിയുടെ ദോഷംതന്നെ പ്രകാശിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു — സഹോദരനായിരുന്നിട്ടും ശത്രുവായിത്തീർന്നവൻ. രാഘവന്റെ വാക്കു കേട്ട് സേനാപതിയായ സുഗ്രീവൻ അതുല്യമായ ഹർഷം നേടി, ‘നന്ന്, നന്ന്’ എന്നു പറയുകയും ചെയ്തു. കാർത്തികേയന്റെ ജന്മസ്ഥാനമായ ശരവനത്തിൽ ഉണ്ടായവ എന്ന് ശരങ്ങളുടെ മാഹാത്മ്യം പറയപ്പെടുന്നു; അതിലൂടെ അവയുടെ അഭേദ്യത ധ്വനിക്കുന്നു. ‘ക്രുദ്ധരായ സർപ്പങ്ങളെപ്പോലെ’ എന്ന ഉപമ ശരങ്ങളുടെ ഗതിയും വിഷവും ഒരേസമയം സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ‘നന്ന്, നന്ന്’ എന്ന ആവർത്തനം സുഗ്രീവന്റെ ആനന്ദാതിരേകം കാണിക്കുന്നു. ‘ചിതറിയ പർവതംപോലെ’ എന്ന ഉപമയാൽ ബാലിയുടെ മഹത്ത്വം അംഗീകരിക്കപ്പെടുന്നു, അവന്റെ വീഴ്ച നിശ്ചിതമാണെന്നും — രണ്ടും സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. ‘സ്വർണാലംകൃതം’ എന്ന് ശരങ്ങളുടെ ശോഭയും പറയപ്പെടുന്നു; ആയുധവും രാജയോഗ്യമാണെന്നു ധ്വനിക്കുന്നു.

രാമാ, ഞാൻ ശോകത്താൽ കീഴടക്കപ്പെട്ടവനാണ്; അങ്ങാകട്ടെ ശോകാർത്തരുടെ ആശ്രയമാണ്; സുഹൃത്തായതുകൊണ്ടുമാത്രമാണ് ഞാൻ അങ്ങയുടെ മുന്നിൽ വിലപിക്കുന്നത്. കൈ നൽകിക്കൊണ്ട് അഗ്നിസാക്ഷിയായി അങ്ങ് എന്നെ സുഹൃത്താക്കിയിരിക്കുന്നു; പ്രാണനെക്കാളും അങ്ങ് എനിക്കു പ്രിയനാണ് — സത്യത്തെക്കൊണ്ടു ഞാൻ ശപഥം ചെയ്യുന്നു. സുഹൃത്തായതുകൊണ്ട് വിശ്വാസത്തോടെ ഞാൻ പറയുന്നു — എന്നും എന്റെ മനസ്സിനെ അപഹരിക്കുന്ന ഉള്ളിലെ ദുഃഖം ഞാൻ നിവേദിക്കുന്നു. ഇത്രയും പറഞ്ഞശേഷം കണ്ണീരാൽ കലങ്ങിയ കണ്ണുകളോടെ, കണ്ണീരാൽ ഇടറിയ വാക്കോടെ അവന് ഉറക്കെ സംസാരിക്കാൻ കഴിഞ്ഞില്ല. നദിയുടെ ഒഴുക്കുപോലെ പെട്ടെന്നു വന്ന കണ്ണീരിന്റെ കുത്തൊഴുക്കിനെ സുഗ്രീവൻ രാമന്റെ സന്നിധിയിൽ ധൈര്യംകൊണ്ടു തടഞ്ഞുനിർത്തി. നദീവേഗത്തിന്റെ ഉപമയാൽ ശോകത്തിന്റെ ആകസ്മികതയും പ്രാബല്യവും പറയപ്പെടുന്നു. ആ കണ്ണീരടക്കി, ശുഭമായ കണ്ണുകൾ തുടച്ച്, നെടുവീർപ്പിട്ട് ആ തേജസ്വി രാഘവനോടു വീണ്ടും പറഞ്ഞു. മിത്രത്തിന്റെ മുന്നിൽപ്പോലും കരയുന്നത് ശോഭിക്കുന്നില്ല എന്ന വീരന്റെ മര്യാദ ഇവിടെ രക്ഷിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു. ‘അങ്ങ് ശോകാർത്തരുടെ ആശ്രയമാണ്’ എന്ന വചനത്താൽ സുഗ്രീവൻ രാമനെ മിത്രം മാത്രമായല്ല, ആശ്രയമായും കരുതുന്നു. അഗ്നിസാക്ഷിയായ സഖ്യം വീണ്ടും ഓർമിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു — അഞ്ചാം സർഗത്തിൽ ചെയ്തത് ഇവിടെ ഫലിക്കുന്നു. ‘പ്രാണനെക്കാളും പ്രിയൻ’ എന്ന പദങ്ങളാൽ മിത്രം പ്രാണനെക്കാളും പ്രിയമാണെന്നു പറയപ്പെടുന്നു. കണ്ണീരടക്കുന്നതാകട്ടെ സുഗ്രീവന്റെ വീരത്വത്തിന്റെ പ്രമാണമാണ് — മറ്റൊരാളെ ധൈര്യം ഉപദേശിച്ചവൻ സ്വയവും അത് ആചരിക്കുന്നു. ‘ഉറക്കെ സംസാരിക്കാൻ കഴിഞ്ഞില്ല’ എന്ന വർണനയാൽ ശോകത്തിന്റെ പ്രത്യക്ഷലക്ഷണം കാണിക്കപ്പെടുന്നു; വാക്കിന്റെ തടസ്സംതന്നെയാണ് ഉള്ളിലെ ദുഃഖത്തിന്റെ പ്രമാണം. ‘നദിയുടെ ഒഴുക്കുപോലെ വന്നത്’ എന്ന ഉപമയിൽ വേഗവും പ്രവാഹവും രണ്ടും ഉൾക്കൊള്ളുന്നു; തടഞ്ഞുനിർത്തുന്നതോ ഒരു തടയണപോലെ.

രാമാ, പണ്ട് ബാലി എന്നെ എന്റെ രാജ്യത്തിൽനിന്നു താഴെയിറക്കി; പരുഷവാക്കുകൾ കേൾപ്പിച്ച് ആ ബലവാൻ എന്നെ ആട്ടിയോടിക്കുകയും ചെയ്തു. പ്രാണനെക്കാളും പ്രിയപ്പെട്ട എന്റെ ഭാര്യയെ അവൻ അപഹരിച്ചു; എന്റെ സുഹൃത്തുക്കളായിരുന്നവരെ ബന്ധനത്തിലാക്കി. ആ ദുഷ്ടാത്മാവ് എന്നെ നശിപ്പിക്കാൻ പ്രയത്നിക്കുന്നു; അവൻ അയച്ച വാനരന്മാരെ പലവട്ടം ഞാൻ കൊന്നിട്ടുണ്ട്. ഈ ശങ്കകൊണ്ടുതന്നെയാണ് അങ്ങയെ കണ്ടിട്ടും ഭയന്ന് ഞാൻ അടുത്തുവരാതിരുന്നത് — ഭയത്തിൽ കഴിയുന്ന എല്ലാവരും ഭയപ്പെടുമല്ലോ. ഹനുമാൻ മുതലായ ഇവർ മാത്രമാണ് എന്റെ സഹായികൾ; അതിനാൽ ക്ലേശത്തിലായിരുന്നിട്ടും ഞാൻ പ്രാണൻ നിലനിർത്തുന്നു. സ്നേഹമുള്ള ഈ കപികൾ എന്നെ ചുറ്റും രക്ഷിക്കുന്നു; ഞാൻ പോകുമ്പോൾ കൂടെ പോകുന്നു, ഞാൻ നിൽക്കുമ്പോൾ എന്നും കൂടെ നിൽക്കുന്നു. ഇതാണ് എന്റെ സംക്ഷേപം; വിസ്തരിച്ചു പറഞ്ഞിട്ട് എന്തു കാര്യം? പൗരുഷത്തിനു പ്രസിദ്ധനായ എന്റെ ജ്യേഷ്ഠസഹോദരൻ ബാലിയാണ് എന്റെ ശത്രു. അവന്റെ വിനാശത്തോടെ ഉടനെ എന്റെ ദുഃഖം തുടച്ചുനീക്കപ്പെടും; എന്റെ സുഖവും ജീവിതവും അവന്റെ വിനാശത്തെ ആശ്രയിച്ചിരിക്കുന്നു. ശോകാർത്തനായ ഞാൻ എന്റെ ശോകത്തിന്റെ അറുതിക്കുള്ള ഉപായം ഇതാ നിവേദിച്ചിരിക്കുന്നു; ദുഃഖിതനായാലും സുഖിതനായാലും സഖാവുതന്നെയാണ് സഖാവിന് എന്നും ആശ്രയം. ഒടുവിൽ അവൻ തന്റെ ദുഃഖത്തിന്റെ കാരണവും ഫലവും ഒന്നിച്ചു സംഗ്രഹിച്ച് മിത്രത്തെ ശരണം പ്രാപിക്കുന്നു. ഈ ഭാഗത്ത് സുഗ്രീവൻ തനിക്കു നഷ്ടപ്പെട്ട നാലെണ്ണം എണ്ണുന്നു — രാജ്യം, ഭാര്യ, സുഹൃത്തുക്കൾ, നിർഭയത; ഇവയ്ക്കെല്ലാമുള്ള പ്രതിവിധി ഒരൊറ്റ ബാലിവധംകൊണ്ടു സാധ്യമാണ് എന്ന് ഉപസംഹരിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. ‘ഭയത്തിൽ കഴിയുന്ന എല്ലാവരും ഭയപ്പെടുമല്ലോ’ എന്ന സാമാന്യവചനത്താൽ തന്റെ ഭയം ലജ്ജാകരമല്ലെന്ന് അവൻ സ്ഥാപിക്കുന്നു. ഹനുമാൻ മുതലായ സഹായികളുടെ വർണനയും കൃതജ്ഞതയുടെ പ്രകാശനമാണ് — അവർ നിമിത്തമാണ് അവൻ പ്രാണൻ നിലനിർത്തുന്നത്. ‘ഇതാണ് സംക്ഷേപം’ എന്ന പദത്താൽ കഥ ചുരുക്കിയിരിക്കുന്നു, വിസ്തരം അടുത്ത സർഗത്തിലാണ് എന്നു സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. ‘പൗരുഷത്തിനു പ്രസിദ്ധൻ’ എന്ന ബാലിയുടെ വിശേഷണം, ശത്രുവിന്റെ ബലം അംഗീകരിക്കുന്ന സുഗ്രീവന്റെ സത്യനിഷ്ഠ കാണിക്കുന്നു — ഭയംകൊണ്ടുപോലും അവൻ ശത്രുവിനെ ചെറുതാക്കുന്നില്ല. ‘അവന്റെ വിനാശത്തെ ആശ്രയിച്ചിരിക്കുന്നു’ എന്ന പദത്താൽ സുഖത്തിനും ജീവിതത്തിനും ഒരേ മൂലമാണുള്ളതെന്നു പറയപ്പെടുന്നു. ‘സഖാവാണ് ആശ്രയം’ എന്ന സമാപനവാക്യം വീണ്ടും സഖ്യധർമംതന്നെ ഓർമിപ്പിക്കുന്നു; അങ്ങനെ സർഗത്തിന്റെ ആരംഭത്തിൽ പറഞ്ഞതുമായി അവസാനം ചേർന്നുവരുന്നു. ‘അവൻ അയച്ച വാനരന്മാരെ പലവട്ടം’ എന്ന വചനത്താൽ ബാലിയുടെ ദ്വേഷത്തിന്റെ നിരന്തരത സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു; ഒരു തവണയല്ല, വീണ്ടും വീണ്ടും അവൻ വധിക്കാനായി ദൂതന്മാരെ അയച്ചു. സുഗ്രീവൻ അവരെ കൊന്നത് മനസ്സില്ലാമനസ്സോടെയാണെന്നും ധ്വനിക്കുന്നു.

ഈ വാക്കു കേട്ട് രാമൻ സുഗ്രീവനോട് ഇതു പറഞ്ഞു — ഈ വൈരം എന്തു നിമിത്തമാണ് ഉണ്ടായത്? യഥാർഥമായി കേൾക്കാൻ ഞാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു. വാനരാ, വൈരത്തിന്റെ കാരണം കേട്ട്, ബലാബലം നിർണയിച്ച്, അതിനുശേഷം ഞാൻ വിധിക്കും. ന്യായനിഷ്ഠനായ രാമന്റെ മര്യാദ ഇതാണ് — പ്രതിജ്ഞ ചെയ്ത കാര്യവും വിചാരപൂർവം മാത്രമേ ചെയ്യൂ. നീ അപമാനിക്കപ്പെട്ടു എന്നു കേട്ട് എന്റെ അമർഷം ബലവത്തായിരിക്കുന്നു; വർഷകാലത്തെ ജലവേഗംപോലെ അത് ഹൃദയത്തെ വിറപ്പിച്ചുകൊണ്ട് വളരുന്നു. ഹർഷത്തോടെ, വിശ്വാസത്തോടെ പറയൂ — ഞാൻ വില്ലു കുലയ്ക്കുമ്പോഴേക്കും ബാണം തൊടുക്കുമ്പോഴേക്കും നിന്റെ ശത്രു നീക്കപ്പെട്ടുകഴിഞ്ഞു എന്നത് നിശ്ചയം. മഹാത്മാവായ കാകുത്സ്ഥൻ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞപ്പോൾ സുഗ്രീവൻ നാലു വാനരന്മാരോടൊപ്പം അതുല്യമായ ഹർഷം നേടി. പിന്നെ മുഖം പ്രസന്നമായ സുഗ്രീവൻ ലക്ഷ്മണന്റെ ജ്യേഷ്ഠനോട് വൈരത്തിന്റെ കാരണം യഥാർഥമായി പറയാൻ തുടങ്ങി — ഇതോടെ അടുത്ത സർഗത്തിലെ കഥ ആരംഭിക്കുന്നു. രാമന്റെ ചോദ്യം രണ്ടുവിധം പ്രയോജനം സാധിക്കുന്നു — വൈരത്തിന്റെ മൂലം അറിയുക, ബലാബലം നിശ്ചയിക്കുക; ഇതിലൂടെ അവന്റെ രാജനീതികൗശലം പ്രകാശിക്കുന്നു. ‘വർഷകാലത്തെ ജലവേഗംപോലെ’ എന്ന ഉപമയാൽ അമർഷത്തിന്റെ വളർച്ച സ്വാഭാവികവും അനിവാര്യവുമാണെന്നു പറയപ്പെടുന്നു. ‘ഞാൻ വില്ലു കുലയ്ക്കുമ്പോഴേക്കും’ എന്ന വചനത്തിൽ കാലത്തിന്റെ അല്പതയും പ്രതിജ്ഞയുടെ ദൃഢതയും ഒരേസമയം സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. ‘തത്ത്വതഃ’ (യഥാർഥമായി) എന്ന പദം രണ്ടു തവണ പ്രയോഗിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു — രാമന്റെ ചോദ്യത്തിലും സുഗ്രീവന്റെ കഥാരംഭത്തിലും; അതിലൂടെ കഥയുടെ യാഥാർഥ്യം സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. ‘നാലു വാനരന്മാരോടൊപ്പം’ എന്ന പദങ്ങളാൽ സുഗ്രീവന്റെ പരിവാരം വീണ്ടും ഓർമിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു — ഹനുമാൻ മുതലായ നാലുപേർ മാത്രമാണ് അവന്റെ ശേഷിച്ച ബലം.

Pleased and delighted by Rāma's words, Sugrīva said to Lakṣmaṇa's valiant elder brother: "Beyond doubt the gods favour me in every way, since a man so rich in virtues as you has become my friend. With you as my ally, blameless one, even the kingdom of the gods could be won — how much more my own kingdom, my lord! My kinsmen and well-wishers should congratulate me, for I have gained a friend of Raghu's line with fire as our witness. You will learn little by little that I too am a friend worthy of you; I cannot myself speak of the qualities in me." Avoiding self-praise, he lets time be the proof. Then he describes the dharma of friendship in general: "In great souls like you, masters of themselves, affection is as unshakeable as the firmness of the self-possessed. Good men regard silver, gold and fine ornaments as held in common with their good friends. Rich or poor, sorrowful or happy, blameless or at fault, a friend is one's highest refuge. When they see such affection, good men will give up wealth, comfort, even their own country, for a friend's sake." This is a whole treatise on friendship in brief: a friend is proved not by his qualities but by his constancy in trouble. Sugrīva's speech falls into two halves, first his own good fortune and then the general marks of friendship. In counting Rāma's friendship a favour of the gods rather than the fruit of his own effort he shows the height of humility; in saying that even heaven could be won he praises Rāma's power, while hinting that he himself wants no more than his own kingdom; and "little by little" shows that a friend is tested only by time. Wealth held in common, affection that does not change with circumstance, and readiness to give up everything — these are the three pillars of friendship set out in order. Silver, gold and ornaments cover every kind of wealth, and rich and poor, happy and sad, blameless and faulty cover every condition, so that a friend stays the same in all of them. Repeating "good men… good friends" makes this the dharma of the virtuous, not of everyone. "A friend is the highest refuge" stands as the lesson of the whole sarga, and the passage is among the most famous pieces of wisdom in the Rāmāyaṇa.

"So be it," said Rāma to the pleasant-spoken Sugrīva, standing before Lakṣmaṇa and shining in his splendour like wise Indra; with a single word he approved all that had been said. The short reply shows his natural gravity: he speaks only where speech is needed. The comparison with Indra suggests both Rāma's majesty and Lakṣmaṇa's place as his follower. Then, seeing Rāma and mighty Lakṣmaṇa standing there, Sugrīva let his restless glance run all round the forest — a monkey's natural restlessness, and also the watchfulness born of fear. Not far off the lord of the monkeys saw a sāla tree in full flower, rich in tender leaves and graced by bees, a sign of the season's beauty and of honey in its blossoms. He broke off one lovely leafy branch, spread it for Rāma, and sat down on it with him. Seeing them seated, Hanumān too tore off a sāla branch and seated the modest Lakṣmaṇa on it. Spreading a branch is the forest's hospitality, and Hanumān's following his master's lead is the mark of a devoted servant; "modest" reminds us of Lakṣmaṇa's character, always humble at his elder brother's side. Sitting at ease on that great mountain strewn with sāla blossoms, Rāma looked as serene as a calm ocean — the image of the sea conveys both his depth and his peace. The picture of the two seated on a flower-strewn mountain top is lovely, and it is the backdrop to the tale of sorrow that follows; that such a tale should begin in so fair a place heightens the pathos. Then Sugrīva, delighted, spoke to Rāma affectionately in a soft, gracious voice, his syllables faltering with joy.

"Wronged by my brother and afflicted with fear, I wander here, robbed of my wife and deeply grieved, sheltering on Ṛṣyamūka, the best of hills. So I live in the forest, terrified, sunk in fear, my mind distraught, wronged by my brother Vālī, who has made himself my enemy, Rāghava. You who give safety to all the worlds, show your grace to me, who am terrified of Vālī and have no protector." Calling Rāma the giver of safety to all the worlds strengthens the plea: how could one who shelters all refuse shelter to one? And in calling himself protectorless Sugrīva forgets his royal rank and comes simply as one seeking refuge. "Robbed of my wife and deeply grieved" recalls again that his sorrow matches Rāma's, and the poet shows that a friendship between those who share a sorrow grows firmer. So addressed, glorious Kākutstha, who knew and loved dharma, answered Sugrīva with something like a smile — once more the sign of his resolve: "Help is the fruit of friendship, injury the mark of an enemy. This very day I will kill the one who carried off your wife." That maxim draws the line between friend and foe in a few words, and "this very day" shows how immediate the promise is.

"Here, noble friend, are my feathered arrows of fierce brilliance, born in Kārttikeya's reed-forest and adorned with gold, fletched with heron feathers, like great Indra's thunderbolt, well jointed and keen-pointed, like angry serpents." In describing his arrows Rāma names in turn their origin, their form, their sharpness and their terror. That they come from the reed-forest where Kārttikeya was born tells of their greatness and suggests that nothing can withstand them; the angry serpents convey both their speed and their venom; and their gold ornament shows them to be weapons fit for a king. "See your enemy, Vālī by name, your brother who has wronged you, struck down by my arrows and lying scattered like a shattered mountain." "Your brother, your enemy" — the paradox exposes Vālī's fault, a brother who has become a foe. The shattered mountain admits Vālī's greatness and also makes his fall certain. Hearing Rāghava's words, Sugrīva, lord of armies, felt boundless joy and cried, "Well done, well done!" — the repetition shows the fullness of his delight.

"Rāma, I am overcome by grief, and you are the refuge of the grieving; it is because you are my friend that I lament before you. By giving me your hand you became my friend with fire as witness, and you are dearer to me than my life — I swear it by truth. Because you are my friend I speak out with confidence: the grief within me consumes my mind without ceasing." He sees Rāma not only as a friend but as a refuge, and the friendship made before the fire in the fifth sarga now bears fruit; a friend is dearer than life itself. Having said this much, his eyes clouded with tears, he could not speak aloud, for his voice too was choked with weeping — the blocked voice is the plain sign of the grief within. But the rush of tears that came on him suddenly, like a river in spate, Sugrīva held back by firmness in Rāma's presence. The image of the flood conveys how sudden and strong grief is, and his holding it back is like a bank that contains the stream. Checking his tears, wiping his fair eyes and drawing a deep breath, he spoke to Rāghava again. A hero does not weep even before a friend: here his dignity is kept, and his mastering his tears proves his courage — he who had urged firmness on another now practises it himself.

"Long ago, Rāma, Vālī threw me out of my own kingdom; he spoke harshly to me and, being the stronger, drove me away. He took my wife, who is dearer to me than life, and put all my friends in chains. That wicked soul has worked for my destruction, Rāghava, and I have killed many monkeys he sent against me." That Vālī sent his agents not once but again and again shows how unrelenting his hatred was, and it is hinted that Sugrīva killed them unwillingly. "It was this very suspicion that made me afraid to approach even you when I saw you; for in a time of fear everyone is afraid." With that general truth he shows that his fear was nothing to be ashamed of. "These monkeys, with Hanumān at their head, are my only helpers, and it is for their sake that I still keep my life, though I am in dire straits. These loving monkeys guard me on every side; they go with me when I must go and stay with me whenever I stay." His praise of them is also his gratitude. "That is the short of it, Rāma; what use is it to tell you at length? My elder brother Vālī, famous for his prowess, is my enemy. Only with his destruction would my grief be wiped away at once; my happiness and my very life depend on his destruction. That, Rāma, is how my grief can end, as told by one stricken with grief; in sorrow or in joy, a friend is always a friend's refuge." Sugrīva counts four things he has lost — his kingdom, his wife, his friends and his safety — and concludes that all can be restored by one thing, the death of Vālī. "That is the short of it" signals that the full story will come in the next sarga. Calling Vālī famous for his prowess, he admits his enemy's strength, showing that even in fear he does not belittle his foe — a sign of his honesty. His happiness and his life have a single root, and his closing words on friendship bring the end of the sarga back to its beginning.

Hearing this, Rāma said to Sugrīva: "What caused this enmity? I want to hear exactly how it was. When I have heard the cause, monkey, I will weigh the strength on each side and act at once." This is the way of a man devoted to justice: even a task already promised is undertaken only after reflection. His question serves two ends, to learn the root of the quarrel and to judge the strength of each side, and so shows his skill in statecraft. "Hearing that you were humiliated has roused strong indignation in me; it swells and shakes my heart like floodwater in the rains." The image shows his anger rising as naturally and irresistibly as a river in the monsoon. "Tell me gladly and with confidence: by the time my bow is strung, my arrow will have flown and your enemy be finished." In those words the shortness of the time and the firmness of the promise are shown together. So addressed by great-souled Kākutstha, Sugrīva and his four monkeys — Hanumān and the others, all the strength he had left — felt unequalled joy. Then, his face bright with happiness, Sugrīva began to tell Lakṣmaṇa's elder brother the true cause of the enmity, and with this the story of the next sarga begins. "Truly" is said twice, in Rāma's question and at the start of Sugrīva's story, to mark that the tale is true.