आर्तेन रामेण एवम् उक्तः वानरः सुग्रीवः प्राञ्जलिः सबाष्पं बाष्पगद्गदः वाक्यम् अब्रवीत्। प्रथमं सः सत्यं निवेदयति — तस्य पापरक्षसः निलयं सर्वथा न जाने, न च तस्य सामर्थ्यं विक्रमं दौष्कुलेयस्य वा कुलं जानामि। अज्ञानं निःसंकोचम् उक्त्वा एव सः विश्वासार्हः भवति; यत् न ज्ञातं तत् ज्ञातम् इव न कथयति इति मित्रस्य प्रथमः गुणः। ततः प्रतिजानीते — सत्यं तु प्रतिजानामि, शोकं त्यज, हे अरिंदम; तथा यत्नं करिष्यामि यथा मैथिलीं प्राप्स्यसि। सगणं रावणं हत्वा आत्मपौरुषं परितोष्य नचिरात् तथा कर्ता अस्मि यथा त्वं प्रीतः भविष्यसि। ततः सान्त्वनम् आरभते — वैक्लव्यम् आलम्ब्य किं फलम्? अलम् एतेन; आत्मगतं धैर्यं स्मर। त्वद्विधानां पुरुषाणाम् ईदृशं बुद्धिलाघवं न सदृशम्। मयापि भार्याविरहजं महत् व्यसनं प्राप्तम्, तथापि अहम् एवं न शोचामि, न च धैर्यं परित्यजे इति स्वदृष्टान्तेन उपदिशति। परोपदेशः स्वाचरणेन समर्थितः चेत् एव फलति इति नीतिः। अस्मिन् खण्डे सुग्रीवस्य वाक्ये चत्वारः अंशाः क्रमेण दृश्यन्ते — अज्ञाननिवेदनम्, सत्यप्रतिज्ञा, कार्यनिश्चयः, आत्मदृष्टान्तेन सान्त्वनम् इति। ‘सबाष्पं बाष्पगद्गदः’ इति द्विरुक्त्या तस्य करुणा प्रकटिता; मित्रस्य दुःखेन तस्य अपि कण्ठः रुद्धः। ‘दौष्कुलेयस्य’ इति पदेन रावणस्य निन्दा अपि अन्तर्भूता — नीचकुलजातः इति। ‘आत्मपौरुषं परितोष्य’ इति वचने सुग्रीवः स्वबलस्य प्रकाशनम् अपि प्रयोजनम् इति वदति; वीरस्य प्रतिज्ञा केवलं परार्था न, अपितु स्वधर्मरूपा अपि।

अहं प्राकृतः वानरः अपि सन् तां न अनुशोचामि; महात्मा विनीतः धृतिमान् च भवान् किं पुनः शोचेत् इति सुग्रीवः वदति। स्वस्य लघुत्वं स्वीकृत्य परस्य महत्त्वं स्थापयन् सः उपदेशं मधुरं करोति। आपतितं बाष्पं धैर्येण निग्रहीतुं त्वम् अर्हसि; सत्त्वयुक्तानां मर्यादां धृतिं च उत्स्रष्टुं न अर्हसि। व्यसने वा, अर्थकृच्छ्रे वा, भये वा, जीवितान्तगे अपि संकटे, स्वया बुद्ध्या विमृशन् धृतिमान् न अवसीदति। यः तु बालिशः नरः नित्यं वैक्लव्यम् अनुवर्तते, सः भाराक्रान्ता जले नौः इव शोके अवशः मज्जति। नौकोपमा अत्र सूक्ष्मा — भारः बहिः, मज्जनं तु स्वयंकृतम्। एषः मया अञ्जलिः बद्धः; प्रणयात् त्वां प्रसादये — पौरुषं श्रय, शोकस्य अन्तरं दातुं न अर्हसि। ये शोकम् अनुवर्तन्ते तेषां सुखं न विद्यते, तेजः च क्षीयते; अतः त्वं शोचितुं न अर्हसि। शोकेन अभिप्रपन्नस्य जीविते अपि संशयः भवति; अतः हे राजेन्द्र, शोकं त्यज, केवलं धैर्यम् आश्रय। अत्र सुग्रीवः शोकस्य त्रीणि दूषणानि दर्शयति — सुखनाशः, तेजःक्षयः, जीवितसंशयः च। ‘बालिशः’ इति पदेन बालवत् अविवेकी उक्तः; विवेकः एव धैर्यस्य मूलम् इति ध्वन्यते। ‘स्वया बुद्ध्या विमृशन्’ इति पदैः उपायचिन्तनम् एव संकटे शरणम् इति सूचितम्। अञ्जलिबन्धनं तु वानरराजस्य विनयस्य परमा सीमा — राजा सन् अपि सः मित्रस्य पुरतः याचकः भवति। शोकस्य ‘अन्तरम्’ इति छिद्रम् उच्यते; यथा शत्रुः छिद्रेण प्रविशति, तथा शोकः अपि। ‘शोकेन अभिप्रपन्नस्य जीविते अपि संशयः’ इति वचनं सर्वस्य उपदेशस्य निगमनम् — शोकः केवलं मनसः पीडा न, अपितु प्राणानाम् अपि हानिः।

वयस्यभावेन हितं ब्रवीमि, न तु उपदिशामि ते — इति सुग्रीवः स्वस्य मर्यादां स्मरति; मित्रं हितं वदति, गुरुः इव न शास्ति। मम वयस्यतां पूजयन् त्वं शोचितुं न अर्हसि इति च आह। तेन सुग्रीवेण मधुरं सान्त्वितः राघवः अश्रुपरिक्लिन्नं मुखं वस्त्रान्तेन प्रमार्जयत्। सुग्रीवस्य वचनात् प्रकृतिस्थः प्रभुः काकुत्स्थः सुग्रीवं सम्परिष्वज्य इदं वचनम् अब्रवीत् — स्निग्धेन हितेन च वयस्येन यत् कर्तव्यम्, अनुरूपं युक्तं च यत्, तत् त्वया कृतं सुग्रीव। एषः च अहं त्वया अनुनीतः प्रकृतिस्थः अस्मि, सखे; अस्मिन् काले विशेषतः ईदृशः बन्धुः दुर्लभः। ‘अस्मिन् काले विशेषतः’ इति पदैः आपत्कालस्य महत्त्वं सूचितम् — सम्पत्तौ बहवः मित्राणि, विपत्तौ तु विरलानि। ‘नोपदिशामि ते’ इति वचनेन सुग्रीवः उपदेष्टुः अहङ्कारं वर्जयति; हितवचनं मित्रत्वेन एव दत्तम् इति। रामस्य वस्त्रान्तेन मुखप्रमार्जनं लघु कर्म, किन्तु तेन शोकस्य अन्तः सूचितः। परिष्वङ्गः च प्रत्युपकारः इव — यः सान्त्वितः सः एव सान्त्वयितारम् आलिङ्गति। ‘दुर्लभो हीदृशो बन्धुः’ इति रामस्य वचनं सुग्रीवाय महान् आदरः — यः सान्त्वयितुं शक्नोति सः एव सत्यः बन्धुः इति।

किं तु मैथिल्याः परिमार्गणे, रौद्रस्य दुरात्मनः राक्षसस्य रावणस्य च अन्वेषणे त्वया यत्नः कार्यः इति रामः कार्यम् एव पुनः स्मारयति — सान्त्वनं स्वीकृतम्, किन्तु कर्तव्यं न विस्मृतम्। मया च यत् अनुष्ठेयं तत् विस्रब्धेन उच्यताम्; वर्षासु सुक्षेत्रे इव तव सर्वं सम्पद्यते। सुक्षेत्रोपमया रामः स्वस्य साहाय्यस्य निश्चितफलत्वं सूचयति — बीजं व्यर्थं न भवति। मया च यत् इदं वाक्यम् अभिमानात् समीरितम्, तत् त्वया हरिशार्दूल तत्त्वम् इति उपधार्यताम्। अनृतं मया पूर्वं न उक्तम्, न च कदाचन वक्ष्ये; एतत् ते प्रतिजानामि, सत्येन एव शपामि — इति रामस्य वचनं सर्वस्य रामायणस्य मूलसूत्रम् इव। ‘विस्रब्धेन’ इति पदं विश्वासस्य पूर्णताम् आह — संकोचं विना वद इति। ‘अभिमानात् समीरितम्’ इति उक्त्वा रामः स्वस्य पूर्वोक्तं वालिवधवचनम् आत्मश्लाघारूपं न, अपितु सत्यप्रतिज्ञारूपम् इति स्पष्टीकरोति। ‘सत्येनैव शपामि’ इति अन्ते सत्यम् एव शपथस्य साधनं कृतम्, न अन्यत् किञ्चित्।

ततः राघवस्य वचः विशेषतः च प्रतिज्ञातं श्रुत्वा सचिवैः वानरैः सह सुग्रीवः प्रहृष्टः अभवत्। एवम् एकान्तसम्पृक्तौ तौ नरवानरौ उभौ अन्योन्यसदृशं सुखं दुःखं च अभाषताम् — समानदुःखयोः समानं सम्भाषणम् इति सख्यस्य फलम्। अन्ते हरिनृपाणाम् अधिपस्य — वानराणां नृपाणां च स्वामिनः रामस्य — तस्य महानुभावस्य वचः निशम्य विद्वान् हरिवीरमुख्यः सुग्रीवः तदा स्वकार्यं हृदयेन कृतम् एव मेने। कार्यं न तावत् कृतम्, किन्तु रामस्य प्रतिज्ञा एव सिद्धिः इति तस्य विश्वासः — एतेन सर्गः समाप्यते। ‘एकान्तसम्पृक्तौ’ इति पदेन निर्जने मिलित्वा उपविष्टौ इति गम्यते; राजनीतौ रहस्यमन्त्रणा सख्यस्य लक्षणम्। अन्तिमः श्लोकः दीर्घवृत्तेन निबद्धः। ‘हृदयेन कृतं मेने’ इति पदैः मानसिकी सिद्धिः एव तदानीं तस्य लाभः इति दर्शितम्।

దుఃఖితుడైన రాముడు ఇలా అనగా వానరుడు సుగ్రీవుడు దోసిలి జోడించి, కన్నీటితో, కన్నీటితో గద్గదమైన గొంతుతో ఈ మాట అన్నాడు. మొదట అతడు సత్యాన్ని నివేదిస్తాడు — ఆ పాపి రాక్షసుని నివాసం నాకు ఏ మాత్రమూ తెలియదు, ఆ నీచకులజుని సామర్థ్యమూ విక్రమమూ వంశమూ నాకు తెలియవు. తెలియనిదాన్ని సంకోచం లేకుండా చెప్పడం వల్లనే అతడు నమ్మదగినవాడవుతాడు; తెలియనిదాన్ని తెలిసినట్లు చెప్పకపోవడం మిత్రునికి మొదటి గుణం. తరువాత ప్రతిజ్ఞ చేస్తాడు — శత్రువులను అణచేవాడా, సత్యంగా ప్రతిజ్ఞ చేస్తున్నాను, శోకాన్ని విడిచిపెట్టు; నువ్వు మైథిలిని పొందేటట్లు ప్రయత్నం చేస్తాను. పరివారంతో సహా రావణుని చంపి, నా పౌరుషాన్ని సంతృప్తిపరచి, నువ్వు ప్రీతి చెందేటట్లు త్వరలోనే చేస్తాను. తరువాత ఓదార్పు మొదలుపెడతాడు — దైన్యాన్ని ఆశ్రయిస్తే ఏమి ఫలం? ఇక చాలు; నీలోనే ఉన్న ధైర్యాన్ని గుర్తుచేసుకో. నీవంటి పురుషులకు ఇలాంటి బుద్ధిలాఘవం తగదు. నేను కూడా భార్యావిరహం వల్ల కలిగిన గొప్ప ఆపదను పొందాను, అయినా నేను ఇలా శోకించను, ధైర్యాన్నీ విడిచిపెట్టను అని తన దృష్టాంతంతో ఉపదేశిస్తాడు. ఇతరులకు చేసే ఉపదేశం తన ఆచరణతో సమర్థించబడితేనే ఫలిస్తుంది అనేది నీతి. ఈ భాగంలో సుగ్రీవుని మాటలో నాలుగు అంశాలు క్రమంగా కనిపిస్తాయి — తెలియదని నివేదించడం, సత్యప్రతిజ్ఞ, కార్యనిశ్చయం, తన దృష్టాంతంతో ఓదార్పు. ‘కన్నీటితో, కన్నీటితో గద్గదమైన గొంతుతో’ అనే పునరుక్తితో అతని కరుణ ప్రకటితమైంది; మిత్రుని దుఃఖంతో అతని గొంతు కూడా పూడుకుపోయింది. ‘దౌష్కులేయస్య’ (నీచకులజుని) అనే పదంలో రావణుని నింద కూడా ఇమిడి ఉంది — నీచకులంలో పుట్టినవాడు అని. ‘నా పౌరుషాన్ని సంతృప్తిపరచి’ అనే మాటలో సుగ్రీవుడు తన బలాన్ని ప్రదర్శించడం కూడా ఒక ప్రయోజనమని చెబుతాడు; వీరుని ప్రతిజ్ఞ కేవలం పరార్థం కాదు, స్వధర్మరూపమైనది కూడా.

నేను సాధారణ వానరుడనైనా ఆమె కోసం శోకించడం లేదు; మహాత్ముడూ వినయవంతుడూ ధైర్యశాలీ అయిన నువ్వు ఇక ఎందుకు శోకించాలి అని సుగ్రీవుడు అంటాడు. తన లఘుత్వాన్ని అంగీకరించి ఇతరుని మహత్త్వాన్ని స్థాపిస్తూ అతడు ఉపదేశాన్ని మధురం చేస్తాడు. ఉబికి వచ్చిన కన్నీటిని ధైర్యంతో అణచుకోవడానికి నువ్వు తగినవాడవు; సత్త్వం గలవారి మర్యాదనూ ధైర్యాన్నీ విడిచిపెట్టడం నీకు తగదు. ఆపదలోనైనా, ధనకష్టంలోనైనా, భయంలోనైనా, ప్రాణాంతకమైన సంకటంలోనైనా తన బుద్ధితో విమర్శించుకొనే ధైర్యశాలి కుంగిపోడు. ఎప్పుడూ దైన్యాన్నే అనుసరించే మూఢుడైన మనిషి మాత్రం బరువెక్కిన పడవ నీటిలో మునిగినట్లు శోకంలో నిస్సహాయంగా మునిగిపోతాడు. ఇక్కడ పడవ ఉపమానం సూక్ష్మమైనది — బరువు బయటిది, మునగడం మాత్రం తాను చేసుకున్నదే. ఇదిగో నేను దోసిలి జోడించాను; ప్రేమతో నిన్ను ప్రసన్నుణ్ణి చేసుకుంటున్నాను — పౌరుషాన్ని ఆశ్రయించు, శోకానికి సందు ఇవ్వడం నీకు తగదు. శోకాన్ని అనుసరించేవారికి సుఖం ఉండదు, తేజస్సూ క్షీణిస్తుంది; అందుచేత నువ్వు శోకించడం తగదు. శోకంతో ఆక్రాంతుడైనవాని ప్రాణాలకే సందేహం కలుగుతుంది; అందుచేత రాజేంద్రా, శోకాన్ని విడిచిపెట్టు, కేవలం ధైర్యాన్ని ఆశ్రయించు. ఇక్కడ సుగ్రీవుడు శోకపు మూడు దోషాలను చూపిస్తాడు — సుఖనాశం, తేజఃక్షయం, ప్రాణసంశయం. ‘బాలిశః’ అనే పదంతో పిల్లవానిలా అవివేకి అని చెప్పబడింది; వివేకమే ధైర్యానికి మూలమని ధ్వనిస్తుంది. ‘తన బుద్ధితో విమర్శించుకొనే’ అనే పదాలతో ఉపాయచింతనే సంకటంలో శరణమని సూచించబడింది. దోసిలి జోడించడం వానరరాజు వినయానికి పరమ సీమ — రాజైనా అతడు మిత్రుని ఎదుట యాచకుడవుతాడు. శోకానికి ‘అంతరమ్’ అంటే సందు అని అర్థం; శత్రువు సందు చూసుకొని ప్రవేశించినట్లు శోకమూ ప్రవేశిస్తుంది. ‘శోకంతో ఆక్రాంతుడైనవాని ప్రాణాలకే సందేహం’ అనే మాట ఉపదేశమంతటికీ ముగింపు — శోకం కేవలం మనస్సుకు పీడ కాదు, ప్రాణాలకూ హాని.

మిత్రభావంతో హితం చెబుతున్నాను, నీకు ఉపదేశించడం లేదు — అని సుగ్రీవుడు తన హద్దును గుర్తుచేసుకుంటాడు; మిత్రుడు హితం చెబుతాడు, గురువులా శాసించడు. నా మైత్రిని గౌరవిస్తూ నువ్వు శోకించకూడదు అని కూడా అన్నాడు. ఆ సుగ్రీవుడు మధురంగా ఓదార్చగా రాఘవుడు కన్నీటితో తడిసిన ముఖాన్ని వస్త్రపు కొనతో తుడుచుకున్నాడు. సుగ్రీవుని మాటతో స్వస్థుడైన ప్రభువు కాకుత్స్థుడు సుగ్రీవుణ్ణి కౌగిలించుకొని ఈ మాట అన్నాడు — సుగ్రీవా, ప్రేమగల హితుడైన మిత్రుడు ఏమి చేయాలో, ఏది తగినదో యుక్తమైనదో, అది నువ్వు చేశావు. మిత్రమా, నువ్వు అనునయించగా ఇదిగో నేను స్వస్థుడనయ్యాను; ఈ కాలంలో ప్రత్యేకించి ఇలాంటి బంధువు దుర్లభం. ‘ఈ కాలంలో ప్రత్యేకించి’ అనే పదాలతో ఆపత్కాలపు ప్రాముఖ్యం సూచించబడింది — సంపదలో మిత్రులు అనేకులు, విపత్తులో మాత్రం అరుదు. ‘నీకు ఉపదేశించడం లేదు’ అనే మాటతో సుగ్రీవుడు ఉపదేశకుని అహంకారాన్ని వర్జిస్తాడు; హితవచనం మిత్రత్వంతోనే ఇవ్వబడింది అని. రాముడు వస్త్రపు కొనతో ముఖం తుడుచుకోవడం చిన్న పని, కాని దానితో శోకం ముగిసిందని సూచించబడింది. కౌగిలింత ప్రత్యుపకారంలా ఉంది — ఓదార్పు పొందినవాడే ఓదార్చినవాణ్ణి ఆలింగనం చేసుకుంటాడు. ‘ఇలాంటి బంధువు దుర్లభం’ అనే రాముని మాట సుగ్రీవునికి గొప్ప ఆదరం — ఓదార్చగలవాడే నిజమైన బంధువు అని.

అయితే మైథిలిని వెదకడంలో, భయంకరుడూ దురాత్ముడూ అయిన రాక్షసుడు రావణుని అన్వేషణలో నువ్వు ప్రయత్నం చేయాలి అని రాముడు కార్యాన్నే మళ్ళీ గుర్తుచేస్తాడు — ఓదార్పు స్వీకరించబడింది, కాని కర్తవ్యం మరవబడలేదు. నేను ఏమి చేయాలో అది నిస్సంకోచంగా చెప్పు; వర్షాకాలంలో మంచి పొలంలో వలె నీకు అంతా ఫలిస్తుంది. మంచి పొలం ఉపమానంతో రాముడు తన సహాయం తప్పక ఫలిస్తుందని సూచిస్తాడు — విత్తనం వ్యర్థం కాదు. వానరశ్రేష్ఠా, నేను అభిమానంతో పలికిన ఈ మాటను నువ్వు సత్యమని గ్రహించు. నేను ఇంతకుముందు అబద్ధం చెప్పలేదు, ఎప్పుడూ చెప్పబోను; ఇది నీకు ప్రతిజ్ఞ చేస్తున్నాను, సత్యంతోనే శపథం చేస్తున్నాను — అనే రాముని మాట రామాయణమంతటికీ మూలసూత్రంలా ఉంది. ‘విస్రబ్ధేన’ (నిస్సంకోచంగా) అనే పదం నమ్మకపు పూర్ణతను చెబుతుంది — సంకోచం లేకుండా చెప్పు అని. ‘అభిమానంతో పలికినది’ అని చెప్పి రాముడు తాను ఇంతకుముందు చెప్పిన వాలివధ వచనం ఆత్మశ్లాఘరూపం కాదు, సత్యప్రతిజ్ఞారూపం అని స్పష్టం చేస్తాడు. ‘సత్యంతోనే శపథం చేస్తున్నాను’ అని చివరలో సత్యమే శపథానికి సాధనంగా చేయబడింది, ఇంకేదీ కాదు.

తరువాత రాఘవుని మాటను, ముఖ్యంగా ఆయన చేసిన ప్రతిజ్ఞను విని, మంత్రులైన వానరులతో కలిసి సుగ్రీవుడు సంతోషించాడు. ఇలా ఏకాంతంలో కలిసిన ఆ నరుడూ వానరుడూ ఇద్దరూ ఒకరికొకరు సరిపోలే సుఖదుఃఖాలను గురించి మాట్లాడుకున్నారు — సమానదుఃఖం గలవారికి సమానమైన సంభాషణ అనేది స్నేహపు ఫలం. చివరకు వానరులకూ రాజులకూ అధిపతీ మహానుభావుడూ అయిన ఆ రాముని మాట విని, విద్వాంసుడూ వానరవీరులలో ముఖ్యుడూ అయిన సుగ్రీవుడు అప్పుడు తన కార్యం హృదయంలో పూర్తయినట్లే భావించాడు. కార్యం ఇంకా పూర్తి కాలేదు, కాని రాముని ప్రతిజ్ఞే సిద్ధి అని అతని నమ్మకం — దీనితో సర్గ ముగుస్తుంది. ‘ఏకాంతసంపృక్తౌ’ (ఏకాంతంలో కలిసినవారు) అనే పదంతో నిర్జనప్రదేశంలో కలిసి కూర్చున్నారని తెలుస్తుంది; రాజనీతిలో రహస్యమంత్రాంగం స్నేహపు లక్షణం. చివరి శ్లోకం దీర్ఘవృత్తంలో కూర్చబడింది. ‘హృదయంలో పూర్తయినట్లు భావించాడు’ అనే పదాలతో మానసికమైన సిద్ధే అప్పటికి అతని లాభమని చూపబడింది.

துயருற்ற ராமனால் இவ்வாறு சொல்லப்பட்ட வானரன் சுக்ரீவன் கைகூப்பி, கண்ணீரோடு, கண்ணீரால் தழுதழுத்த குரலில் சொன்னான். முதலில் அவன் உண்மையை எடுத்துரைக்கிறான் — ‘அந்தப் பாவி ராக்ஷசனின் இருப்பிடத்தை நான் சிறிதும் அறியேன்; இழிகுலத்தவனான அவனுடைய ஆற்றலையோ வீரத்தையோ குலத்தையோ அறியேன்.’ அறியாமையைத் தயக்கமின்றிச் சொல்வதாலேயே அவன் நம்பிக்கைக்கு உரியவனாகிறான்; தெரியாததைத் தெரிந்ததுபோலச் சொல்லாமையே நண்பனின் முதல் குணம். பிறகு அவன் வாக்குறுதி அளிக்கிறான் — ‘ஆனால் சத்தியமாக வாக்களிக்கிறேன், பகைவரை அடக்குபவனே, சோகத்தை விடு; நீ மைதிலியை அடையுமாறு முயற்சி செய்வேன். ராவணனை அவன் கூட்டத்தோடு கொன்று, என் ஆண்மையை நிறைவுசெய்து, நீ மகிழுமாறு விரைவில் செய்து முடிப்பேன்.’ பிறகு தேற்றத் தொடங்குகிறான் — ‘மனத்தளர்ச்சியைப் பற்றிக்கொள்வதால் என்ன பயன்? இது போதும்; உன்னுள்ளிருக்கும் மனஉறுதியை நினை. உன்னைப் போன்ற மனிதர்களுக்கு இத்தகைய அறிவுத் தளர்ச்சி பொருந்தாது. நானும் மனைவியைப் பிரிந்ததால் பெரும் துன்பத்தை அடைந்தேன்; இருந்தும் நான் இவ்வாறு சோகிப்பதில்லை, மனஉறுதியைக் கைவிடுவதும் இல்லை’ என்று தன் எடுத்துக்காட்டைக் கொண்டு உபதேசிக்கிறான். பிறருக்குச் சொல்லும் உபதேசம் தன் நடத்தையால் ஆதரிக்கப்பட்டால்தான் பலன் தரும் என்பது நீதி. இப்பகுதியில் சுக்ரீவனின் சொல்லில் நான்கு பகுதிகள் வரிசையாகக் காணப்படுகின்றன — அறியாமையை எடுத்துரைத்தல், சத்திய வாக்குறுதி, காரியத் தீர்மானம், தன் எடுத்துக்காட்டால் தேற்றுதல். ‘கண்ணீரோடு, கண்ணீரால் தழுதழுத்த குரலில்’ என்ற இருமுறைக் கூற்றால் அவனுடைய கருணை வெளிப்படுகிறது; நண்பனின் துயரத்தால் அவனுடைய தொண்டையும் அடைபட்டது. ‘தௌஷ்குலேயஸ்ய’ (இழிகுலத்தவனின்) என்ற சொல்லில் ராவணனைப் பற்றிய பழிப்பும் அடங்கியிருக்கிறது — தாழ்ந்த குலத்தில் பிறந்தவன் என்று. ‘என் ஆண்மையை நிறைவுசெய்து’ என்ற சொல்லில் சுக்ரீவன் தன் வலிமையை வெளிப்படுத்துவதும் ஒரு நோக்கம் என்கிறான்; வீரனின் வாக்குறுதி பிறர் நலத்துக்காக மட்டுமல்ல, தன் தர்மமாகவும் இருக்கிறது.

‘சாதாரண வானரனான நானே அவளுக்காக இவ்வாறு சோகிப்பதில்லை; மகாத்மாவும், பண்புடையவனும், மனஉறுதியுடையவனுமான நீ எதற்காகச் சோகிக்க வேண்டும்?’ என்று சுக்ரீவன் சொல்கிறான். தன் சிறுமையை ஒப்புக்கொண்டு பிறருடைய பெருமையை நிறுவுவதன் மூலம் அவன் உபதேசத்தை இனிமையாக்குகிறான். ‘பொங்கிவரும் கண்ணீரை மனஉறுதியால் அடக்க நீ தகுதியானவன்; மனவலிமை உடையவர்களின் வரம்பையும் உறுதியையும் கைவிடுவது உனக்குத் தகாது. துன்பத்திலோ, பொருள் நெருக்கடியிலோ, அச்சத்திலோ, உயிர் முடியும் ஆபத்திலோ, தன் அறிவால் ஆராய்பவனான மனஉறுதியுடையவன் சோர்வதில்லை. எந்த அறிவிலியான மனிதன் எப்போதும் மனத்தளர்ச்சியையே பின்பற்றுகிறானோ, அவன் சுமை மிகுந்த படகு நீரில் மூழ்குவதுபோலச் சோகத்தில் தன்வசமின்றி மூழ்குகிறான்.’ படகு உவமை இங்கே நுட்பமானது — சுமை வெளியிலிருந்து வருவது; மூழ்குவதோ தானே செய்துகொள்வது. ‘இதோ நான் கைகூப்புகிறேன்; அன்போடு உன்னை வேண்டுகிறேன் — ஆண்மையைப் பற்றிக்கொள்; சோகத்துக்கு இடம் கொடுப்பது உனக்குத் தகாது. சோகத்தைப் பின்பற்றுபவர்களுக்கு இன்பம் இல்லை; ஒளியும் குன்றுகிறது; ஆகவே நீ சோகிக்கத் தகாது. சோகத்தால் ஆட்கொள்ளப்பட்டவனுக்கு உயிர் வாழ்வதிலும் ஐயம் உண்டாகிறது; ஆகவே அரசருள் தலைவனே, சோகத்தை விடு; மனஉறுதியை மட்டுமே பற்றிக்கொள்.’ இங்கே சுக்ரீவன் சோகத்தின் மூன்று தீமைகளைக் காட்டுகிறான் — இன்ப அழிவு, ஒளிக் குறைவு, உயிர் பற்றிய ஐயம். ‘பாலிஶ:’ (அறிவிலி) என்ற சொல்லால் குழந்தைபோல் விவேகமற்றவன் குறிக்கப்படுகிறான்; விவேகமே மனஉறுதியின் வேர் என்பது உணர்த்தப்படுகிறது. ‘தன் அறிவால் ஆராய்பவன்’ என்ற சொற்களால் உபாயத்தைச் சிந்திப்பதே ஆபத்தில் புகலிடம் என்று சுட்டப்படுகிறது. கைகூப்புதலோ வானர அரசனின் பணிவின் உச்ச எல்லை — அரசனாக இருந்தும் அவன் நண்பன் முன்னே இரப்பவனாகிறான். சோகத்துக்கு ‘அந்தரம்’ (இடைவெளி) கொடுப்பது என்பது ஒரு பிளவைக் குறிக்கிறது; பகைவன் பிளவின் வழியே நுழைவதுபோலச் சோகமும் நுழைகிறது. ‘சோகத்தால் ஆட்கொள்ளப்பட்டவனுக்கு உயிர் வாழ்வதிலும் ஐயம்’ என்ற சொல் உபதேசம் முழுவதன் நிறைவு — சோகம் மனத்தின் வேதனை மட்டுமல்ல, உயிருக்கும் கேடு.

‘நண்பன் என்ற உணர்வோடு உனக்கு நலமானதைச் சொல்கிறேன்; உனக்கு உபதேசம் செய்யவில்லை’ என்று சுக்ரீவன் தன் வரம்பை நினைவுகூர்கிறான்; நண்பன் நலம் சொல்கிறான், குருவைப்போல ஆணையிடுவதில்லை. ‘என் நட்பை மதித்து நீ சோகிக்கத் தகாது’ என்றும் சொன்னான். அந்தச் சுக்ரீவனால் இனிமையாகத் தேற்றப்பட்ட ராகவன், கண்ணீரால் நனைந்த முகத்தை ஆடையின் நுனியால் துடைத்துக்கொண்டான். சுக்ரீவனின் சொல்லால் தன்னிலை மீண்ட தலைவனான காகுத்ஸ்தன் சுக்ரீவனைத் தழுவிக்கொண்டு இந்தச் சொல்லைச் சொன்னான் — ‘அன்புடைய, நலம் நாடும் நண்பன் செய்ய வேண்டியதை, தகுந்ததையும் பொருந்தியதையும், சுக்ரீவா, நீ செய்துவிட்டாய். நண்பனே, உன்னால் தேற்றப்பட்ட நான் இதோ தன்னிலை மீண்டிருக்கிறேன்; குறிப்பாக இந்தக் காலத்தில் இத்தகைய உறவினன் கிடைப்பது அரிது.’ ‘குறிப்பாக இந்தக் காலத்தில்’ என்ற சொற்களால் ஆபத்துக் காலத்தின் முக்கியத்துவம் சுட்டப்படுகிறது — செல்வக் காலத்தில் நண்பர்கள் பலர்; ஆபத்துக் காலத்திலோ அரிது. ‘உனக்கு உபதேசம் செய்யவில்லை’ என்ற சொல்லால் சுக்ரீவன் உபதேசிப்பவனின் செருக்கைத் தவிர்க்கிறான்; நலம் பயக்கும் சொல் நண்பன் என்ற முறையிலேயே தரப்பட்டது. ராமன் ஆடையின் நுனியால் முகத்தைத் துடைத்தது சிறு செயல்; ஆனால் அதனால் சோகத்தின் முடிவு சுட்டப்படுகிறது. தழுவுதல் ஒரு கைம்மாறுபோல — தேற்றப்பட்டவனே தேற்றியவனைத் தழுவுகிறான். ‘இத்தகைய உறவினன் கிடைப்பது அரிது’ என்ற ராமனின் சொல் சுக்ரீவனுக்குப் பெரும் மரியாதை — தேற்ற வல்லவனே உண்மையான உறவினன் என்று.

‘ஆனால் மைதிலியைத் தேடுவதிலும், கொடியவனும் தீயமனத்தவனுமான ராக்ஷசன் ராவணனைத் தேடிக் கண்டுபிடிப்பதிலும் நீ முயற்சி செய்ய வேண்டும்’ என்று ராமன் காரியத்தையே மீண்டும் நினைவூட்டுகிறான் — தேறுதல் ஏற்கப்பட்டது; ஆனால் கடமை மறக்கப்படவில்லை. ‘நான் செய்ய வேண்டியதையும் தயக்கமின்றிச் சொல்; மழைக்காலத்தில் நல்ல நிலத்தில் விளைவதுபோல உனக்கு எல்லாம் கைகூடும்.’ நல்ல நிலத்தின் உவமையால் ராமன் தன் உதவிக்கு உறுதியான பலன் உண்டு என்று சுட்டுகிறான் — விதை வீணாவதில்லை. ‘வானரருள் புலியே, தன்மானத்தோடு நான் சொன்ன இந்தச் சொல்லை உண்மை என்றே நீ உறுதியாகக் கொள். நான் இதற்குமுன் பொய் சொன்னதில்லை; ஒருபோதும் சொல்லவும் மாட்டேன்; இதை உனக்கு வாக்களிக்கிறேன்; சத்தியத்தின்மேலேயே சபதம் செய்கிறேன்’ — ராமனின் இந்தச் சொல் ராமாயணம் முழுவதன் மூலசூத்திரம்போல. ‘விஸ்ரப்தேன’ (தயக்கமின்றி) என்ற சொல் நம்பிக்கையின் முழுமையைக் குறிக்கிறது — கூச்சமின்றிச் சொல் என்று. ‘தன்மானத்தோடு சொன்னது’ என்று சொல்லி, ராமன் தான் முன்பு சொன்ன வாலிவத வாக்கு தற்புகழ்ச்சி அல்ல, சத்திய வாக்குறுதியே என்று தெளிவுபடுத்துகிறான். இறுதியில் ‘சத்தியத்தின்மேலேயே சபதம் செய்கிறேன்’ என்பதில் சத்தியமே சபதத்தின் கருவியாக்கப்படுகிறது; வேறு எதுவும் அல்ல.

பிறகு ராகவனின் சொல்லையும், குறிப்பாக அவனுடைய வாக்குறுதியையும் கேட்டு, அமைச்சர்களான வானரர்களோடு சுக்ரீவன் மகிழ்ந்தான். இவ்வாறு தனியிடத்தில் ஒன்றுசேர்ந்த அந்த மனிதனும் வானரனும் இருவரும் ஒருவருக்கொருவர் ஒத்த இன்பதுன்பங்களைப் பேசிக்கொண்டனர் — ஒத்த துயரமுடையவர்களுக்கு ஒத்த உரையாடல் என்பதே நட்பின் பலன். இறுதியில், வானரர்களுக்கும் அரசர்களுக்கும் தலைவனான அந்த மகானுபாவன் ராமனின் சொல்லைக் கேட்டு, அறிவுடைய, வானர வீரருள் முதல்வனான சுக்ரீவன் அப்போது தன் காரியம் நிறைவேறியதாகவே இதயத்தில் எண்ணினான். காரியம் இன்னும் நிறைவேறவில்லை; ஆனால் ராமனின் வாக்குறுதியே வெற்றி என்பது அவனுடைய நம்பிக்கை — இத்துடன் சர்க்கம் முடிகிறது. ‘ஏகாந்தஸம்ப்ருக்தௌ’ (தனியிடத்தில் ஒன்றுசேர்ந்தவர்கள்) என்ற சொல்லால் தனிமையான இடத்தில் சேர்ந்து அமர்ந்தார்கள் என்று பெறப்படுகிறது; ராஜநீதியில் ரகசிய ஆலோசனை நட்பின் அடையாளம். இறுதிச் சுலோகம் நீண்ட விருத்தத்தில் அமைந்தது. ‘இதயத்தில் நிறைவேறியதாக எண்ணினான்’ என்ற சொற்களால் அப்போதைக்கு மனத்தளவிலான வெற்றியே அவனுடைய லாபம் என்று காட்டப்படுகிறது.

ಆರ್ತನಾದ ರಾಮನು ಹೀಗೆ ಹೇಳಲು, ವಾನರ ಸುಗ್ರೀವನು ಕೈಮುಗಿದು, ಕಣ್ಣೀರು ತುಂಬಿ, ಕಣ್ಣೀರಿನಿಂದ ಗದ್ಗದನಾಗಿ ಹೇಳಿದನು. ಮೊದಲು ಅವನು ಸತ್ಯವನ್ನು ನಿವೇದಿಸುತ್ತಾನೆ — ‘ಆ ಪಾಪಿ ರಾಕ್ಷಸನ ನೆಲೆಯನ್ನು ನಾನು ಸರ್ವಥಾ ಅರಿಯೆನು; ಆ ನೀಚಕುಲದವನ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವನ್ನಾಗಲಿ ವಿಕ್ರಮವನ್ನಾಗಲಿ ಕುಲವನ್ನಾಗಲಿ ಅರಿಯೆನು.’ ತನ್ನ ಅಜ್ಞಾನವನ್ನು ಸಂಕೋಚವಿಲ್ಲದೆ ಹೇಳಿದುದರಿಂದಲೇ ಅವನು ವಿಶ್ವಾಸಾರ್ಹನಾಗುತ್ತಾನೆ; ತಿಳಿಯದುದನ್ನು ತಿಳಿದಂತೆ ಹೇಳದಿರುವುದು ಮಿತ್ರನ ಮೊದಲ ಗುಣ. ಅನಂತರ ಅವನು ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ — ‘ಆದರೆ ಸತ್ಯವಾಗಿ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ಮಾಡುತ್ತೇನೆ, ಶೋಕವನ್ನು ಬಿಡು, ಅರಿಂದಮನೇ; ನೀನು ಮೈಥಿಲಿಯನ್ನು ಪಡೆಯುವಂತೆ ನಾನು ಪ್ರಯತ್ನಿಸುವೆನು. ಪರಿವಾರಸಹಿತ ರಾವಣನನ್ನು ಕೊಂದು, ನನ್ನ ಪೌರುಷವನ್ನು ತೃಪ್ತಿಪಡಿಸಿ, ನೀನು ಪ್ರೀತನಾಗುವಂತೆ ಬೇಗನೆ ಮಾಡುವೆನು.’ ಅನಂತರ ಸಾಂತ್ವನವನ್ನು ಆರಂಭಿಸುತ್ತಾನೆ — ‘ವ್ಯಾಕುಲತೆಯನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸುವುದರಿಂದ ಏನು ಫಲ? ಸಾಕು ಇದು; ನಿನ್ನೊಳಗಿನ ಧೈರ್ಯವನ್ನು ನೆನೆ. ನಿನ್ನಂಥ ಪುರುಷರಿಗೆ ಇಂಥ ಬುದ್ಧಿಯ ಹಗುರತನ ತಕ್ಕದ್ದಲ್ಲ. ನನಗೂ ಪತ್ನಿಯ ವಿರಹದಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದ ಮಹಾ ಸಂಕಟ ಒದಗಿದೆ, ಆದರೂ ನಾನು ಹೀಗೆ ಶೋಕಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಧೈರ್ಯವನ್ನೂ ಬಿಡುವುದಿಲ್ಲ’ ಎಂದು ತನ್ನದೇ ದೃಷ್ಟಾಂತದಿಂದ ಉಪದೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ. ಇತರರಿಗೆ ಕೊಡುವ ಉಪದೇಶ ತನ್ನ ಆಚರಣೆಯಿಂದ ಬೆಂಬಲಿತವಾದಾಗ ಮಾತ್ರ ಫಲಿಸುತ್ತದೆ ಎಂಬುದು ನೀತಿ. ಈ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಸುಗ್ರೀವನ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ನಾಲ್ಕು ಅಂಶಗಳು ಕ್ರಮವಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತವೆ — ಅಜ್ಞಾನದ ನಿವೇದನೆ, ಸತ್ಯಪ್ರತಿಜ್ಞೆ, ಕಾರ್ಯನಿಶ್ಚಯ, ತನ್ನ ದೃಷ್ಟಾಂತದಿಂದ ಸಾಂತ್ವನ. ‘ಕಣ್ಣೀರು ತುಂಬಿ, ಕಣ್ಣೀರಿನಿಂದ ಗದ್ಗದನಾಗಿ’ ಎಂಬ ಪುನರುಕ್ತಿಯಿಂದ ಅವನ ಕರುಣೆ ಪ್ರಕಟವಾಗಿದೆ; ಮಿತ್ರನ ದುಃಖದಿಂದ ಅವನ ಕಂಠವೂ ಕಟ್ಟಿತು. ‘ದೌಷ್ಕುಲೇಯ’ (ನೀಚಕುಲದವನು) ಎಂಬ ಪದದಲ್ಲಿ ರಾವಣನ ನಿಂದೆಯೂ ಅಡಗಿದೆ — ಕೀಳುಕುಲದಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟಿದವನು ಎಂದು. ‘ನನ್ನ ಪೌರುಷವನ್ನು ತೃಪ್ತಿಪಡಿಸಿ’ ಎಂಬ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ಸುಗ್ರೀವನು ತನ್ನ ಬಲದ ಪ್ರಕಾಶನವೂ ಒಂದು ಪ್ರಯೋಜನ ಎನ್ನುತ್ತಾನೆ; ವೀರನ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ಕೇವಲ ಪರರಿಗಾಗಿ ಅಲ್ಲ, ಸ್ವಧರ್ಮರೂಪವೂ ಹೌದು.

‘ನಾನು ಸಾಮಾನ್ಯ ವಾನರನಾಗಿದ್ದರೂ ಅವಳಿಗಾಗಿ ಶೋಕಿಸುವುದಿಲ್ಲ; ಮಹಾತ್ಮನೂ ವಿನೀತನೂ ಧೃತಿವಂತನೂ ಆದ ನೀನು ಮತ್ತೆ ಶೋಕಿಸುವುದೇಕೆ?’ ಎಂದು ಸುಗ್ರೀವನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ತನ್ನ ಕಿರಿತನವನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡು ಇನ್ನೊಬ್ಬರ ಹಿರಿಮೆಯನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತಾ ಅವನು ಉಪದೇಶವನ್ನು ಮಧುರಗೊಳಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಉಕ್ಕಿಬಂದ ಕಣ್ಣೀರನ್ನು ಧೈರ್ಯದಿಂದ ತಡೆಯಬೇಕು; ಸತ್ತ್ವಶಾಲಿಗಳ ಮರ್ಯಾದೆಯನ್ನೂ ಧೃತಿಯನ್ನೂ ಬಿಡಬಾರದು. ಸಂಕಟದಲ್ಲಾಗಲಿ, ಹಣದ ಕಷ್ಟದಲ್ಲಾಗಲಿ, ಭಯದಲ್ಲಾಗಲಿ, ಪ್ರಾಣಕ್ಕೇ ಕುತ್ತು ತರುವ ಸಂಕಟದಲ್ಲಾಗಲಿ, ತನ್ನ ಬುದ್ಧಿಯಿಂದ ವಿಮರ್ಶಿಸುವ ಧೃತಿವಂತನು ಕುಸಿಯುವುದಿಲ್ಲ. ಯಾವ ಮೂರ್ಖನು ನಿತ್ಯವೂ ವ್ಯಾಕುಲತೆಯನ್ನು ಅನುಸರಿಸುತ್ತಾನೋ, ಅವನು ಭಾರದಿಂದ ಕುಸಿದ ನೀರಿನ ಮೇಲಿನ ದೋಣಿಯಂತೆ ಶೋಕದಲ್ಲಿ ಅಸಹಾಯಕನಾಗಿ ಮುಳುಗುತ್ತಾನೆ.’ ದೋಣಿಯ ಉಪಮೆ ಇಲ್ಲಿ ಸೂಕ್ಷ್ಮವಾದುದು — ಭಾರ ಹೊರಗಿನದು, ಮುಳುಗುವುದು ಮಾತ್ರ ತಾನೇ ಮಾಡಿಕೊಂಡದ್ದು. ‘ಇಗೋ, ನಾನು ಕೈಮುಗಿದಿದ್ದೇನೆ; ಪ್ರೀತಿಯಿಂದ ನಿನ್ನನ್ನು ಬೇಡಿಕೊಳ್ಳುತ್ತೇನೆ — ಪೌರುಷವನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸು, ಶೋಕಕ್ಕೆ ಎಡೆಕೊಡಬೇಡ. ಶೋಕವನ್ನು ಅನುಸರಿಸುವವರಿಗೆ ಸುಖವಿಲ್ಲ, ತೇಜಸ್ಸೂ ಕ್ಷಯಿಸುತ್ತದೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ನೀನು ಶೋಕಿಸಬಾರದು. ಶೋಕಕ್ಕೆ ವಶನಾದವನ ಬದುಕಿನಲ್ಲೂ ಸಂಶಯವುಂಟಾಗುತ್ತದೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ರಾಜೇಂದ್ರ, ಶೋಕವನ್ನು ಬಿಡು, ಕೇವಲ ಧೈರ್ಯವನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸು.’ ಇಲ್ಲಿ ಸುಗ್ರೀವನು ಶೋಕದ ಮೂರು ದೋಷಗಳನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ — ಸುಖನಾಶ, ತೇಜಃಕ್ಷಯ, ಜೀವಸಂಶಯ. ‘ಬಾಲಿಶ’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಮಗುವಿನಂತೆ ಅವಿವೇಕಿ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ; ವಿವೇಕವೇ ಧೈರ್ಯದ ಮೂಲ ಎಂಬುದು ಧ್ವನಿಸುತ್ತದೆ. ‘ತನ್ನ ಬುದ್ಧಿಯಿಂದ ವಿಮರ್ಶಿಸುವ’ ಎಂಬ ಪದಗಳಿಂದ ಉಪಾಯಚಿಂತನೆಯೇ ಸಂಕಟದಲ್ಲಿ ಶರಣು ಎಂಬುದು ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ. ಕೈಮುಗಿಯುವುದಾದರೋ ವಾನರರಾಜನ ವಿನಯದ ಪರಮ ಸೀಮೆ — ರಾಜನಾಗಿದ್ದರೂ ಅವನು ಮಿತ್ರನ ಎದುರು ಯಾಚಕನಾಗುತ್ತಾನೆ. ಶೋಕದ ‘ಅಂತರ’ ಎಂದರೆ ರಂಧ್ರ; ಶತ್ರು ರಂಧ್ರದ ಮೂಲಕ ಪ್ರವೇಶಿಸುವಂತೆ ಶೋಕವೂ ಪ್ರವೇಶಿಸುತ್ತದೆ. ‘ಶೋಕಕ್ಕೆ ವಶನಾದವನ ಬದುಕಿನಲ್ಲೂ ಸಂಶಯ’ ಎಂಬ ಮಾತು ಇಡೀ ಉಪದೇಶದ ನಿಗಮನ — ಶೋಕ ಕೇವಲ ಮನಸ್ಸಿನ ಪೀಡೆಯಲ್ಲ, ಪ್ರಾಣಗಳಿಗೂ ಹಾನಿ.

‘ಮಿತ್ರಭಾವದಿಂದ ಹಿತವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದೇನೆ, ನಿನಗೆ ಉಪದೇಶ ಮಾಡುತ್ತಿಲ್ಲ’ ಎಂದು ಸುಗ್ರೀವನು ತನ್ನ ಮರ್ಯಾದೆಯನ್ನು ನೆನೆಯುತ್ತಾನೆ; ಮಿತ್ರನು ಹಿತವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ, ಗುರುವಿನಂತೆ ಶಾಸನ ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ. ‘ನನ್ನ ಮಿತ್ರತ್ವವನ್ನು ಗೌರವಿಸುವುದಾದರೆ ನೀನು ಶೋಕಿಸಬಾರದು’ ಎಂದೂ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಆ ಸುಗ್ರೀವನಿಂದ ಮಧುರವಾಗಿ ಸಂತೈಸಲ್ಪಟ್ಟ ರಾಘವನು ಕಣ್ಣೀರಿನಿಂದ ತೋಯ್ದ ಮುಖವನ್ನು ವಸ್ತ್ರದ ಅಂಚಿನಿಂದ ಒರೆಸಿಕೊಂಡನು. ಸುಗ್ರೀವನ ಮಾತಿನಿಂದ ಸ್ವಸ್ಥನಾದ ಪ್ರಭು ಕಾಕುತ್ಸ್ಥನು ಸುಗ್ರೀವನನ್ನು ಆಲಿಂಗಿಸಿ ಈ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದನು — ‘ಸ್ನೇಹಪೂರ್ಣನೂ ಹಿತೈಷಿಯೂ ಆದ ಮಿತ್ರನು ಏನು ಮಾಡಬೇಕೋ, ಯಾವುದು ಅನುರೂಪವೂ ಯುಕ್ತವೂ ಆಗಿದೆಯೋ, ಅದನ್ನು ನೀನು ಮಾಡಿದೆ, ಸುಗ್ರೀವ. ಸಖನೇ, ನಿನ್ನಿಂದ ಸಮಾಧಾನಗೊಂಡ ನಾನು ಇಗೋ ಸ್ವಸ್ಥನಾಗಿದ್ದೇನೆ; ಈ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಇಂಥ ಬಂಧು ದುರ್ಲಭ.’ ‘ಈ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ವಿಶೇಷವಾಗಿ’ ಎಂಬ ಪದಗಳಿಂದ ಆಪತ್ಕಾಲದ ಮಹತ್ತ್ವ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ — ಸಂಪತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಮಿತ್ರರು ಅನೇಕ, ವಿಪತ್ತಿನಲ್ಲಿ ವಿರಳ. ‘ನಿನಗೆ ಉಪದೇಶ ಮಾಡುತ್ತಿಲ್ಲ’ ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ ಸುಗ್ರೀವನು ಉಪದೇಶಕನ ಅಹಂಕಾರವನ್ನು ವರ್ಜಿಸುತ್ತಾನೆ; ಹಿತವಚನವನ್ನು ಮಿತ್ರನಾಗಿಯೇ ಕೊಟ್ಟಿದ್ದಾನೆ ಎಂದು. ರಾಮನು ವಸ್ತ್ರದ ಅಂಚಿನಿಂದ ಮುಖ ಒರೆಸಿಕೊಳ್ಳುವುದು ಚಿಕ್ಕ ಕ್ರಿಯೆ, ಆದರೆ ಅದರಿಂದ ಶೋಕದ ಅಂತ್ಯ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ. ಆಲಿಂಗನವು ಪ್ರತ್ಯುಪಕಾರದಂತೆ — ಸಂತೈಸಲ್ಪಟ್ಟವನೇ ಸಂತೈಸಿದವನನ್ನು ಅಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ‘ಇಂಥ ಬಂಧು ದುರ್ಲಭ’ ಎಂಬ ರಾಮನ ಮಾತು ಸುಗ್ರೀವನಿಗೆ ಮಹಾ ಗೌರವ — ಯಾರು ಸಂತೈಸಬಲ್ಲನೋ ಅವನೇ ನಿಜವಾದ ಬಂಧು ಎಂದು.

‘ಆದರೆ ಮೈಥಿಲಿಯನ್ನು ಹುಡುಕುವುದರಲ್ಲೂ, ರೌದ್ರನಾದ ದುರಾತ್ಮ ರಾಕ್ಷಸ ರಾವಣನನ್ನು ಅನ್ವೇಷಿಸುವುದರಲ್ಲೂ ನೀನು ಪ್ರಯತ್ನಿಸಬೇಕು’ ಎಂದು ರಾಮನು ಕಾರ್ಯವನ್ನೇ ಮತ್ತೆ ನೆನಪಿಸುತ್ತಾನೆ — ಸಾಂತ್ವನವನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಿದ್ದಾನೆ, ಆದರೆ ಕರ್ತವ್ಯವನ್ನು ಮರೆತಿಲ್ಲ. ‘ನಾನು ಏನು ಮಾಡಬೇಕೋ ಅದನ್ನು ನಿಃಸಂಕೋಚವಾಗಿ ಹೇಳು; ಮಳೆಗಾಲದಲ್ಲಿ ಒಳ್ಳೆಯ ಹೊಲದಲ್ಲಿ ಬಿತ್ತಿದಂತೆ ನಿನಗೆ ಎಲ್ಲವೂ ಫಲಿಸುತ್ತದೆ.’ ಒಳ್ಳೆಯ ಹೊಲದ ಉಪಮೆಯಿಂದ ರಾಮನು ತನ್ನ ಸಹಾಯದ ನಿಶ್ಚಿತ ಫಲವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ — ಬೀಜ ವ್ಯರ್ಥವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ‘ಕಪಿಶಾರ್ದೂಲನೇ, ನಾನು ಅಭಿಮಾನದಿಂದ ಹೇಳಿದ ಈ ಮಾತನ್ನು ಸತ್ಯವೆಂದು ತಿಳಿ. ನಾನು ಹಿಂದೆ ಸುಳ್ಳು ಹೇಳಿಲ್ಲ, ಎಂದಿಗೂ ಹೇಳುವುದೂ ಇಲ್ಲ; ಇದನ್ನು ನಿನಗೆ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ಮಾಡುತ್ತೇನೆ, ಸತ್ಯದ ಮೇಲೆಯೇ ಆಣೆಯಿಡುತ್ತೇನೆ’ — ರಾಮನ ಈ ಮಾತು ಇಡೀ ರಾಮಾಯಣದ ಮೂಲಸೂತ್ರದಂತಿದೆ. ‘ವಿಸ್ರಬ್ಧೇನ’ (ನಿಃಸಂಕೋಚವಾಗಿ) ಎಂಬ ಪದ ವಿಶ್ವಾಸದ ಪೂರ್ಣತೆಯನ್ನು ಹೇಳುತ್ತದೆ — ಸಂಕೋಚವಿಲ್ಲದೆ ಹೇಳು ಎಂದು. ‘ಅಭಿಮಾನದಿಂದ ಹೇಳಿದ’ ಎಂದು ಹೇಳಿ ರಾಮನು, ತಾನು ಹಿಂದೆ ಹೇಳಿದ ವಾಲಿವಧೆಯ ಮಾತು ಆತ್ಮಶ್ಲಾಘೆಯಲ್ಲ, ಸತ್ಯಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ಎಂದು ಸ್ಪಷ್ಟಪಡಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಸತ್ಯದ ಮೇಲೆಯೇ ಆಣೆಯಿಡುತ್ತೇನೆ’ ಎಂದು ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಸತ್ಯವನ್ನೇ ಶಪಥದ ಸಾಧನವನ್ನಾಗಿಸಲಾಗಿದೆ, ಬೇರೇನನ್ನೂ ಅಲ್ಲ.

ಅನಂತರ ರಾಘವನ ಮಾತನ್ನು, ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಅವನ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಯನ್ನು ಕೇಳಿ, ಸಚಿವರಾದ ವಾನರರೊಡನೆ ಸುಗ್ರೀವನು ಹರ್ಷಗೊಂಡನು. ಹೀಗೆ ಏಕಾಂತದಲ್ಲಿ ಒಟ್ಟಾದ ಆ ನರ-ವಾನರರಿಬ್ಬರೂ ಒಬ್ಬರನ್ನೊಬ್ಬರು ಹೋಲುವ ಸುಖದುಃಖಗಳನ್ನು ಹಂಚಿಕೊಂಡರು — ಸಮಾನ ದುಃಖವುಳ್ಳವರ ಸಮಾನ ಸಂಭಾಷಣೆ ಸಖ್ಯದ ಫಲ. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ, ಕಪಿಗಳ ಮತ್ತು ರಾಜರ ಅಧಿಪತಿಯಾದ — ವಾನರರಿಗೂ ನೃಪರಿಗೂ ಸ್ವಾಮಿಯಾದ — ಆ ಮಹಾನುಭಾವ ರಾಮನ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ, ವಿದ್ವಾಂಸನೂ ಕಪಿವೀರರಲ್ಲಿ ಮುಖ್ಯನೂ ಆದ ಸುಗ್ರೀವನು ಆಗ ತನ್ನ ಕಾರ್ಯ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಸಿದ್ಧವಾದಂತೆಯೇ ಭಾವಿಸಿದನು. ಕಾರ್ಯ ಇನ್ನೂ ಆಗಿಲ್ಲ, ಆದರೆ ರಾಮನ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಯೇ ಸಿದ್ಧಿ ಎಂಬುದು ಅವನ ವಿಶ್ವಾಸ — ಇದರೊಂದಿಗೆ ಸರ್ಗ ಮುಗಿಯುತ್ತದೆ. ‘ಏಕಾಂತಸಂಪೃಕ್ತೌ’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ನಿರ್ಜನ ಸ್ಥಳದಲ್ಲಿ ಒಟ್ಟಿಗೆ ಕುಳಿತಿದ್ದರು ಎಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತದೆ; ರಾಜನೀತಿಯಲ್ಲಿ ರಹಸ್ಯ ಮಂತ್ರಾಲೋಚನೆ ಸಖ್ಯದ ಲಕ್ಷಣ. ಕೊನೆಯ ಶ್ಲೋಕ ದೀರ್ಘವೃತ್ತದಲ್ಲಿ ರಚಿತವಾಗಿದೆ. ‘ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಸಿದ್ಧವಾದಂತೆ ಭಾವಿಸಿದನು’ ಎಂಬ ಪದಗಳಿಂದ ಮಾನಸಿಕ ಸಿದ್ಧಿಯೇ ಆಗ ಅವನ ಲಾಭ ಎಂದು ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ.

ആർത്തനായ രാമൻ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞപ്പോൾ വാനരനായ സുഗ്രീവൻ കൈകൂപ്പി, കണ്ണീരോടെ, കണ്ണീരാൽ ഇടറിയ സ്വരത്തിൽ പറഞ്ഞു. ആദ്യം അവൻ സത്യം നിവേദിക്കുന്നു — ആ പാപിയായ രാക്ഷസന്റെ വാസസ്ഥലം എനിക്ക് ഒട്ടും അറിയില്ല; ആ ദുഷ്കുലജാതന്റെ സാമർഥ്യമോ വിക്രമമോ കുലമോ എനിക്കറിയില്ല. അജ്ഞത സങ്കോചമില്ലാതെ പറയുന്നതിലൂടെത്തന്നെ അവൻ വിശ്വാസയോഗ്യനാകുന്നു; അറിയാത്തതിനെ അറിഞ്ഞതുപോലെ പറയാതിരിക്കുന്നതാണ് മിത്രത്തിന്റെ ആദ്യഗുണം. പിന്നെ അവൻ പ്രതിജ്ഞ ചെയ്യുന്നു — ശത്രുസംഹാരകാ, ഞാൻ സത്യമായി പ്രതിജ്ഞ ചെയ്യുന്നു, ശോകം ഉപേക്ഷിക്കൂ; അങ്ങേക്കു മൈഥിലിയെ ലഭിക്കുംവിധം ഞാൻ പ്രയത്നിക്കും. കൂട്ടാളികളോടൊപ്പം രാവണനെ കൊന്ന്, എന്റെ പൗരുഷത്തെ തൃപ്തിപ്പെടുത്തി, അധികം വൈകാതെ അങ്ങ് പ്രീതനാകുംവിധം ഞാൻ ചെയ്യും. പിന്നെ സാന്ത്വനം ആരംഭിക്കുന്നു — തളർച്ചയെ അവലംബിച്ചിട്ട് എന്തു ഫലം? ഇതു മതി; അങ്ങയുടെ ഉള്ളിലുള്ള ധൈര്യം ഓർക്കൂ. അങ്ങയെപ്പോലുള്ള പുരുഷന്മാർക്ക് ഇത്തരം ബുദ്ധിലാഘവം ചേരുന്നതല്ല. എനിക്കും ഭാര്യാവിരഹത്തിൽനിന്നുള്ള വലിയ ആപത്തു വന്നിട്ടുണ്ട്; എങ്കിലും ഞാൻ ഇങ്ങനെ ദുഃഖിക്കുന്നില്ല, ധൈര്യം ഉപേക്ഷിക്കുന്നുമില്ല — എന്ന് സ്വന്തം ദൃഷ്ടാന്തത്താൽ അവൻ ഉപദേശിക്കുന്നു. പരോപദേശം സ്വന്തം ആചരണത്താൽ സമർഥിക്കപ്പെട്ടാൽ മാത്രമേ ഫലിക്കൂ എന്ന നീതി. ഈ ഭാഗത്ത് സുഗ്രീവന്റെ വാക്കിൽ നാല് അംശങ്ങൾ ക്രമമായി കാണപ്പെടുന്നു — അജ്ഞതാനിവേദനം, സത്യപ്രതിജ്ഞ, കാര്യനിശ്ചയം, സ്വദൃഷ്ടാന്തത്താലുള്ള സാന്ത്വനം. ‘കണ്ണീരോടെ, കണ്ണീരാൽ ഇടറിയ സ്വരത്തിൽ’ എന്ന ആവർത്തനത്താൽ അവന്റെ കരുണ വെളിപ്പെടുന്നു; മിത്രത്തിന്റെ ദുഃഖത്താൽ അവന്റെയും കണ്ഠം ഇടറി. ‘ദൗഷ്കുലേയൻ’ (ദുഷ്കുലജാതൻ) എന്ന പദത്തിൽ രാവണനെക്കുറിച്ചുള്ള നിന്ദയും ഉൾക്കൊള്ളുന്നു — നീചകുലത്തിൽ ജനിച്ചവൻ എന്ന്. ‘എന്റെ പൗരുഷത്തെ തൃപ്തിപ്പെടുത്തി’ എന്ന വചനത്തിൽ, സ്വബലം പ്രകാശിപ്പിക്കുന്നതും ഒരു പ്രയോജനമാണെന്ന് സുഗ്രീവൻ പറയുന്നു; വീരന്റെ പ്രതിജ്ഞ പരാർഥം മാത്രമല്ല, സ്വധർമരൂപവുമാണ്.

സാധാരണക്കാരനായ ഒരു വാനരനായിരുന്നിട്ടും ഞാൻ അവളെച്ചൊല്ലി ദുഃഖിക്കുന്നില്ല; മഹാത്മാവും വിനീതനും ധൈര്യശാലിയുമായ അങ്ങ് പിന്നെ എന്തിനു ദുഃഖിക്കണം എന്ന് സുഗ്രീവൻ പറയുന്നു. സ്വന്തം ലഘുത്വം അംഗീകരിച്ച് മറ്റേയാളുടെ മഹത്ത്വം സ്ഥാപിച്ചുകൊണ്ട് അവൻ ഉപദേശത്തെ മധുരമാക്കുന്നു. വന്നുചേർന്ന കണ്ണീരിനെ ധൈര്യംകൊണ്ട് അടക്കാൻ അങ്ങ് അർഹനാണ്; സത്ത്വമുള്ളവരുടെ മര്യാദയും ധൈര്യവും ഉപേക്ഷിക്കാൻ അങ്ങ് അർഹനല്ല. ആപത്തിലോ ധനക്ലേശത്തിലോ ഭയത്തിലോ ജീവൻ അപകടത്തിലാകുന്ന സങ്കടത്തിലോ പോലും, സ്വന്തം ബുദ്ധികൊണ്ട് വിചാരണ ചെയ്യുന്ന ധൈര്യശാലി തളരുന്നില്ല. എന്നാൽ എന്നും തളർച്ചയെ പിന്തുടരുന്ന ബാലിശനായ മനുഷ്യൻ, ഭാരം കയറിയ തോണി വെള്ളത്തിലെന്നപോലെ, ശോകത്തിൽ നിസ്സഹായനായി മുങ്ങിപ്പോകുന്നു. തോണിയുടെ ഉപമ ഇവിടെ സൂക്ഷ്മമാണ് — ഭാരം പുറത്തുനിന്നുള്ളതാണ്, മുങ്ങലോ സ്വയംകൃതവും. ഇതാ ഞാൻ കൈകൂപ്പുന്നു; സ്നേഹത്തോടെ അങ്ങയെ പ്രസാദിപ്പിക്കുന്നു — പൗരുഷം ആശ്രയിക്കൂ, ശോകത്തിന് ഒരു പഴുതു നൽകാൻ അങ്ങ് അർഹനല്ല. ശോകത്തെ പിന്തുടരുന്നവർക്ക് സുഖമില്ല, തേജസ്സും ക്ഷയിക്കുന്നു; അതിനാൽ അങ്ങ് ദുഃഖിക്കാൻ അർഹനല്ല. ശോകത്തിനു വശപ്പെട്ടവന്റെ ജീവിതത്തിൽപ്പോലും സംശയമുണ്ടാകുന്നു; അതിനാൽ രാജേന്ദ്രാ, ശോകം ഉപേക്ഷിക്കൂ, ധൈര്യത്തെമാത്രം ആശ്രയിക്കൂ. ഇവിടെ സുഗ്രീവൻ ശോകത്തിന്റെ മൂന്നു ദോഷങ്ങൾ കാണിക്കുന്നു — സുഖനാശം, തേജഃക്ഷയം, ജീവിതസംശയം. ‘ബാലിശൻ’ എന്ന പദത്താൽ ബാലനെപ്പോലെ അവിവേകിയായവൻ പറയപ്പെടുന്നു; വിവേകംതന്നെയാണ് ധൈര്യത്തിന്റെ മൂലം എന്നു ധ്വനിക്കുന്നു. ‘സ്വന്തം ബുദ്ധികൊണ്ട് വിചാരണ ചെയ്യുന്ന’ എന്ന പദങ്ങളാൽ ഉപായചിന്തനംതന്നെയാണ് സങ്കടത്തിൽ ശരണം എന്നു സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. കൈകൂപ്പുന്നതാകട്ടെ വാനരരാജന്റെ വിനയത്തിന്റെ പരമമായ അതിരാണ് — രാജാവായിരുന്നിട്ടും അവൻ മിത്രത്തിനു മുന്നിൽ യാചകനാകുന്നു. ശോകത്തിന്റെ ‘അന്തരം’ എന്നത് പഴുതാണ്; ശത്രു പഴുതിലൂടെ പ്രവേശിക്കുന്നതുപോലെ ശോകവും പ്രവേശിക്കുന്നു. ‘ശോകത്തിനു വശപ്പെട്ടവന്റെ ജീവിതത്തിൽപ്പോലും സംശയം’ എന്ന വചനം മുഴുവൻ ഉപദേശത്തിന്റെയും നിഗമനമാണ് — ശോകം മനസ്സിന്റെ പീഡ മാത്രമല്ല, പ്രാണഹാനിയുമാണ്.

സുഹൃദ്ഭാവത്താൽ ഹിതം പറയുകയാണ്, അങ്ങയെ ഉപദേശിക്കുകയല്ല — എന്ന് സുഗ്രീവൻ തന്റെ മര്യാദ ഓർക്കുന്നു; മിത്രം ഹിതം പറയുന്നു, ഗുരുവിനെപ്പോലെ ശാസിക്കുന്നില്ല. എന്റെ സൗഹൃദത്തെ ആദരിച്ച് അങ്ങ് ദുഃഖിക്കാതിരിക്കണം എന്നും അവൻ പറഞ്ഞു. ആ സുഗ്രീവനാൽ മധുരമായി സാന്ത്വനിപ്പിക്കപ്പെട്ട രാഘവൻ കണ്ണീരിൽ നനഞ്ഞ മുഖം വസ്ത്രത്തുമ്പുകൊണ്ടു തുടച്ചു. സുഗ്രീവന്റെ വാക്കിനാൽ പ്രകൃതിസ്ഥനായ പ്രഭുവായ കാകുത്സ്ഥൻ സുഗ്രീവനെ ആലിംഗനം ചെയ്ത് ഈ വാക്കു പറഞ്ഞു — സുഗ്രീവാ, സ്നേഹമുള്ള ഹിതകാംക്ഷിയായ ഒരു സുഹൃത്ത് ചെയ്യേണ്ടതും അനുരൂപവും യുക്തവുമായതും നീ ചെയ്തിരിക്കുന്നു. സഖേ, നിന്നാൽ അനുനയിക്കപ്പെട്ട ഞാൻ ഇതാ പ്രകൃതിസ്ഥനായിരിക്കുന്നു; വിശേഷിച്ച് ഈ സമയത്ത് ഇങ്ങനെയുള്ള ഒരു ബന്ധു ദുർലഭമാണ്. ‘വിശേഷിച്ച് ഈ സമയത്ത്’ എന്ന പദങ്ങളാൽ ആപത്കാലത്തിന്റെ പ്രാധാന്യം സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു — സമ്പത്തിൽ മിത്രങ്ങൾ ഏറെ, വിപത്തിലോ വിരളം. ‘അങ്ങയെ ഉപദേശിക്കുകയല്ല’ എന്ന വചനത്താൽ സുഗ്രീവൻ ഉപദേഷ്ടാവിന്റെ അഹങ്കാരം വർജിക്കുന്നു; ഹിതവചനം മിത്രത്വത്താൽത്തന്നെ നൽകപ്പെട്ടു. രാമൻ വസ്ത്രത്തുമ്പുകൊണ്ടു മുഖം തുടയ്ക്കുന്നത് ചെറിയൊരു കർമമാണ്, എന്നാൽ അതിലൂടെ ശോകത്തിന്റെ അവസാനം സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. ആലിംഗനമാകട്ടെ ഒരു പ്രത്യുപകാരംപോലെ — സാന്ത്വനിപ്പിക്കപ്പെട്ടവൻതന്നെ സാന്ത്വനിപ്പിച്ചവനെ ആലിംഗനം ചെയ്യുന്നു. ‘ഇങ്ങനെയുള്ള ബന്ധു ദുർലഭം’ എന്ന രാമന്റെ വചനം സുഗ്രീവനു നൽകുന്ന വലിയ ആദരമാണ് — സാന്ത്വനിപ്പിക്കാൻ കഴിയുന്നവനാണ് യഥാർഥ ബന്ധു എന്ന്.

എന്നാൽ മൈഥിലിയെ തേടുന്നതിലും രൗദ്രനും ദുരാത്മാവുമായ രാക്ഷസൻ രാവണനെ അന്വേഷിക്കുന്നതിലും നീ പ്രയത്നിക്കണം — എന്ന് രാമൻ കർത്തവ്യംതന്നെ വീണ്ടും ഓർമിപ്പിക്കുന്നു; സാന്ത്വനം സ്വീകരിച്ചു, എന്നാൽ കർത്തവ്യം മറന്നില്ല. ഞാൻ ചെയ്യേണ്ടതെന്തോ അതും വിശ്വാസത്തോടെ പറയൂ; വർഷകാലത്ത് നല്ല വയലിലെന്നപോലെ നിനക്ക് എല്ലാം സഫലമാകും. നല്ല വയലിന്റെ ഉപമയാൽ രാമൻ തന്റെ സഹായത്തിന്റെ നിശ്ചിതഫലത്വം സൂചിപ്പിക്കുന്നു — വിത്ത് വ്യർഥമാകില്ല. വാനരശ്രേഷ്ഠാ, ഞാൻ അഭിമാനത്തോടെ പറഞ്ഞ ഈ വാക്ക് സത്യമാണെന്ന് നീ ഉറപ്പിച്ചുകൊള്ളൂ. ഞാൻ മുമ്പ് അസത്യം പറഞ്ഞിട്ടില്ല, ഒരിക്കലും പറയുകയുമില്ല; ഇതു നിന്നോടു ഞാൻ പ്രതിജ്ഞ ചെയ്യുന്നു, സത്യത്തെക്കൊണ്ടുതന്നെ ശപഥം ചെയ്യുന്നു — രാമന്റെ ഈ വചനം മുഴുവൻ രാമായണത്തിന്റെയും മൂലസൂത്രംപോലെയാണ്. ‘വിസ്രബ്ധേന’ (വിശ്വാസത്തോടെ) എന്ന പദം വിശ്വാസത്തിന്റെ പൂർണത പറയുന്നു — സങ്കോചമില്ലാതെ പറയൂ എന്ന്. ‘അഭിമാനത്തോടെ പറഞ്ഞ’ എന്നു പറഞ്ഞുകൊണ്ട്, താൻ മുമ്പു പറഞ്ഞ ബാലിവധവചനം ആത്മശ്ലാഘയല്ല, സത്യപ്രതിജ്ഞയാണ് എന്ന് രാമൻ വ്യക്തമാക്കുന്നു. ‘സത്യത്തെക്കൊണ്ടുതന്നെ ശപഥം ചെയ്യുന്നു’ എന്നതിലൂടെ ഒടുവിൽ സത്യംതന്നെ ശപഥത്തിന്റെ സാധനമാക്കപ്പെടുന്നു, മറ്റൊന്നുമല്ല.

പിന്നെ രാഘവന്റെ വാക്കും, വിശേഷിച്ച് അവന്റെ പ്രതിജ്ഞയും കേട്ട്, സചിവന്മാരായ വാനരന്മാരോടൊപ്പം സുഗ്രീവൻ ഹർഷിതനായി. ഇങ്ങനെ ഏകാന്തത്തിൽ ഒന്നിച്ചിരുന്ന ആ മനുഷ്യനും വാനരനും ഇരുവരും പരസ്പരം സദൃശമായ സുഖദുഃഖങ്ങൾ സംസാരിച്ചു — സമാനദുഃഖമുള്ളവർക്കിടയിലെ സമാനമായ സംഭാഷണം സഖ്യത്തിന്റെ ഫലമാണ്. ഒടുവിൽ വാനരന്മാരുടെയും രാജാക്കന്മാരുടെയും അധിപനായ, മഹാനുഭാവനായ ആ രാമന്റെ വാക്കു കേട്ട്, വിദ്വാനും വാനരവീരമുഖ്യനുമായ സുഗ്രീവൻ അപ്പോൾ തന്റെ കാര്യം ഹൃദയത്തിൽ സാധിച്ചുകഴിഞ്ഞതായിത്തന്നെ കരുതി. കാര്യം ഇനിയും സാധിച്ചിട്ടില്ല, എന്നാൽ രാമന്റെ പ്രതിജ്ഞതന്നെ സിദ്ധിയാണ് എന്നാണ് അവന്റെ വിശ്വാസം — ഇതോടെ സർഗം സമാപിക്കുന്നു. ‘ഏകാന്തസമ്പൃക്തൗ’ എന്ന പദത്താൽ വിജനമായ സ്ഥലത്ത് ഒന്നിച്ചിരുന്നു എന്നു മനസ്സിലാക്കാം; രാജനീതിയിൽ രഹസ്യമന്ത്രണം സഖ്യത്തിന്റെ ലക്ഷണമാണ്. അവസാനത്തെ ശ്ലോകം ദീർഘവൃത്തത്തിൽ രചിച്ചതാണ്. ‘ഹൃദയത്തിൽ സാധിച്ചതായി കരുതി’ എന്ന പദങ്ങളാൽ, അപ്പോൾ അവനു ലഭിച്ചത് മാനസികമായ സിദ്ധിമാത്രമാണെന്നു കാണിക്കപ്പെടുന്നു.

So addressed by the grieving Rāma, the monkey Sugrīva folded his hands and, in tears, his voice choked, replied. First he told the plain truth: "I do not know at all where that wicked demon lives, nor his strength, nor his valour, nor the family of that low-born wretch." By admitting his ignorance without embarrassment he becomes worthy of trust, for the first virtue of a friend is not to pass off what he does not know as known; and "low-born" carries its own contempt for Rāvaṇa. Then he made his promise: "But I promise you truly — put away your sorrow, tamer of foes — I will strive so that you win back Maithilī. I will kill Rāvaṇa and all his host, and so satisfy my own manhood, and before long I will bring it about that you are content." To satisfy his own manhood means that a hero's promise is not only for another's sake but part of his own duty. Then he began to console him: "What good is it to cling to despair? Enough of this; remember the firmness that is yours by nature. Such lightness of mind does not become men like you. I too have suffered the great calamity of losing a wife, yet I do not grieve like this or abandon my firmness." He teaches by his own example, for advice bears fruit only when the adviser lives by it. His words fall into four parts — admitting ignorance, a true promise, a resolve to act, and comfort by his own example — and his choked voice shows that his friend's grief had become his own.

"Common monkey though I am, I do not keep grieving for her; how much less should you, a great soul, well trained and steadfast." By admitting his own smallness and upholding his friend's greatness he makes his advice gentle. "You should hold back with firmness the tears that come; you should not give up the standard and resolve of men of true worth. In misfortune, in want, in fear, or in danger of death, a steadfast man who thinks things through with his own judgement does not sink. But the foolish man who always gives way to despair sinks helpless in his grief, like an overloaded boat in the water." The image is subtle: the load comes from outside, but the sinking is his own doing. "Here, I fold my hands to you; out of affection I beg you — take hold of manly effort and give grief no opening. Those who give way to grief know no happiness, and their vigour wastes away, so you must not grieve. For one overtaken by grief even life itself is in danger; so, lord of kings, let grief go and hold to firmness alone." Sugrīva names three evils of grief: the loss of happiness, the waning of vigour, and danger to life itself — the last the conclusion of all his counsel, that grief is not only pain of the mind but a threat to life. The "foolish" man is one who, like a child, lacks discernment, and discernment is the root of firmness; thinking things through, finding a way, is the refuge in any crisis. Folding his hands is the height of the monkey king's humility: though a king, he becomes a suppliant before his friend. Grief is spoken of as finding an "opening", as an enemy slips in through a gap in the defences.

"I say what is for your good as a friend; I do not presume to teach you," Sugrīva said, remembering his place: a friend speaks for another's good, he does not lecture like a teacher, and so he avoids an instructor's pride. "Honour my friendship, and do not grieve." Sweetly comforted by Sugrīva, Rāghava wiped his tear-wet face with the hem of his garment — a small act, yet it marks the end of his grief. Restored to himself by Sugrīva's words, the lord Kākutstha embraced him, as though returning the kindness — the one comforted embracing the comforter — and said: "You have done all that an affectionate, well-wishing friend should do, all that is fitting and right, Sugrīva. See, my friend, you have won me over and I am myself again. Such a kinsman is hard to find, and above all at a time like this." "At a time like this" stresses the worth of a friend in adversity: in prosperity friends are many, in misfortune few. And Rāma's words are a high honour to Sugrīva, for the one who can comfort is the true kinsman.

"But you must make every effort to search for Maithilī, and for that dreadful, evil-minded rākṣasa Rāvaṇa," Rāma said, bringing the task back to mind — he had accepted comfort, but he had not forgotten what must be done. "And tell me with full confidence what I must do for you; everything of yours will prosper, as seed prospers in good soil in the rains." "With full confidence" means complete trust: speak without hesitation. The image of good soil assures Sugrīva that Rāma's help will surely bear fruit, as seed sown there is never wasted. "And the promise I made out of self-assurance, tiger among monkeys, take as the plain truth" — so Rāma makes clear that his earlier vow to kill Vālī was not boasting but a true pledge. "I have never spoken a lie before, nor will I ever speak one. This I promise you, and I swear it by truth itself." These words are like the thread on which the whole Rāmāyaṇa is strung, and at the end truth itself, and nothing else, is made the instrument of his oath.

Hearing Rāghava's words, and above all his promise, Sugrīva and his monkey ministers were delighted. Then the man and the monkey, drawing close together in private, talked with each other of joys and sorrows, each matching the other's — the fruit of friendship is that those who share a sorrow share their talk; and meeting apart in private is, in statecraft, a sign of true alliance. Hearing the words of that great-souled Rāma, lord of monkeys and of kings, the wise Sugrīva, chief of the monkey heroes, felt in his heart that his task was already done. The task was not yet accomplished, but he trusted that Rāma's promise was itself success; for now his gain was this certainty of mind, and with it the sarga closes.