‘अयं कृत्यवान्’ इति तत् वचः श्रुत्वा, मधुरभावं च ज्ञात्वा, प्रहृष्टः हनुमान् मनसा सुग्रीवं गतः। ‘कृत्यवान्’ इति पदं द्विधा सार्थकम् — रामस्य कार्यम् अस्ति, सुग्रीवस्य च तेन कार्यं सिध्येत् इति। सः चिन्तयति — ‘महात्मनः सुग्रीवस्य राज्यागमः भाव्यः, यतः अयं कृत्यवान् प्राप्तः, एतत् च कृत्यम् उपागतम्।’ दूतः केवलं संदेशवाहकः न, अपितु स्वामिनः भविष्यम् अपि पश्यति इति अत्र दर्शितम्। ततः परमसंहृष्टः प्लवगोत्तमः वाक्यविशारदः हनूमान् रामं प्रत्युवाच — ‘पम्पाकाननमण्डितं नानाव्यालमृगायुतं दुर्गं घोरं वनं त्वं सानुजः किमर्थम् आगतः?’ एषः एव सुग्रीवेण आदिष्टः प्रश्नः — ‘वनस्य प्रवेशस्य प्रयोजनं पृच्छ’ इति। तस्य तत् वचनं श्रुत्वा रामचोदितः लक्ष्मणः महात्मानं रामं दशरथात्मजम् आचचक्षे। रामः स्वयं न वदति; पूर्वसर्गे यथा आदिष्टम्, तथा एव लक्ष्मणः वक्ता भवति। अत्र च कविः हनूमतः अन्तरङ्गं प्रकाशयति — बहिः सः प्रश्नं पृच्छति, अन्तः तु सुग्रीवस्य भविष्यं गणयति। ‘मनसा सुग्रीवं गतः’ इति पदैः तस्य स्वामिनिष्ठा सूचिता; शरीरेण रामसमीपे स्थितः अपि सः मनसा स्वामिनं प्रति धावति। ‘परमसंहृष्टः’ इति विशेषणं द्वितीयवारं प्रयुक्तम्, येन हर्षस्य वृद्धिः दर्श्यते। ‘नानाव्यालमृगायुतं दुर्गम्’ इति वनवर्णनेन च प्रश्नस्य औचित्यं स्थाप्यते — ईदृशे वने राजपुत्रयोः आगमनं किमर्थम् इति।

‘दशरथः नाम द्युतिमान् धर्मवत्सलः राजा आसीत्; सः स्वधर्मेण चातुर्वर्ण्यं नित्यम् एव अभिपालयन् आसीत्। तस्य द्वेष्टा कश्चित् न विद्यते, सः च कंचन न द्वेष्टि; सः सर्वेषु भूतेषु अपरः पितामहः इव आसीत्। आप्तदक्षिणैः अग्निष्टोमादिभिः यज्ञैः सः इष्टवान्। तस्य अयं पूर्वजः पुत्रः, जनैः ‘रामः’ इति श्रुतः। सः सर्वभूतानां शरण्यः, पितुः निर्देशपारगः; दशरथस्य पुत्राणां मध्ये ज्येष्ठः गुणवत्तरः च। राजलक्षणसंयुक्तः राज्यसम्पदा संयुक्तः अपि सः राज्यात् भ्रष्टः मया सार्धं वने वस्तुम् इह आगतः। महाभाग, दिनक्षये प्रभया सह दिवाकरः इव सः महातेजाः वशी भार्यया सीतया अनुगतः आगतः।’ ‘पितामह इव’ इति उपमया दशरथस्य वात्सल्यं सूच्यते; ‘दिनक्षये दिवाकरः’ इति उपमया च राज्यास्तमयेऽपि अक्षीणं तेजः दर्शितम् — सूर्यः अस्तं गच्छन् अपि प्रभां न त्यजति। लक्ष्मणस्य कथनक्रमः सुनियोजितः — प्रथमं पितुः धर्मः, ततः तस्य अद्वेष्टृत्वम्, ततः यज्ञाः, ततः पुत्रस्य नाम, ततः तस्य गुणाः, अन्ते च वनवासस्य कारणम्। एवं परिचयः क्रमेण विस्तीर्यते, येन श्रोतुः मनसि रामस्य महत्त्वं स्थिरीभवेत्। ‘धर्मवत्सलः’ इति विशेषणेन धर्मे स्नेहः सूच्यते — न भयेन, न लोभेन, अपितु प्रीत्या धर्मः पालितः। ‘राज्यसम्पदा संयुक्तः’ इत्युक्त्वा एव ‘राज्यात् भ्रष्टः’ इति उच्यते; एतेन विपर्ययस्य तीव्रता व्यज्यते। सीतायाः अनुगमनम् अपि सूचितम्, येन अग्रिमे तस्याः हरणं कथ्येत।

‘अहम् अस्य अवरः भ्राता; कृतज्ञस्य बहुज्ञस्य अस्य गुणैः एव दास्यम् उपागतः; नामतः लक्ष्मणः इति। सुखार्हस्य महार्हस्य सर्वभूतहितात्मनः, ऐश्वर्येण विहीनस्य, वनवासे रतस्य अस्य भार्या रहिते कामरूपिणा रक्षसा अपहृता। तत् रक्षः न ज्ञायते, न च ज्ञायते येन अस्य पत्नी हृता।’ ‘गुणैः दास्यम् उपागतः’ इति वाक्यं लक्ष्मणस्य स्वभावम् एकेन एव पदेन प्रकाशयति — न आज्ञया, न भयेन, अपितु गुणैः आकृष्टः सः सेवकः जातः। ‘दनुः नाम दितेः पुत्रः शापात् राक्षसतां गतः; तेन सुग्रीवः समर्थः वानराधिपः इति आख्यातः — ‘सः महावीर्यः तव भार्यापहारिणं ज्ञास्यति’ इति। एवम् उक्त्वा भ्राजमानः दनुः दिवं गतः।’ कबन्धस्य कथा अरण्यकाण्डे विस्तरेण उक्ता; अत्र सा संक्षेपेण स्मार्यते, येन सुग्रीवसख्यस्य मूलं स्पष्टं भवेत्। ‘रहिते’ इति पदेन राक्षसस्य कापुरुषत्वं सूच्यते — एकाकिन्याः हरणम्, न तु युद्धेन। ‘तत् च न ज्ञायते रक्षः’ इति वाक्येन च अन्वेषणस्य आवश्यकता स्थाप्यते, यतः यदि हर्ता ज्ञातः स्यात्, तर्हि सुग्रीवस्य साहाय्यं न अपेक्ष्येत। अत्र लक्ष्मणः स्वदुःखं न कथयति, केवलं भ्रातुः दुःखम् एव — एतत् तस्य स्वभावस्य पुनः दर्शनम्।

‘पृच्छतः तव एतत् सर्वं याथातथ्येन आख्यातम्। अहं रामः च उभौ सुग्रीवं शरणं गतौ। एषः वित्तानि दत्त्वा अनुत्तमं यशः प्राप्य पुरा लोकनाथः भूत्वा अधुना सुग्रीवं नाथम् इच्छति। यस्य स्नुषा सीता आसीत्, यः शरण्यः धर्मवत्सलः च आसीत्, तस्य पुत्रः स्वयं शरण्यः अपि सुग्रीवं शरणं गतः। सर्वलोकस्य धर्मात्मा शरण्यः पुरा शरणं यः, सः अयं मम गुरुः राघवः सुग्रीवं शरणं गतः। यस्य प्रसादे सति इमाः प्रजाः सततं प्रसीदेयुः, सः रामः वानरेन्द्रस्य प्रसादम् अभिकाङ्क्षते।’ अत्र लक्ष्मणस्य वाचि करुणा च गौरवं च युगपत् वर्तेते। ‘शरण्यः शरणं गतः’, ‘लोकनाथः नाथम् इच्छति’, ‘यस्य प्रसादेन प्रजाः प्रसीदेयुः सः प्रसादम् अभिकाङ्क्षते’ — इति विरोधाभासैः कविः दैवस्य विपर्ययं पुनःपुनः ध्वनयति। ‘वित्तानि दत्त्वा’ इति पदैः रामस्य पूर्वदानशीलता स्मार्यते — यः दाता आसीत्, सः अद्य याचकः; एषः एव करुणरसस्य मूलम्। लक्ष्मणः न केवलं वृत्तान्तं कथयति, अपितु सुग्रीवस्य मनः आकर्षितुं रामस्य महत्त्वं च दैन्यं च समं दर्शयति — यत् दूतद्वारा स्वामिनं प्रति प्रेष्यम्, तत् एव वक्तव्यम् इति तस्य कौशलम्।

‘येन राज्ञा दशरथेन पृथिव्यां सर्वगुणोपेताः सर्वे पार्थिवाः सततं सदा मानिताः, तस्य अयं पूर्वजः पुत्रः त्रिषु लोकेषु विश्रुतः; सः रामः वानरेन्द्रं सुग्रीवं शरणम् आगतः। शोकाभिभूते शोकार्ते च रामे शरणं गते सति सुग्रीवः यूथपैः सह प्रसादं कर्तुम् अर्हति।’ अत्र लक्ष्मणः पितुः महिमानं पुनः स्मारयति — यः राजा सर्वान् राज्ञः मानितवान्, तस्य पुत्रः अद्य वानरस्य प्रसादं याचते इति। ‘यूथपैः सह’ इति पदेन च सुग्रीवस्य एकाकिनी सहायता न पर्याप्ता, सैन्येन सह आवश्यका इति सूच्यते। ‘त्रिषु लोकेषु विश्रुतः’ इति विशेषणेन रामस्य ख्यातिः सूच्यते, ‘प्रसादं कर्तुम् अर्हति’ इति च विनयपूर्विका प्रार्थना — न आज्ञा, न मूल्यम्, अपितु याचना एव।

एवं करुणं साश्रुपातनं ब्रुवाणं सौमित्रिं वाक्यविशारदः हनूमान् प्रत्युवाच — ‘बुद्धिसम्पन्नाः, जितक्रोधाः, जितेन्द्रियाः ईदृशाः वानरेन्द्रेण द्रष्टव्याः; दिष्ट्या युवां दर्शनम् आगतौ। सः अपि हि राज्यात् विभ्रष्टः, वालिना कृतवैरः, हृतदारः, भ्रात्रा भृशं विनिकृतः, त्रस्तः सन् वने वसति। सः भास्करात्मजः सुग्रीवः अस्माभिः सह सीतायाः परिमार्गणे युवयोः साहाय्यं करिष्यति।’ हनुमान् अत्र नैपुण्येन दुःखसाम्यं दर्शयति — उभावपि राज्यभ्रष्टौ, उभयोः भार्या हृता, उभौ वने वसतः; अतः सख्यं स्वाभाविकम् एव इति। ‘दिष्ट्या’ इति पदेन च दैवानुकूल्यं सूच्यते। हनूमतः उत्तरे त्रीणि अङ्गानि — प्रशंसा, स्वामिनः दशायाः निवेदनम्, साहाय्यप्रतिज्ञा च। ‘ईदृशाः वानरेन्द्रेण द्रष्टव्याः’ इति वाक्येन सः सुग्रीवस्य एव लाभं सूचयति, येन शरणागतयोः दैन्यं न वर्धेत — एतत् महत् औचित्यम्। ‘अस्माभिः सह’ इति पदेन सर्वेषां वानराणां सहयोगः प्रतिज्ञातः।

इति एवम् उक्त्वा हनुमान् मधुरया गिरा श्लक्ष्णं राघवं बभाषे — ‘साधु, सुग्रीवं गच्छामः’ इति। एवं ब्रुवन्तं हनूमन्तं धर्मात्मा लक्ष्मणः यथान्यायं प्रतिपूज्य राघवम् इदं प्रोवाच — ‘अयं मारुतात्मजः कपिः यथा हृष्टः कथयते, तथा सः अपि कृत्यवान् सम्प्राप्तः; राघव, त्वं कृतकृत्यः असि। अस्य मुखवर्णः प्रसन्नः, व्यक्तं हृष्टः च भाषते; वीरः हनूमान् मारुतात्मजः अनृतं न वक्ष्यते।’ पूर्वसर्गे रामः हनूमतः वाचम् अपरीक्षत, अत्र लक्ष्मणः तस्य मुखवर्णम् इङ्गितं च परीक्षते — उभाभ्यां प्रकाराभ्यां विश्वासः दृढीभवति। यत् सुग्रीवः हनुमन्तं प्रति उक्तवान् — ‘इङ्गितैः सर्वम् आचर’ इति, तत् एव अत्र लक्ष्मणः स्वयम् आचरति। ‘यथान्यायं प्रतिपूज्य’ इति पदैः लक्ष्मणस्य शिष्टाचारः दर्शितः — दूतस्य सम्मानः अपि स्वामिनः सम्मानः एव। ‘कृतकृत्यः असि’ इति वाक्येन च आशायाः प्रथमः उन्मेषः प्रकाश्यते।

ततः सुमहाप्राज्ञः मारुतात्मजः हनूमान् तौ वीरौ राघवौ आदाय हरिराजाय जगाम। भिक्षुरूपं परित्यज्य वानरं रूपम् आस्थितः सः कपिकुञ्जरः तौ वीरौ पृष्ठम् आरोप्य जगाम — वेषस्य प्रयोजनं समाप्तम्, अतः स्वरूपं पुनः गृहीतम्। विपुलयशाः कपिप्रवीरः पवनसुतः कृतकृत्यवत् प्रहृष्टः उरुविक्रमः शुभमतिः सः रामलक्ष्मणाभ्यां सह गिरिवरं प्रति प्रयातः। ‘कृतकृत्यवत्’ इति पदेन कार्यं न तावत् सिद्धम्, तथापि सिद्धम् इव मन्यते इति तस्य आशावादित्वं सूच्यते। अनेन सर्गेण किष्किन्धाकाण्डस्य प्रथमः खण्डः समाप्यते; अग्रिमे सर्गे रामसुग्रीवयोः अग्निसाक्षिकं सख्यं भविष्यति। ‘पृष्ठम् आरोप्य’ इति दृश्यं किष्किन्धाकाण्डे पुनःपुनः आवर्तिष्यते; वानराणां सेवा एव अग्रे रामकार्यस्य साधनं भविष्यति। ‘उरुविक्रमः’ ‘विपुलयशाः’ इति विशेषणाभ्यां हनूमतः भाविमहत्त्वस्य सूचना।

‘ఇతనికి ఒక కార్యం ఉంది’ అనే ఆ మాట విని, మాటలోని మాధుర్యాన్ని కూడా గ్రహించి, సంతోషించిన హనుమంతుడు మనస్సుతో సుగ్రీవుని దగ్గరికి వెళ్ళాడు. ‘కృత్యవాన్’ (కార్యం గలవాడు) అనే పదం రెండు విధాలుగా సార్థకం — రామునికి ఒక కార్యం ఉంది, దానివల్ల సుగ్రీవుని కార్యమూ సిద్ధించవచ్చు అని. అతడు ఆలోచిస్తాడు — ‘మహాత్ముడైన సుగ్రీవునికి రాజ్యం తిరిగి రావడం జరగబోతోంది, ఎందుకంటే కార్యం గల ఇతడు వచ్చాడు, ఈ కార్యమూ చేతికి వచ్చింది.’ దూత కేవలం సందేశం మోసేవాడు కాదు, యజమాని భవిష్యత్తును కూడా చూస్తాడని ఇక్కడ చూపబడింది. తరువాత మిక్కిలి సంతోషించిన వానరోత్తముడూ మాటలలో నేర్పరీ అయిన హనుమంతుడు రామునితో అన్నాడు — ‘పంపా వనాలతో అలంకరించబడినదీ, రకరకాల క్రూరమృగాలతో నిండినదీ, దుర్గమమైనదీ, భయంకరమైనదీ అయిన ఈ వనానికి నువ్వు తమ్మునితో కలిసి ఎందుకు వచ్చావు?’ సుగ్రీవుడు ఆదేశించిన ప్రశ్న ఇదే — ‘వనంలోకి ప్రవేశించడానికి ప్రయోజనమేమిటో అడుగు’ అని. అతని ఆ మాట విని రాముడు ప్రేరేపించగా లక్ష్మణుడు దశరథుని కుమారుడైన మహాత్ముడు రాముని గురించి చెప్పాడు. రాముడు తానే మాట్లాడడు; మునుపటి సర్గలో ఆదేశించినట్లే లక్ష్మణుడు వక్త అవుతాడు. ఇక్కడ కవి హనుమంతుని అంతరంగాన్ని బయటపెడతాడు — బయటికి అతడు ప్రశ్న అడుగుతున్నాడు, లోపల మాత్రం సుగ్రీవుని భవిష్యత్తును లెక్కిస్తున్నాడు. ‘మనస్సుతో సుగ్రీవుని దగ్గరికి వెళ్ళాడు’ అనే పదాలతో అతని స్వామినిష్ఠ సూచించబడింది; శరీరంతో రాముని దగ్గర ఉన్నా మనస్సుతో యజమాని వైపు పరుగెడుతున్నాడు. ‘మిక్కిలి సంతోషించిన’ అనే విశేషణం రెండవసారి వాడబడింది, దానితో సంతోషం పెరగడం చూపబడుతుంది. ‘రకరకాల క్రూరమృగాలతో నిండిన దుర్గమమైన’ అనే వనవర్ణనతో ప్రశ్నకు ఔచిత్యం ఏర్పడుతుంది — ఇలాంటి వనానికి రాజపుత్రులు ఎందుకు వచ్చారు అని.

‘దశరథుడనే కాంతిమంతుడూ ధర్మప్రియుడూ అయిన రాజు ఉండేవాడు; అతడు స్వధర్మంతో నాలుగు వర్ణాలనూ నిత్యమూ పాలిస్తూ ఉండేవాడు. అతనిని ద్వేషించేవాడు ఎవరూ లేడు, అతడూ ఎవరినీ ద్వేషించడు; సర్వభూతాలకూ అతడు రెండవ పితామహునిలా ఉండేవాడు. సమృద్ధమైన దక్షిణలు గల అగ్నిష్టోమాది యజ్ఞాలతో అతడు యజించాడు. అతని పెద్దకుమారుడు ఇతడు, ప్రజలు ‘రాముడు’ అని పిలిచేవాడు. ఇతడు సర్వభూతాలకూ శరణమిచ్చేవాడు, తండ్రి ఆదేశాన్ని పూర్తిగా పాటించేవాడు; దశరథుని కుమారులలో పెద్దవాడూ గుణాలలో శ్రేష్ఠుడూ. రాజలక్షణాలు గలవాడూ, రాజ్యసంపదకు అర్హుడూ అయినప్పటికీ, రాజ్యాన్ని కోల్పోయి నాతో కలిసి వనంలో నివసించడానికి ఇక్కడికి వచ్చాడు. మహాభాగా, సాయంకాలం కాంతితో కూడిన సూర్యునిలా, మహాతేజస్సు గల ఈ జితేంద్రియుడు భార్య సీత అనుసరించగా వచ్చాడు.’ ‘పితామహునిలా’ అనే ఉపమానంతో దశరథుని వాత్సల్యం సూచించబడుతుంది; ‘సాయంకాలపు సూర్యుడు’ అనే ఉపమానంతో రాజ్యం అస్తమించినా క్షీణించని తేజస్సు చూపబడింది — సూర్యుడు అస్తమిస్తున్నా కాంతిని విడిచిపెట్టడు. లక్ష్మణుని కథనక్రమం చక్కగా ప్రణాళిక వేయబడింది — మొదట తండ్రి ధర్మం, తరువాత అతడు ఎవరినీ ద్వేషించకపోవడం, తరువాత యజ్ఞాలు, తరువాత కుమారుని పేరు, తరువాత అతని గుణాలు, చివరకు వనవాసానికి కారణం. ఇలా పరిచయం క్రమంగా విస్తరిస్తుంది, దానితో శ్రోత మనస్సులో రాముని మహత్త్వం స్థిరపడుతుంది. ‘ధర్మవత్సలః’ (ధర్మప్రియుడు) అనే విశేషణంతో ధర్మంపై ప్రేమ సూచించబడుతుంది — భయంతో కాదు, లోభంతో కాదు, ప్రీతితోనే ధర్మం పాలించబడింది. ‘రాజ్యసంపదకు అర్హుడు’ అని చెప్పిన వెంటనే ‘రాజ్యాన్ని కోల్పోయి’ అని చెప్పబడుతుంది; దీనితో విపర్యయపు తీవ్రత వ్యక్తమవుతుంది. సీత అనుసరించి రావడం కూడా సూచించబడింది, దానితో తరువాత ఆమె అపహరణం చెప్పబడుతుంది.

‘నేను ఇతని తమ్ముడను; కృతజ్ఞుడూ బహుజ్ఞుడూ అయిన ఇతని గుణాలవల్లనే దాస్యాన్ని పొందాను; పేరు లక్ష్మణుడు. సుఖాలకు అర్హుడూ, గొప్ప గౌరవానికి అర్హుడూ, సర్వభూతాల హితాన్ని కోరే మనస్సు గలవాడూ, ఐశ్వర్యాన్ని కోల్పోయినవాడూ, వనవాసంలో ఆసక్తుడూ అయిన ఇతని భార్యను, ఒంటరిగా ఉన్నప్పుడు, కోరిన రూపం ధరించగల రాక్షసుడు అపహరించాడు. ఆ రాక్షసుడెవడో తెలియదు, ఇతని భార్యను ఎవడు అపహరించాడో కూడా తెలియదు.’ ‘గుణాలవల్ల దాస్యాన్ని పొందాను’ అనే వాక్యం లక్ష్మణుని స్వభావాన్ని ఒక్క మాటలోనే బయటపెడుతుంది — ఆజ్ఞతో కాదు, భయంతో కాదు, గుణాలకు ఆకర్షితుడై అతడు సేవకుడయ్యాడు. ‘దితి కుమారుడైన దనువు అనేవాడు శాపం వల్ల రాక్షసత్వాన్ని పొందాడు; అతడు సుగ్రీవుడు సమర్థుడైన వానరాధిపతి అని చెప్పాడు — ‘ఆ మహావీర్యుడు నీ భార్యను అపహరించినవాణ్ణి తెలుసుకుంటాడు’ అని. ఇలా చెప్పి ప్రకాశిస్తూ దనువు స్వర్గానికి వెళ్ళాడు.’ కబంధుని కథ అరణ్యకాండంలో విస్తారంగా చెప్పబడింది; ఇక్కడ అది సంక్షేపంగా గుర్తుచేయబడుతుంది, దానితో సుగ్రీవసఖ్యానికి మూలం స్పష్టమవుతుంది. ‘రహితే’ (ఒంటరిగా ఉన్నప్పుడు) అనే పదంతో రాక్షసుని పిరికితనం సూచించబడుతుంది — ఒంటరిగా ఉన్న స్త్రీని అపహరించడం, యుద్ధంతో కాదు. ‘ఆ రాక్షసుడెవడో తెలియదు’ అనే వాక్యంతో అన్వేషణ అవసరం స్థాపించబడుతుంది, ఎందుకంటే అపహరించినవాడు తెలిస్తే సుగ్రీవుని సహాయం అవసరం ఉండేది కాదు. ఇక్కడ లక్ష్మణుడు తన దుఃఖాన్ని చెప్పడు, అన్న దుఃఖాన్ని మాత్రమే — ఇది అతని స్వభావానికి మళ్ళీ దర్శనం.

‘అడుగుతున్న నీకు ఇదంతా యథాతథంగా చెప్పాను. నేనూ రాముడూ ఇద్దరమూ సుగ్రీవుని శరణుకోరాం. ఇతడు ధనాలు దానం చేసి, సాటిలేని కీర్తిని పొంది, పూర్వం లోకనాథుడై ఉండి, ఇప్పుడు సుగ్రీవుణ్ణి నాథునిగా కోరుతున్నాడు. సీత ఎవరికి కోడలో, ఎవరు శరణమిచ్చేవాడూ ధర్మప్రియుడూ అయి ఉండేవాడో, అతని కుమారుడు, తానే శరణమిచ్చేవాడైనా, సుగ్రీవుని శరణుకోరాడు. పూర్వం సర్వలోకానికీ శరణమిచ్చేవాడూ ధర్మాత్ముడూ అయిన నా గురువు ఈ రాఘవుడు సుగ్రీవుని శరణుకోరాడు. ఎవరి అనుగ్రహం ఉంటే ఈ ప్రజలు ఎల్లప్పుడూ ప్రసన్నులై ఉండేవారో, ఆ రాముడు వానరేంద్రుని అనుగ్రహాన్ని కోరుతున్నాడు.’ ఇక్కడ లక్ష్మణుని మాటలో కరుణా గౌరవమూ ఒకేసారి ఉన్నాయి. ‘శరణమిచ్చేవాడు శరణుకోరాడు’, ‘లోకనాథుడు నాథుణ్ణి కోరుతున్నాడు’, ‘ఎవరి అనుగ్రహంతో ప్రజలు ప్రసన్నులయ్యేవారో అతడు అనుగ్రహాన్ని కోరుతున్నాడు’ — ఈ విరోధాభాసాలతో కవి దైవపు విపర్యయాన్ని మళ్ళీ మళ్ళీ ధ్వనింపజేస్తాడు. ‘ధనాలు దానం చేసి’ అనే పదాలతో రాముని పూర్వపు దానశీలత గుర్తుచేయబడుతుంది — దాత అయినవాడు ఈరోజు యాచకుడు; ఇదే కరుణరసానికి మూలం. లక్ష్మణుడు కేవలం వృత్తాంతం చెప్పడు, సుగ్రీవుని మనస్సును ఆకర్షించడానికి రాముని మహత్త్వాన్నీ దైన్యాన్నీ సమానంగా చూపిస్తాడు — దూత ద్వారా యజమానికి ఏమి చేరాలో అదే చెప్పాలి అనేది అతని నేర్పు.

‘ఏ రాజు దశరథుడు భూమిపై సర్వగుణసంపన్నులైన రాజులందరినీ ఎల్లప్పుడూ గౌరవించాడో, అతని పెద్దకుమారుడు, మూడు లోకాలలో ప్రసిద్ధుడైన ఈ రాముడు, వానరేంద్రుడు సుగ్రీవుని శరణుకోరి వచ్చాడు. శోకంతో కృంగి శోకంతో బాధపడుతున్న రాముడు శరణుకోరగా, సుగ్రీవుడు యూథపతులతో కలిసి అనుగ్రహించడానికి తగినవాడు.’ ఇక్కడ లక్ష్మణుడు తండ్రి మహిమను మళ్ళీ గుర్తుచేస్తాడు — రాజులందరినీ గౌరవించిన రాజు కుమారుడు ఈరోజు ఒక వానరుని అనుగ్రహాన్ని యాచిస్తున్నాడు అని. ‘యూథపతులతో కలిసి’ అనే మాటతో సుగ్రీవుడు ఒంటరిగా చేసే సహాయం సరిపోదు, సైన్యంతో కలిసి కావాలి అని సూచించబడుతుంది. ‘మూడు లోకాలలో ప్రసిద్ధుడు’ అనే విశేషణంతో రాముని ఖ్యాతి సూచించబడుతుంది, ‘అనుగ్రహించడానికి తగినవాడు’ అనేది వినయపూర్వకమైన ప్రార్థన — ఆజ్ఞ కాదు, మూల్యం కాదు, యాచనే.

ఇలా కరుణగా, కన్నీరు కారుస్తూ మాట్లాడుతున్న సౌమిత్రితో మాటలలో నేర్పరి అయిన హనుమంతుడు అన్నాడు — ‘బుద్ధిసంపన్నులూ, క్రోధాన్ని జయించినవారూ, ఇంద్రియాలను జయించినవారూ అయిన ఇలాంటివారిని వానరేంద్రుడు చూడవలసిందే; అదృష్టవశాత్తు మీరిద్దరూ దర్శనానికి వచ్చారు. అతడు కూడా రాజ్యాన్ని కోల్పోయినవాడూ, వాలితో వైరం కట్టుకున్నవాడూ, భార్యను కోల్పోయినవాడూ, అన్నచేత మిక్కిలి అవమానించబడినవాడూ అయి భయంతో వనంలో నివసిస్తున్నాడు. సూర్యపుత్రుడైన ఆ సుగ్రీవుడు మాతో కలిసి సీతను వెదకడంలో మీకు సహాయం చేస్తాడు.’ హనుమంతుడు ఇక్కడ నేర్పుతో దుఃఖసామ్యాన్ని చూపిస్తాడు — ఇద్దరూ రాజ్యాన్ని కోల్పోయినవారే, ఇద్దరి భార్యలూ అపహరించబడ్డారు, ఇద్దరూ వనంలో నివసిస్తున్నారు; అందుచేత స్నేహం సహజమే అని. ‘దిష్ట్యా’ (అదృష్టవశాత్తు) అనే పదంతో దైవానుకూల్యం సూచించబడుతుంది. హనుమంతుని జవాబులో మూడు అంగాలు — ప్రశంస, యజమాని దశను నివేదించడం, సహాయప్రతిజ్ఞ. ‘ఇలాంటివారిని వానరేంద్రుడు చూడవలసిందే’ అనే వాక్యంతో అతడు సుగ్రీవునికే లాభమని సూచిస్తాడు, దానితో శరణుకోరినవారి దైన్యం పెరగదు — ఇది గొప్ప ఔచిత్యం. ‘మాతో కలిసి’ అనే మాటతో వానరులందరి సహకారమూ ప్రతిజ్ఞ చేయబడింది.

ఇలా చెప్పి హనుమంతుడు మధురమైన వాక్కుతో మృదువుగా రాఘవునితో అన్నాడు — ‘మంచిది, సుగ్రీవుని దగ్గరికి వెళదాం’ అని. ఇలా అంటున్న హనుమంతుణ్ణి ధర్మాత్ముడైన లక్ష్మణుడు యథోచితంగా గౌరవించి రాఘవునితో ఇలా అన్నాడు — ‘వాయుపుత్రుడైన ఈ కపి సంతోషంతో చెబుతున్నదాన్ని బట్టి, అతడు (సుగ్రీవుడు) కూడా ఒక కార్యం గలవాడై మనల్ని చేరాడు; రాఘవా, నువ్వు కృతకృత్యుడవే. ఇతని ముఖవర్ణం ప్రసన్నంగా ఉంది, స్పష్టంగా సంతోషంతో మాట్లాడుతున్నాడు; వీరుడూ వాయుపుత్రుడూ అయిన హనుమంతుడు అబద్ధం చెప్పడు.’ మునుపటి సర్గలో రాముడు హనుమంతుని వాక్కును పరీక్షించాడు, ఇక్కడ లక్ష్మణుడు అతని ముఖవర్ణాన్నీ సంకేతాలనూ పరీక్షిస్తాడు — రెండు విధాలుగానూ నమ్మకం దృఢపడుతుంది. సుగ్రీవుడు హనుమంతునితో ‘సంకేతాలను బట్టి అన్నీ చెయ్యి’ అని చెప్పినదానినే ఇక్కడ లక్ష్మణుడు స్వయంగా ఆచరిస్తున్నాడు. ‘యథోచితంగా గౌరవించి’ అనే పదాలతో లక్ష్మణుని శిష్టాచారం చూపబడింది — దూతను గౌరవించడం కూడా యజమానిని గౌరవించడమే. ‘నువ్వు కృతకృత్యుడవే’ అనే వాక్యంతో ఆశ మొదటిసారిగా తలెత్తడం ప్రకాశిస్తుంది.

తరువాత మిక్కిలి ప్రాజ్ఞుడైన వాయుపుత్రుడు హనుమంతుడు వీరులైన ఆ రాఘవులిద్దరినీ తీసుకొని వానరరాజు దగ్గరికి వెళ్ళాడు. భిక్షురూపాన్ని విడిచిపెట్టి వానరరూపాన్ని ధరించి, ఆ కపికుంజరుడు వీరులిద్దరినీ వీపుపై ఎక్కించుకొని వెళ్ళాడు — వేషపు ప్రయోజనం తీరిపోయింది, అందుచేత స్వరూపాన్ని మళ్ళీ ధరించాడు. విస్తారమైన కీర్తి గలవాడూ, కపివీరుడూ, వాయుపుత్రుడూ, కార్యం సాధించినవానిలా సంతోషించినవాడూ, గొప్ప విక్రమం గలవాడూ, శుభమైన బుద్ధి గలవాడూ అయిన అతడు రామలక్ష్మణులతో కలిసి శ్రేష్ఠమైన పర్వతం వైపు బయలుదేరాడు. ‘కృతకృత్యవత్’ (కార్యం సాధించినవానిలా) అనే పదంతో కార్యం ఇంకా సిద్ధించకపోయినా సిద్ధించినట్లే భావిస్తున్నాడని అతని ఆశావాదం సూచించబడుతుంది. ఈ సర్గతో కిష్కింధాకాండపు మొదటి భాగం ముగుస్తుంది; తరువాతి సర్గలో రామసుగ్రీవులకు అగ్నిసాక్షిగా స్నేహం జరుగుతుంది. ‘వీపుపై ఎక్కించుకొని’ అనే దృశ్యం కిష్కింధాకాండలో మళ్ళీ మళ్ళీ వస్తుంది; వానరుల సేవే ముందు రామకార్యానికి సాధనమవుతుంది. ‘గొప్ప విక్రమం గలవాడు’, ‘విస్తారమైన కీర్తి గలవాడు’ అనే విశేషణాలతో హనుమంతుని భావి మహత్త్వానికి సూచన.

‘இவனுக்கு ஒரு காரியம் இருக்கிறது’ என்று அந்தச் சொல்லைக் கேட்டு, அதன் இனிய உள்ளுணர்வையும் அறிந்து, மகிழ்ந்த அனுமன் மனத்தால் சுக்ரீவனிடம் சென்றான். ‘க்ருத்யவான்’ (காரியம் உடையவன்) என்ற சொல் இருபொருள் பயக்கிறது — ராமனுக்கு ஒரு காரியம் இருக்கிறது; அவனால் சுக்ரீவனின் காரியமும் நிறைவேறும் என்று. அவன் எண்ணுகிறான் — ‘மகாத்மாவான சுக்ரீவனுக்கு ராஜ்யம் கிடைப்பது உறுதி; ஏனெனில் காரியம் உடைய இவன் வந்திருக்கிறான்; இந்தக் காரியமும் கைகூடி வந்திருக்கிறது.’ தூதன் வெறும் செய்தி சுமப்பவன் அல்ல; தலைவனின் எதிர்காலத்தையும் காண்பவன் என்பது இங்கே காட்டப்படுகிறது. பிறகு மிகவும் மகிழ்ந்த, வானரருள் சிறந்த, சொல்வல்லவனான அனுமன் ராமனிடம் பதில் சொன்னான் — ‘பம்பைக் காடுகளால் அணிசெய்யப்பட்ட, பலவகைக் கொடிய விலங்குகளும் மான்களும் நிறைந்த, அணுகுதற்கரிய, அச்சமூட்டும் இந்தக் காட்டுக்கு நீ தம்பியோடு எதற்காக வந்தாய்?’ இதுவே சுக்ரீவன் கட்டளையிட்ட கேள்வி — ‘காட்டுக்குள் நுழைந்ததன் நோக்கத்தைக் கேள்’ என்று. அவனுடைய அந்தச் சொல்லைக் கேட்டு, ராமனால் தூண்டப்பட்ட லக்ஷ்மணன், தசரதனின் மகனான மகாத்மா ராமனைப் பற்றி எடுத்துரைத்தான். ராமன் தானே பேசுவதில்லை; முந்தைய சர்க்கத்தில் கட்டளையிட்டபடியே லக்ஷ்மணன் பேசுபவனாகிறான். இங்கே கவி அனுமனின் உள்ளத்தையும் வெளிப்படுத்துகிறார் — வெளியே அவன் கேள்வி கேட்கிறான்; உள்ளேயோ சுக்ரீவனின் எதிர்காலத்தைக் கணக்கிடுகிறான். ‘மனத்தால் சுக்ரீவனிடம் சென்றான்’ என்ற சொற்களால் அவனுடைய தலைவன்பால் உள்ள பற்று சுட்டப்படுகிறது; உடலால் ராமனருகே நின்றாலும் மனத்தால் அவன் தலைவனை நோக்கி ஓடுகிறான். ‘மிகவும் மகிழ்ந்த’ என்ற அடைமொழி இரண்டாம் முறையாகக் கையாளப்படுகிறது; அதனால் மகிழ்ச்சியின் வளர்ச்சி காட்டப்படுகிறது. ‘பலவகைக் கொடிய விலங்குகள் நிறைந்த, அணுகுதற்கரிய’ என்ற காட்டு வர்ணனையால் கேள்வியின் பொருத்தமும் நிறுவப்படுகிறது — இத்தகைய காட்டுக்கு அரசமைந்தர்கள் வருவது எதற்கு என்று.

‘தசரதன் என்ற ஒளிமிக்க, தர்மத்தை நேசிக்கும் அரசன் இருந்தான்; அவன் தன் கடமைப்படி நான்கு வர்ணத்தாரையும் எப்போதும் காத்துவந்தான். அவனை வெறுப்பவர் யாரும் இல்லை; அவனும் யாரையும் வெறுக்கவில்லை; எல்லா உயிர்களுக்கும் அவன் இன்னொரு பிரம்மன்போல (பாட்டன்போல) இருந்தான். தகுந்த தட்சிணைகளோடு அக்னிஷ்டோமம் முதலிய யாகங்களால் அவன் வழிபட்டான். அவனுடைய மூத்த மகன் இவன்; மக்களால் ‘ராமன்’ என்று அறியப்பட்டவன். இவன் எல்லா உயிர்களுக்கும் அடைக்கலம் அளிப்பவன், தந்தையின் கட்டளையை முழுமையாக நிறைவேற்றியவன்; தசரதனின் மைந்தர்களுள் மூத்தவன், குணத்தில் சிறந்தவன். அரச இலக்கணங்கள் நிறைந்தவனாகவும் ராஜ்யச் செல்வத்துக்கு உரியவனாகவும் இருந்தும், ராஜ்யத்தை இழந்து என்னோடு காட்டில் வாழ இங்கே வந்திருக்கிறான். பெரும்பேறு உடையவனே, பகல் முடியும்போது ஒளியோடு கூடிய சூரியனைப்போல, பெருந்தேஜஸ் உடைய, தன்னை அடக்கிய இவன், மனைவி சீதை பின்தொடர வந்தான்.’ ‘பாட்டன்போல’ என்ற உவமையால் தசரதனின் அன்பு சுட்டப்படுகிறது; ‘பகல் முடியும்போது சூரியன்’ என்ற உவமையால், ராஜ்யம் அஸ்தமித்தபோதும் குன்றாத ஒளி காட்டப்படுகிறது — சூரியன் மறையும்போதும் ஒளியைக் கைவிடுவதில்லை. லக்ஷ்மணனின் சொல்முறை நன்கு திட்டமிடப்பட்டது — முதலில் தந்தையின் தர்மம், பிறகு அவனுடைய வெறுப்பின்மை, பிறகு யாகங்கள், பிறகு மகனின் பெயர், பிறகு அவனுடைய குணங்கள், இறுதியில் வனவாசத்தின் காரணம். இவ்வாறு அறிமுகம் படிப்படியாக விரிகிறது; அதனால் கேட்போனின் மனத்தில் ராமனின் பெருமை நிலைபெறுகிறது. ‘தர்மவத்ஸல:’ (தர்மத்தை நேசிப்பவன்) என்ற அடைமொழியால் தர்மத்தின்மேல் உள்ள அன்பு சுட்டப்படுகிறது — அச்சத்தாலோ ஆசையாலோ அல்ல, அன்பாலேயே தர்மம் காக்கப்பட்டது. ‘ராஜ்யச் செல்வத்துக்கு உரியவன்’ என்று சொன்னவுடனேயே ‘ராஜ்யத்தை இழந்தவன்’ என்று சொல்லப்படுகிறது; இதனால் தலைகீழ்மாற்றத்தின் கூர்மை உணர்த்தப்படுகிறது. சீதை பின்தொடர்ந்ததும் சுட்டப்படுகிறது; அதனால் அடுத்து அவள் கவரப்பட்டது சொல்லப்படுகிறது.

‘நான் இவனுடைய தம்பி; நன்றியறிவும் பல்கலை அறிவும் உடைய இவனுடைய குணங்களாலேயே இவனுக்குத் தொண்டனானவன்; பெயரால் லக்ஷ்மணன். இன்பத்துக்கு உரியவனும், பெருமதிப்புக்குரியவனும், எல்லா உயிர்களின் நலத்தையே நாடும் மனமுடையவனும், செல்வத்தை இழந்து வனவாசத்தில் மனம் ஒன்றியவனுமான இவனுடைய மனைவியை, இவன் இல்லாத நேரத்தில், விரும்பிய உருவம் எடுக்கும் ஒரு ராக்ஷசன் கவர்ந்து சென்றான். அந்த ராக்ஷசன் யார் என்று தெரியவில்லை; யாரால் இவன் மனைவி கவரப்பட்டாள் என்பதும் தெரியவில்லை.’ ‘குணங்களாலேயே தொண்டனானவன்’ என்ற வாக்கியம் லக்ஷ்மணனின் இயல்பை ஒரே சொல்லில் வெளிப்படுத்துகிறது — கட்டளையாலோ அச்சத்தாலோ அல்ல, குணங்களால் கவரப்பட்டே அவன் பணியாளன் ஆனான். ‘திதியின் மகனான தனு என்பவன் சாபத்தால் ராக்ஷசத் தன்மையை அடைந்திருந்தான்; அவன் சுக்ரீவனே ஆற்றலுடைய வானர அரசன் என்று சொன்னான் — ‘பெருவீரமுடைய அவன் உன் மனைவியைக் கவர்ந்தவனை அறிவான்’ என்று. இவ்வாறு சொல்லிவிட்டு, ஒளிவீசும் தனு வானுலகம் சென்றான்.’ கபந்தனின் கதை ஆரண்ய காண்டத்தில் விரிவாகச் சொல்லப்பட்டது; இங்கே அது சுருக்கமாக நினைவூட்டப்படுகிறது; அதனால் சுக்ரீவனுடனான நட்பின் வேர் தெளிவாகிறது. ‘ரஹிதே’ (இல்லாத நேரத்தில்) என்ற சொல்லால் ராக்ஷசனின் கோழைத்தனம் சுட்டப்படுகிறது — தனியாக இருந்தவளைக் கவர்ந்தது, போரிட்டு அல்ல. ‘அந்த ராக்ஷசன் யார் என்று தெரியவில்லை’ என்ற வாக்கியத்தால் தேடலின் தேவை நிறுவப்படுகிறது; கவர்ந்தவன் தெரிந்திருந்தால் சுக்ரீவனின் உதவி தேவைப்பட்டிருக்காது. இங்கே லக்ஷ்மணன் தன் துயரத்தைச் சொல்லவில்லை; அண்ணனின் துயரத்தை மட்டுமே சொல்கிறான் — இது அவனுடைய இயல்பின் மறுபடியான காட்சி.

‘நீ கேட்டதால் இவை அனைத்தும் உள்ளவாறே உனக்குச் சொல்லப்பட்டன. நானும் ராமனும் இருவரும் சுக்ரீவனிடம் அடைக்கலம் புகுந்தோம். செல்வங்களை வாரி வழங்கி, ஒப்பற்ற புகழைப் பெற்று, முன்பு உலகின் தலைவனாக இருந்த இவன், இப்போது சுக்ரீவனைத் தலைவனாக விரும்புகிறான். சீதையை மருமகளாகக் கொண்டவனும், அடைக்கலம் அளிப்பவனும், தர்மத்தை நேசிப்பவனுமான அவனுடைய மகன், தானே அடைக்கலம் அளிப்பவனாக இருந்தும், சுக்ரீவனிடம் அடைக்கலம் புகுந்தான். முன்பு உலகம் முழுவதற்கும் அடைக்கலமாக இருந்த, அடைக்கலம் அளிக்கும் தர்மாத்மாவான என் குருவான இந்த ராகவன் சுக்ரீவனிடம் அடைக்கலம் புகுந்தான். எவனுடைய அருள் இருந்தால் இந்த மக்கள் எப்போதும் மகிழ்ந்திருப்பார்களோ, அந்த ராமன் வானர அரசனின் அருளை வேண்டுகிறான்.’ இங்கே லக்ஷ்மணனின் சொல்லில் கருணையும் பெருமிதமும் ஒருங்கே உள்ளன. ‘அடைக்கலம் அளிப்பவன் அடைக்கலம் புகுந்தான்’, ‘உலகின் தலைவன் தலைவனை விரும்புகிறான்’, ‘எவனுடைய அருளால் மக்கள் மகிழ்வார்களோ அவன் அருளை வேண்டுகிறான்’ — இத்தகைய முரண்தொடைகளால் கவி விதியின் தலைகீழ்மாற்றத்தை மீண்டும் மீண்டும் ஒலிக்கச் செய்கிறார். ‘செல்வங்களை வாரி வழங்கி’ என்ற சொற்களால் ராமனின் முந்தைய கொடைத்தன்மை நினைவூட்டப்படுகிறது — கொடையாளனாக இருந்தவன் இன்று இரப்பவன்; இதுவே கருணைச் சுவையின் வேர். லக்ஷ்மணன் வரலாற்றை மட்டும் சொல்வதில்லை; சுக்ரீவனின் மனத்தைக் கவர ராமனின் பெருமையையும் தாழ்நிலையையும் ஒருசேரக் காட்டுகிறான் — தூதன் வழியாகத் தலைவனுக்கு அனுப்ப வேண்டியதையே சொல்ல வேண்டும் என்பது அவனுடைய திறமை.

‘பூமியிலுள்ள எல்லாக் குணங்களும் நிறைந்த அரசர்கள் அனைவரையும் எந்த அரசன் தசரதன் எப்போதும் மதித்துவந்தானோ, அவனுடைய மூத்த மகனான, மூவுலகிலும் புகழ்பெற்ற இந்த ராமன் வானர அரசன் சுக்ரீவனிடம் அடைக்கலம் புகுந்திருக்கிறான். சோகத்தால் ஆட்கொள்ளப்பட்டு, சோகத்தால் வருந்தும் ராமன் அடைக்கலம் புகுந்திருக்கையில், சுக்ரீவன் தன் கூட்டத்தலைவர்களோடு அருள்புரியத் தகுதியானவன்.’ இங்கே லக்ஷ்மணன் தந்தையின் பெருமையை மீண்டும் நினைவூட்டுகிறான் — எல்லா அரசர்களையும் மதித்த அரசனின் மகன் இன்று ஒரு வானரனின் அருளை இரக்கிறான் என்று. ‘கூட்டத்தலைவர்களோடு’ என்ற சொல்லால், சுக்ரீவனின் தனிப்பட்ட உதவி போதாது, படையோடு கூடிய உதவி தேவை என்பதும் சுட்டப்படுகிறது. ‘மூவுலகிலும் புகழ்பெற்றவன்’ என்ற அடைமொழியால் ராமனின் புகழ் சுட்டப்படுகிறது; ‘அருள்புரியத் தகுதியானவன்’ என்பது பணிவான வேண்டுகோள் — கட்டளையும் அல்ல, விலையும் அல்ல, வேண்டுகோளே.

இவ்வாறு கருணையோடு கண்ணீர் சொரிந்தபடி பேசிய சௌமித்ரியிடம் சொல்வல்லவனான அனுமன் பதில் சொன்னான் — ‘அறிவு நிறைந்தவர்களும், சினத்தை வென்றவர்களும், புலன்களை வென்றவர்களுமான உங்களைப் போன்றவர்களை வானர அரசன் காண வேண்டும்; நல்வினைப்பயனாக நீங்கள் காண வந்திருக்கிறீர்கள். அவனும் ராஜ்யத்தை இழந்தவன், வாலியோடு பகை கொண்டவன், மனைவியைப் பறிகொடுத்தவன், தமையனால் மிகவும் வஞ்சிக்கப்பட்டவன்; அஞ்சியவனாகக் காட்டில் வாழ்கிறான். சூரியனின் மைந்தனான அந்தச் சுக்ரீவன் எங்களோடு சேர்ந்து சீதையைத் தேடுவதில் உங்களுக்கு உதவி செய்வான்.’ அனுமன் இங்கே திறமையாகத் துயரத்தின் ஒற்றுமையைக் காட்டுகிறான் — இருவருமே ராஜ்யத்தை இழந்தவர்கள், இருவரின் மனைவியும் கவரப்பட்டாள், இருவரும் காட்டில் வாழ்கிறார்கள்; ஆகவே நட்பு இயல்பானதே. ‘திஷ்ட்யா’ (நல்வினைப்பயனாக) என்ற சொல்லால் விதியின் அனுகூலம் சுட்டப்படுகிறது. அனுமனின் பதிலுக்கு மூன்று பகுதிகள் — புகழ்ச்சி, தலைவனின் நிலையை எடுத்துரைத்தல், உதவி வாக்குறுதி. ‘உங்களைப் போன்றவர்களை வானர அரசன் காண வேண்டும்’ என்ற வாக்கியத்தால் அவன் சுக்ரீவனுக்கே லாபம் என்று சுட்டுகிறான்; இதனால் அடைக்கலம் புகுந்தவர்களின் தாழ்நிலை பெருகுவதில்லை — இது பெரும் பொருத்தம். ‘எங்களோடு சேர்ந்து’ என்ற சொல்லால் எல்லா வானரர்களின் ஒத்துழைப்பும் வாக்களிக்கப்படுகிறது.

இவ்வாறு சொல்லிவிட்டு அனுமன் இனிய குரலில் மென்மையாக ராகவனிடம் சொன்னான் — ‘நல்லது, சுக்ரீவனிடம் செல்வோம்’ என்று. இவ்வாறு சொல்லும் அனுமனை முறைப்படி பதிலுக்குப் போற்றி, தர்மாத்மாவான லக்ஷ்மணன் ராகவனிடம் இதைச் சொன்னான் — ‘இந்த வாயுமைந்தனான வானரன் மகிழ்ச்சியோடு சொல்வதைப் பார்த்தால், அவனும் ஒரு காரியம் உடையவனாகவே வந்திருக்கிறான்; ராகவா, உன் காரியம் நிறைவேறியதுபோலவே. இவனுடைய முகநிறம் தெளிவாக இருக்கிறது; வெளிப்படையாக மகிழ்ந்து பேசுகிறான்; வீரனான வாயுமைந்தன் அனுமன் பொய் சொல்லமாட்டான்.’ முந்தைய சர்க்கத்தில் ராமன் அனுமனின் சொல்லைச் சோதித்தான்; இங்கே லக்ஷ்மணன் அவனுடைய முகநிறத்தையும் குறிப்பையும் சோதிக்கிறான் — இரு வகையாலும் நம்பிக்கை உறுதிப்படுகிறது. சுக்ரீவன் அனுமனிடம் ‘குறிப்புகளைக் கொண்டே யாவற்றையும் செய்’ என்று சொன்னதையே இங்கே லக்ஷ்மணன் தானே கடைப்பிடிக்கிறான். ‘முறைப்படி பதிலுக்குப் போற்றி’ என்ற சொற்களால் லக்ஷ்மணனின் நல்லொழுக்கம் காட்டப்படுகிறது — தூதனுக்குச் செய்யும் மரியாதை தலைவனுக்குச் செய்யும் மரியாதையே. ‘உன் காரியம் நிறைவேறியதுபோலவே’ என்ற வாக்கியத்தால் நம்பிக்கையின் முதல் மலர்ச்சி வெளிப்படுகிறது.

பிறகு பேரறிவுடைய வாயுமைந்தன் அனுமன் வீரர்களான அந்த ராகவர்கள் இருவரையும் அழைத்துக்கொண்டு வானர அரசனிடம் சென்றான். துறவி உருவைக் கைவிட்டு வானர உருவை மேற்கொண்ட அந்த வானரருள் யானைபோன்றவன், அவ்விரு வீரர்களையும் தன் முதுகில் ஏற்றிக்கொண்டு சென்றான் — வேடத்தின் நோக்கம் முடிந்தது; ஆகவே தன் உண்மை உருவை மீண்டும் எடுத்தான். பரந்த புகழுடைய, வானர வீரருள் சிறந்த, வாயுமைந்தனான, பெருவீரமும் நல்மதியும் உடைய அவன், காரியம் நிறைவேறியவன்போல மகிழ்ந்து, ராம லக்ஷ்மணர்களோடு அந்தச் சிறந்த மலையை நோக்கிச் சென்றான். ‘காரியம் நிறைவேறியவன்போல’ என்ற சொல்லால், காரியம் இன்னும் நிறைவேறவில்லை என்றாலும் நிறைவேறியதாகவே அவன் எண்ணுகிறான் என்று அவனுடைய நம்பிக்கை மனப்பான்மை சுட்டப்படுகிறது. இந்தச் சர்க்கத்தோடு கிஷ்கிந்தா காண்டத்தின் முதல் பகுதி முடிகிறது; அடுத்த சர்க்கத்தில் ராமனுக்கும் சுக்ரீவனுக்கும் அக்னியைச் சாட்சியாகக் கொண்ட நட்பு உண்டாகும். ‘முதுகில் ஏற்றிக்கொண்டு’ என்ற காட்சி கிஷ்கிந்தா காண்டத்தில் மீண்டும் மீண்டும் வரும்; வானரர்களின் தொண்டே இனி ராமனின் காரியத்துக்குக் கருவியாகும். ‘பெருவீரமுடையவன்’, ‘பரந்த புகழுடையவன்’ என்ற அடைமொழிகளால் அனுமனின் வருங்காலப் பெருமை முன்னுணர்த்தப்படுகிறது.

‘ಇವನಿಗೆ ಮಾಡಬೇಕಾದ ಕಾರ್ಯವಿದೆ’ ಎಂದು ಆ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ, ಮಧುರವಾದ ಭಾವವನ್ನೂ ಅರಿತು, ಹರ್ಷಗೊಂಡ ಹನುಮಂತನು ಮನಸ್ಸಿನಿಂದ ಸುಗ್ರೀವನ ಬಳಿಗೆ ಹೋದನು. ‘ಕೃತ್ಯವಾನ್’ (ಕಾರ್ಯವುಳ್ಳವನು) ಎಂಬ ಪದ ಎರಡು ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಸಾರ್ಥಕ — ರಾಮನಿಗೆ ಒಂದು ಕಾರ್ಯವಿದೆ, ಅದರಿಂದ ಸುಗ್ರೀವನ ಕಾರ್ಯವೂ ಸಿದ್ಧಿಸಬಹುದು ಎಂದು. ಅವನು ಯೋಚಿಸುತ್ತಾನೆ — ‘ಮಹಾತ್ಮನಾದ ಸುಗ್ರೀವನಿಗೆ ರಾಜ್ಯ ಮರಳಿ ದೊರೆಯಲಿದೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಕಾರ್ಯವುಳ್ಳ ಇವನು ಬಂದಿದ್ದಾನೆ, ಈ ಕಾರ್ಯವೂ ತಾನಾಗಿ ಒದಗಿ ಬಂದಿದೆ.’ ದೂತನು ಕೇವಲ ಸಂದೇಶವಾಹಕನಲ್ಲ, ಒಡೆಯನ ಭವಿಷ್ಯವನ್ನೂ ಕಾಣುತ್ತಾನೆ ಎಂಬುದನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಅನಂತರ ಪರಮ ಸಂತುಷ್ಟನಾದ ಕಪಿಶ್ರೇಷ್ಠನೂ ವಾಕ್ಯವಿಶಾರದನೂ ಆದ ಹನುಮಂತನು ರಾಮನಿಗೆ ಉತ್ತರಿಸಿದನು — ‘ಪಂಪೆಯ ಕಾನನಗಳಿಂದ ಅಲಂಕೃತವಾದ, ನಾನಾ ಕ್ರೂರಮೃಗಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ, ದುರ್ಗಮವಾದ ಈ ಘೋರ ವನಕ್ಕೆ ನೀನು ತಮ್ಮನೊಡನೆ ಏಕೆ ಬಂದೆ?’ ಸುಗ್ರೀವನು ಆದೇಶಿಸಿದ್ದ ಪ್ರಶ್ನೆ ಇದೇ — ‘ವನಕ್ಕೆ ಪ್ರವೇಶಿಸಿದ ಉದ್ದೇಶವನ್ನು ಕೇಳು’ ಎಂದು. ಅವನ ಆ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ, ರಾಮನಿಂದ ಪ್ರೇರಿತನಾದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಮಹಾತ್ಮನಾದ ದಶರಥಪುತ್ರ ರಾಮನ ಬಗ್ಗೆ ವಿವರಿಸಿದನು. ರಾಮನು ತಾನೇ ಮಾತಾಡುವುದಿಲ್ಲ; ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಆದೇಶಿಸಿದಂತೆಯೇ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ವಕ್ತಾರನಾಗುತ್ತಾನೆ. ಇಲ್ಲಿ ಕವಿ ಹನುಮಂತನ ಅಂತರಂಗವನ್ನು ಪ್ರಕಟಪಡಿಸುತ್ತಾನೆ — ಹೊರಗೆ ಅವನು ಪ್ರಶ್ನೆ ಕೇಳುತ್ತಾನೆ, ಒಳಗೆ ಸುಗ್ರೀವನ ಭವಿಷ್ಯವನ್ನು ಲೆಕ್ಕಹಾಕುತ್ತಾನೆ. ‘ಮನಸ್ಸಿನಿಂದ ಸುಗ್ರೀವನ ಬಳಿಗೆ ಹೋದನು’ ಎಂಬ ಪದಗಳಿಂದ ಅವನ ಸ್ವಾಮಿನಿಷ್ಠೆ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ; ದೇಹದಿಂದ ರಾಮನ ಬಳಿ ನಿಂತಿದ್ದರೂ ಮನಸ್ಸಿನಿಂದ ಒಡೆಯನತ್ತ ಓಡುತ್ತಾನೆ. ‘ಪರಮ ಸಂತುಷ್ಟ’ ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣ ಎರಡನೆಯ ಬಾರಿ ಬಳಕೆಯಾಗಿದೆ, ಅದರಿಂದ ಹರ್ಷದ ಬೆಳವಣಿಗೆ ತೋರುತ್ತದೆ. ‘ನಾನಾ ಕ್ರೂರಮೃಗಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ದುರ್ಗಮ’ ಎಂಬ ವನವರ್ಣನೆಯಿಂದ ಪ್ರಶ್ನೆಯ ಔಚಿತ್ಯವೂ ಸ್ಥಾಪಿತವಾಗುತ್ತದೆ — ಇಂಥ ವನಕ್ಕೆ ರಾಜಪುತ್ರರು ಏಕೆ ಬಂದರು ಎಂದು.

‘ದಶರಥನೆಂಬ ಕಾಂತಿಯುಕ್ತನಾದ, ಧರ್ಮವತ್ಸಲನಾದ ರಾಜನಿದ್ದನು; ಅವನು ತನ್ನ ಧರ್ಮದಿಂದ ನಾಲ್ಕು ವರ್ಣಗಳನ್ನೂ ನಿತ್ಯವೂ ಪಾಲಿಸುತ್ತಿದ್ದನು. ಅವನನ್ನು ದ್ವೇಷಿಸುವವರು ಯಾರೂ ಇರಲಿಲ್ಲ, ಅವನೂ ಯಾರನ್ನೂ ದ್ವೇಷಿಸುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ; ಅವನು ಸರ್ವಭೂತಗಳಿಗೂ ಇನ್ನೊಬ್ಬ ಪಿತಾಮಹನಂತಿದ್ದನು. ಯೋಗ್ಯ ದಕ್ಷಿಣೆಗಳುಳ್ಳ ಅಗ್ನಿಷ್ಟೋಮ ಮುಂತಾದ ಯಜ್ಞಗಳಿಂದ ಅವನು ಯಜಿಸಿದನು. ಇವನು ಅವನ ಹಿರಿಯ ಮಗ, ಜನರಲ್ಲಿ ‘ರಾಮ’ ಎಂದು ಪ್ರಸಿದ್ಧ. ಇವನು ಸರ್ವಭೂತಗಳಿಗೂ ಶರಣ್ಯ, ತಂದೆಯ ಆದೇಶವನ್ನು ಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಪಾಲಿಸಿದವನು; ದಶರಥನ ಮಕ್ಕಳಲ್ಲಿ ಹಿರಿಯ, ಗುಣಗಳಲ್ಲಿ ಮಿಗಿಲಾದವನು. ರಾಜಲಕ್ಷಣಗಳಿಂದ ಕೂಡಿ, ರಾಜ್ಯಸಂಪತ್ತಿಗೆ ಅರ್ಹನಾಗಿದ್ದರೂ, ರಾಜ್ಯದಿಂದ ಭ್ರಷ್ಟನಾಗಿ ನನ್ನೊಡನೆ ವನದಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸಲು ಇಲ್ಲಿಗೆ ಬಂದಿದ್ದಾನೆ. ಮಹಾಭಾಗ, ಹಗಲು ಮುಗಿಯುವಾಗ ತನ್ನ ಪ್ರಭೆಯೊಡನೆ ಸೂರ್ಯನಂತೆ, ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿಯೂ ಜಿತೇಂದ್ರಿಯನೂ ಆದ ಇವನು ಪತ್ನಿ ಸೀತೆಯು ಹಿಂಬಾಲಿಸಿ ಬರಲು ಇಲ್ಲಿಗೆ ಬಂದನು.’ ‘ಪಿತಾಮಹನಂತೆ’ ಎಂಬ ಉಪಮೆಯಿಂದ ದಶರಥನ ವಾತ್ಸಲ್ಯ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ; ‘ಹಗಲು ಮುಗಿಯುವಾಗ ಸೂರ್ಯನಂತೆ’ ಎಂಬ ಉಪಮೆಯಿಂದ ರಾಜ್ಯವು ಅಸ್ತಮಿಸಿದರೂ ಕುಂದದ ತೇಜಸ್ಸನ್ನು ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ — ಸೂರ್ಯನು ಅಸ್ತಮಿಸುವಾಗಲೂ ಪ್ರಭೆಯನ್ನು ಬಿಡುವುದಿಲ್ಲ. ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಕಥನಕ್ರಮ ಸುನಿಯೋಜಿತ — ಮೊದಲು ತಂದೆಯ ಧರ್ಮ, ಅನಂತರ ಅವನ ಅದ್ವೇಷ, ಅನಂತರ ಯಜ್ಞಗಳು, ಅನಂತರ ಮಗನ ಹೆಸರು, ಅನಂತರ ಅವನ ಗುಣಗಳು, ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ವನವಾಸದ ಕಾರಣ. ಹೀಗೆ ಪರಿಚಯ ಕ್ರಮವಾಗಿ ವಿಸ್ತರಿಸುತ್ತದೆ, ಅದರಿಂದ ಕೇಳುಗನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ರಾಮನ ಮಹತ್ತ್ವ ಸ್ಥಿರವಾಗುತ್ತದೆ. ‘ಧರ್ಮವತ್ಸಲ’ ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣದಿಂದ ಧರ್ಮದಲ್ಲಿ ಪ್ರೀತಿ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ — ಭಯದಿಂದಲ್ಲ, ಲೋಭದಿಂದಲ್ಲ, ಪ್ರೀತಿಯಿಂದ ಧರ್ಮ ಪಾಲಿತವಾಯಿತು. ‘ರಾಜ್ಯಸಂಪತ್ತಿಗೆ ಅರ್ಹ’ ಎಂದು ಹೇಳಿದ ಕೂಡಲೇ ‘ರಾಜ್ಯದಿಂದ ಭ್ರಷ್ಟ’ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ; ಇದರಿಂದ ವಿಪರ್ಯಾಸದ ತೀವ್ರತೆ ವ್ಯಕ್ತವಾಗುತ್ತದೆ. ಸೀತೆಯ ಅನುಗಮನವೂ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ, ಮುಂದೆ ಅವಳ ಅಪಹರಣವನ್ನು ಹೇಳುವುದಕ್ಕಾಗಿ.

‘ನಾನು ಇವನ ತಮ್ಮ; ಕೃತಜ್ಞನೂ ಬಹುಜ್ಞನೂ ಆದ ಇವನ ಗುಣಗಳಿಂದಲೇ ಇವನ ದಾಸ್ಯವನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡಿದ್ದೇನೆ; ಹೆಸರಿನಿಂದ ಲಕ್ಷ್ಮಣ. ಸುಖಕ್ಕೆ ಅರ್ಹನಾದ, ಮಹಾ ಗೌರವಕ್ಕೆ ಅರ್ಹನಾದ, ಸರ್ವಭೂತಗಳ ಹಿತವನ್ನೇ ಬಯಸುವ, ಐಶ್ವರ್ಯದಿಂದ ವಂಚಿತನಾಗಿ ವನವಾಸದಲ್ಲಿ ನಿರತನಾದ ಇವನ ಪತ್ನಿಯನ್ನು, ನಾವಿಲ್ಲದ ಸಮಯದಲ್ಲಿ, ಇಚ್ಛೆಯಂತೆ ರೂಪ ಧರಿಸಬಲ್ಲ ರಾಕ್ಷಸನೊಬ್ಬನು ಅಪಹರಿಸಿದನು. ಆ ರಾಕ್ಷಸ ಯಾರೆಂದು ತಿಳಿದಿಲ್ಲ, ಇವನ ಪತ್ನಿಯನ್ನು ಯಾರು ಅಪಹರಿಸಿದರೆಂದೂ ತಿಳಿದಿಲ್ಲ.’ ‘ಗುಣಗಳಿಂದ ದಾಸ್ಯವನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡೆ’ ಎಂಬ ವಾಕ್ಯ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಸ್ವಭಾವವನ್ನು ಒಂದೇ ಪದದಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಾಶಿಸುತ್ತದೆ — ಆಜ್ಞೆಯಿಂದಲ್ಲ, ಭಯದಿಂದಲ್ಲ, ಗುಣಗಳಿಂದ ಆಕರ್ಷಿತನಾಗಿ ಅವನು ಸೇವಕನಾದನು. ‘ದಿತಿಯ ಮಗನಾದ ದನು ಎಂಬವನು ಶಾಪದಿಂದ ರಾಕ್ಷಸತ್ವವನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದನು; ಅವನು ಸುಗ್ರೀವನು ಸಮರ್ಥನಾದ ವಾನರಾಧಿಪನೆಂದು ತಿಳಿಸಿದನು — “ಆ ಮಹಾವೀರ್ಯನು ನಿನ್ನ ಪತ್ನಿಯನ್ನು ಅಪಹರಿಸಿದವನನ್ನು ತಿಳಿಯುವನು” ಎಂದು. ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ ಪ್ರಕಾಶಮಾನನಾದ ದನು ಸ್ವರ್ಗಕ್ಕೆ ಹೋದನು.’ ಕಬಂಧನ ಕಥೆ ಅರಣ್ಯಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ; ಇಲ್ಲಿ ಅದನ್ನು ಸಂಕ್ಷೇಪವಾಗಿ ನೆನಪಿಸಲಾಗಿದೆ, ಅದರಿಂದ ಸುಗ್ರೀವಸಖ್ಯದ ಮೂಲ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗುತ್ತದೆ. ‘ರಹಿತೇ’ (ನಾವಿಲ್ಲದ ಸಮಯದಲ್ಲಿ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ರಾಕ್ಷಸನ ಹೇಡಿತನ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ — ಒಂಟಿಯಾಗಿದ್ದವಳ ಅಪಹರಣ, ಯುದ್ಧದಿಂದಲ್ಲ. ‘ಆ ರಾಕ್ಷಸ ಯಾರೆಂದು ತಿಳಿದಿಲ್ಲ’ ಎಂಬ ವಾಕ್ಯದಿಂದ ಅನ್ವೇಷಣೆಯ ಅಗತ್ಯ ಸ್ಥಾಪಿತವಾಗುತ್ತದೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಅಪಹರಿಸಿದವನು ತಿಳಿದಿದ್ದರೆ ಸುಗ್ರೀವನ ಸಹಾಯದ ಅಗತ್ಯವೇ ಇರುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ. ಇಲ್ಲಿ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ತನ್ನ ದುಃಖವನ್ನು ಹೇಳುವುದಿಲ್ಲ, ಅಣ್ಣನ ದುಃಖವನ್ನು ಮಾತ್ರ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ಇದು ಅವನ ಸ್ವಭಾವದ ಮತ್ತೊಂದು ದರ್ಶನ.

‘ಕೇಳುತ್ತಿರುವ ನಿನಗೆ ಇದೆಲ್ಲವನ್ನೂ ಯಥಾವತ್ತಾಗಿ ಹೇಳಿದ್ದೇನೆ. ನಾನೂ ರಾಮನೂ ಇಬ್ಬರೂ ಸುಗ್ರೀವನಿಗೆ ಶರಣಾಗಿ ಬಂದಿದ್ದೇವೆ. ಇವನು ಸಂಪತ್ತನ್ನು ದಾನಮಾಡಿ, ಅನುತ್ತಮವಾದ ಯಶಸ್ಸನ್ನು ಪಡೆದು, ಹಿಂದೆ ಲೋಕನಾಥನಾಗಿದ್ದು, ಈಗ ಸುಗ್ರೀವನನ್ನು ನಾಥನನ್ನಾಗಿ ಬಯಸುತ್ತಾನೆ. ಯಾರಿಗೆ ಸೀತೆ ಸೊಸೆಯಾಗಿದ್ದಳೋ, ಯಾರು ಶರಣ್ಯನೂ ಧರ್ಮವತ್ಸಲನೂ ಆಗಿದ್ದನೋ, ಅವನ ಮಗನು ತಾನೇ ಶರಣ್ಯನಾಗಿದ್ದರೂ ಸುಗ್ರೀವನಿಗೆ ಶರಣಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಹಿಂದೆ ಇಡೀ ಲೋಕಕ್ಕೆ ಆಶ್ರಯನಾಗಿದ್ದ ಧರ್ಮಾತ್ಮನಾದ ಶರಣ್ಯನು — ಅದೇ ಈ ನನ್ನ ಗುರುವಾದ ರಾಘವನು — ಸುಗ್ರೀವನಿಗೆ ಶರಣಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಯಾರ ಪ್ರಸಾದದಿಂದ ಈ ಪ್ರಜೆಗಳು ಸದಾ ಪ್ರಸನ್ನರಾಗಿರುತ್ತಿದ್ದರೋ, ಆ ರಾಮನು ವಾನರೇಂದ್ರನ ಪ್ರಸಾದವನ್ನು ಬಯಸುತ್ತಿದ್ದಾನೆ.’ ಇಲ್ಲಿ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ಕರುಣೆಯೂ ಗೌರವವೂ ಒಟ್ಟಿಗೇ ಇವೆ. ‘ಶರಣ್ಯನು ಶರಣಾದನು’, ‘ಲೋಕನಾಥನು ನಾಥನನ್ನು ಬಯಸುತ್ತಾನೆ’, ‘ಯಾರ ಪ್ರಸಾದದಿಂದ ಪ್ರಜೆಗಳು ಪ್ರಸನ್ನರಾಗುತ್ತಿದ್ದರೋ ಅವನು ಪ್ರಸಾದವನ್ನು ಬಯಸುತ್ತಾನೆ’ — ಈ ವಿರೋಧಾಭಾಸಗಳಿಂದ ಕವಿ ದೈವದ ವಿಪರ್ಯಾಸವನ್ನು ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಧ್ವನಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಸಂಪತ್ತನ್ನು ದಾನಮಾಡಿ’ ಎಂಬ ಪದಗಳಿಂದ ರಾಮನ ಹಿಂದಿನ ದಾನಶೀಲತೆಯನ್ನು ನೆನಪಿಸಲಾಗಿದೆ — ದಾತನಾಗಿದ್ದವನು ಇಂದು ಯಾಚಕ; ಇದೇ ಕರುಣರಸದ ಮೂಲ. ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಕೇವಲ ವೃತ್ತಾಂತವನ್ನು ಹೇಳುವುದಿಲ್ಲ, ಸುಗ್ರೀವನ ಮನಸ್ಸನ್ನು ಆಕರ್ಷಿಸಲು ರಾಮನ ಮಹತ್ತ್ವವನ್ನೂ ದೈನ್ಯವನ್ನೂ ಸಮವಾಗಿ ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ — ದೂತನ ಮೂಲಕ ಒಡೆಯನಿಗೆ ಏನು ತಲುಪಬೇಕೋ ಅದನ್ನೇ ಹೇಳಬೇಕು ಎಂಬುದು ಅವನ ಕೌಶಲ.

‘ಯಾವ ರಾಜ ದಶರಥನು ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಸರ್ವಗುಣಸಂಪನ್ನರಾದ ಎಲ್ಲ ರಾಜರನ್ನೂ ಸದಾ ಸನ್ಮಾನಿಸುತ್ತಿದ್ದನೋ, ಅವನ ಹಿರಿಯ ಮಗನಾದ, ಮೂರು ಲೋಕಗಳಲ್ಲೂ ಪ್ರಸಿದ್ಧನಾದ ಈ ರಾಮನು ವಾನರೇಂದ್ರ ಸುಗ್ರೀವನಿಗೆ ಶರಣಾಗಿ ಬಂದಿದ್ದಾನೆ. ಶೋಕದಿಂದ ಆವೃತನಾದ, ಶೋಕಾರ್ತನಾದ ರಾಮನು ಶರಣಾಗಿ ಬಂದಿರುವಾಗ, ಸುಗ್ರೀವನು ತನ್ನ ಯೂಥಪತಿಗಳೊಡನೆ ಅನುಗ್ರಹ ತೋರಬೇಕು.’ ಇಲ್ಲಿ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ತಂದೆಯ ಮಹಿಮೆಯನ್ನು ಮತ್ತೆ ನೆನಪಿಸುತ್ತಾನೆ — ಎಲ್ಲ ರಾಜರನ್ನೂ ಸನ್ಮಾನಿಸಿದ ರಾಜನ ಮಗ ಇಂದು ಒಬ್ಬ ವಾನರನ ಅನುಗ್ರಹವನ್ನು ಬೇಡುತ್ತಿದ್ದಾನೆ ಎಂದು. ‘ಯೂಥಪತಿಗಳೊಡನೆ’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಸುಗ್ರೀವನೊಬ್ಬನ ಸಹಾಯ ಸಾಲದು, ಸೈನ್ಯದೊಡನೆ ಅಗತ್ಯ ಎಂಬುದು ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ. ‘ಮೂರು ಲೋಕಗಳಲ್ಲೂ ಪ್ರಸಿದ್ಧ’ ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣದಿಂದ ರಾಮನ ಖ್ಯಾತಿ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ, ‘ಅನುಗ್ರಹ ತೋರಬೇಕು’ ಎಂಬುದು ವಿನಯಪೂರ್ವಕವಾದ ಪ್ರಾರ್ಥನೆ — ಆಜ್ಞೆಯಲ್ಲ, ಬೆಲೆಯಲ್ಲ, ಯಾಚನೆಯೇ.

ಹೀಗೆ ಕರುಣಾಜನಕವಾಗಿ ಕಣ್ಣೀರು ಸುರಿಸುತ್ತಾ ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದ ಸೌಮಿತ್ರಿಗೆ ವಾಕ್ಯವಿಶಾರದನಾದ ಹನುಮಂತನು ಉತ್ತರಿಸಿದನು — ‘ಬುದ್ಧಿಸಂಪನ್ನರೂ ಕ್ರೋಧವನ್ನು ಗೆದ್ದವರೂ ಇಂದ್ರಿಯಗಳನ್ನು ಗೆದ್ದವರೂ ಆದ ನಿಮ್ಮಂಥವರನ್ನು ವಾನರೇಂದ್ರನು ಕಾಣಬೇಕು; ಸೌಭಾಗ್ಯವಶಾತ್ ನೀವು ಅವನ ದರ್ಶನಕ್ಕೆ ಬಂದಿರುವಿರಿ. ಅವನೂ ರಾಜ್ಯದಿಂದ ಭ್ರಷ್ಟನಾಗಿ, ವಾಲಿಯೊಡನೆ ವೈರ ಕಟ್ಟಿಕೊಂಡು, ಪತ್ನಿಯನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಂಡು, ಅಣ್ಣನಿಂದ ಬಹಳ ವಂಚಿತನಾಗಿ, ಭಯಗೊಂಡು ವನದಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುತ್ತಿದ್ದಾನೆ. ಸೂರ್ಯಪುತ್ರನಾದ ಆ ಸುಗ್ರೀವನು ನಮ್ಮೆಲ್ಲರೊಡನೆ ಸೇರಿ ಸೀತೆಯನ್ನು ಹುಡುಕುವುದರಲ್ಲಿ ನಿಮಗೆ ಸಹಾಯ ಮಾಡುವನು.’ ಹನುಮಂತನು ಇಲ್ಲಿ ನೈಪುಣ್ಯದಿಂದ ದುಃಖಸಾಮ್ಯವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ — ಇಬ್ಬರೂ ರಾಜ್ಯಭ್ರಷ್ಟರು, ಇಬ್ಬರ ಪತ್ನಿಯರೂ ಅಪಹೃತರು, ಇಬ್ಬರೂ ವನದಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುತ್ತಾರೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಸಖ್ಯ ಸ್ವಾಭಾವಿಕವೇ. ‘ಸೌಭಾಗ್ಯವಶಾತ್’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ದೈವದ ಅನುಕೂಲತೆ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ. ಹನುಮಂತನ ಉತ್ತರದಲ್ಲಿ ಮೂರು ಅಂಗಗಳಿವೆ — ಪ್ರಶಂಸೆ, ಒಡೆಯನ ಸ್ಥಿತಿಯ ನಿವೇದನೆ, ಸಹಾಯದ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ. ‘ನಿಮ್ಮಂಥವರನ್ನು ವಾನರೇಂದ್ರನು ಕಾಣಬೇಕು’ ಎಂಬ ವಾಕ್ಯದಿಂದ ಅವನು ಸುಗ್ರೀವನದೇ ಲಾಭವೆಂದು ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ, ಅದರಿಂದ ಶರಣಾಗಿ ಬಂದವರ ದೈನ್ಯ ಹೆಚ್ಚುವುದಿಲ್ಲ — ಇದು ಮಹತ್ತಾದ ಔಚಿತ್ಯ. ‘ನಮ್ಮೆಲ್ಲರೊಡನೆ’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಎಲ್ಲ ವಾನರರ ಸಹಕಾರವನ್ನು ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ.

ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ ಹನುಮಂತನು ಮಧುರವಾದ ವಾಣಿಯಿಂದ ನಯವಾಗಿ ರಾಘವನಿಗೆ ‘ಒಳ್ಳೆಯದು, ಸುಗ್ರೀವನ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗೋಣ’ ಎಂದನು. ಹೀಗೆ ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದ ಹನುಮಂತನನ್ನು ಧರ್ಮಾತ್ಮನಾದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಯಥೋಚಿತವಾಗಿ ಗೌರವಿಸಿ ರಾಘವನಿಗೆ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ಈ ವಾಯುಪುತ್ರ ಕಪಿ ಹರ್ಷದಿಂದ ಹೇಳುತ್ತಿರುವುದನ್ನು ನೋಡಿದರೆ, ಅವನೂ ಒಂದು ಕಾರ್ಯವುಳ್ಳವನಾಗಿ ಇದ್ದಾನೆ; ರಾಘವ, ನೀನು ಕೃತಕೃತ್ಯನಾದೆ. ಇವನ ಮುಖದ ಬಣ್ಣ ಪ್ರಸನ್ನವಾಗಿದೆ, ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಹರ್ಷದಿಂದ ಮಾತಾಡುತ್ತಿದ್ದಾನೆ; ವೀರನಾದ ವಾಯುಪುತ್ರ ಹನುಮಂತನು ಸುಳ್ಳು ಹೇಳಲಾರನು.’ ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ರಾಮನು ಹನುಮಂತನ ಮಾತನ್ನು ಪರೀಕ್ಷಿಸಿದ್ದನು, ಇಲ್ಲಿ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಅವನ ಮುಖದ ಬಣ್ಣವನ್ನೂ ಇಂಗಿತವನ್ನೂ ಪರೀಕ್ಷಿಸುತ್ತಾನೆ — ಎರಡು ರೀತಿಗಳಿಂದ ವಿಶ್ವಾಸ ದೃಢವಾಗುತ್ತದೆ. ಸುಗ್ರೀವನು ಹನುಮಂತನಿಗೆ ‘ಇಂಗಿತಗಳಿಂದ ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ಆಚರಿಸು’ ಎಂದು ಹೇಳಿದ್ದುದನ್ನೇ ಇಲ್ಲಿ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ತಾನೇ ಆಚರಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಯಥೋಚಿತವಾಗಿ ಗೌರವಿಸಿ’ ಎಂಬ ಪದಗಳಿಂದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಶಿಷ್ಟಾಚಾರ ತೋರುತ್ತದೆ — ದೂತನ ಸಮ್ಮಾನವೂ ಒಡೆಯನ ಸಮ್ಮಾನವೇ. ‘ನೀನು ಕೃತಕೃತ್ಯನಾದೆ’ ಎಂಬ ವಾಕ್ಯದಿಂದ ಆಸೆಯ ಮೊದಲ ಮೊಳಕೆ ಪ್ರಕಾಶಿಸುತ್ತದೆ.

ಅನಂತರ ಮಹಾಪ್ರಾಜ್ಞನಾದ ವಾಯುಪುತ್ರ ಹನುಮಂತನು ಆ ವೀರರಾದ ರಾಘವರಿಬ್ಬರನ್ನು ಕರೆದುಕೊಂಡು ಕಪಿರಾಜನ ಬಳಿಗೆ ಹೊರಟನು. ಭಿಕ್ಷುರೂಪವನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ವಾನರರೂಪವನ್ನು ಧರಿಸಿ, ಆ ಕಪಿಶ್ರೇಷ್ಠನು ಆ ವೀರರಿಬ್ಬರನ್ನು ಬೆನ್ನಮೇಲೆ ಏರಿಸಿಕೊಂಡು ಹೋದನು — ವೇಷದ ಪ್ರಯೋಜನ ಮುಗಿಯಿತು, ಆದ್ದರಿಂದ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ಮತ್ತೆ ಧರಿಸಿದನು. ವಿಪುಲಯಶಸ್ವಿಯೂ ಕಪಿವೀರನೂ ವಾಯುಪುತ್ರನೂ ಆದ, ಕೃತಕೃತ್ಯನಂತೆ ಹರ್ಷಗೊಂಡ, ಮಹಾವಿಕ್ರಮಿಯೂ ಶುಭಮತಿಯೂ ಆದ ಅವನು ರಾಮಲಕ್ಷ್ಮಣರೊಡನೆ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಪರ್ವತದತ್ತ ಸಾಗಿದನು. ‘ಕೃತಕೃತ್ಯನಂತೆ’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಕಾರ್ಯ ಇನ್ನೂ ಸಿದ್ಧವಾಗಿಲ್ಲದಿದ್ದರೂ ಸಿದ್ಧವಾದಂತೆಯೇ ಭಾವಿಸುತ್ತಾನೆ ಎಂಬ ಅವನ ಆಶಾವಾದ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ. ಈ ಸರ್ಗದೊಂದಿಗೆ ಕಿಷ್ಕಿಂಧಾಕಾಂಡದ ಮೊದಲ ಭಾಗ ಮುಗಿಯುತ್ತದೆ; ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ರಾಮ-ಸುಗ್ರೀವರ ಅಗ್ನಿಸಾಕ್ಷಿಕ ಸಖ್ಯ ನಡೆಯುತ್ತದೆ. ‘ಬೆನ್ನಮೇಲೆ ಏರಿಸಿಕೊಂಡು’ ಎಂಬ ದೃಶ್ಯ ಕಿಷ್ಕಿಂಧಾಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಮರಳುತ್ತದೆ; ವಾನರರ ಸೇವೆಯೇ ಮುಂದೆ ರಾಮಕಾರ್ಯದ ಸಾಧನವಾಗುತ್ತದೆ. ‘ಮಹಾವಿಕ್ರಮಿ’, ‘ವಿಪುಲಯಶಸ್ವಿ’ ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣಗಳಿಂದ ಹನುಮಂತನ ಮುಂದಿನ ಮಹತ್ತ್ವದ ಸೂಚನೆ.

‘ഇവന് ഒരു കാര്യം സാധിക്കാനുണ്ട്’ എന്ന് ആ വാക്കു കേട്ട്, അതിലെ മധുരഭാവം മനസ്സിലാക്കി, ഹർഷിതനായ ഹനുമാൻ മനസ്സുകൊണ്ട് സുഗ്രീവന്റെ അടുത്തെത്തി. ‘കൃത്യവാൻ’ (സാധിക്കാൻ കാര്യമുള്ളവൻ) എന്ന പദം രണ്ടു വിധത്തിൽ സാർഥകമാണ് — രാമന് ഒരു കാര്യമുണ്ട്, അതിലൂടെ സുഗ്രീവന്റെ കാര്യവും സിദ്ധിക്കും. അവൻ ചിന്തിക്കുന്നു — ‘മഹാത്മാവായ സുഗ്രീവന് രാജ്യം തിരികെ ലഭിക്കുമെന്നു തീർച്ച; കാരണം കാര്യമുള്ള ഇവൻ വന്നെത്തിയിരിക്കുന്നു, ആ കാര്യവും കൈവന്നിരിക്കുന്നു.’ ദൂതൻ കേവലം സന്ദേശവാഹകനല്ല, സ്വാമിയുടെ ഭാവിയും കാണുന്നവനാണ് എന്ന് ഇവിടെ കാണിക്കപ്പെടുന്നു. പിന്നെ അത്യന്തം സന്തുഷ്ടനായ, വാനരോത്തമനും വാക്യവിശാരദനുമായ ഹനുമാൻ രാമനോടു മറുപടി പറഞ്ഞു — ‘പമ്പാകാനനത്താൽ അലംകൃതവും പലതരം ഹിംസ്രജന്തുക്കളും മൃഗങ്ങളും നിറഞ്ഞതും ദുർഗമവും ഘോരവുമായ ഈ വനത്തിലേക്ക് അങ്ങ് അനുജനോടൊപ്പം എന്തിനാണ് വന്നത്?’ ഇതുതന്നെയാണ് സുഗ്രീവൻ ആജ്ഞാപിച്ച ചോദ്യം — ‘വനത്തിൽ പ്രവേശിച്ചതിന്റെ പ്രയോജനം ചോദിക്കൂ’ എന്ന്. അവന്റെ ആ വാക്കു കേട്ട്, രാമന്റെ പ്രേരണയാൽ ലക്ഷ്മണൻ ദശരഥപുത്രനായ മഹാത്മാവ് രാമനെക്കുറിച്ചു വിവരിച്ചു. രാമൻ സ്വയം സംസാരിക്കുന്നില്ല; മുൻസർഗത്തിൽ നിർദേശിച്ചതുപോലെ ലക്ഷ്മണനാണ് വക്താവാകുന്നത്. ഇവിടെ കവി ഹനുമാന്റെ ഉള്ളം വെളിപ്പെടുത്തുന്നു — പുറമേ അവൻ ചോദ്യം ചോദിക്കുന്നു, അകമേ സുഗ്രീവന്റെ ഭാവി കണക്കുകൂട്ടുന്നു. ‘മനസ്സുകൊണ്ട് സുഗ്രീവന്റെ അടുത്തെത്തി’ എന്ന പദങ്ങളാൽ അവന്റെ സ്വാമിനിഷ്ഠ സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു; ശരീരംകൊണ്ട് രാമന്റെ സമീപത്തു നിൽക്കുമ്പോഴും മനസ്സുകൊണ്ട് അവൻ സ്വാമിയുടെ അടുത്തേക്ക് ഓടുന്നു. ‘അത്യന്തം സന്തുഷ്ടൻ’ എന്ന വിശേഷണം രണ്ടാം തവണയാണ് പ്രയോഗിക്കപ്പെടുന്നത്; അതിലൂടെ ഹർഷത്തിന്റെ വളർച്ച കാണിക്കപ്പെടുന്നു. ‘പലതരം ഹിംസ്രജന്തുക്കളും മൃഗങ്ങളും നിറഞ്ഞ ദുർഗമമായ’ എന്ന വനവർണനയാൽ ചോദ്യത്തിന്റെ ഔചിത്യം സ്ഥാപിക്കപ്പെടുന്നു — ഇത്തരമൊരു വനത്തിലേക്ക് രാജപുത്രന്മാർ വന്നതെന്തിന് എന്ന്.

‘ദശരഥൻ എന്നു പേരുള്ള ദ്യുതിമാനും ധർമവത്സലനുമായ ഒരു രാജാവുണ്ടായിരുന്നു; അദ്ദേഹം സ്വധർമമനുസരിച്ച് നാലു വർണങ്ങളെയും എന്നും പരിപാലിച്ചുപോന്നു. അദ്ദേഹത്തെ ദ്വേഷിക്കുന്ന ആരുമുണ്ടായിരുന്നില്ല, അദ്ദേഹം ആരെയും ദ്വേഷിച്ചുമില്ല; എല്ലാ ജീവികൾക്കും അദ്ദേഹം മറ്റൊരു പിതാമഹനെപ്പോലെയായിരുന്നു. ആപ്തമായ ദക്ഷിണകളോടുകൂടിയ അഗ്നിഷ്ടോമം മുതലായ യജ്ഞങ്ങളാൽ അദ്ദേഹം യജിച്ചു. അദ്ദേഹത്തിന്റെ ഈ മൂത്ത പുത്രൻ ജനങ്ങൾക്കിടയിൽ ‘രാമൻ’ എന്നു പ്രസിദ്ധനാണ്. ഇദ്ദേഹം എല്ലാ ജീവികൾക്കും ശരണമാണ്, പിതാവിന്റെ നിർദേശം പൂർണമായി പാലിക്കുന്നവനാണ്; ദശരഥന്റെ പുത്രന്മാരിൽ ജ്യേഷ്ഠനും ഏറ്റവും ഗുണവാനുമാണ്. രാജലക്ഷണങ്ങൾ തികഞ്ഞവനും രാജ്യസമ്പത്തിന് അവകാശിയുമായിരുന്നിട്ടും രാജ്യത്തിൽനിന്നു ഭ്രഷ്ടനായി, എന്നോടൊപ്പം വനത്തിൽ വസിക്കാൻ ഇവിടെ എത്തിയിരിക്കുന്നു. മഹാഭാഗാ, ദിനാന്തത്തിൽ പ്രഭയോടൊപ്പം സൂര്യനെന്നപോലെ, മഹാതേജസ്വിയും ജിതേന്ദ്രിയനുമായ ഇദ്ദേഹം ഭാര്യ സീത അനുഗമിച്ച് ഇവിടെ എത്തി.’ ‘പിതാമഹനെപ്പോലെ’ എന്ന ഉപമയാൽ ദശരഥന്റെ വാത്സല്യം സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു; ‘ദിനാന്തത്തിലെ സൂര്യൻ’ എന്ന ഉപമയാൽ രാജ്യം അസ്തമിച്ചിട്ടും ക്ഷയിക്കാത്ത തേജസ്സ് കാണിക്കപ്പെടുന്നു — സൂര്യൻ അസ്തമിക്കുമ്പോഴും പ്രഭയെ ഉപേക്ഷിക്കുന്നില്ല. ലക്ഷ്മണന്റെ കഥനക്രമം സുനിയോജിതമാണ് — ആദ്യം പിതാവിന്റെ ധർമം, പിന്നെ അദ്ദേഹത്തിന്റെ അദ്വേഷം, പിന്നെ യജ്ഞങ്ങൾ, പിന്നെ പുത്രന്റെ പേര്, പിന്നെ അവന്റെ ഗുണങ്ങൾ, ഒടുവിൽ വനവാസത്തിന്റെ കാരണം. ഇങ്ങനെ പരിചയം ക്രമമായി വികസിക്കുന്നു; അതിനാൽ ശ്രോതാവിന്റെ മനസ്സിൽ രാമന്റെ മഹത്ത്വം ഉറയ്ക്കുന്നു. ‘ധർമവത്സലൻ’ എന്ന വിശേഷണത്താൽ ധർമത്തോടുള്ള സ്നേഹം സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു — ഭയംകൊണ്ടോ ലോഭംകൊണ്ടോ അല്ല, പ്രീതികൊണ്ടാണ് ധർമം പാലിക്കപ്പെട്ടത്. ‘രാജ്യസമ്പത്തിന് അവകാശി’ എന്നു പറഞ്ഞ ഉടൻതന്നെ ‘രാജ്യത്തിൽനിന്നു ഭ്രഷ്ടൻ’ എന്നു പറയുന്നു; ഇതിലൂടെ വിപര്യയത്തിന്റെ തീവ്രത വ്യഞ്ജിക്കുന്നു. സീതയുടെ അനുഗമനവും സൂചിപ്പിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു; അതിനാൽ അടുത്തതായി അവളുടെ അപഹരണം പറയാനാകും.

‘ഞാൻ ഇദ്ദേഹത്തിന്റെ ഇളയ സഹോദരനാണ്; കൃതജ്ഞനും ബഹുജ്ഞനുമായ ഇദ്ദേഹത്തിന്റെ ഗുണങ്ങളാൽത്തന്നെ ദാസ്യം സ്വീകരിച്ചവൻ; പേര് ലക്ഷ്മണൻ. സുഖത്തിന് അർഹനും മഹത്തായതിന് അർഹനും എല്ലാ ജീവികളുടെയും ഹിതം കാംക്ഷിക്കുന്നവനും, ഐശ്വര്യം നഷ്ടപ്പെട്ട് വനവാസത്തിൽ രമിക്കുന്നവനുമായ ഇദ്ദേഹത്തിന്റെ ഭാര്യയെ, ഞങ്ങൾ ഇല്ലാതിരുന്ന നേരത്ത്, ഇഷ്ടംപോലെ രൂപം ധരിക്കുന്ന ഒരു രാക്ഷസൻ അപഹരിച്ചു. ആ രാക്ഷസൻ ആരെന്ന് അറിയില്ല; ഇദ്ദേഹത്തിന്റെ പത്നിയെ ആരു കൊണ്ടുപോയി എന്നും അറിയില്ല.’ ‘ഗുണങ്ങളാൽ ദാസ്യം സ്വീകരിച്ചവൻ’ എന്ന വാക്യം ലക്ഷ്മണന്റെ സ്വഭാവത്തെ ഒരൊറ്റ പദത്താൽ പ്രകാശിപ്പിക്കുന്നു — ആജ്ഞകൊണ്ടോ ഭയംകൊണ്ടോ അല്ല, ഗുണങ്ങളാൽ ആകർഷിക്കപ്പെട്ടാണ് അവൻ സേവകനായത്. ‘ദിതിയുടെ പുത്രനായ ദനു എന്നവൻ ശാപംമൂലം രാക്ഷസനായിത്തീർന്നിരുന്നു; അവൻ സുഗ്രീവൻ സമർഥനായ വാനരാധിപനാണെന്നു പറഞ്ഞു — ‘മഹാവീര്യനായ അവൻ നിന്റെ ഭാര്യയെ അപഹരിച്ചവനെ കണ്ടെത്തും’ എന്ന്. ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞ് ശോഭിക്കുന്ന ദനു സ്വർഗത്തിലേക്കു പോയി.’ കബന്ധന്റെ കഥ അരണ്യകാണ്ഡത്തിൽ വിസ്തരിച്ചു പറഞ്ഞിട്ടുണ്ട്; ഇവിടെ അത് സംക്ഷേപിച്ച് ഓർമിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു, അങ്ങനെ സുഗ്രീവസഖ്യത്തിന്റെ മൂലം വ്യക്തമാകാൻ. ‘രഹിതേ’ (ആളില്ലാത്ത നേരത്ത്) എന്ന പദത്താൽ രാക്ഷസന്റെ ഭീരുത്വം സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു — ഒറ്റയ്ക്കായവളെ അപഹരിച്ചു, യുദ്ധംകൊണ്ടല്ല. ‘ആ രാക്ഷസൻ ആരെന്ന് അറിയില്ല’ എന്ന വാക്യത്താൽ അന്വേഷണത്തിന്റെ ആവശ്യകത സ്ഥാപിക്കപ്പെടുന്നു; കാരണം അപഹർത്താവ് അറിയപ്പെട്ടിരുന്നെങ്കിൽ സുഗ്രീവന്റെ സഹായം ആവശ്യമാകുമായിരുന്നില്ല. ഇവിടെ ലക്ഷ്മണൻ സ്വന്തം ദുഃഖം പറയുന്നില്ല, സഹോദരന്റെ ദുഃഖം മാത്രം — ഇത് അവന്റെ സ്വഭാവത്തിന്റെ വീണ്ടുമൊരു ദർശനമാണ്.

‘ചോദിച്ച നിന്നോട് ഇതെല്ലാം യഥാർഥമായിത്തന്നെ പറഞ്ഞിരിക്കുന്നു. ഞാനും രാമനും രണ്ടുപേരും സുഗ്രീവനെ ശരണം പ്രാപിച്ചിരിക്കുന്നു. ധനം ദാനം ചെയ്ത്, അനുത്തമമായ യശസ്സു നേടി, പണ്ട് ലോകനാഥനായിരുന്ന ഇദ്ദേഹം ഇപ്പോൾ സുഗ്രീവനെ നാഥനായി ആഗ്രഹിക്കുന്നു. സീത ആരുടെ മരുമകളായിരുന്നുവോ, ശരണം നൽകുന്നവനും ധർമവത്സലനുമായിരുന്നവൻ ആരോ, അദ്ദേഹത്തിന്റെ പുത്രൻ, സ്വയം ശരണം നൽകുന്നവനായിരുന്നിട്ടും, സുഗ്രീവനെ ശരണം പ്രാപിച്ചിരിക്കുന്നു. പണ്ട് സകലലോകത്തിനും ശരണമായിരുന്ന ധർമാത്മാവ് — എന്റെ ഗുരുവായ ഈ രാഘവൻ — സുഗ്രീവനെ ശരണം പ്രാപിച്ചിരിക്കുന്നു. ആരുടെ പ്രസാദമുണ്ടെങ്കിൽ ഈ പ്രജകൾ എന്നും പ്രസന്നരാകുമോ, ആ രാമൻ വാനരേന്ദ്രന്റെ പ്രസാദം കാംക്ഷിക്കുന്നു.’ ഇവിടെ ലക്ഷ്മണന്റെ വാക്കിൽ കരുണയും ഗൗരവവും ഒരേസമയം ഉണ്ട്. ‘ശരണം നൽകുന്നവൻ ശരണം പ്രാപിച്ചു’, ‘ലോകനാഥൻ നാഥനെ ആഗ്രഹിക്കുന്നു’, ‘ആരുടെ പ്രസാദത്താൽ പ്രജകൾ പ്രസന്നരാകുമോ അവൻ പ്രസാദം കാംക്ഷിക്കുന്നു’ — ഇങ്ങനെയുള്ള വിരോധാഭാസങ്ങളാൽ കവി ദൈവത്തിന്റെ വിപര്യയം വീണ്ടും വീണ്ടും ധ്വനിപ്പിക്കുന്നു. ‘ധനം ദാനം ചെയ്ത്’ എന്ന പദങ്ങളാൽ രാമന്റെ പഴയ ദാനശീലം ഓർമിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു — ദാതാവായിരുന്നവൻ ഇന്ന് യാചകൻ; ഇതുതന്നെയാണ് കരുണരസത്തിന്റെ മൂലം. ലക്ഷ്മണൻ വൃത്താന്തം പറയുക മാത്രമല്ല, സുഗ്രീവന്റെ മനസ്സിനെ ആകർഷിക്കാൻ രാമന്റെ മഹത്ത്വവും ദൈന്യവും ഒരുപോലെ കാണിക്കുന്നു — ദൂതൻ വഴി സ്വാമിയുടെ അടുത്ത് എത്തേണ്ടതെന്തോ അതുമാത്രം പറയുക എന്നതാണ് അവന്റെ കൗശലം.

‘ഭൂമിയിലെ സർവഗുണസമ്പന്നരായ എല്ലാ രാജാക്കന്മാരെയും എന്നും ആദരിച്ചിരുന്ന ദശരഥരാജാവിന്റെ മൂത്ത പുത്രനാണ് ഇദ്ദേഹം, മൂന്നു ലോകങ്ങളിലും പ്രസിദ്ധൻ; ആ രാമൻ വാനരേന്ദ്രനായ സുഗ്രീവനെ ശരണം പ്രാപിച്ചിരിക്കുന്നു. ശോകത്താൽ കീഴടക്കപ്പെട്ട്, ശോകാർത്തനായ രാമൻ ശരണം പ്രാപിച്ചിരിക്കെ, സുഗ്രീവൻ യൂഥപന്മാരോടൊപ്പം പ്രസാദിക്കാൻ അർഹനാണ്.’ ഇവിടെ ലക്ഷ്മണൻ പിതാവിന്റെ മഹിമ വീണ്ടും ഓർമിപ്പിക്കുന്നു — എല്ലാ രാജാക്കന്മാരെയും ആദരിച്ച രാജാവിന്റെ പുത്രൻ ഇന്ന് ഒരു വാനരന്റെ പ്രസാദം യാചിക്കുന്നു. ‘യൂഥപന്മാരോടൊപ്പം’ എന്ന പദത്താൽ സുഗ്രീവന്റെ ഒറ്റയ്ക്കുള്ള സഹായം പോരാ, സൈന്യത്തോടൊപ്പമുള്ള സഹായം ആവശ്യമാണ് എന്നു സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. ‘മൂന്നു ലോകങ്ങളിലും പ്രസിദ്ധൻ’ എന്ന വിശേഷണത്താൽ രാമന്റെ ഖ്യാതി സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു; ‘പ്രസാദിക്കാൻ അർഹനാണ്’ എന്നതാകട്ടെ വിനയപൂർവമായ പ്രാർഥനയാണ് — ആജ്ഞയല്ല, പ്രതിഫലവുമല്ല, യാചനമാത്രം.

ഇങ്ങനെ കണ്ണീരൊഴുക്കി കരുണമായി സംസാരിക്കുന്ന സൗമിത്രിയോട് വാക്യവിശാരദനായ ഹനുമാൻ മറുപടി പറഞ്ഞു — ‘ബുദ്ധിസമ്പന്നരും ക്രോധം ജയിച്ചവരും ഇന്ദ്രിയങ്ങൾ ജയിച്ചവരുമായ ഇങ്ങനെയുള്ളവരെ വാനരേന്ദ്രൻ കാണേണ്ടതുതന്നെ; ഭാഗ്യവശാൽ നിങ്ങൾ ദർശനത്തിന് എത്തിയിരിക്കുന്നു. അവനും രാജ്യഭ്രഷ്ടനാണ്; ബാലിയുമായി വൈരത്തിലാണ്; ഭാര്യ അപഹരിക്കപ്പെട്ടവനാണ്; സഹോദരനാൽ കഠിനമായി വഞ്ചിക്കപ്പെട്ട്, ഭയന്ന് വനത്തിൽ വസിക്കുന്നു. സൂര്യപുത്രനായ ആ സുഗ്രീവൻ ഞങ്ങളോടൊപ്പം സീതയെ അന്വേഷിക്കുന്നതിൽ നിങ്ങളെ സഹായിക്കും.’ ഹനുമാൻ ഇവിടെ നൈപുണ്യത്തോടെ ദുഃഖസാമ്യം കാണിക്കുന്നു — ഇരുവരും രാജ്യഭ്രഷ്ടർ, ഇരുവരുടെയും ഭാര്യ അപഹരിക്കപ്പെട്ടു, ഇരുവരും വനത്തിൽ വസിക്കുന്നു; അതിനാൽ സഖ്യം സ്വാഭാവികംതന്നെ. ‘ദിഷ്ട്യാ’ (ഭാഗ്യവശാൽ) എന്ന പദത്താൽ ദൈവാനുകൂല്യം സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. ഹനുമാന്റെ ഉത്തരത്തിന് മൂന്ന് അംഗങ്ങളുണ്ട് — പ്രശംസ, സ്വാമിയുടെ അവസ്ഥയുടെ നിവേദനം, സഹായപ്രതിജ്ഞ. ‘ഇങ്ങനെയുള്ളവരെ വാനരേന്ദ്രൻ കാണേണ്ടതുതന്നെ’ എന്ന വാക്യത്താൽ അവൻ സുഗ്രീവന്റെതന്നെ ലാഭം സൂചിപ്പിക്കുന്നു, അങ്ങനെ ശരണാഗതരുടെ ദൈന്യം വർധിക്കാതിരിക്കാൻ — ഇതൊരു മഹത്തായ ഔചിത്യമാണ്. ‘ഞങ്ങളോടൊപ്പം’ എന്ന പദത്താൽ എല്ലാ വാനരന്മാരുടെയും സഹകരണം പ്രതിജ്ഞ ചെയ്യപ്പെടുന്നു.

ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞശേഷം ഹനുമാൻ മധുരവാക്കോടെ മൃദുവായി രാഘവനോടു പറഞ്ഞു — ‘നല്ലത്, നമുക്ക് സുഗ്രീവന്റെ അടുത്തേക്കു പോകാം.’ ഇങ്ങനെ പറയുന്ന ഹനുമാനെ യഥാവിധി ആദരിച്ച്, ധർമാത്മാവായ ലക്ഷ്മണൻ രാഘവനോട് ഇതു പറഞ്ഞു — ‘ഈ മാരുതപുത്രനായ കപി ഹർഷത്തോടെ പറയുന്നതനുസരിച്ച്, അവനും ഒരു കാര്യം സാധിക്കാനുള്ളവനായി വന്നിരിക്കുന്നു; രാഘവാ, അങ്ങ് കൃതകൃത്യനായിരിക്കുന്നു. ഇവന്റെ മുഖവർണം പ്രസന്നമാണ്, വ്യക്തമായി ഹർഷത്തോടെയാണ് സംസാരിക്കുന്നത്; വീരനായ മാരുതപുത്രൻ ഹനുമാൻ അസത്യം പറയുകയില്ല.’ മുൻസർഗത്തിൽ രാമൻ ഹനുമാന്റെ വാക്കിനെ പരീക്ഷിച്ചു; ഇവിടെ ലക്ഷ്മണൻ അവന്റെ മുഖവർണവും ഭാവസൂചനകളും പരീക്ഷിക്കുന്നു — രണ്ടു വിധത്തിലും വിശ്വാസം ദൃഢമാകുന്നു. സുഗ്രീവൻ ഹനുമാനോട് പറഞ്ഞതുതന്നെ — ‘സൂചനകൾ ഗ്രഹിച്ച് എല്ലാം ചെയ്യൂ’ എന്നത് — ഇവിടെ ലക്ഷ്മണൻ സ്വയം ആചരിക്കുന്നു. ‘യഥാവിധി ആദരിച്ച്’ എന്ന പദങ്ങളാൽ ലക്ഷ്മണന്റെ ശിഷ്ടാചാരം കാണിക്കപ്പെടുന്നു — ദൂതന്റെ ആദരം സ്വാമിയുടെ ആദരംതന്നെയാണ്. ‘അങ്ങ് കൃതകൃത്യനായിരിക്കുന്നു’ എന്ന വാക്യത്താൽ ആശയുടെ ആദ്യത്തെ ഉന്മേഷം പ്രകാശിക്കുന്നു.

പിന്നെ മഹാപ്രാജ്ഞനായ മാരുതപുത്രൻ ഹനുമാൻ വീരന്മാരായ ആ രാഘവന്മാരെയും കൂട്ടി വാനരരാജന്റെ അടുത്തേക്കു പോയി. ഭിക്ഷുരൂപം ഉപേക്ഷിച്ച് വാനരരൂപം സ്വീകരിച്ച ആ കപികുഞ്ജരൻ ആ വീരന്മാരെ മുതുകിലേറ്റി പോയി — വേഷത്തിന്റെ പ്രയോജനം കഴിഞ്ഞു, അതിനാൽ സ്വരൂപം വീണ്ടും സ്വീകരിച്ചു. വിപുലയശസ്സുള്ളവനും കപിവീരനും പവനപുത്രനും, കാര്യം സാധിച്ചവനെപ്പോലെ ഹർഷിതനും, മഹാപരാക്രമിയും ശുഭബുദ്ധിയുമായ അവൻ രാമലക്ഷ്മണന്മാരോടൊപ്പം ശ്രേഷ്ഠപർവതത്തിലേക്കു യാത്രയായി. ‘കാര്യം സാധിച്ചവനെപ്പോലെ’ എന്ന പദത്താൽ, കാര്യം ഇനിയും സിദ്ധിച്ചിട്ടില്ലെങ്കിലും സിദ്ധിച്ചതുപോലെ കരുതുന്ന അവന്റെ ആശാവാദം സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. ഈ സർഗത്തോടെ കിഷ്കിന്ധാകാണ്ഡത്തിന്റെ ആദ്യഭാഗം സമാപിക്കുന്നു; അടുത്ത സർഗത്തിൽ രാമനും സുഗ്രീവനും തമ്മിൽ അഗ്നിസാക്ഷിയായ സഖ്യം നടക്കും. ‘മുതുകിലേറ്റി’ എന്ന ദൃശ്യം കിഷ്കിന്ധാകാണ്ഡത്തിൽ വീണ്ടും വീണ്ടും ആവർത്തിക്കും; വാനരന്മാരുടെ സേവനംതന്നെയാണ് മുന്നോട്ട് രാമകാര്യത്തിന്റെ സാധനമാകുന്നത്. ‘മഹാപരാക്രമി’, ‘വിപുലയശസ്സുള്ളവൻ’ എന്നീ വിശേഷണങ്ങളാൽ ഹനുമാന്റെ ഭാവിമഹത്ത്വം സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു.

From those words Hanumān understood that here was a man with a task to be done, and hearing how gently they were spoken he was delighted, and in his mind he was already with Sugrīva. The phrase "a man with a task" works both ways: Rāma has a purpose of his own, and through him Sugrīva's purpose too may be achieved. "The kingdom must surely come to great-souled Sugrīva," he thought, "since this man with a task has arrived, and this very task has come our way." An envoy is not a mere carrier of messages; he also sees his master's future. Then, overjoyed, Hanumān, best of the leaping folk and skilled in speech, answered Rāma: "Why have you come with your younger brother into this terrible, impassable forest, adorned by Pampā's woods and full of every kind of beast of prey?" This was exactly the question Sugrīva had told him to ask — why they had entered the forest — and the wildness of the place he describes shows why the question was fair: what brings two princes to such a forest? Hearing him, Lakṣmaṇa, prompted by Rāma, told him about great-souled Rāma, the son of Daśaratha; Rāma does not speak himself, and as arranged in the last sarga Lakṣmaṇa is the speaker. The poet lets us see inside Hanumān: outwardly he asks his question, inwardly he is reckoning Sugrīva's future; though his body stands before Rāma, his mind runs to his master, a sign of his loyalty. His delight is mentioned a second time, to show it growing.

"There was a king named Daśaratha," said Lakṣmaṇa, "radiant and devoted to dharma, who by his own dharma always protected the four classes of people. No one hated him, and he hated no one; to all creatures he was like a second Brahmā, the Grandfather. He performed the Agniṣṭoma and other sacrifices with ample gifts to the priests. This is his eldest son, known among men as Rāma. He is the refuge of all beings and perfect in keeping his father's command; he is the eldest of Daśaratha's sons and the most virtuous. Though he bore all the marks of a king and was endowed with a kingdom's fortune, he lost that kingdom and came here with me to live in the forest. And, noble friend, that self-controlled hero of great splendour came followed by his wife Sītā, as the sun at the close of day goes attended by its light." The Grandfather comparison shows Daśaratha's fatherly love for all; the setting sun shows a splendour undimmed even as the kingdom set, for the sun does not lose its light as it goes down. Lakṣmaṇa's account is carefully ordered: first his father's dharma, then his freedom from enmity, then his sacrifices, then his son's name, then that son's virtues, and last the reason for his exile, so that Rāma's greatness settles step by step in the listener's mind. "Devoted to dharma" means Daśaratha kept dharma out of love, not from fear or greed. Saying "endowed with a kingdom's fortune" just before "he lost that kingdom" makes the reversal sharper, and the mention of Sītā following him prepares for the story of her abduction.

"I am his younger brother, and it is by his virtues — for he is grateful and deeply learned — that I have come to serve him; my name is Lakṣmaṇa." In one phrase Lakṣmaṇa reveals his nature: not by command or fear but drawn by his brother's virtues he became his servant. "He deserves every happiness and the highest honour, and his heart is set on the good of all beings; yet, stripped of sovereignty and living contentedly in the forest, he has had his wife carried off, when she was alone, by a rākṣasa who takes any form he likes. We do not know that rākṣasa, nor who it was that took his wife. A son of Diti named Danu, who had become a rākṣasa through a curse, told us that Sugrīva, lord of the monkeys, was able to help: 'That hero of great valour will find out who carried off your wife.' Having said this, Danu rose shining to heaven." The story of Kabandha, told at length in the Araṇya Kāṇḍa, is briefly recalled here so that the root of the friendship with Sugrīva is clear. Taking her "when she was alone" shows the rākṣasa's cowardice — a theft, not a fight. And "we do not know who it was" establishes why a search is needed, for had the thief been known, Sugrīva's help would not be required. Lakṣmaṇa speaks not of his own sorrow but only of his brother's — his nature seen once again.

"I have told you all this exactly as it happened, since you asked. Rāma and I have both come to Sugrīva for refuge. He who once gave away riches and won unsurpassed fame, who was once lord of the world, now wants Sugrīva to be his protector. The son of the king whose daughter-in-law Sītā was, a king who was a refuge to all and devoted to dharma — that son, himself a refuge, has come to Sugrīva for refuge. He who was once the refuge of the whole world, righteous Rāghava, my elder, has come to Sugrīva for refuge. He whose favour would make all these creatures glad now longs for the favour of the lord of the monkeys." Pity and dignity live together in Lakṣmaṇa's words. The refuge seeking refuge, the lord of the world seeking a protector, the one whose favour gladdens all seeking favour — through these paradoxes the poet sounds again and again the reversal of fortune. "He who once gave away riches" recalls Rāma's generosity: the giver has become a suppliant, and this is the root of pathos. Lakṣmaṇa is not merely telling a story; to win Sugrīva's heart he shows Rāma's greatness and his present need side by side, saying exactly what the envoy should carry back to his master — that is his skill.

"King Daśaratha always honoured all the kings of the earth, men of every virtue, and his eldest son, famous in the three worlds, this Rāma, has come to Sugrīva, lord of the monkeys, for refuge. Now that Rāma, overwhelmed and stricken with grief, has come for shelter, Sugrīva with his troop leaders ought to show him favour." Lakṣmaṇa recalls his father's greatness once more: the king who honoured all kings has a son who now begs the favour of a monkey. "With his troop leaders" hints that Sugrīva's help alone will not be enough; his army is needed as well. The request that Sugrīva "ought to show favour" is humble — not a command, not a price, only a plea.

To Saumitri, speaking so piteously with tears falling, Hanumān, master of speech, replied: "Men like you, wise, masters of anger and of the senses, are just the ones the lord of the monkeys should meet; it is good fortune that you have come to him. For he too has fallen from his kingdom and made an enemy of Vālī; his wife was taken from him and his brother wronged him cruelly, and he lives in the forest in fear. Sugrīva, son of the Sun, will help you both, with all of us, in the search for Sītā." Hanumān skilfully shows how alike their sorrows are: both have lost a kingdom, both have had a wife taken, both live in the forest, so friendship between them is natural; and "good fortune" hints that fate is on their side. His answer has three parts — praise, an account of his master's plight, and a promise of help. By saying that such men are the ones Sugrīva should meet, he makes it Sugrīva's gain, so that the humiliation of those seeking refuge is not increased — a fine piece of tact. "With all of us" pledges the help of every monkey.

Having said this, Hanumān spoke smoothly and sweetly to Rāghava: "Good — let us go to Sugrīva." When Hanumān said this, righteous Lakṣmaṇa honoured him as was fitting and said to Rāghava: "This monkey, the son of the Wind, speaks with delight, like one who has a purpose of his own; he too has come with business to do. Rāghava, your aim is already achieved. His face is bright and he plainly speaks with gladness; the heroic son of the Wind will not tell a lie." In the last sarga Rāma tested Hanumān's speech; here Lakṣmaṇa tests his face and bearing, and from both sides trust grows firm. What Sugrīva had told Hanumān — act by reading the signs — Lakṣmaṇa now does himself. Honouring the envoy duly shows his courtesy, for to honour the envoy is to honour his master, and "your aim is achieved" is the first gleam of hope.

Then the very wise Hanumān, son of the Wind, took the two heroic Rāghavas and set out for the king of the monkeys. Casting off the mendicant's form and resuming his monkey shape — the disguise had served its purpose — that elephant among monkeys took the two heroes on his back and went on. The famous chief of monkey heroes, son of the Wind, mighty of stride and good of heart, delighted as if his task were already done, set out for the great mountain with Rāma and Lakṣmaṇa. "As if already done" means the work was not yet finished, yet he counted it so — a sign of his hopeful spirit. With this sarga the first part of the Kiṣkindhā Kāṇḍa ends; in the next Rāma and Sugrīva will make their friendship with fire as witness. The picture of monkeys carrying the heroes on their backs will recur throughout the kāṇḍa, for the service of the monkeys will be the means of accomplishing Rāma's task, and the epithets "widely renowned" and "mighty of stride" point to Hanumān's greatness to come.