ऋष्यमूकात् हनुमान् तं मलयं गिरिं गत्वा कपिराजाय सुग्रीवाय तौ वीरौ राघवौ निवेदयति। अयं रामः महाप्राज्ञः दृढविक्रमः सत्यपराक्रमः च, लक्ष्मणेन भ्रात्रा सह आगतः। इक्ष्वाकूणां कुले जातः दशरथस्य पुत्रः सः धर्मे प्रसिद्धः, पितुः निर्देशस्य पालकः च। हनुमतः कथनक्रमः एव नीतिचतुरः — प्रथमं पुरुषस्य पराक्रमः, ततः कुलम्, ततः धर्मनिष्ठा, ततः पितुः महत्त्वम्, अन्ते च दुःखकारणम् इति। यस्य पिता राजसूयाश्वमेधयज्ञैः वह्निं तर्पितवान्, ब्राह्मणेभ्यः दक्षिणाः शतसहस्रशः गाः च उत्सृष्टवान्, तपसा सत्यवाक्येन च वसुधां पालितवान् — तस्य एव पुत्रः अयं स्त्रीनिमित्तम् अरण्यं समागतः। ‘स्त्रीहेतोः’ इति पदेन कविः सूचयति — यः पिता सत्येन पृथिवीम् अपालयत्, तस्य पुत्रः अपि सत्यरक्षणार्थम् एव वनम् आगतः। नियतव्रतस्य महात्मनः अस्य दण्डकारण्ये वसतः भार्या रावणेन हृता; सः च तां मृगयमाणः त्वां शरणम् आगतः। इमौ भ्रातरौ रामलक्ष्मणौ भवता सह सख्यम् इच्छतः; तौ प्रगृह्य अर्चय, यतः उभौ अपि परमं पूजनीयौ। शरणागतस्य च अर्चनम् एव सख्यस्य प्रथमं लक्षणम् इति हनुमतः आशयः। एवं मन्त्रिश्रेष्ठः द्वयोः अपि प्रयोजनम् एकस्मिन् वाक्ये संयोजयति। अत्र हनुमान् न केवलं वार्ताहरः, अपितु सन्धिकारकः — यत् वक्तव्यं तत् एव वदति, यत् च श्रोतुः हृदये विश्वासं जनयति तत् एव पूर्वं स्थापयति। रामस्य पित्रा कृतानि यज्ञदानानि वर्णयन् सः सुग्रीवाय सूचयति — एतादृशस्य कुलस्य पुरुषः प्रतिज्ञां न त्यजति। ‘शरणमागतः’ इति पदं तु द्विगुणम् अर्थं वहति; बलवान् अपि रामः अत्र याचकः इव उक्तः, तेन च सुग्रीवस्य भयम् अपैति, गौरवं च वर्धते।

हनूमतः वाक्यं श्रुत्वा वानराधिपः सुग्रीवः अतीव दर्शनीयं रूपं धृत्वा प्रीत्या राघवम् अवदत्। पूर्वं सः शङ्कितः आसीत्, इदानीं तु निःशङ्कः प्रसन्नः च — रूपपरिवर्तनम् एव अन्तःकरणस्य परिवर्तनं सूचयति। भवान् धर्मे विनीतः, सुतपाः, सर्वेषु वत्सलः च; वायुपुत्रेण मह्यं भवतः गुणाः यथार्थतः आख्याताः इति सः वदति। मादृशेन वानरेण सह यत् त्वं सौहार्दम् इच्छसि, तत् मम एव सत्कारः, तत् एव च उत्तमः लाभः। अत्र सुग्रीवस्य विनयः द्रष्टव्यः — राजा अपि सन् सः आत्मानं वानरमात्रं मन्यते, रामं च उपकारिणम्। यदि मम सख्यं ते रोचते, एषः मम बाहुः प्रसारितः; पाणिना पाणिः गृह्यताम्, ध्रुवा मर्यादा च बध्यताम्। ‘मर्यादा बध्यताम्’ इति पदेन सख्यं केवलं भावः न, अपितु नियमबद्धः सम्बन्धः इति स्पष्टीक्रियते। प्रसारितः बाहुः एव सन्धेः प्रत्यक्षं चिह्नम्, वचनात् अपि अधिकं प्रमाणम् इति गम्यते।

सुग्रीवस्य एतत् सुभाषितं श्रुत्वा सम्प्रहृष्टमनाः रामः स्वपाणिना तस्य हस्तं पीडयामास; हृष्टः च सौहृदम् आलम्ब्य तं गाढं पर्यष्वजत। वाचा कृता प्रतिज्ञा स्पर्शेन दृढीक्रियते इति भावः। ततः अरिंदमः हनूमान् भिक्षुरूपं संत्यज्य द्वयोः काष्ठयोः मन्थनेन पावकं जनयामास; मन्त्री एव सम्बन्धस्य साक्षिणम् उपस्थापयति। दीप्यमानं तं वह्निं पुष्पैः अभ्यर्च्य सत्कृत्य सुसमाहितः सुप्रीतः च सः तयोः मध्ये निदधौ। ततः सुग्रीवः राघवः च दीप्यमानम् अग्निं प्रदक्षिणीकृत्य वयस्यत्वम् उपागतौ। अग्निसाक्षिकम् इदं सख्यं विवाहवत् संस्कारयुक्तम्, अतः अभङ्गुरम् इति सूच्यते। सुप्रीतमनसौ तौ उभौ हरिराघवौ अन्योन्यम् अभिवीक्षमाणौ तृप्तिं न अगच्छताम् — दर्शनेन एव प्रीतिः वर्धते, न क्षीयते। ‘त्वं मम हृद्यः वयस्यः, आवयोः दुःखं सुखं च एकम् एव’ इति च रामः वदति; एतत् एव सख्यस्य लक्षणम्। अत्र कविः क्रमेण त्रीणि साधनानि दर्शयति — वचनम्, स्पर्शः, अग्निः इति; प्रत्येकं पूर्वस्मात् दृढतरम्। हनुमतः भिक्षुरूपत्यागः अपि अर्थवान् — छद्मना आरब्धः सम्बन्धः इदानीं सत्ये प्रतिष्ठितः। दीप्यमानस्य अग्नेः पुष्पैः अर्चनं प्रदक्षिणा च लोकप्रसिद्धौ संस्कारौ; ताभ्यां वानरनरयोः मैत्री धर्म्या कृता। तयोः मध्ये स्थापितः अग्निः द्वयोः अपि समः साक्षी; न कोऽपि अधिकः, न कोऽपि न्यूनः इति अनेन सूच्यते। एतेन च वानरस्य नरेण सह समानता स्थापिता।

प्रहृष्टवत् सुग्रीवः राघवं वाक्यम् इति उक्त्वा सुपर्णबहुलां सुपुष्पितां शाखां भङ्क्त्वा सालस्य तां शाखाम् आस्तीर्य राघवेन सह निषसाद। आसनदानम् अपि आतिथ्यस्य अङ्गम्; वने यत् लभ्यते तेन एव सत्कारः क्रियते। संहृष्टः मारुतात्मजः हनुमान् अपि लक्ष्मणाय परमपुष्पितां चन्दनवृक्षस्य शाखां ददौ — स्वामिनः अनुकरणं सेवकस्य धर्मः। ततः प्रहृष्टः सुग्रीवः श्लक्ष्णया मधुरया गिरा हर्षव्याकुललोचनः रामं प्रत्युवाच। हर्षेण सह भयम् अपि तस्य वचने मिश्रितम् — अहं विनिकृतः भयार्दितः च इह चरामि, हृतभार्यः वने त्रस्तः च इदं दुर्गं स्थानम् उपाश्रितः। उद्भ्रान्तचेतनः भीतः च वने वसामि; वालिना भ्रात्रा निकृतः, तेन सह कृतवैरः च अस्मि। रामस्य दुःखेन सह स्वस्य दुःखं समानम् इति दर्शयन् सः भयार्तस्य मम अभयं कुरु इति याचते। द्वयोः अपि हृता भार्या, द्वौ अपि वनवासिनौ — एषा समानता एव सख्यस्य मूलम्। ‘विनिकृतः’ इति पदम् अपमानं सूचयति, ‘हृतभार्यः’ इति च हानिम्; द्वयोः संयोगेन सुग्रीवस्य सम्पूर्णा दुर्दशा प्रकटिता। दुर्गाश्रयणम् अपि तस्य दौर्बल्यस्य साक्षी — राजा सन् अपि सः गिरौ निलीनः तिष्ठति। एतत् सर्वं श्रुत्वा रामस्य करुणा उद्बुध्यते इति अग्रिमस्य प्रतिज्ञावचनस्य भूमिका रच्यते। सालशाखायां मिलित्वा उपवेशनम् अपि समानतायाः एव चिह्नम् — राजा राजानं न अधः स्थापयति। हनुमतः चन्दनशाखादानेन लक्ष्मणस्य अपि गौरवं रक्षितम्।

‘यथा मम भयं न भवेत् तथा कर्तुम् अर्हसि’ इति उक्ते सति तेजस्वी धर्मज्ञः धर्मवत्सलः काकुत्स्थः प्रहसन् इव सुग्रीवं प्रत्यभाषत। हास्यम् अत्र अवज्ञायाः न, अपितु आश्वासनस्य चिह्नम्। उपकारः एव मित्रस्य फलम् इति मया विदितम्, महाकपे — इति सः सख्यस्य सिद्धान्तम् एव उपक्रमे स्थापयति। तव भार्यापहारिणं तं वालिनं वधिष्यामि इति च प्रतिजानीते। ततः बाणवर्णनम् — ममेमे निशिताः सूर्यसंकाशाः शराः अमोघाः; दुर्वृत्ते तस्मिन् वालिनि ते वेगिताः निपतिष्यन्ति। कङ्कपत्रैः प्रतिच्छन्नाः महेन्द्राशनिसंनिभाः तीक्ष्णाग्राः ऋजुपर्वाणः ते सरोषाः भुजगाः इव। आशीविषोपमैः तीक्ष्णैः शरैः विनिहतं प्रकीर्णं पर्वतम् इव भूमौ पतितं वालिनम् अद्य पश्य इति च आह। शत्रुं पर्वतेन उपमीयमानं दृष्ट्वा तस्य महत्त्वम् अपि सूच्यते, तथापि सः पतिष्यति एव इति निश्चयः। आत्मनः हितं तत् वचनं श्रुत्वा सुग्रीवः परमप्रीतः अभवत्। बाणानां वर्णने चत्वारि विशेषणानि — अमोघत्वम्, तैक्ष्ण्यम्, ऋजुपर्वत्वम्, रोषः इति; एतैः आयुधस्य गुणाः धनुर्धरस्य निश्चयः च युगपत् प्रकाश्यन्ते। ‘अद्य पश्य’ इति वर्तमानकालिकं वचनं प्रतिज्ञायाः शीघ्रसिद्धिं सूचयति। सुग्रीवस्य प्रीतिः च न केवलं वैरनिर्यातनात्, अपितु आश्रयलाभात् अपि जाता। ‘प्रहसन् इव’ इति पदद्वयेन रामस्य स्वबले निश्चयः सूचितः — यस्य कार्यं सुकरं तस्य एव मुखे स्मितम् उदेति। सुग्रीवस्य भयम् अपि तेन एव स्मितेन अपनीतम्।

परमं वाक्यं ब्रुवन् सुग्रीवः प्राह — नृसिंह वीर, तव प्रसादेन अहं प्रियां भार्यां राज्यं च समाप्नुयाम्। नरदेव, वैरिणं तम् अग्रजं तथा कुरु यथा सः पुनः मां न हिंस्यात्। ततः कविः निमित्तम् आह — सुग्रीवरामप्रणयस्य अस्मिन् प्रसङ्गे सीतायाः राजीवोपमानि, कपीन्द्रस्य वालिनः हेमोपमानि, क्षणदाचराणां च ज्वलनोपमानि वामानि नेत्राणि समम् एव स्फुरन्ति — स्त्रियै शुभं पुंसे च अशुभं सूचयन्ति। एकेन एव निमित्तेन सीतायाः मोक्षः, वालिनः राक्षसानां च विनाशः सूचितः इति सर्गस्य उपसंहारः। निमित्तशास्त्रे स्त्रीणां वामाङ्गस्फुरणं शुभम्, पुंसां तु अशुभम् इति स्थितिः।

హనుమంతుడు ఋష్యమూకం నుండి మలయపర్వతానికి వెళ్ళి, వీరులైన ఆ ఇద్దరి గురించి కపిరాజు సుగ్రీవునికి నివేదిస్తాడు. ఈ రాముడు మహాప్రాజ్ఞుడూ, దృఢమైన విక్రమం గలవాడూ, సత్యపరాక్రముడూ; తమ్ముడు లక్ష్మణునితో కలిసి వచ్చాడు. ఇక్ష్వాకుల వంశంలో పుట్టిన దశరథుని కుమారుడైన ఇతడు ధర్మంలో ప్రసిద్ధుడు, తండ్రి ఆదేశాన్ని పాలించేవాడు. హనుమంతుని కథనక్రమమే నీతిచతురమైనది — మొదట పురుషుని పరాక్రమం, తరువాత వంశం, తరువాత ధర్మనిష్ఠ, తరువాత తండ్రి మహత్త్వం, చివరకు దుఃఖకారణం. ఎవరి తండ్రి రాజసూయాశ్వమేధ యజ్ఞాలతో అగ్నిని తృప్తిపరిచాడో, బ్రాహ్మణులకు దక్షిణలూ లక్షలకొద్దీ గోవులూ దానం చేశాడో, తపస్సుతో సత్యవాక్యంతో భూమిని పాలించాడో — అతని కుమారుడే ఇతడు, ఒక స్త్రీ కారణంగా అరణ్యానికి వచ్చాడు. ‘స్త్రీహేతోః’ (స్త్రీ కారణంగా) అనే పదంతో కవి సూచిస్తాడు — సత్యంతో భూమిని పాలించిన తండ్రి కుమారుడు కూడా సత్యరక్షణ కోసమే వనానికి వచ్చాడు అని. నియమవ్రతుడూ మహాత్ముడూ అయిన ఇతడు దండకారణ్యంలో నివసిస్తుండగా ఇతని భార్యను రావణుడు అపహరించాడు; ఆమెను వెదకుతూ ఇతడు నిన్ను శరణుకోరి వచ్చాడు. ఈ సోదరులు రామలక్ష్మణులు నీతో స్నేహం కోరుతున్నారు; వారిని ఆదరించి పూజించు, ఎందుకంటే ఇద్దరూ పరమ పూజనీయులు. శరణుకోరినవానిని పూజించడమే స్నేహానికి మొదటి లక్షణమని హనుమంతుని ఆశయం. ఇలా మంత్రిశ్రేష్ఠుడు ఇద్దరి ప్రయోజనాన్నీ ఒకే వాక్యంలో కలుపుతాడు. ఇక్కడ హనుమంతుడు కేవలం వార్తాహరుడు కాదు, సంధికర్త — చెప్పవలసినదే చెబుతాడు, శ్రోత హృదయంలో నమ్మకం కలిగించేదాన్నే ముందుగా నిలుపుతాడు. రాముని తండ్రి చేసిన యజ్ఞదానాలను వర్ణిస్తూ అతడు సుగ్రీవునికి సూచిస్తాడు — ఇలాంటి వంశపు పురుషుడు ప్రతిజ్ఞను విడిచిపెట్టడు అని. ‘శరణుకోరి వచ్చాడు’ అనే పదం రెండింతల అర్థాన్ని మోస్తుంది; బలవంతుడైనా రాముడు ఇక్కడ యాచకునిలా చెప్పబడ్డాడు, దానితో సుగ్రీవుని భయం తొలగిపోతుంది, గౌరవమూ పెరుగుతుంది.

హనుమంతుని మాట విని వానరాధిపతి సుగ్రీవుడు మిక్కిలి చూడముచ్చటైన రూపాన్ని ధరించి ప్రీతితో రాఘవునితో మాట్లాడాడు. మునుపు అతడు శంకించాడు, ఇప్పుడు మాత్రం శంక లేకుండా ప్రసన్నంగా ఉన్నాడు — రూపం మారడమే అంతఃకరణం మారడాన్ని సూచిస్తుంది. నువ్వు ధర్మంలో శిక్షణ పొందినవాడవు, గొప్ప తపస్సు గలవాడవు, అందరిపట్లా వాత్సల్యం గలవాడవు; వాయుపుత్రుడు నీ గుణాలను నాకు యథార్థంగా చెప్పాడు అని అతడు అంటాడు. నావంటి వానరునితో నువ్వు స్నేహం కోరడమే నాకు సత్కారం, అదే ఉత్తమమైన లాభం. ఇక్కడ సుగ్రీవుని వినయం గమనించదగినది — రాజైనప్పటికీ అతడు తనను కేవలం వానరునిగా భావిస్తాడు, రాముణ్ణి ఉపకారిగా భావిస్తాడు. నా స్నేహం నీకు నచ్చితే, ఇదిగో నా బాహువు చాచబడింది; చేతితో చేయి పట్టుకో, స్థిరమైన మర్యాద (ఒప్పందం) కట్టబడుగాక. ‘మర్యాద కట్టబడుగాక’ అనే పదంతో స్నేహం కేవలం భావం కాదు, నియమబద్ధమైన సంబంధం అని స్పష్టమవుతుంది. చాచిన బాహువే సంధికి ప్రత్యక్ష చిహ్నం, మాటకంటే ఎక్కువ ప్రమాణం అని తెలుస్తుంది.

సుగ్రీవుని ఈ చక్కని మాట విని మిక్కిలి సంతోషించిన మనస్సుతో రాముడు తన చేతితో అతని చేతిని నొక్కాడు; సంతోషంతో స్నేహాన్ని ఆశ్రయించి అతనిని గాఢంగా కౌగిలించుకున్నాడు. మాటతో చేసిన ప్రతిజ్ఞ స్పర్శతో దృఢపడుతుందని భావం. తరువాత శత్రువులను అణచే హనుమంతుడు భిక్షురూపాన్ని విడిచిపెట్టి రెండు కట్టెలను మథించి అగ్నిని పుట్టించాడు; మంత్రే సంబంధానికి సాక్షిని ఉపస్థితం చేస్తాడు. మండుతున్న ఆ అగ్నిని పుష్పాలతో అర్చించి సత్కరించి, ఏకాగ్రచిత్తుడై మిక్కిలి సంతోషంతో అతడు దానిని వారిద్దరి మధ్య ఉంచాడు. తరువాత సుగ్రీవుడూ రాఘవుడూ మండుతున్న అగ్నికి ప్రదక్షిణం చేసి మిత్రులయ్యారు. అగ్నిసాక్షిగా జరిగిన ఈ సఖ్యం వివాహంలా సంస్కారయుక్తమైనది, అందుచేత విడదీయరానిది అని సూచించబడుతుంది. మిక్కిలి సంతోషించిన మనస్సులు గల ఆ వానరుడూ రాఘవుడూ ఇద్దరూ ఒకరినొకరు చూసుకుంటూ తృప్తి పొందలేదు — చూడడంతోనే ప్రీతి పెరుగుతుంది, తరగదు. ‘నువ్వు నా హృదయానికి ప్రియమైన మిత్రుడవు, మన ఇద్దరి దుఃఖమూ సుఖమూ ఒకటే’ అని రాముడు అంటాడు; ఇదే స్నేహపు లక్షణం. ఇక్కడ కవి క్రమంగా మూడు సాధనాలను చూపిస్తాడు — మాట, స్పర్శ, అగ్ని; ప్రతిదీ ముందుదానికంటే దృఢమైనది. హనుమంతుడు భిక్షురూపాన్ని విడిచిపెట్టడం కూడా అర్థవంతం — కపటంతో ఆరంభమైన సంబంధం ఇప్పుడు సత్యంలో ప్రతిష్ఠితమైంది. మండుతున్న అగ్నిని పుష్పాలతో అర్చించడం, ప్రదక్షిణం — ఈ రెండూ లోకప్రసిద్ధ సంస్కారాలు; వాటితో వానరుని నరుని మైత్రి ధర్మబద్ధమైంది. వారిద్దరి మధ్య ఉంచిన అగ్ని ఇద్దరికీ సమానమైన సాక్షి; ఎవరూ ఎక్కువ కాదు, ఎవరూ తక్కువ కాదు అని దీనితో సూచించబడుతుంది. దీనితో వానరునికి నరునితో సమానత్వం స్థాపించబడింది.

సంతోషించినవానిలా సుగ్రీవుడు రాఘవునితో ఈ మాట చెప్పి, ఆకులు దట్టంగా ఉన్నదీ బాగా పూచినదీ అయిన సాలవృక్షపు కొమ్మను విరిచి, ఆ కొమ్మను పరచి రాఘవునితో కలిసి కూర్చున్నాడు. ఆసనం ఇవ్వడం కూడా ఆతిథ్యంలో భాగం; వనంలో దొరికేదానితోనే సత్కారం చేయబడుతుంది. సంతోషించిన వాయుపుత్రుడు హనుమంతుడు కూడా లక్ష్మణునికి మిక్కిలి పూచిన చందనవృక్షపు కొమ్మను ఇచ్చాడు — యజమానిని అనుకరించడం సేవకుని ధర్మం. తరువాత సంతోషించిన సుగ్రీవుడు సంతోషంతో చెమ్మగిల్లిన కళ్ళతో మృదువైన మధురమైన వాక్కుతో రామునితో అన్నాడు. సంతోషంతో పాటు భయం కూడా అతని మాటలో కలిసి ఉంది — అవమానించబడి భయంతో బాధపడుతూ నేను ఇక్కడ తిరుగుతున్నాను, భార్యను కోల్పోయి వనంలో భయపడుతూ ఈ దుర్గమమైన స్థలాన్ని ఆశ్రయించాను. కలవరపడిన మనస్సుతో భయపడుతూ వనంలో నివసిస్తున్నాను; అన్న వాలి చేత అవమానించబడ్డాను, అతనితో వైరం కట్టుకున్నాను. రాముని దుఃఖంతో తన దుఃఖం సమానమని చూపిస్తూ, భయంతో బాధపడుతున్న నాకు అభయం ఇవ్వు అని అతడు యాచిస్తాడు. ఇద్దరి భార్యలూ అపహరించబడ్డారు, ఇద్దరూ వనవాసులే — ఈ సమానత్వమే స్నేహానికి మూలం. ‘వినికృతః’ (అవమానించబడినవాడు) అనే పదం అవమానాన్ని సూచిస్తుంది, ‘హృతభార్యః’ (భార్యను కోల్పోయినవాడు) అనేది నష్టాన్ని; రెండింటి కలయికతో సుగ్రీవుని సంపూర్ణ దుర్దశ బయటపడింది. దుర్గాన్ని ఆశ్రయించడం కూడా అతని దౌర్బల్యానికి సాక్ష్యం — రాజైనా అతడు కొండపై దాక్కొని ఉంటున్నాడు. ఇదంతా విని రాముని కరుణ మేల్కొంటుంది అని, తరువాతి ప్రతిజ్ఞావచనానికి భూమిక ఏర్పడుతుంది. సాలవృక్షపు కొమ్మపై కలిసి కూర్చోవడం కూడా సమానత్వానికే చిహ్నం — రాజు రాజును కింద కూర్చోబెట్టడు. హనుమంతుడు చందనపు కొమ్మను ఇవ్వడంతో లక్ష్మణుని గౌరవమూ కాపాడబడింది.

‘నాకు భయం లేకుండా ఉండేటట్లు చేయడానికి నువ్వు తగినవాడవు’ అని అనగా, తేజస్వీ, ధర్మజ్ఞుడూ, ధర్మప్రియుడూ అయిన కాకుత్స్థుడు నవ్వుతున్నట్లుగా సుగ్రీవునితో అన్నాడు. ఇక్కడ నవ్వు అవజ్ఞకు కాదు, ఓదార్పుకు చిహ్నం. మహాకపీ, ఉపకారమే మిత్రునికి ఫలమని నాకు తెలుసు — అని అతడు ఆరంభంలోనే స్నేహపు సిద్ధాంతాన్ని నిలుపుతాడు. నీ భార్యను అపహరించిన ఆ వాలిని వధిస్తాను అని ప్రతిజ్ఞ చేస్తాడు. తరువాత బాణవర్ణన — సూర్యునిలా ప్రకాశించే నా ఈ పదునైన బాణాలు వ్యర్థం కావు; దుర్వర్తనుడైన ఆ వాలిపై అవి వేగంగా పడతాయి. కంకపక్షి ఈకలు అమర్చినవీ, మహేంద్రుని వజ్రాయుధం వంటివీ, తీక్ష్ణమైన మొనలు గలవీ, తిన్నని కణుపులు గలవీ అయిన అవి రోషంతో ఉన్న పాముల్లా ఉన్నాయి. విషసర్పాల వంటి తీక్ష్ణమైన బాణాలతో చంపబడి, చెదిరిన పర్వతంలా నేలపై పడిన వాలిని ఈరోజే చూడు అని కూడా అన్నాడు. శత్రువును పర్వతంతో పోల్చడంతో అతని గొప్పతనం కూడా సూచించబడుతుంది, అయినా అతడు పడిపోవడం తప్పదనే నిశ్చయం. తనకు హితమైన ఆ మాట విని సుగ్రీవుడు పరమప్రీతుడయ్యాడు. బాణాల వర్ణనలో నాలుగు విశేషణాలు — వ్యర్థం కాకపోవడం, తీక్ష్ణత, తిన్నని కణుపులు, రోషం; వీటితో ఆయుధపు గుణాలూ ధనుర్ధారి నిశ్చయమూ ఒకేసారి ప్రకాశిస్తాయి. ‘ఈరోజే చూడు’ అనే వర్తమానకాలపు మాట ప్రతిజ్ఞ త్వరగా సిద్ధించడాన్ని సూచిస్తుంది. సుగ్రీవుని ప్రీతి కేవలం వైరం తీరుతుందని కాదు, ఆశ్రయం దొరికిందని కూడా కలిగింది. ‘నవ్వుతున్నట్లుగా’ అనే రెండు పదాలతో తన బలంపై రాముని నిశ్చయం సూచించబడింది — ఎవరికి పని సులభమో, అతని ముఖంలోనే చిరునవ్వు ఉదయిస్తుంది. సుగ్రీవుని భయం కూడా ఆ చిరునవ్వుతోనే తొలగిపోయింది.

శ్రేష్ఠమైన మాట పలుకుతూ సుగ్రీవుడు అన్నాడు — నరసింహా, వీరా, నీ అనుగ్రహంతో నేను ప్రియమైన భార్యనూ రాజ్యాన్నీ పొందుతాను. నరదేవా, శత్రువైన ఆ అన్నను మళ్ళీ నన్ను హింసించకుండా ఉండేటట్లు చెయ్యి. తరువాత కవి శకునాన్ని చెబుతాడు — సుగ్రీవరాముల ప్రణయం జరుగుతున్న ఈ సందర్భంలో, సీత యొక్క పద్మాల వంటి ఎడమ కళ్ళూ, కపీంద్రుడు వాలి యొక్క బంగారం వంటి ఎడమ కళ్ళూ, నిశాచరుల యొక్క నిప్పుల వంటి ఎడమ కళ్ళూ ఒకేసారి అదిరాయి — స్త్రీకి శుభాన్నీ పురుషులకు అశుభాన్నీ సూచిస్తూ. ఒకే శకునంతో సీత విముక్తీ, వాలి రాక్షసుల వినాశమూ సూచించబడ్డాయి అనేది సర్గ ఉపసంహారం. నిమిత్తశాస్త్రంలో స్త్రీలకు ఎడమ అవయవం అదరడం శుభం, పురుషులకు అశుభం అనేది స్థితి.

ரிஷ்யமூகத்திலிருந்து அனுமன் மலய மலைக்குச் சென்று, அவ்விரு வீரர்களைப் பற்றி வானர அரசன் சுக்ரீவனிடம் அறிவிக்கிறான். இவன் ராமன் — பேரறிவுடையவன், உறுதியான வீரமுடையவன், சத்தியமான பராக்கிரமம் உடையவன்; தம்பி லக்ஷ்மணனோடு வந்திருக்கிறான். இக்ஷ்வாகுக்களின் குலத்தில் பிறந்த தசரதனின் மகனான இவன் தர்மத்தில் புகழ்பெற்றவன்; தந்தையின் கட்டளையைக் காப்பவன். அனுமனின் சொல்முறையே நீதித்திறன் வாய்ந்தது — முதலில் மனிதனின் வீரம், பிறகு குலம், பிறகு தர்மநிஷ்டை, பிறகு தந்தையின் பெருமை, இறுதியில் துயரத்தின் காரணம். எவனுடைய தந்தை ராஜசூயம், அச்வமேதம் ஆகிய யாகங்களால் அக்னியைத் திருப்தி செய்தானோ, பிராமணர்களுக்கு நூறாயிரக்கணக்கில் தட்சிணைகளையும் பசுக்களையும் வழங்கினானோ, தவத்தாலும் சத்திய வாக்காலும் பூமியைக் காத்தானோ — அவனுடைய மகனான இவன் ஒரு பெண்ணின் பொருட்டுக் காட்டுக்கு வந்திருக்கிறான். ‘ஸ்த்ரீஹேதோ:’ (பெண்ணின் பொருட்டு) என்ற சொல்லால் கவி சுட்டுகிறார் — சத்தியத்தால் பூமியைக் காத்த தந்தையின் மகனும் சத்தியத்தைக் காக்கவே காட்டுக்கு வந்தான். கட்டுப்பாடான விரதமுடைய இந்த மகாத்மா தண்டகாரண்யத்தில் வாழ்ந்தபோது, இவனுடைய மனைவி ராவணனால் கவரப்பட்டாள்; அவளைத் தேடிக்கொண்டிருக்கும் இவன் உன்னிடம் அடைக்கலம் புகுந்திருக்கிறான். உடன்பிறந்தோரான இந்த ராம லக்ஷ்மணர்கள் உன்னோடு நட்பை விரும்புகிறார்கள்; அவர்களை ஏற்றுக்கொண்டு போற்றுவாயாக; ஏனெனில் இருவருமே மிகவும் போற்றுதற்குரியவர்கள். அடைக்கலம் புகுந்தவனைப் போற்றுவதே நட்பின் முதல் அடையாளம் என்பது அனுமனின் கருத்து. இவ்வாறு அமைச்சருள் சிறந்தவன் இருவரின் நோக்கத்தையும் ஒரே வாக்கியத்தில் இணைக்கிறான். இங்கே அனுமன் வெறும் செய்தி கொண்டுவருபவன் அல்ல; உடன்படிக்கையை உருவாக்குபவன் — சொல்ல வேண்டியதையே சொல்கிறான்; கேட்போனின் இதயத்தில் நம்பிக்கையை உண்டாக்குவதையே முதலில் நிறுவுகிறான். ராமனின் தந்தை செய்த யாகங்களையும் கொடைகளையும் வர்ணிப்பதன் மூலம் அவன் சுக்ரீவனுக்குச் சுட்டுகிறான் — இத்தகைய குலத்து மனிதன் வாக்குறுதியைக் கைவிடமாட்டான். ‘அடைக்கலம் புகுந்திருக்கிறான்’ என்ற சொல் இருமடங்கு பொருளைச் சுமக்கிறது; வலிமையுடையவனாக இருந்தும் ராமன் இங்கே இரப்பவன்போலச் சொல்லப்படுகிறான்; அதனால் சுக்ரீவனின் அச்சம் நீங்குகிறது, அவனுடைய பெருமிதமும் வளர்கிறது.

அனுமனின் சொல்லைக் கேட்டு, வானர அரசன் சுக்ரீவன் மிகவும் காண்பதற்கினிய உருவை மேற்கொண்டு அன்போடு ராகவனிடம் பேசினான். முன்பு அவன் ஐயமுற்றிருந்தான்; இப்போதோ ஐயமற்றவனாக, மகிழ்ந்தவனாக இருக்கிறான் — உருவ மாற்றமே உள்ளத்தின் மாற்றத்தைச் சுட்டுகிறது. ‘நீ தர்மத்தில் பயிற்சி பெற்றவன், சிறந்த தவமுடையவன், எல்லாரிடமும் அன்புடையவன்; வாயுமைந்தன் உன் குணங்களை எனக்கு உள்ளவாறே எடுத்துரைத்தான்’ என்று அவன் சொல்கிறான். ‘என்னைப் போன்ற ஒரு வானரனோடு நீ நட்பை விரும்புவது எனக்கே செய்யப்படும் மரியாதை; அதுவே சிறந்த லாபம்.’ இங்கே சுக்ரீவனின் பணிவு கவனிக்கத் தக்கது — அரசனாக இருந்தும் அவன் தன்னை வெறும் வானரனாக எண்ணுகிறான்; ராமனை உபகாரியாக எண்ணுகிறான். ‘என் நட்பு உனக்குப் பிடித்திருந்தால், இதோ என் கை நீட்டப்பட்டிருக்கிறது; கையால் கை பற்றப்படட்டும்; உறுதியான வரம்பும் கட்டப்படட்டும்.’ ‘வரம்பு கட்டப்படட்டும்’ என்ற சொல்லால், நட்பு வெறும் உணர்வு அல்ல, நியதிக்குக் கட்டுப்பட்ட உறவு என்று தெளிவாக்கப்படுகிறது. நீட்டப்பட்ட கையே உடன்படிக்கையின் கண்கூடான அடையாளம்; சொல்லைவிடவும் வலிய சான்று என்பது பெறப்படுகிறது.

சுக்ரீவனின் இந்த நல்ல சொல்லைக் கேட்டு, மிகவும் மகிழ்ந்த மனத்துடன் ராமன் தன் கையால் அவனுடைய கையை அழுத்திப் பற்றினான்; மகிழ்ந்து நட்பைப் பற்றிக்கொண்டு அவனை இறுகத் தழுவினான். சொல்லால் செய்த உறுதிமொழி தொடுகையால் உறுதிப்படுத்தப்படுகிறது என்பது கருத்து. பிறகு பகைவரை அடக்கும் அனுமன் துறவி உருவைக் கைவிட்டு, இரண்டு கட்டைகளைக் கடைந்து நெருப்பை உண்டாக்கினான்; அமைச்சனே உறவுக்குச் சாட்சியை நிறுத்துகிறான். ஒளிர்ந்துகொண்டிருந்த அந்த நெருப்பை மலர்களால் வழிபட்டு, போற்றி, மனம் ஒருமுகப்பட்டு, மிகவும் மகிழ்ந்து, அவன் அதை அவ்விருவரின் நடுவே வைத்தான். பிறகு சுக்ரீவனும் ராகவனும் ஒளிரும் அந்த அக்னியை வலம்வந்து நண்பர்களானார்கள். அக்னியைச் சாட்சியாகக் கொண்ட இந்த நட்பு திருமணம்போலச் சடங்குடன் கூடியது; ஆகவே உடைக்க முடியாதது என்பது சுட்டப்படுகிறது. மிகவும் மகிழ்ந்த மனத்துடைய வானரனும் ராகவனுமான அவ்விருவரும் ஒருவரையொருவர் நோக்கிக்கொண்டு திருப்தியடையவில்லை — காணக் காண அன்பு வளர்கிறதே தவிரக் குறைவதில்லை. ‘நீ என் இதயத்துக்கு இனிய நண்பன்; நம் இருவரின் துன்பமும் இன்பமும் ஒன்றே’ என்றும் ராமன் சொல்கிறான்; இதுவே நட்பின் இலக்கணம். இங்கே கவி மூன்று கருவிகளை வரிசையாகக் காட்டுகிறார் — சொல், தொடுகை, அக்னி; ஒவ்வொன்றும் முந்தையதைவிட உறுதியானது. அனுமன் துறவி உருவைக் கைவிட்டதும் பொருள் பொதிந்தது — மாறுவேடத்தோடு தொடங்கிய உறவு இப்போது சத்தியத்தில் நிலைபெற்றது. ஒளிரும் அக்னியை மலர்களால் வழிபடுதலும் வலம்வருதலும் உலகப் புகழ்பெற்ற இரு சடங்குகள்; அவற்றால் வானரனுக்கும் மனிதனுக்குமான நட்பு தர்மத்துக்கு உட்பட்டதாக்கப்பட்டது. அவ்விருவரின் நடுவே வைக்கப்பட்ட அக்னி இருவருக்கும் சமமான சாட்சி; யாரும் உயர்ந்தவரும் அல்ல, யாரும் தாழ்ந்தவரும் அல்ல என்பது இதனால் சுட்டப்படுகிறது. இதனால் வானரனுக்கு மனிதனோடு சமநிலையும் நிறுவப்படுகிறது.

மகிழ்ந்தவன்போல ராகவனிடம் இவ்வாறு சொல்லிவிட்டு, சுக்ரீவன் நிறைய இலைகளும் நன்கு மலர்ந்த பூக்களும் உடைய ஒரு சால மரக்கிளையை முறித்து, அந்தக் கிளையை விரித்து, ராகவனோடு அமர்ந்தான். இருக்கை அளிப்பதும் விருந்தோம்பலின் ஒரு பகுதி; காட்டில் கிடைப்பதைக் கொண்டே உபசாரம் செய்யப்படுகிறது. மிகவும் மகிழ்ந்த வாயுமைந்தன் அனுமனும் லக்ஷ்மணனுக்கு நன்கு மலர்ந்த ஒரு சந்தன மரக்கிளையைக் கொடுத்தான் — தலைவனைப் பின்பற்றுவது பணியாளனின் தர்மம். பிறகு மகிழ்ந்த சுக்ரீவன், மகிழ்ச்சியால் கலங்கிய கண்களுடன், மென்மையான இனிய குரலில் ராமனுக்குப் பதில் சொன்னான். மகிழ்ச்சியோடு அச்சமும் அவனுடைய சொல்லில் கலந்திருக்கிறது — ‘நான் வஞ்சிக்கப்பட்டு, அச்சத்தால் வருந்தி இங்கே திரிகிறேன்; மனைவியைப் பறிகொடுத்து, காட்டில் அஞ்சியவனாக இந்த அணுகுதற்கரிய இடத்தைப் புகலாகக் கொண்டிருக்கிறேன். கலங்கிய உணர்வோடு, அஞ்சியவனாகக் காட்டில் வாழ்கிறேன்; தமையன் வாலியால் வஞ்சிக்கப்பட்டவன், அவனோடு பகை கொண்டவன் நான்.’ ராமனின் துயரமும் தன் துயரமும் சமமானவை என்று காட்டி, ‘அச்சத்தால் வருந்தும் எனக்கு அபயம் அளிப்பாயாக’ என்று அவன் வேண்டுகிறான். இருவரின் மனைவியும் கவரப்பட்டாள், இருவரும் காட்டில் வாழ்கிறார்கள் — இந்த ஒற்றுமையே நட்பின் வேர். ‘விநிக்ருத:’ (வஞ்சிக்கப்பட்டவன்) என்ற சொல் அவமானத்தைச் சுட்டுகிறது; ‘ஹ்ருதபார்ய:’ (மனைவியைப் பறிகொடுத்தவன்) என்பது இழப்பை; இவ்விரண்டின் சேர்க்கையால் சுக்ரீவனின் முழுத் துர்நிலையும் வெளிப்படுகிறது. அணுகுதற்கரிய இடத்தைப் புகலாகக் கொண்டதும் அவனுடைய வலிமையின்மைக்குச் சான்று — அரசனாக இருந்தும் அவன் மலையில் ஒளிந்திருக்கிறான். இவை அனைத்தையும் கேட்டு ராமனின் கருணை விழித்தெழுகிறது என்று அடுத்து வரும் சபதச் சொல்லுக்கு அடித்தளம் அமைக்கப்படுகிறது. சால மரக்கிளையில் சேர்ந்து அமர்வதும் சமநிலையின் அடையாளமே — அரசன் அரசனைத் தனக்குக் கீழே வைப்பதில்லை. அனுமன் சந்தனக் கிளையை அளித்ததால் லக்ஷ்மணனின் மதிப்பும் காக்கப்பட்டது.

‘எனக்கு அச்சம் இல்லாதவாறு செய்ய நீ தகுதியானவன்’ என்று சொல்லப்பட்டதும், ஒளிமிக்கவனும் தர்மம் அறிந்தவனும் தர்மத்தை நேசிப்பவனுமான காகுத்ஸ்தன் புன்னகைப்பவன்போலச் சுக்ரீவனுக்குப் பதில் சொன்னான். இங்கே சிரிப்பு அவமதிப்பின் அடையாளம் அல்ல; தேறுதலின் அடையாளம். ‘பெருவானரனே, உதவி செய்வதே நண்பனின் பலன் என்று நான் அறிவேன்’ என்று அவன் நட்பின் கோட்பாட்டையே தொடக்கத்தில் நிறுவுகிறான். ‘உன் மனைவியைக் கவர்ந்த அந்த வாலியைக் கொல்வேன்’ என்றும் சபதம் செய்கிறான். பிறகு அம்புகளின் வர்ணனை — ‘கூர்மையான, சூரியனுக்கு நிகரான என் இந்த அம்புகள் வீண்போகாதவை; தீயொழுக்கமுடைய அந்த வாலியின்மேல் அவை வேகத்தோடு விழும். கங்கப் பறவையின் இறகுகளால் மூடப்பட்ட, மகேந்திரனின் இடிக்கு நிகரான, கூர்முனைகளும் நேரான கணுக்களும் உடைய அவை சினங்கொண்ட பாம்புகள்போன்றவை.’ ‘விஷப்பாம்புகளுக்கு நிகரான கூர்மையான அம்புகளால் கொல்லப்பட்டு, சிதறிய மலைபோலத் தரையில் விழுந்த வாலியை இன்றே பார்’ என்றும் சொன்னான். பகைவன் மலைக்கு உவமிக்கப்படுவதால் அவனுடைய பெருமையும் சுட்டப்படுகிறது; இருந்தும் அவன் வீழ்வது உறுதி என்ற தீர்மானம். தனக்கு நலம் பயக்கும் அந்தச் சொல்லைக் கேட்டு, சுக்ரீவன் மிகவும் மகிழ்ந்தான். அம்புகளின் வர்ணனையில் நான்கு அடைமொழிகள் — வீண்போகாமை, கூர்மை, நேரான கணுக்கள், சினம்; இவற்றால் ஆயுதத்தின் குணங்களும் வில்லாளியின் தீர்மானமும் ஒருங்கே வெளிப்படுகின்றன. ‘இன்றே பார்’ என்ற நிகழ்காலச் சொல் சபதம் விரைவில் நிறைவேறும் என்பதைச் சுட்டுகிறது. சுக்ரீவனின் மகிழ்ச்சியும் பகை தீர்வதால் மட்டுமல்ல, புகலிடம் கிடைத்ததாலும் பிறந்தது. ‘புன்னகைப்பவன்போல’ என்ற இரு சொற்களால் ராமனுக்குத் தன் வலிமையின்மேல் உள்ள உறுதி சுட்டப்படுகிறது — எவனுக்குக் காரியம் எளிதோ, அவனுடைய முகத்திலேயே புன்னகை எழுகிறது. சுக்ரீவனின் அச்சமும் அந்தப் புன்னகையாலேயே நீக்கப்பட்டது.

மேலான சொல்லைச் சொல்லும் சுக்ரீவன் சொன்னான் — ‘மனிதருள் சிங்கமே, வீரனே, உன் அருளால் நான் அன்பு மனைவியையும் ராஜ்யத்தையும் மீண்டும் அடைவேனாக. மனிதருள் தேவனே, பகைவனான அந்தத் தமையன் மீண்டும் என்னைத் துன்புறுத்தாதவாறு செய்.’ பிறகு கவி நிமித்தத்தைச் சொல்கிறார் — சுக்ரீவனுக்கும் ராமனுக்கும் நட்பு உண்டான இந்தத் தருணத்தில், சீதையின் தாமரை போன்ற இடக்கண்களும், வானர அரசன் வாலியின் பொன் போன்ற இடக்கண்களும், இரவில் திரிபவர்களான ராக்ஷசர்களின் நெருப்பு போன்ற இடக்கண்களும் ஒரே நேரத்தில் துடிக்கின்றன — பெண்ணுக்கு நலத்தையும் ஆணுக்குத் தீங்கையும் அறிவிக்கின்றன. ஒரே நிமித்தத்தால் சீதையின் விடுதலையும், வாலியின் அழிவும், ராக்ஷசர்களின் அழிவும் சுட்டப்படுகின்றன என்பது சர்க்கத்தின் நிறைவு. நிமித்த சாஸ்திரத்தில் பெண்களுக்கு இடப்பக்க உறுப்பு துடிப்பது நலம், ஆண்களுக்கோ தீங்கு என்பது நிலைப்பாடு.

ಹನುಮಂತನು ಋಷ್ಯಮೂಕದಿಂದ ಮಲಯ ಪರ್ವತಕ್ಕೆ ಹೋಗಿ, ಆ ವೀರರಿಬ್ಬರ ವಿಷಯವನ್ನು ಕಪಿರಾಜ ಸುಗ್ರೀವನಿಗೆ ನಿವೇದಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಮಹಾಪ್ರಾಜ್ಞನೂ ದೃಢವಿಕ್ರಮಿಯೂ ಸತ್ಯಪರಾಕ್ರಮಿಯೂ ಆದ ಈ ರಾಮನು ತಮ್ಮ ಲಕ್ಷ್ಮಣನೊಡನೆ ಬಂದಿದ್ದಾನೆ. ಇಕ್ಷ್ವಾಕುಗಳ ಕುಲದಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟಿದ ದಶರಥನ ಮಗನಾದ ಇವನು ಧರ್ಮದಲ್ಲಿ ಪ್ರಸಿದ್ಧ, ತಂದೆಯ ಆದೇಶವನ್ನು ಪಾಲಿಸಿದವನು.’ ಹನುಮಂತನ ಕಥನಕ್ರಮವೇ ನೀತಿಚತುರವಾದುದು — ಮೊದಲು ಪುರುಷನ ಪರಾಕ್ರಮ, ಅನಂತರ ಕುಲ, ಅನಂತರ ಧರ್ಮನಿಷ್ಠೆ, ಅನಂತರ ತಂದೆಯ ಮಹತ್ತ್ವ, ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ದುಃಖದ ಕಾರಣ. ‘ಯಾರ ತಂದೆ ರಾಜಸೂಯ-ಅಶ್ವಮೇಧ ಯಜ್ಞಗಳಿಂದ ಅಗ್ನಿಯನ್ನು ತೃಪ್ತಿಪಡಿಸಿದನೋ, ಬ್ರಾಹ್ಮಣರಿಗೆ ದಕ್ಷಿಣೆಗಳನ್ನೂ ಲಕ್ಷೋಪಲಕ್ಷ ಗೋವುಗಳನ್ನೂ ದಾನಮಾಡಿದನೋ, ತಪಸ್ಸಿನಿಂದಲೂ ಸತ್ಯವಾಕ್ಯದಿಂದಲೂ ಭೂಮಿಯನ್ನು ಪಾಲಿಸಿದನೋ — ಅವನ ಮಗನೇ ಇವನು, ಒಬ್ಬ ಸ್ತ್ರೀಯ ನಿಮಿತ್ತದಿಂದ ಅರಣ್ಯಕ್ಕೆ ಬಂದಿದ್ದಾನೆ.’ ‘ಸ್ತ್ರೀಯ ಕಾರಣದಿಂದ’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಕವಿ ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ — ಸತ್ಯದಿಂದ ಭೂಮಿಯನ್ನು ಪಾಲಿಸಿದ ತಂದೆಯ ಮಗನೂ ಸತ್ಯವನ್ನು ರಕ್ಷಿಸುವುದಕ್ಕಾಗಿಯೇ ವನಕ್ಕೆ ಬಂದನು. ‘ನಿಯತವ್ರತನಾದ ಈ ಮಹಾತ್ಮನು ದಂಡಕಾರಣ್ಯದಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುತ್ತಿದ್ದಾಗ ಇವನ ಪತ್ನಿಯನ್ನು ರಾವಣನು ಅಪಹರಿಸಿದನು; ಅವಳನ್ನು ಹುಡುಕುತ್ತಾ ಇವನು ನಿನಗೆ ಶರಣಾಗಿ ಬಂದಿದ್ದಾನೆ. ಈ ಸೋದರರಾದ ರಾಮಲಕ್ಷ್ಮಣರು ನಿನ್ನೊಡನೆ ಸಖ್ಯವನ್ನು ಬಯಸುತ್ತಾರೆ; ಅವರನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಿ ಪೂಜಿಸು, ಏಕೆಂದರೆ ಇಬ್ಬರೂ ಪರಮ ಪೂಜನೀಯರು.’ ಶರಣಾಗಿ ಬಂದವನನ್ನು ಪೂಜಿಸುವುದೇ ಸಖ್ಯದ ಮೊದಲ ಲಕ್ಷಣ ಎಂಬುದು ಹನುಮಂತನ ಆಶಯ. ಹೀಗೆ ಮಂತ್ರಿಶ್ರೇಷ್ಠನು ಇಬ್ಬರ ಉದ್ದೇಶವನ್ನೂ ಒಂದೇ ವಾಕ್ಯದಲ್ಲಿ ಜೋಡಿಸುತ್ತಾನೆ. ಇಲ್ಲಿ ಹನುಮಂತನು ಕೇವಲ ವಾರ್ತಾವಾಹಕನಲ್ಲ, ಸಂಧಿಕಾರಕ — ಹೇಳಬೇಕಾದುದನ್ನೇ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ, ಕೇಳುಗನ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ವಿಶ್ವಾಸ ಹುಟ್ಟಿಸುವುದನ್ನು ಮೊದಲೇ ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತಾನೆ. ರಾಮನ ತಂದೆ ಮಾಡಿದ ಯಜ್ಞದಾನಗಳನ್ನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾ ಅವನು ಸುಗ್ರೀವನಿಗೆ ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ — ಇಂಥ ಕುಲದ ಪುರುಷನು ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಯನ್ನು ಬಿಡುವುದಿಲ್ಲ ಎಂದು. ‘ಶರಣಾಗಿ ಬಂದಿದ್ದಾನೆ’ ಎಂಬ ಪದವಾದರೋ ಎರಡು ಅರ್ಥಗಳನ್ನು ಹೊತ್ತಿದೆ; ಬಲಶಾಲಿಯಾಗಿದ್ದರೂ ರಾಮನನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ಯಾಚಕನಂತೆ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ, ಅದರಿಂದ ಸುಗ್ರೀವನ ಭಯ ದೂರವಾಗುತ್ತದೆ, ಗೌರವವೂ ಹೆಚ್ಚುತ್ತದೆ.

ಹನುಮಂತನ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ವಾನರಾಧಿಪ ಸುಗ್ರೀವನು ಅತ್ಯಂತ ದರ್ಶನೀಯವಾದ ರೂಪವನ್ನು ಧರಿಸಿ ಪ್ರೀತಿಯಿಂದ ರಾಘವನಿಗೆ ಹೇಳಿದನು. ಹಿಂದೆ ಅವನು ಶಂಕಿತನಾಗಿದ್ದನು, ಈಗ ನಿಃಶಂಕನೂ ಪ್ರಸನ್ನನೂ ಆಗಿದ್ದಾನೆ — ರೂಪದ ಬದಲಾವಣೆಯೇ ಅಂತಃಕರಣದ ಬದಲಾವಣೆಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ‘ನೀನು ಧರ್ಮದಲ್ಲಿ ವಿನೀತ, ಉತ್ತಮ ತಪಸ್ವಿ, ಎಲ್ಲರಲ್ಲೂ ವಾತ್ಸಲ್ಯವುಳ್ಳವನು; ವಾಯುಪುತ್ರನು ನನಗೆ ನಿನ್ನ ಗುಣಗಳನ್ನು ಯಥಾರ್ಥವಾಗಿ ಹೇಳಿದ್ದಾನೆ’ ಎಂದು ಅವನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ‘ನನ್ನಂಥ ವಾನರನೊಡನೆ ನೀನು ಸೌಹಾರ್ದವನ್ನು ಬಯಸುತ್ತಿರುವುದೇ ನನಗೆ ಸತ್ಕಾರ, ಅದೇ ಉತ್ತಮ ಲಾಭ.’ ಇಲ್ಲಿ ಸುಗ್ರೀವನ ವಿನಯವನ್ನು ಗಮನಿಸಬೇಕು — ರಾಜನಾಗಿದ್ದರೂ ಅವನು ತನ್ನನ್ನು ಕೇವಲ ವಾನರನೆಂದು ಭಾವಿಸುತ್ತಾನೆ, ರಾಮನನ್ನು ಉಪಕಾರಿಯೆಂದು. ‘ನನ್ನ ಸಖ್ಯ ನಿನಗೆ ಇಷ್ಟವಾದರೆ, ಇಗೋ ನನ್ನ ಕೈ ಚಾಚಿದ್ದೇನೆ; ಕೈಯಿಂದ ಕೈಯನ್ನು ಹಿಡಿ, ಸ್ಥಿರವಾದ ಮರ್ಯಾದೆ ಬಂಧಿತವಾಗಲಿ.’ ‘ಮರ್ಯಾದೆ ಬಂಧಿತವಾಗಲಿ’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಸಖ್ಯ ಕೇವಲ ಭಾವವಲ್ಲ, ನಿಯಮಬದ್ಧ ಸಂಬಂಧ ಎಂಬುದು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗುತ್ತದೆ. ಚಾಚಿದ ಕೈಯೇ ಸಂಧಿಯ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷ ಚಿಹ್ನೆ, ಮಾತಿಗಿಂತಲೂ ಹೆಚ್ಚಿನ ಪ್ರಮಾಣ ಎಂದು ತಿಳಿಯಬಹುದು.

ಸುಗ್ರೀವನ ಈ ಸುಭಾಷಿತವನ್ನು ಕೇಳಿ ಸಂಪ್ರಹೃಷ್ಟಮನಸ್ಕನಾದ ರಾಮನು ತನ್ನ ಕೈಯಿಂದ ಅವನ ಕೈಯನ್ನು ಅದುಮಿ ಹಿಡಿದನು; ಹರ್ಷಗೊಂಡು ಸೌಹಾರ್ದವನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿ ಅವನನ್ನು ಗಾಢವಾಗಿ ಆಲಿಂಗಿಸಿದನು. ಮಾತಿನಿಂದ ಮಾಡಿದ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ಸ್ಪರ್ಶದಿಂದ ದೃಢವಾಗುತ್ತದೆ ಎಂಬುದು ಭಾವ. ಅನಂತರ ಶತ್ರುದಮನನಾದ ಹನುಮಂತನು ಭಿಕ್ಷುರೂಪವನ್ನು ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಬಿಟ್ಟು, ಎರಡು ಕಟ್ಟಿಗೆಗಳನ್ನು ಮಥಿಸಿ ಬೆಂಕಿಯನ್ನು ಹುಟ್ಟಿಸಿದನು; ಮಂತ್ರಿಯೇ ಸಂಬಂಧಕ್ಕೆ ಸಾಕ್ಷಿಯನ್ನು ಒದಗಿಸುತ್ತಾನೆ. ಉರಿಯುತ್ತಿದ್ದ ಆ ಅಗ್ನಿಯನ್ನು ಹೂಗಳಿಂದ ಅರ್ಚಿಸಿ ಸತ್ಕರಿಸಿ, ಏಕಾಗ್ರಚಿತ್ತನೂ ಸುಪ್ರೀತನೂ ಆಗಿ ಅವನು ಅದನ್ನು ಅವರಿಬ್ಬರ ನಡುವೆ ಇರಿಸಿದನು. ಅನಂತರ ಸುಗ್ರೀವನೂ ರಾಘವನೂ ಉರಿಯುತ್ತಿದ್ದ ಅಗ್ನಿಗೆ ಪ್ರದಕ್ಷಿಣೆ ಮಾಡಿ ಮಿತ್ರರಾದರು. ಈ ಅಗ್ನಿಸಾಕ್ಷಿಕ ಸಖ್ಯ ವಿವಾಹದಂತೆ ಸಂಸ್ಕಾರಯುಕ್ತವಾದುದು, ಆದ್ದರಿಂದ ಅಭಂಗುರ ಎಂಬುದು ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ. ಸುಪ್ರೀತಮನಸ್ಕರಾದ ಆ ಇಬ್ಬರು — ಕಪಿಯೂ ರಾಘವನೂ — ಒಬ್ಬರನ್ನೊಬ್ಬರು ನೋಡುತ್ತಾ ತೃಪ್ತಿಯನ್ನೇ ಹೊಂದಲಿಲ್ಲ — ದರ್ಶನದಿಂದಲೇ ಪ್ರೀತಿ ಬೆಳೆಯುತ್ತದೆ, ಕುಂದುವುದಿಲ್ಲ. ‘ನೀನು ನನ್ನ ಹೃದಯಕ್ಕೆ ಪ್ರಿಯನಾದ ಮಿತ್ರ, ನಮ್ಮಿಬ್ಬರ ದುಃಖವೂ ಸುಖವೂ ಒಂದೇ’ ಎಂದು ರಾಮನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ; ಇದೇ ಸಖ್ಯದ ಲಕ್ಷಣ. ಇಲ್ಲಿ ಕವಿ ಕ್ರಮವಾಗಿ ಮೂರು ಸಾಧನಗಳನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ — ಮಾತು, ಸ್ಪರ್ಶ, ಅಗ್ನಿ; ಪ್ರತಿಯೊಂದೂ ಹಿಂದಿನದಕ್ಕಿಂತ ದೃಢ. ಹನುಮಂತನು ಭಿಕ್ಷುರೂಪವನ್ನು ತ್ಯಜಿಸುವುದೂ ಅರ್ಥಪೂರ್ಣ — ಕಪಟದಿಂದ ಆರಂಭವಾದ ಸಂಬಂಧ ಈಗ ಸತ್ಯದಲ್ಲಿ ನೆಲೆಗೊಂಡಿತು. ಉರಿಯುತ್ತಿರುವ ಅಗ್ನಿಯನ್ನು ಹೂಗಳಿಂದ ಅರ್ಚಿಸುವುದೂ ಪ್ರದಕ್ಷಿಣೆಯೂ ಲೋಕಪ್ರಸಿದ್ಧ ಸಂಸ್ಕಾರಗಳು; ಅವುಗಳಿಂದ ವಾನರ-ನರರ ಮೈತ್ರಿ ಧರ್ಮಸಮ್ಮತವಾಯಿತು. ಅವರಿಬ್ಬರ ನಡುವೆ ಇರಿಸಿದ ಅಗ್ನಿ ಇಬ್ಬರಿಗೂ ಸಮವಾದ ಸಾಕ್ಷಿ; ಯಾರೂ ಹೆಚ್ಚಲ್ಲ, ಯಾರೂ ಕಡಿಮೆಯಲ್ಲ ಎಂಬುದು ಇದರಿಂದ ಸೂಚಿತ. ಇದರಿಂದ ವಾನರನಿಗೆ ನರನೊಡನೆ ಸಮಾನತೆ ಸ್ಥಾಪಿತವಾಯಿತು.

ಸುಗ್ರೀವನು ಹರ್ಷಗೊಂಡವನಂತೆ ರಾಘವನಿಗೆ ಈ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿ, ಬಹಳ ಎಲೆಗಳುಳ್ಳ ಚೆನ್ನಾಗಿ ಹೂಬಿಟ್ಟ ಸಾಲವೃಕ್ಷದ ಕೊಂಬೆಯನ್ನು ಮುರಿದು, ಅದನ್ನು ಹಾಸಿ ರಾಘವನೊಡನೆ ಕುಳಿತನು. ಆಸನವನ್ನು ಕೊಡುವುದೂ ಆತಿಥ್ಯದ ಅಂಗ; ವನದಲ್ಲಿ ದೊರೆಯುವುದರಿಂದಲೇ ಸತ್ಕಾರ ಮಾಡಲಾಗುತ್ತದೆ. ಸಂತುಷ್ಟನಾದ ವಾಯುಪುತ್ರ ಹನುಮಂತನೂ ಲಕ್ಷ್ಮಣನಿಗೆ ಬಹಳ ಹೂಬಿಟ್ಟ ಚಂದನವೃಕ್ಷದ ಕೊಂಬೆಯನ್ನು ಕೊಟ್ಟನು — ಒಡೆಯನನ್ನು ಅನುಕರಿಸುವುದು ಸೇವಕನ ಧರ್ಮ. ಅನಂತರ ಹರ್ಷಗೊಂಡ ಸುಗ್ರೀವನು, ಹರ್ಷದಿಂದ ಕಣ್ಣುಗಳು ಕಲಕಿದವನಾಗಿ, ನಯವಾದ ಮಧುರವಾದ ವಾಣಿಯಿಂದ ರಾಮನಿಗೆ ಹೇಳಿದನು. ಹರ್ಷದೊಡನೆ ಭಯವೂ ಅವನ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ಬೆರೆತಿದೆ — ‘ವಂಚಿತನಾಗಿ, ಭಯಪೀಡಿತನಾಗಿ ನಾನು ಇಲ್ಲಿ ಅಲೆಯುತ್ತಿದ್ದೇನೆ; ಪತ್ನಿಯನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಂಡು, ವನದಲ್ಲಿ ಭಯಗೊಂಡು ಈ ದುರ್ಗಮ ಸ್ಥಳವನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿದ್ದೇನೆ. ಮನಸ್ಸು ಕಂಗೆಟ್ಟು, ಭಯಗೊಂಡು ವನದಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುತ್ತಿದ್ದೇನೆ; ಅಣ್ಣ ವಾಲಿಯಿಂದ ವಂಚಿತನಾಗಿದ್ದೇನೆ, ಅವನೊಡನೆ ವೈರ ಕಟ್ಟಿಕೊಂಡಿದ್ದೇನೆ.’ ರಾಮನ ದುಃಖಕ್ಕೆ ತನ್ನ ದುಃಖ ಸಮಾನ ಎಂದು ತೋರಿಸುತ್ತಾ ಅವನು ‘ಭಯಾರ್ತನಾದ ನನಗೆ ಅಭಯವನ್ನು ಕೊಡು’ ಎಂದು ಬೇಡುತ್ತಾನೆ. ಇಬ್ಬರ ಪತ್ನಿಯರೂ ಅಪಹೃತರು, ಇಬ್ಬರೂ ವನವಾಸಿಗಳು — ಈ ಸಮಾನತೆಯೇ ಸಖ್ಯದ ಮೂಲ. ‘ವಿನಿಕೃತಃ’ (ವಂಚಿತ) ಎಂಬ ಪದ ಅಪಮಾನವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ, ‘ಹೃತಭಾರ್ಯಃ’ (ಪತ್ನಿಯನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಂಡವನು) ಎಂಬುದು ಹಾನಿಯನ್ನು; ಎರಡರ ಸಂಯೋಗದಿಂದ ಸುಗ್ರೀವನ ಸಂಪೂರ್ಣ ದುರ್ದಶೆ ಪ್ರಕಟವಾಗಿದೆ. ದುರ್ಗಮ ಸ್ಥಳವನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿರುವುದೂ ಅವನ ದೌರ್ಬಲ್ಯಕ್ಕೆ ಸಾಕ್ಷಿ — ರಾಜನಾಗಿದ್ದರೂ ಅವನು ಬೆಟ್ಟದಲ್ಲಿ ಅಡಗಿಕೊಂಡಿದ್ದಾನೆ. ಇದೆಲ್ಲವನ್ನೂ ಕೇಳಿ ರಾಮನ ಕರುಣೆ ಉಕ್ಕುತ್ತದೆ ಎಂದು ಮುಂದಿನ ಪ್ರತಿಜ್ಞಾವಚನಕ್ಕೆ ಭೂಮಿಕೆ ರಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ಸಾಲದ ಕೊಂಬೆಯ ಮೇಲೆ ಒಟ್ಟಿಗೆ ಕುಳಿತುಕೊಳ್ಳುವುದೂ ಸಮಾನತೆಯದೇ ಚಿಹ್ನೆ — ರಾಜನು ರಾಜನನ್ನು ಕೆಳಗಿರಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಹನುಮಂತನು ಚಂದನದ ಕೊಂಬೆಯನ್ನು ಕೊಟ್ಟು ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಗೌರವವನ್ನೂ ರಕ್ಷಿಸಿದನು.

‘ನನಗೆ ಭಯವಿಲ್ಲದಂತೆ ಮಾಡಬೇಕು’ ಎಂದು ಹೇಳಲು, ತೇಜಸ್ವಿಯೂ ಧರ್ಮಜ್ಞನೂ ಧರ್ಮವತ್ಸಲನೂ ಆದ ಕಾಕುತ್ಸ್ಥನು ನಗುತ್ತಿರುವಂತೆ ಸುಗ್ರೀವನಿಗೆ ಉತ್ತರಿಸಿದನು. ಇಲ್ಲಿ ನಗು ಅವಜ್ಞೆಯದಲ್ಲ, ಸಾಂತ್ವನದ ಚಿಹ್ನೆ. ‘ಉಪಕಾರವೇ ಮಿತ್ರನ ಫಲ ಎಂದು ನನಗೆ ತಿಳಿದಿದೆ, ಮಹಾಕಪಿಯೇ’ ಎಂದು ಅವನು ಸಖ್ಯದ ಸಿದ್ಧಾಂತವನ್ನೇ ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ನಿನ್ನ ಪತ್ನಿಯನ್ನು ಅಪಹರಿಸಿದ ಆ ವಾಲಿಯನ್ನು ಕೊಲ್ಲುವೆನು’ ಎಂದು ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ಅನಂತರ ಬಾಣಗಳ ವರ್ಣನೆ — ‘ಸೂರ್ಯನಂತೆ ಹೊಳೆಯುವ ಹರಿತವಾದ ನನ್ನ ಈ ಬಾಣಗಳು ಅಮೋಘ; ದುರ್ನಡತೆಯ ಆ ವಾಲಿಯ ಮೇಲೆ ಅವು ವೇಗವಾಗಿ ಬೀಳುವುವು. ಕಂಕಪಕ್ಷಿಯ ಗರಿಗಳಿಂದ ಮುಚ್ಚಿದ, ಮಹೇಂದ್ರನ ವಜ್ರದಂತಿರುವ, ಹರಿತವಾದ ತುದಿಗಳುಳ್ಳ, ನೇರವಾದ ಗಿಣ್ಣುಗಳುಳ್ಳ ಅವು ಕೋಪಗೊಂಡ ಸರ್ಪಗಳಂತಿವೆ.’ ‘ವಿಷಸರ್ಪಗಳಂಥ ಹರಿತ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಹತನಾಗಿ, ಚದುರಿದ ಪರ್ವತದಂತೆ ನೆಲಕ್ಕೆ ಬಿದ್ದ ವಾಲಿಯನ್ನು ಇಂದೇ ನೋಡು’ ಎಂದೂ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಶತ್ರುವನ್ನು ಪರ್ವತಕ್ಕೆ ಹೋಲಿಸಿರುವುದರಿಂದ ಅವನ ಮಹತ್ತ್ವವೂ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ, ಆದರೂ ಅವನು ಬೀಳುವುದು ನಿಶ್ಚಿತ ಎಂಬ ನಿಶ್ಚಯವಿದೆ. ತನ್ನ ಹಿತವಾದ ಆ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಸುಗ್ರೀವನು ಪರಮ ಪ್ರೀತನಾದನು. ಬಾಣಗಳ ವರ್ಣನೆಯಲ್ಲಿ ನಾಲ್ಕು ವಿಶೇಷಣಗಳಿವೆ — ಅಮೋಘತ್ವ, ತೀಕ್ಷ್ಣತೆ, ನೇರ ಗಿಣ್ಣುಗಳು, ರೋಷ; ಇವುಗಳಿಂದ ಆಯುಧದ ಗುಣಗಳೂ ಧನುರ್ಧರನ ನಿಶ್ಚಯವೂ ಒಟ್ಟಿಗೇ ಪ್ರಕಾಶಿಸುತ್ತವೆ. ‘ಇಂದೇ ನೋಡು’ ಎಂಬ ವರ್ತಮಾನಕಾಲದ ಮಾತು ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಯ ಶೀಘ್ರಸಿದ್ಧಿಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಸುಗ್ರೀವನ ಪ್ರೀತಿ ಕೇವಲ ವೈರದ ಸೇಡಿನಿಂದಲ್ಲ, ಆಶ್ರಯ ದೊರೆತುದರಿಂದಲೂ ಹುಟ್ಟಿತು. ‘ನಗುತ್ತಿರುವಂತೆ’ ಎಂಬ ಎರಡು ಪದಗಳಿಂದ ರಾಮನಿಗೆ ತನ್ನ ಬಲದಲ್ಲಿರುವ ನಿಶ್ಚಯ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ — ಯಾರಿಗೆ ಕಾರ್ಯ ಸುಲಭವೋ ಅವನ ಮುಖದಲ್ಲೇ ಮುಗುಳ್ನಗೆ ಮೂಡುತ್ತದೆ. ಸುಗ್ರೀವನ ಭಯವೂ ಅದೇ ಮುಗುಳ್ನಗೆಯಿಂದ ದೂರವಾಯಿತು.

ಶ್ರೇಷ್ಠವಾದ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾ ಸುಗ್ರೀವನು ಹೇಳಿದನು — ‘ನರಸಿಂಹನೇ, ವೀರನೇ, ನಿನ್ನ ಪ್ರಸಾದದಿಂದ ನಾನು ಪ್ರಿಯ ಪತ್ನಿಯನ್ನೂ ರಾಜ್ಯವನ್ನೂ ಮರಳಿ ಪಡೆಯುವಂತಾಗಲಿ. ನರದೇವ, ಶತ್ರುವಾದ ಆ ಅಣ್ಣನು ಮತ್ತೆ ನನ್ನನ್ನು ಹಿಂಸಿಸದಂತೆ ಮಾಡು.’ ಅನಂತರ ಕವಿ ನಿಮಿತ್ತವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ಸುಗ್ರೀವ-ರಾಮರ ಪ್ರಣಯದ ಈ ಪ್ರಸಂಗದಲ್ಲಿ, ಸೀತೆಯ ಕಮಲದಂಥ, ಕಪೀಂದ್ರ ವಾಲಿಯ ಚಿನ್ನದಂಥ, ನಿಶಾಚರರ ಬೆಂಕಿಯಂಥ ಎಡಗಣ್ಣುಗಳು ಏಕಕಾಲದಲ್ಲಿ ಅದುರಿದವು — ಸ್ತ್ರೀಗೆ ಶುಭವನ್ನೂ ಪುರುಷರಿಗೆ ಅಶುಭವನ್ನೂ ಸೂಚಿಸುತ್ತಾ. ಒಂದೇ ನಿಮಿತ್ತದಿಂದ ಸೀತೆಯ ಬಿಡುಗಡೆಯೂ ವಾಲಿಯ ಮತ್ತು ರಾಕ್ಷಸರ ವಿನಾಶವೂ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ ಎಂಬುದು ಸರ್ಗದ ಉಪಸಂಹಾರ. ನಿಮಿತ್ತಶಾಸ್ತ್ರದಲ್ಲಿ ಸ್ತ್ರೀಯರ ಎಡ ಅಂಗ ಅದುರುವುದು ಶುಭ, ಪುರುಷರಿಗಾದರೋ ಅಶುಭ ಎಂಬುದು ನಿಯಮ.

ഋശ്യമൂകത്തിൽനിന്ന് ഹനുമാൻ മലയപർവതത്തിലേക്കു ചെന്ന് ആ വീരന്മാരെക്കുറിച്ച് കപിരാജനായ സുഗ്രീവനെ അറിയിക്കുന്നു. ഇതാ രാമൻ — മഹാപ്രാജ്ഞനും ദൃഢവിക്രമനും സത്യപരാക്രമിയുമായവൻ — സഹോദരൻ ലക്ഷ്മണനോടൊപ്പം വന്നിരിക്കുന്നു. ഇക്ഷ്വാകുകുലത്തിൽ ജനിച്ച ദശരഥപുത്രനായ ഇദ്ദേഹം ധർമത്തിൽ പ്രസിദ്ധനും പിതാവിന്റെ നിർദേശം പാലിക്കുന്നവനുമാണ്. ഹനുമാന്റെ കഥനക്രമംതന്നെ നീതിചതുരമാണ് — ആദ്യം പുരുഷന്റെ പരാക്രമം, പിന്നെ കുലം, പിന്നെ ധർമനിഷ്ഠ, പിന്നെ പിതാവിന്റെ മഹത്ത്വം, ഒടുവിൽ ദുഃഖകാരണം. ആരുടെ പിതാവ് രാജസൂയം, അശ്വമേധം എന്നീ യജ്ഞങ്ങളാൽ അഗ്നിയെ തൃപ്തിപ്പെടുത്തിയോ, ബ്രാഹ്മണർക്ക് ദക്ഷിണകളും ലക്ഷക്കണക്കിനു പശുക്കളെയും ദാനം ചെയ്തുവോ, തപസ്സുകൊണ്ടും സത്യവാക്കുകൊണ്ടും ഭൂമിയെ പരിപാലിച്ചുവോ — അദ്ദേഹത്തിന്റെ ഈ പുത്രൻതന്നെയാണ് ഒരു സ്ത്രീ നിമിത്തം അരണ്യത്തിലെത്തിയിരിക്കുന്നത്. ‘സ്ത്രീഹേതോഃ’ (ഒരു സ്ത്രീ നിമിത്തം) എന്ന പദത്താൽ കവി സൂചിപ്പിക്കുന്നു — സത്യംകൊണ്ട് ഭൂമിയെ പാലിച്ച പിതാവിന്റെ പുത്രനും സത്യരക്ഷണാർഥംതന്നെയാണ് വനത്തിലെത്തിയത്. നിയതവ്രതനായ ഈ മഹാത്മാവ് ദണ്ഡകാരണ്യത്തിൽ വസിക്കുമ്പോൾ ഭാര്യയെ രാവണൻ അപഹരിച്ചു; അവളെ തേടിക്കൊണ്ട് ഇദ്ദേഹം അങ്ങയെ ശരണം പ്രാപിച്ചിരിക്കുന്നു. ഈ സഹോദരന്മാർ രാമലക്ഷ്മണന്മാർ അങ്ങയോടു സഖ്യം ആഗ്രഹിക്കുന്നു; അവരെ സ്വീകരിച്ച് പൂജിച്ചാലും, കാരണം ഇരുവരും പരമപൂജ്യരാണ്. ശരണാഗതനെ പൂജിക്കുന്നതുതന്നെയാണ് സഖ്യത്തിന്റെ ഒന്നാമത്തെ ലക്ഷണം എന്നതാണ് ഹനുമാന്റെ ആശയം. ഇങ്ങനെ മന്ത്രിശ്രേഷ്ഠൻ ഇരുവരുടെയും പ്രയോജനം ഒരൊറ്റ വാക്യത്തിൽ സംയോജിപ്പിക്കുന്നു. ഇവിടെ ഹനുമാൻ കേവലം വാർത്താവാഹകനല്ല, സന്ധികാരകനാണ് — പറയേണ്ടതുമാത്രം പറയുന്നു, ശ്രോതാവിന്റെ ഹൃദയത്തിൽ വിശ്വാസം ജനിപ്പിക്കുന്നത് ആദ്യം സ്ഥാപിക്കുന്നു. രാമന്റെ പിതാവ് ചെയ്ത യജ്ഞങ്ങളും ദാനങ്ങളും വർണിച്ചുകൊണ്ട് അവൻ സുഗ്രീവനെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു — ഇങ്ങനെയുള്ള കുലത്തിലെ പുരുഷൻ പ്രതിജ്ഞ ഉപേക്ഷിക്കുകയില്ല. ‘ശരണമാഗതഃ’ (ശരണം പ്രാപിച്ചു) എന്ന പദമാകട്ടെ ഇരട്ട അർഥം വഹിക്കുന്നു; ബലവാനായിരുന്നിട്ടും രാമൻ ഇവിടെ യാചകനെപ്പോലെ പറയപ്പെടുന്നു, അതിനാൽ സുഗ്രീവന്റെ ഭയം അകലുന്നു, അവന്റെ ഗൗരവം വർധിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു.

ഹനുമാന്റെ വാക്കു കേട്ട് വാനരാധിപനായ സുഗ്രീവൻ അത്യന്തം ദർശനീയമായ രൂപം ധരിച്ച് പ്രീതിയോടെ രാഘവനോടു സംസാരിച്ചു. മുമ്പ് അവൻ ശങ്കിതനായിരുന്നു, ഇപ്പോൾ ശങ്കയില്ലാത്തവനും പ്രസന്നനും — രൂപത്തിന്റെ മാറ്റംതന്നെ അന്തഃകരണത്തിന്റെ മാറ്റം സൂചിപ്പിക്കുന്നു. അങ്ങ് ധർമത്തിൽ വിനീതനും നല്ല തപസ്വിയും എല്ലാവരോടും വാത്സല്യമുള്ളവനുമാണ്; വായുപുത്രൻ അങ്ങയുടെ ഗുണങ്ങൾ എന്നോട് യഥാർഥമായി വിവരിച്ചിരിക്കുന്നു എന്ന് അവൻ പറയുന്നു. എന്നെപ്പോലെയുള്ള ഒരു വാനരനോട് അങ്ങ് സൗഹൃദം ആഗ്രഹിക്കുന്നത് എനിക്കുതന്നെയുള്ള സത്കാരമാണ്, അതുതന്നെ ഉത്തമമായ ലാഭവും. ഇവിടെ സുഗ്രീവന്റെ വിനയം ശ്രദ്ധേയമാണ് — രാജാവായിരുന്നിട്ടും അവൻ തന്നെ വെറുമൊരു വാനരനായും രാമനെ ഉപകാരിയായും കരുതുന്നു. എന്റെ സഖ്യം അങ്ങേക്കു രുചിക്കുന്നുവെങ്കിൽ, ഇതാ എന്റെ കൈ നീട്ടിയിരിക്കുന്നു; കൈകൊണ്ട് കൈ ഗ്രഹിക്കപ്പെടട്ടെ, ഉറച്ച ഒരു മര്യാദ ബന്ധിക്കപ്പെടട്ടെ. ‘മര്യാദ ബന്ധിക്കപ്പെടട്ടെ’ എന്ന പദത്താൽ, സഖ്യം കേവലം ഒരു ഭാവമല്ല, നിയമബദ്ധമായ ഒരു ബന്ധമാണെന്ന് വ്യക്തമാക്കപ്പെടുന്നു. നീട്ടിയ കൈതന്നെയാണ് സന്ധിയുടെ പ്രത്യക്ഷചിഹ്നം, വാക്കിനെക്കാൾ വലിയ പ്രമാണം എന്നു മനസ്സിലാക്കാം.

സുഗ്രീവന്റെ ഈ സുഭാഷിതം കേട്ട് ഏറെ ഹർഷിതമനസ്കനായ രാമൻ തന്റെ കൈകൊണ്ട് അവന്റെ കൈ അമർത്തിപ്പിടിച്ചു; സന്തോഷത്തോടെ സൗഹൃദം അവലംബിച്ച് അവനെ ഗാഢമായി ആലിംഗനം ചെയ്തു. വാക്കുകൊണ്ടു ചെയ്ത പ്രതിജ്ഞ സ്പർശംകൊണ്ട് ദൃഢമാക്കപ്പെടുന്നു എന്നതാണ് ഭാവം. പിന്നെ ശത്രുസംഹാരകനായ ഹനുമാൻ ഭിക്ഷുരൂപം പൂർണമായി ഉപേക്ഷിച്ച് രണ്ടു മരക്കഷണങ്ങൾ കടഞ്ഞ് അഗ്നി ജനിപ്പിച്ചു; മന്ത്രിതന്നെ ബന്ധത്തിന്റെ സാക്ഷിയെ ഉപസ്ഥാപിക്കുന്നു. ജ്വലിക്കുന്ന ആ അഗ്നിയെ പൂക്കളാൽ അർച്ചിച്ച്, സത്കരിച്ച്, ഏകാഗ്രനും അത്യന്തം പ്രീതനുമായി അവൻ അവരുടെ നടുവിൽ സ്ഥാപിച്ചു. പിന്നെ സുഗ്രീവനും രാഘവനും ജ്വലിക്കുന്ന അഗ്നിയെ പ്രദക്ഷിണം ചെയ്ത് സുഹൃത്തുക്കളായിത്തീർന്നു. അഗ്നിസാക്ഷിയായ ഈ സഖ്യം വിവാഹംപോലെ സംസ്കാരയുക്തമാണ്, അതിനാൽ ഭഞ്ജിക്കാനാവാത്തതാണ് എന്നു സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. അത്യന്തം പ്രീതമനസ്കരായ ആ വാനരനും രാഘവനും പരസ്പരം നോക്കിക്കൊണ്ടിരുന്നിട്ടും തൃപ്തി വന്നില്ല — ദർശനംകൊണ്ടുതന്നെ പ്രീതി വളരുന്നു, ക്ഷയിക്കുന്നില്ല. ‘നീ എന്റെ ഹൃദയസുഹൃത്താണ്; നമ്മുടെ ദുഃഖവും സുഖവും ഒന്നുതന്നെ’ എന്ന് രാമൻ പറയുകയും ചെയ്യുന്നു; ഇതുതന്നെയാണ് സഖ്യത്തിന്റെ ലക്ഷണം. ഇവിടെ കവി ക്രമമായി മൂന്നു സാധനങ്ങൾ കാണിക്കുന്നു — വാക്ക്, സ്പർശം, അഗ്നി; ഓരോന്നും മുൻപത്തേതിനെക്കാൾ ദൃഢം. ഹനുമാൻ ഭിക്ഷുരൂപം ഉപേക്ഷിക്കുന്നതും അർഥവത്താണ് — വേഷംമാറലോടെ ആരംഭിച്ച ബന്ധം ഇപ്പോൾ സത്യത്തിൽ പ്രതിഷ്ഠിതമായിരിക്കുന്നു. ജ്വലിക്കുന്ന അഗ്നിയെ പൂക്കളാൽ അർച്ചിക്കുന്നതും പ്രദക്ഷിണം ചെയ്യുന്നതും ലോകപ്രസിദ്ധമായ രണ്ടു സംസ്കാരങ്ങളാണ്; അവയാൽ വാനരനും മനുഷ്യനും തമ്മിലുള്ള മൈത്രി ധർമ്യമാക്കപ്പെട്ടു. അവരുടെ നടുവിൽ സ്ഥാപിച്ച അഗ്നി ഇരുവർക്കും ഒരുപോലെ സാക്ഷിയാണ്; ആരും കൂടുതലല്ല, ആരും കുറവുമല്ല എന്ന് ഇതിലൂടെ സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. ഇതിലൂടെ വാനരനും മനുഷ്യനും തമ്മിലുള്ള സമത്വം സ്ഥാപിക്കപ്പെട്ടു.

ഹർഷത്തോടെ രാഘവനോട് ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞശേഷം, സുഗ്രീവൻ നിറയെ ഇലകളും നന്നായി പൂക്കളുമുള്ള ഒരു സാലവൃക്ഷത്തിന്റെ ശാഖ ഒടിച്ച്, ആ ശാഖ വിരിച്ച് രാഘവനോടൊപ്പം ഇരുന്നു. ആസനം നൽകുന്നതും ആതിഥ്യത്തിന്റെ അംഗമാണ്; വനത്തിൽ ലഭിക്കുന്നതുകൊണ്ടുതന്നെ സത്കാരം ചെയ്യപ്പെടുന്നു. സന്തുഷ്ടനായ മാരുതപുത്രൻ ഹനുമാനും നന്നായി പൂത്ത ഒരു ചന്ദനവൃക്ഷത്തിന്റെ ശാഖ ലക്ഷ്മണനു നൽകി — സ്വാമിയെ അനുകരിക്കുന്നത് സേവകന്റെ ധർമമാണ്. പിന്നെ ഹർഷിതനായ സുഗ്രീവൻ, ഹർഷത്താൽ കലങ്ങിയ കണ്ണുകളോടെ, മൃദുവും മധുരവുമായ വാക്കോടെ രാമനോടു പറഞ്ഞു. ഹർഷത്തോടൊപ്പം ഭയവും അവന്റെ വാക്കിൽ കലർന്നിരിക്കുന്നു — ഞാൻ വഞ്ചിക്കപ്പെട്ടവനും ഭയപീഡിതനുമായി ഇവിടെ സഞ്ചരിക്കുന്നു; ഭാര്യ അപഹരിക്കപ്പെട്ട്, വനത്തിൽ ഭയന്ന്, ദുർഗമമായ ഈ സ്ഥലം ആശ്രയിച്ചിരിക്കുന്നു. മനസ്സു കലങ്ങിയവനും ഭീതനുമായി ഞാൻ വനത്തിൽ വസിക്കുന്നു; സഹോദരൻ ബാലിയാൽ വഞ്ചിക്കപ്പെട്ടവനും അവനുമായി വൈരത്തിലുള്ളവനുമാണ് ഞാൻ. രാമന്റെ ദുഃഖത്തോടു തന്റെ ദുഃഖം സമാനമാണെന്നു കാണിച്ചുകൊണ്ട്, ഭയാർത്തനായ എനിക്ക് അഭയം നൽകിയാലും എന്ന് അവൻ യാചിക്കുന്നു. ഇരുവരുടെയും ഭാര്യ അപഹരിക്കപ്പെട്ടു, ഇരുവരും വനവാസികൾ — ഈ സമാനതതന്നെയാണ് സഖ്യത്തിന്റെ മൂലം. ‘വിനികൃതഃ’ (വഞ്ചിക്കപ്പെട്ടവൻ) എന്ന പദം അപമാനത്തെയും ‘ഹൃതഭാര്യഃ’ (ഭാര്യ അപഹരിക്കപ്പെട്ടവൻ) എന്നത് നഷ്ടത്തെയും സൂചിപ്പിക്കുന്നു; രണ്ടും ചേർന്ന് സുഗ്രീവന്റെ സമ്പൂർണമായ ദുരവസ്ഥ വെളിപ്പെടുന്നു. ദുർഗമസ്ഥലം ആശ്രയിച്ചതും അവന്റെ ദൗർബല്യത്തിനു സാക്ഷിയാണ് — രാജാവായിരുന്നിട്ടും അവൻ മലയിൽ ഒളിച്ചുകഴിയുന്നു. ഇതെല്ലാം കേട്ട് രാമന്റെ കരുണ ഉണരുന്നു; അങ്ങനെ അടുത്ത പ്രതിജ്ഞാവചനത്തിന് ഭൂമിക ഒരുക്കപ്പെടുന്നു. സാലശാഖയിൽ ഒന്നിച്ചിരിക്കുന്നതും സമത്വത്തിന്റെതന്നെ ചിഹ്നമാണ് — ഒരു രാജാവ് മറ്റൊരു രാജാവിനെ താഴെ ഇരുത്തുന്നില്ല. ഹനുമാൻ ചന്ദനശാഖ നൽകിയതിലൂടെ ലക്ഷ്മണന്റെ ഗൗരവവും രക്ഷിക്കപ്പെട്ടു.

‘എനിക്കു ഭയമുണ്ടാകാത്തവിധം അങ്ങ് ചെയ്യണം’ എന്നു പറഞ്ഞപ്പോൾ, തേജസ്വിയും ധർമജ്ഞനും ധർമവത്സലനുമായ കാകുത്സ്ഥൻ ചിരിക്കുന്നതുപോലെ സുഗ്രീവനോടു മറുപടി പറഞ്ഞു. ഇവിടെ ചിരി അവജ്ഞയുടേതല്ല, ആശ്വാസത്തിന്റെ ചിഹ്നമാണ്. മഹാകപേ, ഉപകാരംതന്നെയാണ് മിത്രത്തിന്റെ ഫലം എന്ന് എനിക്കറിയാം — എന്ന് അവൻ സഖ്യത്തിന്റെ സിദ്ധാന്തംതന്നെ ആരംഭത്തിൽ സ്ഥാപിക്കുന്നു. നിന്റെ ഭാര്യയെ അപഹരിച്ച ആ ബാലിയെ ഞാൻ വധിക്കും എന്നും അവൻ പ്രതിജ്ഞ ചെയ്യുന്നു. പിന്നെ ബാണവർണന — മൂർച്ചയുള്ളവയും സൂര്യനെപ്പോലെ ശോഭിക്കുന്നവയും അമോഘങ്ങളുമാണ് എന്റെ ഈ ശരങ്ങൾ; ദുർവൃത്തനായ ആ ബാലിയുടെ മേൽ അവ വേഗത്തോടെ പതിക്കും. കങ്കപ്പക്ഷിയുടെ തൂവലുകളാൽ മൂടപ്പെട്ട്, മഹേന്ദ്രന്റെ വജ്രായുധംപോലെ, മൂർച്ചയുള്ള മുനകളും നേരായ മുട്ടുകളുമുള്ള അവ ക്രുദ്ധരായ സർപ്പങ്ങളെപ്പോലെയാണ്. വിഷസർപ്പങ്ങളെപ്പോലെയുള്ള മൂർച്ചയുള്ള ശരങ്ങളാൽ വധിക്കപ്പെട്ട്, ചിതറിയ പർവതംപോലെ നിലത്തു വീണുകിടക്കുന്ന ബാലിയെ ഇന്നുതന്നെ കണ്ടുകൊള്ളൂ എന്നും പറഞ്ഞു. ശത്രുവിനെ പർവതത്തോട് ഉപമിക്കുന്നതിലൂടെ അവന്റെ മഹത്ത്വവും സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു; എങ്കിലും അവൻ വീഴുകതന്നെ ചെയ്യും എന്ന നിശ്ചയവും. തനിക്കു ഹിതകരമായ ആ വാക്കു കേട്ട് സുഗ്രീവൻ പരമപ്രീതനായി. ബാണങ്ങളുടെ വർണനയിൽ നാലു വിശേഷണങ്ങൾ — അമോഘത്വം, മൂർച്ച, നേരായ മുട്ടുകൾ, രോഷം; ഇവയാൽ ആയുധത്തിന്റെ ഗുണങ്ങളും ധനുർധരന്റെ നിശ്ചയവും ഒരേസമയം പ്രകാശിക്കുന്നു. ‘ഇന്നുതന്നെ കണ്ടുകൊള്ളൂ’ എന്ന വർത്തമാനകാലവചനം പ്രതിജ്ഞയുടെ ശീഘ്രസിദ്ധി സൂചിപ്പിക്കുന്നു. സുഗ്രീവന്റെ പ്രീതിയാകട്ടെ വൈരം വീട്ടുന്നതിൽനിന്നു മാത്രമല്ല, ഒരു ആശ്രയം ലഭിച്ചതിൽനിന്നുമാണ്. ‘ചിരിക്കുന്നതുപോലെ’ എന്ന രണ്ടു പദങ്ങളാൽ രാമന് സ്വബലത്തിലുള്ള നിശ്ചയം സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു — ആരുടെ കാര്യം എളുപ്പമാണോ അവന്റെ മുഖത്തുതന്നെയാണ് പുഞ്ചിരി വിടരുന്നത്. സുഗ്രീവന്റെ ഭയവും ആ പുഞ്ചിരിയാൽത്തന്നെ അകറ്റപ്പെട്ടു.

ശ്രേഷ്ഠമായ വാക്കു പറഞ്ഞുകൊണ്ട് സുഗ്രീവൻ പറഞ്ഞു — നരസിംഹാ, വീരാ, അങ്ങയുടെ പ്രസാദത്താൽ എന്റെ പ്രിയഭാര്യയെയും രാജ്യത്തെയും ഞാൻ വീണ്ടെടുക്കട്ടെ. നരദേവാ, ശത്രുവായ ആ ജ്യേഷ്ഠനെ, അവൻ ഇനി എന്നെ ഉപദ്രവിക്കാത്തവിധം ആക്കിയാലും. പിന്നെ കവി ഒരു നിമിത്തം പറയുന്നു — സുഗ്രീവനും രാമനും തമ്മിലുള്ള പ്രണയത്തിന്റെ ഈ സന്ദർഭത്തിൽ, സീതയുടെ താമരപോലുള്ളതും കപീന്ദ്രനായ ബാലിയുടെ സ്വർണംപോലുള്ളതും നിശാചരന്മാരുടെ അഗ്നിപോലുള്ളതുമായ ഇടത്തെ കണ്ണുകൾ ഒരേസമയം തുടിച്ചു — സ്ത്രീക്കു ശുഭവും പുരുഷന്മാർക്ക് അശുഭവും സൂചിപ്പിച്ചുകൊണ്ട്. ഒരൊറ്റ നിമിത്തത്താൽ സീതയുടെ മോചനവും ബാലിയുടെയും രാക്ഷസന്മാരുടെയും വിനാശവും സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു — ഇതാണ് സർഗത്തിന്റെ ഉപസംഹാരം. നിമിത്തശാസ്ത്രത്തിൽ സ്ത്രീകളുടെ ഇടത്തെ അംഗം തുടിക്കുന്നത് ശുഭവും പുരുഷന്മാരുടേത് അശുഭവുമാണ് എന്നതാണ് നില.

Hanumān went from Ṛṣyamūka to the Malaya hill and announced the two heroes to Sugrīva, king of the monkeys. "This is Rāma," he said, "a man of great wisdom, firm valour and true prowess, who has come here with his brother Lakṣmaṇa. Born in the line of Ikṣvāku, he is the son of Daśaratha, famous for his righteousness and the keeper of his father's command." Even the order of Hanumān's words is shrewd: first the man's valour, then his lineage, then his devotion to dharma, then his father's greatness, and last the cause of his grief. "His father gratified the sacred fire with the Rājasūya and Aśvamedha sacrifices, gave away priestly fees and cows by hundreds of thousands, and protected the earth by austerity and truthful speech; and it is his son who has come to the forest for a woman's sake." The poet hints that as the father ruled the earth by truth, so the son came to the forest to keep truth. "While this great soul of strict vows was living in the Daṇḍaka forest, Rāvaṇa carried off his wife, and searching for her he has come to you for refuge. These two brothers want your friendship; take them by the hand and honour them, for both are worthy of the highest reverence." Honouring those who come for refuge is, Hanumān means, the first mark of friendship, and so that best of ministers joins the aims of both parties in one speech. He is not merely a messenger but a maker of alliances: he says only what needs saying, and he sets first what will create trust in his listener's heart. By describing the sacrifices and gifts of Rāma's father he signals to Sugrīva that a man of such a family does not break his word. And "come to you for refuge" carries a double weight: mighty Rāma is presented almost as a suppliant, so that Sugrīva's fear falls away and his dignity is raised.

Hearing Hanumān, Sugrīva, lord of the monkeys, took on a most handsome form and spoke warmly to Rāghava. Before he had been suspicious; now he was free of doubt and glad, and the change of his outward form shows the change within. "You are schooled in dharma," he said, "devoted to austerity and kind to all; the son of the Wind has told me truly of your virtues. That you should want friendship with a monkey like me is itself an honour to me and the greatest of gains." Note his humility: though a king, he thinks of himself as a mere monkey and of Rāma as his benefactor. "If my friendship pleases you, here is my arm stretched out; let hand clasp hand, and let a firm bond be made between us." "Let a bond be made" shows that friendship is not only a feeling but a relationship bound by rules, and the outstretched arm is the visible sign of the pact, more telling even than words.

Hearing these fine words of Sugrīva, Rāma, his heart full of joy, pressed his hand with his own and, glad of the friendship, embraced him closely: the promise made in words was sealed by touch. Then Hanumān, tamer of foes, set aside his mendicant's guise and made fire by rubbing two sticks together — the minister himself brings forward the witness of the bond. He honoured the blazing fire with flowers and, composed and well pleased, set it between the two. Sugrīva and Rāghava walked round the blazing fire and so became friends. A friendship witnessed by fire is solemn as a marriage, and therefore unbreakable. Their hearts full of joy, the monkey and Rāghava gazed at each other and could not have their fill of looking; the sight of each other only increased their affection. "You are my dear friend," Rāma said, "and from now on our sorrow and our joy are one" — the very mark of friendship. The poet shows three stages, word, touch and fire, each firmer than the last. Hanumān's laying aside his disguise is meaningful too: a relationship begun in disguise is now set on truth. Honouring the fire with flowers and walking round it are familiar rites, and by them the friendship of monkey and man is made lawful. The fire placed between them is an equal witness to both — neither greater, neither less — and so the monkey is set on an equal footing with the man.

Having said this happily to Rāghava, Sugrīva broke off a thickly leaved, well-flowered branch of a sāla tree, spread it out and sat on it with Rāghava; giving a seat is part of hospitality, and in the forest one honours a guest with what the forest provides. Hanumān, son of the Wind, delighted, gave Lakṣmaṇa a sandalwood branch in full bloom — a servant does as his master does, and so Lakṣmaṇa's dignity too was upheld. Sitting together on the one sāla branch is also a sign of equality: a king does not seat a king below himself. Then Sugrīva, overjoyed, his eyes restless with happiness, answered Rāma in a soft, sweet voice, and fear was mingled with his joy. "I have been wronged, Rāma, and wander here in fear. Robbed of my wife, terrified in the forest, I have taken refuge in this rugged place. Bewildered and afraid, I live in the forest, wronged by my brother Vālī, who has made himself my enemy. Grant me safety, illustrious one, for I am terrified of Vālī." Showing that his sorrow matches Rāma's, he begs for protection. Both have lost their wives, both live in the forest — that likeness is the root of their friendship. "Wronged" speaks of humiliation, "robbed of my wife" of loss, and the two together reveal Sugrīva's whole plight; that he shelters on a hard-to-reach hill, king though he is, bears witness to his weakness. All this is told so that Rāma's compassion is stirred, preparing for the promise that follows.

"You must act," Sugrīva said, "so that I have nothing more to fear." So addressed, glorious Kākutstha, who knew and loved dharma, answered with something like a smile — a smile not of contempt but of reassurance, the smile of a man sure of his strength, for whom the task is easy, and that smile alone took away Sugrīva's fear. "I know well, great monkey, that the fruit of friendship is help given" — so at the outset he lays down the principle of friendship. "I will kill that Vālī who carried off your wife." Then he describes his arrows. "These sharp arrows of mine, bright as the sun, never miss; they will fall swiftly upon that wicked Vālī. Feathered with heron plumes, like great Indra's thunderbolt, keen-tipped and straight-jointed, they are like angry serpents. Today you will see Vālī struck down by these sharp shafts like venomous snakes, lying on the ground like a shattered mountain." Likening the enemy to a mountain admits his greatness, yet the certainty stands that he will fall. The four qualities of the arrows — they never miss, they are keen, they are straight-jointed, they are full of wrath — show both the excellence of the weapon and the archer's resolve, and "today you will see" promises swift fulfilment. Hearing words so much to his good, Sugrīva was overjoyed — not only at the prospect of revenge but at having found a protector.

Then Sugrīva spoke again, excellently: "By your grace, heroic lion among men, may I win back both my beloved wife and my kingdom. Deal with that enemy, my elder brother, lord of men, so that he can never harm me again." And the poet tells of an omen. At that moment of loving compact between Sugrīva and Rāma, the left eyes of Sītā, lotus-like, of Vālī, lord of monkeys, golden, and of the night-roaming rākṣasas, fiery, all throbbed at once. By the science of omens a throbbing of the left side is lucky for a woman and unlucky for a man; so a single sign foretold Sītā's release and the destruction of Vālī and of the rākṣasas, and with it the sarga closes.